ดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ (دعوت و عزیمت)

ภาคที่ห้า

ชีวประวัติของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ มุหัดดิษ ดิฮ์ลาวี (ร.ฮ.)

บันทึกเรื่องราวของความพยายามอันเป็นการสร้างยุคสมัยในการฟื้นฟูศาสนา การเผยแผ่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ การอธิบายและขัดเกลาความลึกซึ้งและเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์ การอบรมขัดเกลาและการชี้นำ ตลอดจนการปกป้องประชาชาติอิสลามและการธำรงไว้ซึ่งอัตลักษณ์ของประชาชาติในอินเดีย ซึ่งได้เริ่มต้นขึ้นโดยหะกีมุลอิสลาม ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ลาวี (ร.ฮ.) และบรรดาผู้สืบทอดและเคาะลีฟะฮ์ของท่าน

เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี

มัจลิส นัชริยาต อิสลาม

1-K-3 นาซิมอาบาด แมนชัน นาซิมอาบาด การาจี 18

ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น (تاریخ دعوت و عزیمت)

ภาคที่ห้า

ชีวประวัติท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ มุหัดดิษ ดะห์ละวี (ร.ฮ.)

บันทึกเรื่องราวแห่งความพยายามอันสร้างยุคสมัยในการฟื้นฟูศาสนา การเผยแผ่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ การอธิบายและขัดเกลาให้กระจ่างถึงเคล็ดลับและเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์ การอบรมขัดเกลาและการชี้นำ ตลอดจนการพิทักษ์รักษา และการธำรงไว้ซึ่งอัตลักษณ์และความคงอยู่ของประชาชาติอิสลามในอินเดีย ซึ่งเริ่มต้นขึ้นโดยหะกีมุลอิสลาม ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ ดะห์ละวี (ร.ฮ.) และโดยลูกหลานตลอดจนเคาะลีฟะฮ์ (ผู้สืบทอด) ของท่าน

เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.)

มัจญ์ลิส นัชรียาต อิสลาม

1-เค-3 นาซิมาบาด แมนชัน นาซิมาบาด หมายเลข 1 การาจี 18

สงวนลิขสิทธิ์การพิมพ์และการจัดจำหน่ายทั้งหมดในปากีสถานไว้สำหรับฟัฎลุรร็อบบี นัดวี

นักคิดแห่งอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.)

ตลอดชีวิตของท่าน ท่านได้ดำรงตำแหน่งรับผิดชอบในสถาบันต่าง ๆ ดังต่อไปนี้

• ผู้อำนวยการดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์ ลัคเนา
• กรรมการสภาชูรอ ดารุลอุลูม เดโอบันด์
• ประธานมัจญ์ลิสตะห์กีกาต วะนัชรียาต อิสลาม (สภาการวิจัยและเผยแพร่อิสลาม) ลัคเนา
• ประธานคณะกรรมการบริหารและสภาวิชาการดารุลมุศ็อนนิฟีน อะอ์ซัมฆัรห์
• สมาชิกสภาวิชาการภาษาอาหรับ ดิมัชก์ (ดามัสกัส)
• กรรมการสภาชูรอ มหาวิทยาลัยอิสลามมะดีนะฮ์ อัลมุเนาวะเราะฮ์
• กรรมการผู้ก่อตั้งสันนิบาตโลกมุสลิม (ราบิเฏาะฮ์ อัลอาลัม อัลอิสลามี) มักกะฮ์ อัลมุกัรเราะมะฮ์
• กรรมการบริหารมุอ์ตะมัร อาลัม อิสลามี เบรุต
• ประธานคณะกรรมการกฎหมายส่วนบุคคลมุสลิมแห่งอินเดีย (All India Muslim Personal Law Board)
• ประธานสันนิบาตวรรณกรรมอิสลามสากล (ราบิเฏาะฮ์ อัลอะดับ อัลอิสลามี อัลอาละมิยยะฮ์)
• กรรมการบริหารศูนย์อิสลาม เจนีวา
• อดีตศาสตราจารย์รับเชิญ มหาวิทยาลัยดามัสกัสและมหาวิทยาลัยมะดีนะฮ์
• ประธานศูนย์อิสลามศึกษาออกซ์ฟอร์ด มหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ด

|---|---| | ชื่อหนังสือ | ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต (تاریخ دعوت وعزیمت) (เล่มที่ห้า) | | ผู้แต่ง | นักคิดแห่งอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.) | | การพิมพ์ | อะห์มัด บราเดอร์ส พรินติ้ง เพรส การาจี | | จำนวนหน้า | 484 หน้า | | โทรศัพท์ | 6601817 |

ตัวแทนจำหน่าย: มักตะบะฮ์ นัดวะฮ์ กาซิมเซ็นเตอร์ อุรดูบาซาร์ การาจี

ผู้จัดพิมพ์

ฟัฎลุรร็อบบี นัดวี

มัจญ์ลิส นัชรียาต อิสลาม 1-เค-3 นาซิมาบาด แมนชัน นาซิมาบาด การาจี 74600

ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต (تاریخ دعوت و عزیمت)

ภาคที่ 5

ภาษาอูรดู — ลัคเนาและการาจี

ภาษาอาหรับในชื่อ «ริญาลุลฟิกริ วัดดะอ์วะฮ์ ฟิลอิสลาม» (رجال الفکر والدعوة فی الاسلام) เล่มที่ 4

ภาษาอังกฤษในชื่อ "SAVIOURS OF ISLAMIC SPIRIT VOL. IV"

สารบัญ

«ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ (تاریخ دعوت و عزیمت) เล่มที่ห้า»

บทที่สี่: ชีวประวัติโดยสังเขป (97–129)

บทที่ห้า: ผลงานการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ของท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ การปฏิรูปอะกีดะฮ์ และการเรียกร้องสู่อัลกุรอาน (130–168)

บทที่หก: การเผยแพร่และส่งเสริมหะดีษและซุนนะฮ์ และดะอ์วะฮ์สู่การประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษ (169–214)

• ความสำคัญของหะดีษและความจำเป็นของหะดีษในทุกดินแดนและทุกยุคสมัย — 169
• หะดีษคือตาชั่งและมาตรวัดที่ถูกต้องสำหรับประชาชาติ — 170
• ขบวนการปฏิรูปและฟื้นฟู (ตัจดีด) ในประวัติศาสตร์อิสลามผูกพันอยู่กับวิชาหะดีษ — 172
• วิชาหะดีษกับชาวอาหรับ — 176
• ความรุ่งเรืองและความเสื่อมของวิชาหะดีษในอินเดีย — 177
• ผลงานของชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิห์ละวี (ร.ฮ.) — 180
• ความจำเป็นของมุญัดดิดผู้หนึ่ง — 181
• ทัศนะและความรู้สึกของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) เกี่ยวกับหะดีษ — 184
• ข้อร้องเรียนต่อความเพิกเฉยต่อวิชาหะดีษในอินเดีย — 186
• ความกระตือรือร้นในการรับใช้และเผยแพร่หะดีษ — 189
• ผลงานการประพันธ์ของท่านชาห์ — 192
• การประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษ — 196
• จุดสายกลางระหว่างอิจญ์ติฮาดกับตักลีด — 204
• แนวทางปฏิบัติของมุสลิมในยุคแรก — 205
• รูปแบบที่อนุญาตและเป็นธรรมชาติของตักลีด — 208
• คุณลักษณะเฉพาะของมัซฮับทั้งสี่ — 210
• ความจำเป็นของอิจญ์ติฮาดในทุกยุคสมัย — 213

บทที่เจ็ด: การนำเสนอชะรีอะฮ์อิสลามอย่างเชื่อมโยงและมีหลักฐาน และ (การอธิบาย) ความลับและเป้าหมายของหะดีษ ในกระจกแห่ง «หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์» (حجة الله البالغة) (215–248)

• ความโดดเด่นและเอกลักษณ์ของ «หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์» — 215
• ความละเอียดอ่อนของหัวข้อ — 217
• ความจำเป็นของงานประพันธ์เฉพาะเรื่อง และความพยายามเบื้องต้นของอุละมาอ์รุ่นก่อน — 219
• เนื้อหาเบื้องต้นและพื้นฐาน: ตักลีฟ (ภาระหน้าที่ทางศาสนา) —
• และการตอบแทน (มุญาซาต) — 221
• ความสำคัญของการกระทำและผลของมัน — 223
• อิรติฟากาต (ขั้นตอนพัฒนาการของสังคม) — 224
• ความสำคัญของอิรติฟาก — 225
• ความสำคัญของชีวิตพลเมืองและชีวิตสังคม และการก่อรูปของมัน — 226
• รูปแบบที่น่าสรรเสริญและน่าตำหนิของอาชีพและหนทางทำมาหากิน — 228
• ความผาสุกและหลักการสี่ประการของมัน — 230
• อะกีดะฮ์และอิบาดะฮ์ — 231
• การเมืองการปกครองของประชาชาติ และความจำเป็นของบรรดานบี — 233
• การแต่งตั้งนบีที่ควบคู่กัน (บิอ์ษะฮ์มักรูนะฮ์) — 234
• ความตกต่ำของคุณค่าทางศีลธรรมและอีมานในอารยธรรมเปอร์เซียและโรมัน และสภาพอันย่ำแย่ของมนุษยชาติ — 235
• การอภิปรายที่เป็นประโยชน์อื่น ๆ บางประการ — 237

(ต่อ)

• สถานะของหะดีษและซุนนะฮ์ และท่าทีของอุมมะฮ์ต่อหะดีษและซุนนะฮ์ — 238
• ความลับและหิกมะฮ์ของฟัรฎูและรุก่น — 239
• ความครอบคลุมของหนังสือ — 244
• อิห์ซานและการขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะฮ์ อัน-นัฟส์) — 244
• ญิฮาด — 246

บทที่แปด

ความจำเป็นและคุณประโยชน์ของระบบเคาะลีฟะฮ์ การยืนยันความเป็นเคาะลีฟะฮ์ของเคาะลีฟะฮ์อัร-รอชิดีน และคุณูปการของพวกท่าน ในกระจกเงาของหนังสือ "อิซาละตุลค็อฟาอ์ อัน คิลาฟะติล คุละฟาอ์" (ازالۃ الخفاء عن خلافۃ الخلفاء) — 249–274

• ความสำคัญและความโดดเด่นเฉพาะตัวของหนังสือ "อิซาละตุลค็อฟาอ์" — 249
• ความสัมพันธ์ระหว่าง "หุจญะตุลลอฮ์" กับ "อิซาละตุลค็อฟาอ์" — 251
• งานประพันธ์ยุคก่อนบางเล่ม — 255
• ฐานะและสถานภาพของเคาะลีฟะฮ์ในอิสลาม — 258
• นิยามที่ครอบคลุมและรัดกุมของเคาะลีฟะฮ์ — 261
• การอ้างหลักฐานจากอัลกุรอานเรื่องความเป็นเคาะลีฟะฮ์ของเคาะลีฟะฮ์อัร-รอชิดีน — 263
• เนื้อหาอันทรงคุณค่าอื่น ๆ ของหนังสือ — 269
• การชี้ให้เห็นถึงความเปลี่ยนแปลงและฟิตนะฮ์ภายหลังการวะฟาตของท่านนบี ﷺ — 272
• การจัดพิมพ์และเผยแพร่หนังสือ — 273

บทที่เก้า

บทบาทเชิงญิฮาดและการเป็นผู้นำของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ในยุคแห่งความแตกแยกทางการเมืองและความเสื่อมถอยของราชวงศ์โมกุล — 275–322

• กองกำลังนักรบเกิดใหม่สามฝ่าย — 275
• มราฐา — 275
• ซิกข์ — 281
• ชาฏ — 287
• สภาพของดิลลี — 289
• การรุกรานของนาดิร (ชาห์) — 291
• การมุ่งมั่นสอนและประพันธ์ท่ามกลางสภาวการณ์อันเลวร้ายและสั่นคลอน — 291
• บทบาทเชิงญิฮาดและการเป็นผู้นำในยุคแห่งความแตกแยกทางการเมืองและความเสื่อมถอยของราชวงศ์โมกุล — 294
• ความตระหนักและความกระวนกระวายใจของท่านชาห์ — 295
• คำตักเตือนและคำปรึกษาต่อกษัตริย์โมกุลและขุนนางแห่งราชอาณาจักร — 298
• นะวาบนะญีบุดเดาละฮ์ — 305
• อะห์มัดชาห์ อับดาลี — 311

บทที่สิบ

การตรวจสอบชนชั้นต่าง ๆ ของอุมมะฮ์ และการเรียกร้องพวกเขาสู่การปฏิรูปและการเปลี่ยนแปลง — 323–342

บทที่สิบเอ็ด

บุตรผู้ทรงเกียรติ บรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้มีตำแหน่งสูงส่ง และบุคคลร่วมสมัยผู้มีชื่อเสียง 343–397

บทที่สิบสอง

ผลงานประพันธ์ของท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) 398–415

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ

«ด้วยพระนามของอัลลอฮ์ ผู้ทรงกรุณาปรานี ผู้ทรงเมตตาเสมอ»

คำนำ

الحمد لله رب العالمين والصلاة والسلام على سيد المرسلين وخاتم النبيين محمد وآله وصحبه اجمعين ومن تبعهم بإحسان ودعا بدعوتهم إلى يوم الدين

«การสรรเสริญทั้งมวลเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์ พระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก ขอการประสาทพรและความศานติจงมีแด่ผู้เป็นนายแห่งบรรดาเราะซูล และผู้เป็นนบีคนสุดท้าย คือท่านมุฮัมมัด ตลอดจนวงศ์วานและศอฮาบะฮ์ของท่านทั้งหมด และผู้ที่ปฏิบัติตามพวกเขาด้วยความดี และเรียกร้องสู่ดะอ์วะฮ์ของพวกเขาจนถึงวันแห่งการตอบแทน»

ขณะที่ผู้เขียนเขียนบรรทัดเหล่านี้ของคำนำ หลังจากเสร็จสิ้นการเรียบเรียงภาคที่ห้าของหนังสือ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น" (تاریخ دعوت و عزیمت) หัวใจของเขาเปี่ยมล้นด้วยความรู้สึกสรรเสริญและขอบคุณ และปากกาของเขาก็ก้มกราบอยู่เบื้องหน้าพระผู้สร้างตนและผู้เขียน ที่พระองค์ได้ทรงประทานความสามารถให้นำชุดหนังสือนี้มาถึงภาคนี้ ซึ่งเจาะจงว่าด้วยการรับใช้ด้านศาสนาและวิชาการของ "ฮะกีมุลอิสลาม" ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ อัด-ดะห์ละวี (ร.ฮ.) และของผู้สืบทอดและเคาะลีฟะฮ์ของท่าน ตลอดจนประวัติและเรื่องราวแห่งผลงานในเชิงฟื้นฟู (ตัจดีด) และญิฮาดของพวกเขา

เมื่อชุด "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น" ได้เริ่มต้นขึ้นในเดือนมุฮัรร็อม ฮ.ศ. 1372 (กันยายน ค.ศ. 1952) โดยอาศัยบันทึกย่อของการบรรยายจำนวนหนึ่งเป็นพื้นฐาน และได้เริ่มต้นด้วยท่านอิมามฮะซัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.) และเคาะลีฟะฮ์แห่งมุสลิมีน ท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ในเวลานั้นแม้แต่จะคาดคิดก็ยังยากว่า ชุดหนังสือนี้จะเริ่มจากบรรดานักปฏิรูปและมุญัดดิดแห่งศตวรรษที่หนึ่งและที่สอง แล้วผ่านช่วงต่าง ๆ ในระหว่างกลาง และครอบคลุมความกว้างใหญ่ทั้งในด้านกาลเวลาและสถานที่ของโลกอิสลาม จนมาถึงศตวรรษที่สิบเอ็ดและสิบสอง

…ของสองบุคคลผู้ยิ่งใหญ่แห่งการฟื้นฟู (ตัจดีด) คือ ท่านมุญัดดิด อัลฟิษษานี (ร.ฮ.) และท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ได้หรือไม่ ด้วยความไม่จีรังของชีวิต ความขึ้นลงของสุขภาพ เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นมากมาย ภาระงานที่รุมเร้า ความบกพร่องของความมุ่งมั่นและความอุตสาหะ การเดินทางที่ต่อเนื่อง ความจำเป็นและแรงผลักดันใหม่ ๆ ที่เกิดขึ้นอยู่เสมอ และยิ่งไปกว่านั้นคือความอ่อนแอและความทุพพลภาพของสายตา (ซึ่งทำให้ผู้เขียนไม่สามารถอ่านและเขียนด้วยตนเองโดยตรงได้ติดต่อกันถึงสิบสี่ปี) แต่ชุดหนังสือนี้ก็ได้มาถึงขั้นนี้ได้ นี่เป็นเพียงความมหัศจรรย์แห่งเดชานุภาพและเตาฟีกของอัลลอฮ์เท่านั้น ซึ่งผู้เขียนจะขอบคุณพระองค์มากเพียงใดก็ยังไม่เพียงพอ ผู้เขียนไม่อาจทำสิ่งใดได้มากไปกว่าการพยายามปฏิบัติหน้าที่นี้ด้วยอายะฮ์หนึ่งแห่งอัลกุรอานอันทรงเกียรติ:

رَبِّ أَوْزِعْنِىٓ أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ ٱلَّتِىٓ أَنْعَمْتَ عَلَىَّ وَعَلَىٰ وَٰلِدَىَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَـٰلِحًا تَرْضَىٰهُ وَأَدْخِلْنِى بِرَحْمَتِكَ فِى عِبَادِكَ ٱلصَّـٰلِحِينَ ﴿١٩﴾

«โอ้พระผู้อภิบาลของข้าพระองค์ โปรดประทานเตาฟีกแก่ข้าพระองค์ให้ข้าพระองค์ได้ขอบคุณต่อความโปรดปรานที่พระองค์ทรงประทานแก่ข้าพระองค์และแก่บิดามารดาของข้าพระองค์ และให้ข้าพระองค์ได้ประกอบความดีที่พระองค์ทรงพอพระทัย และโปรดให้ข้าพระองค์ได้เข้าอยู่ในหมู่บ่าวผู้ทรงคุณธรรมของพระองค์ด้วยความเมตตาของพระองค์» (ซูเราะฮ์อัน-นัมล์ 27:19)

และขอทวนถ้อยคำแห่งหะดีษนี้:

الحمد لله الذي بعزّته وجلاله تتمّ الصّالحات

«มวลการสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ ผู้ซึ่งด้วยเกียรติและความยิ่งใหญ่ของพระองค์ ความดีทั้งหลายจึงได้รับเตาฟีกและสำเร็จลุล่วง»

แท้จริงแล้ว ด้วยเล่มนี้ ชุดบันทึกประวัติของบรรดาผู้ทรงคุณธรรม (ศอลิฮีน) นี้ก็ได้เสร็จสมบูรณ์ และในแง่นี้ ภารกิจอันดีงามนี้ก็ได้ลุล่วง เพราะภาคนี้ครอบคลุมความพยายามและผลงานด้านการปฏิรูปและการฟื้นฟูแห่งศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์ ซึ่งร่องรอยอันจำเริญของมันยังคงปรากฏอยู่จนถึงทุกวันนี้ และอย่างน้อยที่สุดในอนุทวีป…

สถาบันทางศาสนา ศูนย์กลางวิชาการศาสนา ความพยายามและขบวนการต่าง ๆ เพื่อความสูงส่งของอิสลาม ตลอดจนกิจกรรมทางศาสนา วิชาการ และการประพันธ์ ยังคงได้รับประโยชน์จากผลแห่งความพยายามเหล่านั้นมาจนถึงทุกวันนี้ และยังคงดำเนินการเดินทางของตนภายใต้ร่มเงาของมัน ด้วยเหตุนี้จึงไม่ผิดจากความเป็นจริงที่จะกล่าวว่า ผู้ประพันธ์ได้นำชุดหนังสือนี้มาจนถึงปลายศตวรรษที่สิบสาม (และในส่วนที่เกี่ยวกับอนุทวีปอินเดียนั้น ก็มาถึงศตวรรษที่สิบสี่) ด้วยงานประพันธ์ «ชีวประวัติของซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด» (سیرت سید احمد شہید) (เล่ม 1–2) ซึ่งตีพิมพ์ครั้งแรกในปี ค.ศ. 1939 และด้วยการเรียบเรียงชีวประวัติของบุคคลสำคัญทางศาสนาและนักดาอีย์หลายท่านแห่งศตวรรษที่สิบสี่ (ซึ่งในจำนวนนั้น ท่านเมาลานามุฮัมมัด อิลยาส (ร.ฮ.) เป็นผู้ที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษ) จนชุดหนังสือนี้มาถึงยุคสมัยของผู้ประพันธ์เอง ด้วยวิธีนี้ ในความเป็นจริงแล้ว ภาคที่หกของ «ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น» (تاریخ دعوت و عزیمت) และส่วนใหญ่ของภาคที่เจ็ดก็ได้ถูกเรียบเรียงไว้แล้ว

บัดนี้ เป็นหน้าที่ของนักประพันธ์และนักวิจัยรุ่นหลังที่จะฉายแสงให้เห็นถึงคุณูปการและผลงานของผู้ถือธงแห่งการปฏิรูปและดะอ์วะฮ์ และผู้นำทางศาสนาแห่งโลกอิสลามในศตวรรษที่สิบสามแห่งฮิจเราะฮ์ ซึ่งได้ถือกำเนิดขึ้นในภูมิภาคต่าง ๆ ของโลกอิสลาม และได้ปฏิบัติภารกิจแห่งดะอ์วะฮ์ การปฏิรูป และญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ จากนั้นจึงประเมินความพยายามด้านการปฏิรูป วิชาการ ความคิด และดะอ์วะฮ์ของศตวรรษที่สิบสี่แห่งฮิจเราะฮ์ (ในระดับและขอบเขตของโลกอิสลาม) และเรียบเรียงบันทึกเรื่องราวเหล่านั้นไว้ เพราะหัวข้อของ «ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น» มิได้จำกัดอยู่เฉพาะยุคสมัยหรือดินแดนใดดินแดนหนึ่ง สายธารของมันจะดำเนินต่อไปพร้อมกับความพยายามด้านดะอ์วะฮ์และการปฏิรูป การฟื้นฟูความคิดอิสลาม การฟื้นฟูและเผยแผ่วิชาการศาสนา การเปิดโปงความเข้าใจผิดและการบิดเบือนในแต่ละยุคสมัย การเปิดเผยแก่นแท้ จิตวิญญาณ และสาระของศาสนาให้ปรากฏ การเผชิญหน้ากับฟิตนะฮ์และความหลงผิดในแต่ละยุคสมัย และความพยายามขจัดสิ่งเหล่านั้น ตราบจนถึงเวลาที่ศาสนา […]

ยังคงมีอยู่ และโลกนี้ยังคงตั้งอยู่ ดังนั้นจึงไม่มีผู้ใดสามารถอ้างได้ว่าตนได้ปฏิบัติหน้าที่ต่อหัวข้อนี้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์แล้ว และได้นำสายธารนี้ไปสู่บทสรุปสุดท้ายแล้ว ตามถ้อยคำของหะดีษที่ว่า:

يحمل هذا العلم من كل خلف عدولُه ينفون عنه تحريف الغالين وانتحال المبطلين وتأويل الجاهلين

«ในทุกยุคทุกรุ่น ความรู้นี้จะมีผู้แบกรับและสืบทอดที่เที่ยงธรรมและยำเกรง ซึ่งจะคอยปัดเป่าการบิดเบือนของพวกที่สุดโต่ง การอ้างตนอย่างผิด ๆ ของพวกที่ยึดถือความเท็จ และการตีความอย่างเลยเถิดของพวกที่ไร้ความรู้ออกไปจากศาสนานี้»

เนื่องจากขอบเขตงานการปฏิรูป (อิศลาห์) และการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) นั้นมีความกว้างขวางและหลากหลายอย่างยิ่ง และมีลักษณะเชิงวิชาการและเชิงความคิดเป็นหลัก ขอบเขตดังกล่าวจึงครอบคลุมถึงการสอนและการประพันธ์ การเผยแผ่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ การประสานระหว่างเหตุผลกับตัวบท (التطبيق بين العقل والنقل) และการประนีประนอมระหว่างมัซฮับทางนิติศาสตร์ (التوفيق بين المذاهب الفقهية) การอธิบายเคล็ดลับและเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์ การคำนึงถึงยุคแห่งเหตุผลที่กำลังจะมาถึง การอบรมขัดเกลาและการชี้แนะทางจิตวิญญาณ การพิทักษ์อำนาจการปกครองของอิสลามในฮินดูสถาน การประเมินความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและพลังอำนาจที่กำลังก่อตัวขึ้นอย่างสมจริง พร้อมทั้งการวางมาตรการที่เป็นไปได้เพื่อปกป้องประชาชาติและรักษาอัตลักษณ์ของประชาชาติไว้ในท่ามกลางสิ่งเหล่านั้น การคิดและการพิจารณาเชิงอิจญ์ติฮาดในศาสตร์อิสลาม และความพยายามถ่ายทอดสิ่งเหล่านั้นไปสู่กลุ่มอุละมาอ์ ทั้งหมดนี้ล้วนรวมอยู่ในนั้น ด้วยเหตุนี้ ผู้เขียนจึงจำเป็นต้องศึกษาค้นคว้าและใช้ความคิดพิจารณาในเรื่องนี้อย่างลึกซึ้ง ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่ค่อยเกิดขึ้นกับงานส่วนอื่น ๆ ประกอบกับภาระงานอื่น ๆ และ[…]

[^1]: มิชกาตุลมะศอบีห์ (مشكاة المصابيح)

ภาระหน้าที่ต่าง ๆ ก็ยังคงรั้งตัวอยู่ ถึงกระนั้นก็ขอขอบคุณอัลลอฮ์ที่ในการทำส่วนนี้ให้สำเร็จ ไม่ได้เกิดการหยุดชะงักยาวนานอย่างที่มักเกิดขึ้นระหว่างสองส่วนก่อนหน้านี้

ผู้เขียนขอขอบคุณบรรดาสหายผู้เป็นที่รักและผู้ร่วมงานผู้ช่วยเหลือของเขา ซึ่งได้ช่วยในการรวบรวมแหล่งอ้างอิง การแปลข้อความภาษาเปอร์เซียและภาษาอาหรับบางตอนที่ยาว การร่างต้นฉบับ การคัดสำเนาให้เรียบร้อย และการตรวจทานหนังสือ อีกทั้งความวิริยะอุตสาหะของพวกเขายังรวมอยู่ในการตรวจสอบหนังสือฉบับพิมพ์และฉบับต้นฉบับลายมือ รวมถึงฉบับพิมพ์ต่าง ๆ ของหนังสือเหล่านั้นด้วย ในบรรดาพวกเขา ผู้ที่สมควรได้รับการกล่าวถึงและขอบคุณเป็นพิเศษ ได้แก่ เมาละวีชัมส์ ตับรีซ ข่าน สมาชิกของ "มัจญ์ลิสตะห์กีกาต วะนัชริยาต อิสลาม" (مجلس تحقیقات و نشریات اسلام), เมาลานามุฮัมมัด บุรฮานุดดีน สัมภะลี อาจารย์ด้านตัฟซีรและหะดีษ แห่งดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์, เมาละวีอะตีก อะห์มัด ผู้สอนแห่งดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์, เมาลานาอบุลอิรฟาน นัดวี อาจารย์แห่งดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์, เมาละวีซัยยิด มุฮัมมัด มุรตะฎอ นักวี ผู้ดูแลหอสมุดนัดวะตุลอุละมาอ์, เมาละวีมุฮัมมัด ฮารูน สัลลัร หัวหน้าแผนกต้นฉบับลายมือของหอสมุดนัดวะตุลอุละมาอ์ และเมาละวีนิษารุลหัก นัดวี ผู้เป็นที่รัก

เมาละวีนูรุลหะซัน รอชิด กานด์ฮะละวี ผู้เป็นที่รักยิ่ง สมควรได้รับการขอบคุณเป็นพิเศษ เพราะเขาได้รวบรวมข้อมูลอันมีค่าบางประการเกี่ยวกับสภาพครอบครัวและลูกหลานของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) และได้ชี้แนะแหล่งอ้างอิงบางแหล่ง ส่วนเมาละวีอุฟรอน นัดวี และเมาละวีฆิยาษุดดีน นัดวี ผู้เป็นที่รัก ก็ได้มีส่วนร่วมด้วยความรับผิดชอบและความทุ่มเทเต็มที่ในการดำเนินการคัดลอกและการจัดพิมพ์ให้สำเร็จ ตลอดจนการจัดทำดัชนีเช่นเคย ขออัลลอฮ์ทรงตอบแทนพวกเขาด้วยความดี

ท้ายที่สุด ผู้เขียนขอวิงวอนและปรารถนาว่า ส่วนนี้ — แม้จะไม่อาจกล้ากล่าวได้ว่าคู่ควรกับบุคลิกภาพอันสูงส่งที่เกี่ยวข้องด้วย — จะเป็นประโยชน์ในระดับหนึ่งในแง่ของหัวข้อและเป้าหมาย สร้างกำลังใจ กระตุ้นให้เกิดความคิด เป็นแรงผลักดันให้เกิดการศึกษาค้นคว้าและการวิจัยเพิ่มเติม และปลุกความกระตือรือร้นในการพากเพียรพยายาม เพื่อว่าในยุคแห่งการเปลี่ยนแปลงนี้และในยุคแห่งฟิตนะฮ์นี้

...สามารถรับคำชี้แนำจากสิ่งนี้ได้เป็นพิเศษ

وَمَا ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ بِعَزِيزٍ ﴿٢٠﴾

«และนั่นมิใช่เรื่องยากสำหรับอัลลอฮ์เลย» (ซูเราะฮ์อิบรอฮีม 14:20)

อบุลหะซัน อะลี นัดวี 9 อาคารเบนะซีร ไบคุลลา บอมเบย์

12 เราะบีอุษษานี ฮ.ศ. 1403 16 มกราคม ค.ศ. 1983 วันจันทร์

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ

«ด้วยพระนามของอัลลอฮ์ ผู้ทรงกรุณาปรานี ผู้ทรงเมตตาเสมอ»

บทที่หนึ่ง

โลกอิสลามในศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์

ความสำคัญของการศึกษาสภาพการณ์และความเปลี่ยนแปลงของบรรดาประเทศมุสลิมในศตวรรษที่สิบสอง

ในตอนต้นของเล่มที่สี่ของหนังสือ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น" (تاریخ دعوت و عزیمت) ซึ่งอุทิศให้แก่ชีวประวัติของมุจัดดิด อัลฟ์ษานี ท่านชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี (ร.ฮ.) (ฮ.ศ. 971–1034) ยุคสมัยของท่าน และการอธิบายอย่างละเอียดถึงผลงานการฟื้นฟู (ตัจดีด) และการปฏิวัติอันยิ่งใหญ่ของท่าน ผู้เขียนได้เขียนไว้ขณะกล่าวถึงความสำคัญของการศึกษาประวัติศาสตร์ของศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ (อันเป็นศตวรรษที่ท่านถือกำเนิด และเป็นช่วงที่ท่านเติบโตทางสติปัญญาและวิชาความรู้) ว่า

«เราจำเป็นต้องคำนึงถึงข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ข้อนี้ด้วยว่า ยุคสมัยหนึ่ง ๆ โลกแห่งยุคนั้น และสังคมมนุษย์ เปรียบเสมือนแม่น้ำที่ไหลอยู่ ซึ่งทุกระลอกคลื่นของมันล้วนเชื่อมโยงและติดต่อกับระลอกคลื่นอื่น ๆ ด้วยเหตุนี้ ไม่ว่าประเทศใดจะถูกตัดขาดจากโลกส่วนที่เหลือเพียงใด และดำเนินชีวิตอย่างโดดเดี่ยวเพียงใดก็ตาม ก็ไม่อาจปลอดพ้นจากอิทธิพลหรือไร้ความเกี่ยวข้องโดยสิ้นเชิงกับเหตุการณ์สำคัญ ความเปลี่ยนแปลง การปะทะกันระหว่างอำนาจต่าง ๆ และขบวนการอันทรงพลังที่เกิดขึ้นในโลกรอบข้างได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อเหตุการณ์และความเปลี่ยนแปลงเหล่านั้นเกิดขึ้นในประเทศเพื่อนบ้านที่เป็นพวกพ้องเดียวกัน มีแนวทางเดียวกัน และมีอะกีดะฮ์เดียวกัน ด้วยเหตุนี้ ในการสำรวจทางประวัติศาสตร์ครั้งนี้ จึงไม่ถูกต้องที่จะจำกัดตัวเราไว้เพียงภายในขอบเขตของอินเดียเท่านั้น เราจำเป็นต้องพิจารณาโลกอิสลามทั้งหมดในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง…

...ประเทศมุสลิมโดยรอบด้วย ซึ่งแม้อินเดียจะไม่มีความสัมพันธ์ทางการเมืองกับประเทศเหล่านั้น แต่ก็มีความสัมพันธ์ทางศาสนา วัฒนธรรม และวิชาการ และลมร้อนลมเย็นที่พัดอยู่ที่นั่น กระแสของมันก็ยังมาถึงอินเดียได้แม้จะอยู่ห่างไกลกัน[^1]

ในการกล่าวถึงประวัติของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) และการฉายภาพผลงานการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่าน ยิ่งมีความจำเป็นที่จะต้องคำนึงถึงข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์นี้และปฏิบัติตามหลักการนี้ เพราะส่วนที่เป็นรากฐานในการบ่มเพาะทางความคิดและวิชาการของท่านคือแคว้นหิญาซอันศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งท่านได้พำนักอยู่ที่นั่น (ฮ.ศ. 1143–1144) เป็นเวลากว่าหนึ่งปี[^2] และได้ศึกษาวิชาหะดีษจนสมบูรณ์กับชัยค์อบูฏอฮิร มุฮัมมัด บิน อิบรอฮีม อัลกุรดี อัลมะดะนี ผู้เป็นที่พึ่งของผู้คนและเป็นอิมามแห่งวิชาหะดีษในยุคนั้น ผู้ซึ่งในวงการเรียนการสอนของท่านมีนักศึกษาหะดีษจากหลายบ้านเมืองและหลายประเทศมารวมกัน และท่านยังได้ร่วมนั่งสนทนาเป็นเวลานานกับอุละมาอ์แห่งสองนครศักดิ์สิทธิ์ (ซึ่งมาจากประเทศอิสลามและประเทศอาหรับต่าง ๆ) ในเวลานั้นแคว้นหิญาซอยู่ภายใต้การปกครองและการบริหารของจักรวรรดิอุษมานียะฮ์ และบรรดาชะรีฟแห่งมักกะฮ์ดำรงตำแหน่งเจ้าผู้ครองในฐานะผู้แทนของสุลต่านแห่งราชวงศ์อาลิอุษมาน นอกจากเทศกาลฮัจญ์ (ซึ่งในทุก ๆ ปีจะรวบรวมหัวใจและสมองที่ดีที่สุดของโลกอิสลาม ผู้เปรียบดังแมลงเม่าแห่งตะเกียงแห่งฮะรอม ไว้ ณ ที่เดียวกัน) แล้ว ในยุคนั้นสองนครศักดิ์สิทธิ์ โดยเฉพาะนครมะดีนะฮ์อันประเสริฐ ยังเป็นศูนย์กลางที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของวิชาหะดีษ เป็นที่ซึ่งผู้ใฝ่รู้ในวิชานี้จากทุกมุมโลกมาชุมนุมกัน การนั่งอยู่ ณ ที่นั้นทำให้สามารถประเมินสภาพทางจิตวิญญาณ วิชาการ จริยธรรม อารยธรรม สังคม และการเมืองของโลกอิสลามทั้งหมดได้โดยง่าย และสามารถคาดคะเนความเจริญและความเสื่อม ความรุ่งเรืองและความตกต่ำของประเทศอิสลามและประเทศอาหรับต่าง ๆ ในทุกแง่มุมได้โดยง่าย และ[สามารถรู้จัก]บุคคลต่าง ๆ ณ ที่นั้น ผู้ทรงความสามารถ ขบวนการปฏิรูป และการเรียกร้องเชิญชวน และ...

[^1]: ตารีคดะอ์วัตวะอะซีมัต (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่สี่ หน้า 22 [^2]: ท่านชาห์ (ร.ฮ.) เดินทางถึงหิญาซในช่วงปลายปี ฮ.ศ. 1143 และเดินทางกลับในช่วงต้นปี ฮ.ศ. 1145 ท่านชาห์ได้ประกอบพิธีฮัจญ์สองครั้ง

ความพยายามและการวางแผนอันก่อให้เกิดความแตกแยกได้ และยังสามารถรับรู้ถึงจังหวะชีพจรของโลกอิสลาม และฟังเสียงเต้นของหัวใจแห่งอิสลามได้ด้วย และมนุษย์ผู้มีสติปัญญาตื่นตัวและมีหัวใจที่ห่วงใยเช่นท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ ซึ่งแผนการของพระเจ้ากำลังเตรียมไว้สำหรับภารกิจอันยิ่งใหญ่แห่งการฟื้นฟูและการทำให้ศาสนากลับมีชีวิตชีวาอีกครั้งนั้น ย่อมต้องได้รับประโยชน์และได้รับอิทธิพลจากสิ่งนี้อย่างแน่นอน และท่านย่อมได้ใช้มันอย่างเต็มที่ในการขยายขอบเขตความคิดและทัศนะของท่าน ตลอดจนในความเป็นสากลของดะอ์วะฮ์และปรัชญาของท่าน

ยิ่งไปกว่านั้น อินเดียตลอดหลายศตวรรษได้เป็นลานประลองของบรรดาผู้กล้าชาวเติร์กเชื้อสายตูรานีและอัฟกันจากเอเชียกลาง และในด้านการเมืองและการปกครองก็อยู่ภายใต้อิทธิพลของพวกเขามาตลอด เป็นครั้งคราวโครงสร้างการบริหารและการปกครองของอินเดีย และร่างกายของรัฐบาลต่าง ๆ ที่ได้รับอิทธิพลจากที่นั่น ก็จะได้รับเลือดใหม่ที่สดและร้อนแรงมาจากที่นั่นเอง ซึ่งก่อให้เกิดพลังและความสดชื่นใหม่แก่การบริหารและกำลังทหารที่กำลังเสื่อมถอยลง และเมื่อใดก็ตามที่ราชวงศ์ซึ่งปกครองอินเดียมาเป็นเวลายาวนานถึงคราว "ชราภาพและเต็มไปด้วยข้อบกพร่อง" พลังทางทหารที่สดใหม่กลุ่มหนึ่งก็จะก้าวเข้าสู่อินเดียผ่านช่องเขาไคเบอร์หรือช่องเขาโบลาน และมอบการฉีดพลังแก่ระบอบการปกครองนี้ ซึ่งมีศาสนาเดียวกัน (อิสลาม) มัซฮับเดียวกัน (อะฮ์ลุซซุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์) บทบัญญัติเดียวกัน (ชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ) ภาษาเดียวกัน (ตุรกีและเปอร์เซีย) และอารยธรรมเดียวกัน (อันเป็นการผสมผสานของอิทธิพลอาหรับ อิหร่าน ตุรกี และอินเดีย) และมอบชีวิตช่วงใหม่ให้แก่มัน

นอกจากนี้ ไม่ควรลืมข้อเท็จจริงที่ว่า นับตั้งแต่การพิชิตดินแดนของบาบูร์และการสถาปนาจักรวรรดิโมกุล อัฟกานิสถานและแคว้นที่สำคัญที่สุดของมัน คือ กาบูลและกันดะฮาร์ ได้เป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิมุสลิมแห่งอินเดียอันยิ่งใหญ่ และเป็นป้อมปราการด้านนอกและ "ป้อมปราการชั้นบน" ของมัน ในยุคของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) นี่เอง นาดิรชาห์แห่งอิหร่านได้บุกเข้ามาในอินเดียและโจมตีดิลลี และในยุคของท่านเช่นกัน อะห์มัดชาห์ อับดาลี ผู้ปกครองกันดะฮาร์ ได้ยกทัพมายังอินเดียหลายครั้ง และในที่สุด ในปี ฮ.ศ. 1174 (ค.ศ. 1761) ที่ปานีปัต…

ณ สมรภูมิ ได้ทำให้พวกมราฐาพ่ายแพ้อย่างย่อยยับ เปลี่ยนกระแสของเหตุการณ์และทิศทางของประวัติศาสตร์ และเปิดโอกาสให้จักรวรรดิโมกุลได้ตั้งตัว ทั้งยังให้โอกาสแก่สังคมมุสลิมแห่งฮินดูสถานและชนชั้นขุนนางได้แสดงบทบาทใหม่ ซึ่งพวกเขาไม่อาจปฏิบัติได้เพราะความไร้ความสามารถของตนเอง เหตุการณ์ทั้งหมดนี้มิใช่เพียงเกิดขึ้นในยุคของท่านชาห์เท่านั้น หากแต่ในเหตุการณ์หลังสุดนั้นยังมีการชี้นำของท่านรวมอยู่ด้วย[^1] การรุกรานทั้งสองครั้งนี้เกี่ยวข้องกับอิหร่านและอัฟกานิสถาน ดังนั้นในการสำรวจยุคของท่านชาห์และศตวรรษที่สิบสอง จึงไม่อาจมองข้ามสภาพการณ์และการเปลี่ยนแปลงของอำนาจการปกครองในสองดินแดนนี้ได้

อิทธิพลทางวัฒนธรรมและอารยธรรมของอิหร่านที่มีต่อฮินดูสถาน

ดังที่ฮินดูสถานได้อยู่ภายใต้อิทธิพลของเตอร์กิสถานและอัฟกานิสถานในทางการเมืองและการทหารนับตั้งแต่ศตวรรษที่ห้าแห่งฮิจเราะฮ์ ในทำนองเดียวกัน ฮินดูสถานก็อยู่ภายใต้อิทธิพลของอิหร่านไม่มากก็น้อยในทางวิชาการ วรรณกรรม วัฒนธรรม อารยธรรม และความคิด วรรณกรรมและกวีนิพนธ์ของที่นั่น สายสืบทอดและตะริเกาะฮ์ต่าง ๆ ของตะเซาวุฟ และในท้ายที่สุดหลักสูตรการเรียนการสอนและวิธีการศึกษาของที่นั่น ตลอดจนผลงานประพันธ์ของอุละมาอ์และบรมครูในศาสตร์ต่าง ๆ ของที่นั่น ได้แผ่ร่มเงาปกคลุมจิตใจและความคิดของฮินดูสถาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายหลังที่หุมายูนเสด็จไปยังอิหร่านและได้จักรวรรดิฮินดูสถานกลับคืนมาด้วยความช่วยเหลือจากที่นั่น ต่อมาในยุคของอักบัร ภายหลังการมาถึงของอะมีร ฟัตหุลลอฮ์ ชีรอซี และหะกีม อะลี กีลานี ฮินดูสถานในเรื่องหลักสูตร วิธีการศึกษา การกำหนดมาตรฐานความเป็นเลิศ และในด้านศาสตร์แห่งเหตุผล (มะอ์กูลาต) และวิชาปรัชญา (หิกมะฮ์) ก็กลายเป็นผู้เก็บเกี่ยวผลจากอิหร่านโดยสิ้นเชิง ยิ่งไปกว่านั้นยังกลายเป็นผู้ส่งบรรณาการและผู้รับใช้ และในเรื่องนี้ อิหร่านได้สถาปนา "อำนาจสูงสุด" เหนือฮินดูสถานอย่างแท้จริง ด้วยข้อเท็จจริงนี้ ในการสำรวจทางประวัติศาสตร์ครั้งนี้ เราจึงไม่อาจละเลยอิหร่านและเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นที่นั่นได้เลย

[^1]: รายละเอียดเรื่องนี้จะกล่าวถึงในบทต่อ ๆ ไป

ความยิ่งใหญ่และความสำคัญของจักรวรรดิอุษมานิยะฮ์

นอกเหนือจากประเทศเพื่อนบ้านอย่างอัฟกานิสถานและอีหร่านแล้ว พวกเราก็ไม่อาจหลับตาต่อจักรวรรดิอุษมานิยะฮ์ได้เช่นกัน (ซึ่งได้รับตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์มาตั้งแต่ต้นศตวรรษที่สิบ) แม้ว่าศูนย์กลางของจักรวรรดินี้ในทางภูมิศาสตร์จะอยู่ห่างไกลจากฮินดูสถานมาก และตั้งอยู่ระหว่างยุโรปกับเอเชีย แต่ประเทศอาหรับเกือบทั้งหมด (อียิปต์ ชาม อิรัก เยเมน นัจด์และหิญาซ และส่วนใหญ่ของแอฟริกาเหนือ) อยู่ภายใต้การปกครองของจักรวรรดินี้ ด้วยการเป็นผู้พิทักษ์และผู้ดูแลอัลหะเราะมและสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย ด้วยการเป็นผู้ถือครองและผู้รักษาตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์แห่งอิสลาม ด้วยฐานะที่เป็นมหาอำนาจและจักรวรรดิอันยิ่งใหญ่ ในสายตาของโลกตะวันตกและบรรดาอำนาจที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออิสลาม ด้วยการเป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจของอิสลาม และด้วยการเป็นผู้ปกป้องและพิทักษ์ผลประโยชน์ของอิสลามเป็นอันมาก มุสลิมทั่วทั้งโลกจึงมองจักรวรรดินี้ด้วยความเคารพและให้เกียรติ และพวกเขาไม่เพียงแต่สนใจเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นที่นั่นเท่านั้น หากยังได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์เหล่านั้นด้วย

ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ผู้มีทัศนะกว้างไกลระดับโลก และผู้มีความเข้าใจอันลึกซึ้งต่อประวัติศาสตร์อิสลาม ย่อมไม่อาจมองข้ามจักรวรรดิอุษมานิยะฮ์ได้ ท่านเป็นผู้รู้ซึ้งถึงสถานะทางชะรีอะฮ์ของตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ รวมทั้งความสำคัญทางการเมืองและทางสังคมของมัน และท่านเห็นว่าอำนาจการเมืองที่เป็นอิสระและปราศจากความเสื่อมทรามนั้นเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับศาสนาและจริยธรรม สำหรับสังคมที่ดีงาม และสำหรับอารยธรรมและการดำรงชีวิตที่สมบูรณ์ ท่านปรารถนาจะเห็นมุสลิมเป็นพลังที่ทรงอิทธิพลและมีอำนาจในการสั่งการและห้ามปราม ไม่เพียงแต่ในประเทศของตนเท่านั้น หากแต่บนเวทีของโลกทั้งมวล ท่านจะหลับตาต่อความรุ่งเรืองและความเสื่อมถอยของจักรวรรดิที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของมุสลิม และต่อความสงบหรือความระส่ำระสายภายในของมันได้อย่างไร โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อท่านได้พำนักอยู่ในดินแดนแห่งการปกครองที่เป็นที่รักยิ่งและทรงเกียรติที่สุดของจักรวรรดินั้น คือหิญาซ เป็นเวลานานกว่าหนึ่งปี ด้วยดวงตาที่เปิดกว้าง สติปัญญาที่ตื่นตัว และหัวใจที่ละเอียดอ่อน และท่านได้ประเมินผลกระทบเหล่านั้นจากคำบอกเล่าของผู้คนที่มาจากดินแดนในความครอบครองและภายใต้การปกครองของจักรวรรดิ เช่น อียิปต์ ชาม และอิรัก ซึ่งบรรดาสุลต่านแห่งราชวงศ์อุษมาน บรรดาเสนาบดีของพวกเขา […]

ได้รับอิทธิพลจากแนวโน้มและทัศนคติทางจิตใจของบรรดาชัยค์อัล-อิสลามและอุละมาอ์แห่งตุรกีที่มีต่อแวดวงวิชาการและศาสนาของประเทศเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ เราจึงจำเป็นต้องมองอย่างคร่าว ๆ ถึงสภาพของจักรวรรดิอุษมานียะฮ์ในศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์ (ศตวรรษที่สิบแปดแห่งคริสต์ศักราช) ด้วย ทั้งความสัมพันธ์กับประเทศคริสเตียนตะวันตกที่เป็นเพื่อนบ้าน ความพ่ายแพ้และความล่าถอย การถอดถอนและการแต่งตั้ง ตลอดจนการขึ้นลงของอำนาจทางการเมือง

สภาพการเมืองของโลกอิสลาม

ในชั้นแรก เราจะพิจารณาสภาพการเมืองของโลกอิสลามในเวลานั้น การผลัดเปลี่ยนรัฐบาล และเหตุการณ์สำคัญต่าง ๆ จากนั้นจึงจะสำรวจสภาพของโลกอิสลามทางด้านวิชาการ ศาสนา จริยธรรม และจิตวิญญาณ

จักรวรรดิอุษมานียะฮ์ในศตวรรษที่สิบสอง

ท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) ถือกำเนิดในปี ฮ.ศ. 1114 และถึงแก่กรรมในปี ฮ.ศ. 1176 ในช่วงเวลานี้ (62 ปี) มีสุลต่านห้าพระองค์ที่ขึ้นครองบัลลังก์แห่งจักรวรรดิอุษมานียะฮ์และผ่านพ้นไป ได้แก่ มุศเฏาะฟาที่ 2 (สิ้นพระชนม์ ฮ.ศ. 1115) อะห์มัดที่ 3 (สิ้นพระชนม์ ฮ.ศ. 1143) มะห์มูดที่ 1 (สิ้นพระชนม์ ฮ.ศ. 1167) อุษมานที่ 3 (สิ้นพระชนม์ ฮ.ศ. 1171) และมุศเฏาะฟาที่ 3 (ฮ.ศ. 1171–1187 / ค.ศ. 1757–1774)

ในช่วงเวลาที่ท่านชาฮ์มีวุฒิภาวะทางความคิดและการกระทำ อะห์มัดที่ 3 มะห์มูดที่ 1 อุษมานที่ 3 และมุศเฏาะฟาที่ 3 ได้กุมบังเหียนแห่งจักรวรรดิและเคาะลีฟะฮ์ แต่ช่วงเวลาที่สำคัญที่สุด (คือห้าปีสุดท้ายของชีวิตท่านชาฮ์) ผ่านไปในรัชสมัยของมุศเฏาะฟาที่ 3

มุศเฏาะฟาที่ 3 ปกครองเป็นเวลาสิบหกปีแปดเดือน ในรัชสมัยของพระองค์ได้เกิดสงครามขึ้นระหว่างจักรวรรดิอุษมานียะฮ์กับรัสเซีย จักรวรรดิอุษมานียะฮ์พ่ายแพ้ในสงครามครั้งนี้ (ค.ศ. 1769) ซึ่งในนั้นรัสเซียไม่มี…

...ไม่ใช่ผลงาน (ของตน) แต่เป็นผลจากเหตุการณ์บางอย่างและความบกพร่องในการจัดการ[^1] อัลฟินสตัน แม่ทัพรัสเซีย ได้ตั้งใจจะโจมตีกุสฏอนฏีนียะฮ์ด้วย แต่ถูกยับยั้งไว้ได้ มุศฏอฟาข่านได้ดำเนินการเสริมกำลังกองทัพและปฏิรูปการทหาร และยังได้รับชัยชนะทางทหารอยู่บ้าง รัสเซียได้เสนอเงื่อนไขบางประการเพื่อการทำสันติภาพ ซึ่งเป็นเงื่อนไขที่หยามเกียรติ ที่บุคอเรสต์ เมื่อวันที่ 13 ชะอ์บาน ฮ.ศ. 1186 (สิบปีหลังการเสียชีวิตของชาห์วะลียุลลอฮ์) ตรงกับวันที่ 9 พฤศจิกายน ค.ศ. 1772 ได้มีการประชุมขึ้น ซึ่งมีการเสนอเงื่อนไขบางประการ รัฐอุษมานียะฮ์ได้ปฏิเสธเงื่อนไขเหล่านั้น และได้สั่งให้กองทัพตุรกีเปิดฉากสงคราม ผลของสงครามคือรัสเซียพ่ายแพ้อย่างชัดเจน ความหวาดกลัวของชาวรัสเซียถึงขนาดว่า เมื่อกองทัพอุษมานียะฮ์ผ่านบาซาร์ญิก (ปัจจุบันเรียกว่า TOBULKHIN) ประชากรทั้งหมดของเมืองได้ละทิ้งเมืองหนีไป นักประวัติศาสตร์ฮัมเมอร์ (HEMER) ได้บันทึกไว้ว่า "ชาวอุษมานียะฮ์พบหม้อที่ตั้งอยู่บนไฟ ซึ่งมีเนื้ออยู่ข้างใน" เมื่อวันที่ 8 ซุลกะอ์ดะฮ์ ฮ.ศ. 1187 (21 มกราคม ค.ศ. 1774) สุลต่านมุศฏอฟาที่สามได้สิ้นพระชนม์ นักประวัติศาสตร์ต่างยกย่องความยุติธรรม ตลอดจนความใฝ่ใจและความพยายามในกิจการที่ดีงามของพระองค์ พระองค์ได้ก่อตั้งมัดเราะสะฮ์และคานกอฮ์จำนวนมากในรัชสมัยของพระองค์[^2]

ช่วงวัยหนุ่มของชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) เป็นช่วงเวลาที่โรงพิมพ์เริ่มแพร่หลายในรัฐอุษมานียะฮ์ และโรงพิมพ์แห่งแรกได้ก่อตั้งขึ้นที่กุสฏอนฏีนียะฮ์ ในช่วงเวลาเดียวกันนี้เอง ขบวนการของชัยค์มุหัมมัด บิน อับดุลวะฮ์ฮาบ (ฮ.ศ. 1115–1206) ได้เจริญรุ่งเรืองขึ้นในนัจญ์ดและหิญาซ[^3] ราชวงศ์อุษมานของพวกเขา...

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "ตารีค อัดเดาละฮ์ อัลอะลียะฮ์ อัลอุษมานียะฮ์" (تاريخ الدولة العلية العثمانية) โดยมุหัมมัด ฟะรีด เบก อัลมุหามี ฉบับพิมพ์เบรุต

[^2]: "ตารีค อัดเดาละฮ์ อัลอะลียะฮ์ อัลอุษมานียะฮ์" หน้า 329–340

[^3]: ในสมัยของสะอูด บิน อับดุลอะซีซ (ฮ.ศ. 1163–1229) อะมีรแห่งนัจญ์ดได้อาศัยดะอ์วะฮ์นี้ ประกอบกับความกระตือรือร้นแบบนักญิฮาดและพลังของการจัดระเบียบทางทหาร เข้ายึดครองหิญาซและส่วนใหญ่ของคาบสมุทรอาหรับในปี ฮ.ศ. 1213 ในปี ฮ.ศ. 1231 ด้วยความพยายามของเคดีฟมุหัมมัด อะลี ผู้ปกครองอียิปต์ ดินแดนส่วนนี้กลับมาอยู่ภายใต้การปกครองโดยสมบูรณ์ของรัฐตุรกีอีกครั้ง อะมีรอับดุลลอฮ์ บิน สะอูด บิน อับดุลอะซีซ แห่งนัจญ์ด ถูกส่งตัวไปยังกุสฏอนฏีนียะฮ์ และถูกประหารชีวิตที่นั่น

ในสมัยนั้น อะลีเบย์ (ผู้ได้รับสมญาว่า "ชัยค์อัล-บะลัด") ได้เข้าควบคุมการปกครองและการบริหารของอียิปต์ไว้อย่างเบ็ดเสร็จ เขาได้สมคบคิดกับนายพลชาวรัสเซียผู้ประจำการอยู่ในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน และตั้งเงื่อนไขว่านายพลผู้นั้นจะสนับสนุนเขาด้วยเสบียงและอาวุธ เพื่อให้อียิปต์เป็นอิสระ ด้วยความช่วยเหลือนี้ อะลีเบย์จึงยึดฆอซซะฮ์ นาบลุส อัล-กุดส์ ยาฟา และดิมัชก์ได้สำเร็จ เขากำลังเตรียมการจะมุ่งหน้าไปยังพรมแดนอนาโตเลีย แต่แล้วหัวหน้าคนหนึ่งในหมู่บรรดาขุนนางมัมลูก คือมุฮัมมัดเบย์ ผู้มีชื่อเสียงในนามอบุซซะฮับ ได้ชูธงก่อกบฏต่อเขา ทำให้อะลีเบย์ต้องถอยกลับอียิปต์ และเขาก็พ่ายแพ้ ผลจากสงครามภายในและความแตกแยกนี้ เรือรบรัสเซียได้ระดมยิงเมืองเบรุต จนบ้านเรือนราวสามร้อยหลังพังพินาศ ในอียิปต์ เดือนมุฮัรร็อม ฮ.ศ. 1188 กองทัพของอะลีเบย์กับมุฮัมมัดเบย์ได้ปะทะกัน อบุซซะฮับเป็นฝ่ายชนะ ส่วนอะลีเบย์ถูกจับกุม และเสียชีวิตในสภาพบาดเจ็บ ศีรษะของเขาถูกตัดและส่งไปพร้อมกับนายทหารรัสเซียสี่นายถึงเคาะลีลปาชา ผู้ว่าการแห่งอุษมานียะฮ์ ซึ่งได้ส่งต่อไปยังกุสฏ็อนฏีนียะฮ์ (คอนสแตนติโนเปิล) และอียิปต์ก็กลับเข้าสู่การปกครองของจักรวรรดิอุษมานียะฮ์โดยสมบูรณ์อีกครั้ง

สภาพการณ์ในหิญาซ

เมื่อท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เดินทางไปยังหิญาซและพำนักอยู่ ณ สองนครอันทรงเกียรติ (มักกะฮ์และมะดีนะฮ์) เป็นเวลานานนั้น เป็นช่วงรัชสมัยแห่งการปกครองและคิลาฟะฮ์ของสุลฏอนมะห์มูดที่หนึ่ง (ฮ.ศ. 1143–1167) ในเวลานั้น ผู้แทนและตัวแทนของจักรวรรดิอุษมานียะฮ์ในหิญาซ คืออะมีรแห่งหิญาซ (ซึ่งถูกเรียกว่าชะรีฟแห่งมักกะฮ์) คือ มุฮัมมัด บิน อับดุลลอฮ์[^1] บิน สะอีด บิน ซัยด์ บิน มุห์สิน อัล-หะสะนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1169) เป็นผู้ปกครองหิญาซ ท่านได้รับตำแหน่งอะมีรแห่งหิญาซต่อจากบิดาเมื่อบิดาเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 1143

[^1]: ในหนังสือบางเล่มระบุชื่อของท่านว่า มุฮัมมัด บิน อับดุลลอฮ์ ด้วย บางทีอาจเป็นเช่นนั้นเพื่อหลีกเลี่ยงความคล้ายคลึงกันทางถ้อยคำ

ได้รับการแต่งตั้ง[^1] สมัยของท่านเป็นยุคแห่งสงครามกลางเมืองและการช่วงชิงอำนาจภายในตระกูลเพื่อตำแหน่งผู้ปกครอง ในปี ฮ.ศ. 1145 มัสอูด บิน สะอีด ผู้เป็นอาของท่านได้ขับไล่ท่านออกและยึดครองอำนาจการปกครองแคว้นหิญาซ แต่ในปี ฮ.ศ. 1146 ท่านก็ได้ตำแหน่งนี้กลับคืนมาอีกครั้ง ทว่าต่อมาอาของท่านก็ได้ปลดท่านออกจากตำแหน่งอีก และอาผู้นั้นได้ครองอำนาจและบริหารปกครองอยู่จนตลอดชีวิตของเขาจนถึงปี ฮ.ศ. 1165 ในสมัยของเขา แคว้นหิญาซมีความสงบและความปลอดภัย นักประวัติศาสตร์กล่าวถึงเขาว่าเป็นผู้ที่มีความรู้ตื่นตัวและมีวิจารณญาณทางการเมือง[^2]

ในยุคกลางของศตวรรษที่สิบสองนี้ เรามักพบข้อร้องเรียนเกี่ยวกับความไม่ปลอดภัยของเส้นทาง การปล้นสะดมของชาวเบดูอิน และความไร้ระเบียบในการปกครองอยู่ทั่วไปในหนังสือประวัติศาสตร์และบันทึกการเดินทางไปประกอบพิธีฮัจญ์ ซึ่งมีสาเหตุมาจากการที่แคว้นหิญาซอยู่ห่างไกลจากศูนย์กลางของจักรวรรดิ (กรุงกุสฏ็อนฏีนิยะฮ์) นโยบายของชาวเติร์กที่หลีกเลี่ยงการเข้าแทรกแซงกิจการภายในของหิญาซเท่าที่จะทำได้ การที่พวกเขามีความเกรงใจและให้เกียรติแก่ชะรีฟแห่งมักกะฮ์ (ผู้ซึ่งเป็นสาดาตเชื้อสายหะซะนีย์ที่ได้รับการยอมรับในเชื้อสาย) ในกิจการต่าง ๆ เกินกว่าความจำเป็น การให้ความเคารพและความศรัทธาต่อชาวอาหรับถึงขั้นเกินเลย และการผ่อนปรนอย่างมากของพวกเขา…

[^1]: ผู้ปกครองมักกะฮ์ (ซึ่งได้รับเลือกจากหมู่สาดาตเชื้อสายหะซะนีย์ และด้วยเหตุนี้จึงถูกเรียกขานด้วยตำแหน่ง "ชะรีฟ") สายสืบตำแหน่งนี้เริ่มขึ้นตั้งแต่ช่วงหนึ่งในสามแรกของศตวรรษที่สี่แห่งฮิจเราะฮ์ ชะรีฟแห่งมักกะฮ์คนแรกได้รับการแต่งตั้งในสมัยของเคาะลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์ อัลมุฏีอ์ ลิลลาฮ์ (ฮ.ศ. 334–363) จนถึงเวลาที่สุลต่านสะลีมยึดครองชามและอียิปต์ และรับเอาหะเราะมัยน์ชะรีฟัยน์ (สองนครศักดิ์สิทธิ์) มาอยู่ภายใต้การดูแลและการบริหารของพระองค์ การแต่งตั้งชะรีฟแห่งมักกะฮ์กระทำโดยผู้ปกครองราชวงศ์มัมลูกแห่งอียิปต์ สุลต่านสะลีมทรงคงตำแหน่งให้แก่ชะรีฟในเวลานั้น คือ อัสซัยยิด บะเราะกาต และบุตรชายของเขา ซัยยิด อะบูนุมัยย์ ไว้ตามเดิม และพวกเขาก็ยังคงเป็นผู้ปกครองต่อไป หลังจากนั้นสายสืบตำแหน่งนี้ได้ดำเนินต่อมาจนถึงการปกครองของชะรีฟหุซัยน์ ผู้ซึ่งก่อการกบฏต่อชาวอุษมานียะฮ์ในเดือนชะอ์บาน ฮ.ศ. 1334 (มิถุนายน ค.ศ. 1916) และในเดือนมกราคม ค.ศ. 1926 ภายหลังการยึดครองของสุลต่านอิบนุสุอูด เขาก็ถูกขับออกจากหิญาซ

[^2]: อัลอะอ์ลาม (الأعلام) เล่ม 8 หน้า 111–112 (อ้างจาก ค็อลาเศาะตุลกะลาม และ อุนวานุลมัจญ์ด) และ ตัซยีล ชิฟาอุลฆ็อรอม บิอัคบาริลบะละดิลหะรอม (شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام) เล่ม 2 หน้า 309–310 บท "วุลาตุ มักกะฮ์" (ولاة مكة)

นโยบายการเพิกเฉย ยิ่งไปกว่านั้น การที่ตำแหน่งอะมีรแห่งหิญาซเป็นตำแหน่งสืบทอดทางสายเลือดและจำกัดอยู่ในตระกูลเดียว ย่อมก่อให้เกิดผลเช่นนี้โดยธรรมชาติ กล่าวได้อย่างแน่นอนว่าท่านชาฮ์ศอฮิบคงได้เห็นสภาพการณ์อันไม่น่าพึงพอใจเหล่านี้ การแข่งขันและการชิงดีชิงเด่นกันเพื่อตำแหน่งอะมีร และความอ่อนแอของการบริหารปกครอง ด้วยสายตาแห่งปัญญาของท่านเอง และด้วยความหวงแหนในศาสนา ท่านคงรู้สึกถึงสิ่งเหล่านี้อย่างลึกซึ้ง การสู้รบระหว่างลุงกับหลานเพื่อแย่งชิงตำแหน่งอะมีรซึ่งเกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 1144 นั้น ไม่น่าแปลกใจหากจะเกิดขึ้นในช่วงที่ท่านพำนักอยู่ที่นั่น และท่านได้ใช้เหตุการณ์นี้เป็นหลักฐานบ่งชี้ถึงผลกระทบอันกว้างไกลและความเสื่อมถอยทางศีลธรรม

เยเมน

ในเยเมนก็มีระบบการปกครองในทำนองเดียวกันเกือบทั้งหมด กล่าวคือ ในด้านนโยบายการเมืองและการต่างประเทศ เยเมนอยู่ภายใต้จักรวรรดิอุษมานิยะฮ์ และแม้จะมีผู้ว่าการชาวเติร์กซึ่งจักรวรรดิเป็นผู้แต่งตั้งอยู่ก็ตาม แต่ที่นั่นก็ยังมีระบบอิมามะฮ์ซึ่งดำเนินมาในเยเมนตั้งแต่กลางศตวรรษที่สามแห่งฮิจเราะฮ์ โดยผู้ดำรงตำแหน่งนั้นเป็นผู้สืบเชื้อสายจากสาดาต (ลูกหลานท่านนบี ﷺ) และนับถือมัซฮับซัยดีย์[^1] ชาวเยเมนให้การ...

[^1]: อัลลามะฮ์มุฮัมมัด อะบูซะฮ์เราะฮ์ ได้แสดงความเห็นไว้ในหนังสือของท่าน "ตารีค อัลมะซาฮิบ อัลอิสลามิยะฮ์" (تاريخ المذاهب الإسلامية) ว่า ซัยดีย์เป็นนิกายที่ใกล้เคียงกับอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์มากที่สุดและมีความเป็นกลางที่สุดในบรรดานิกายชีอะฮ์ พวกเขาไม่ได้ยกบรรดาอิมามขึ้นถึงระดับนุบูวะฮ์ พวกเขาเชื่อเพียงว่าบรรดาอิมามมีความประเสริฐเหนือผู้อื่นภายหลังท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และพวกเขาไม่ตักฟีรบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) พวกเขายังมีทัศนะว่า อิมามที่ท่านนบี ﷺ ได้สั่งเสียไว้นั้น ท่านมิได้ระบุโดยชื่อและตัวบุคคล แต่ได้อธิบายถึงคุณลักษณะต่าง ๆ ซึ่งตรงกับท่านอะลี (ร.ฎ.) อัลลามะฮ์อะบูซะฮ์เราะฮ์ได้ศึกษาค้นคว้าว่า ผู้ก่อตั้งนิกายนี้ คืออิมามซัยด์ บุตรอิมามซัยนุลอาบิดีน ยอมรับอิมามะฮ์ของชัยค์อัยน์ (ท่านอะบูบักร์ (ร.ฎ.) และท่านอุมัร (ร.ฎ.)) และถือว่าการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของทั้งสองท่านนั้นถูกต้อง (หน้า 47–49)

...ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) ต่อการเป็นเคาะลีฟะฮ์ และบุคคลเหล่านั้นถูกเรียกว่า "อิมาม" ผู้ที่ดำรงตำแหน่งนี้จะต้องบรรลุถึงระดับของการอิจญ์ติฮาด และการที่เขาเป็นผู้รู้ที่ได้รับการยอมรับและมีความรู้ลึกซึ้งในมัซฮับของตนนั้นถือเป็นเรื่องที่ยุติแล้ว เยเมนถูกผนวกเข้ากับจักรวรรดิออตโตมันในสมัยการปกครองของสุลต่านสุลัยมาน อัลกานูนี บุตรของยาวุซ สะลีม ในเวลานั้นบุตรและผู้สืบทอดของอิมามแห่งเยเมน คือ อัสสัยยิด อัลมุเฏาะฮ์ฮัร (บุตรของอิมามชะรอฟุดดีน สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 980) เป็นผู้ปกครองและอิมามแห่งเยเมน ได้เกิดสงครามระหว่างผู้ปกครองชาวเติร์กและแม่ทัพสินาน ปาชากับเขา และเยเมนก็ตกอยู่ภายใต้อำนาจของจักรวรรดิออตโตมัน[^1] แต่ชาวเติร์กก็ยังคงรักษาระบบการปกครองแบบอามีรไว้ที่นี่เช่นเดียวกับที่หิญาซ และให้อำนาจปกครองตนเองภายในในระดับหนึ่ง

เมื่อท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) พำนักอยู่ที่หิญาซ ในเวลานั้นอิมามแห่งเยเมนคือ อัลอิมาม อัลมันศูร บิลลาฮ์ อัลหุสัยน์ บิน อัลมุตะวักกิล อะลัลลอฮ์ กอซิม บิน หุสัยน์ ซึ่งยุคแห่งการเป็นอิมามและการปกครองของท่านดำเนินไปตั้งแต่ ฮ.ศ. 1139 ถึง ฮ.ศ. 1161

แม้ว่าการปกครองและสาขาต่าง ๆ จะเป็นไปตามมัซฮับซัยดีย์ และราษฎรส่วนใหญ่ยึดถือมัซฮับชาฟิอีย์ แต่เยเมนก็เป็นศูนย์กลางสำคัญของวิชาหะดีษในศตวรรษที่สิบสองและสิบสาม ในศตวรรษที่สิบสองได้มีมุฮัมมัด บิน อิสมาอีล อัลอะมีร (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1182) ผู้แต่ง "สุบุลุสสลาม" (سبل السلام) และในศตวรรษที่สิบสามได้มีอัลลามะฮ์มุฮัมมัด บิน อะลี อัชเชากานี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1255) ผู้แต่ง "นัยลุลเอาฏอร" (نيل الأوطار) ถือกำเนิดขึ้น ในระหว่างที่พำนักอยู่ที่หิญาซ ท่านชาห์ (ร.ฮ.) คงจะได้รู้จักผลงานประพันธ์ของอุละมาอ์แห่งเยเมนและผลงานด้านหะดีษของพวกเขาอย่างแน่นอน ด้วยความใกล้ชิดทางภูมิศาสตร์และความสัมพันธ์ทางวิชาการ

อิหร่าน

ราชวงศ์ศอฟะวีย์ได้ปกครองอิหร่านมาเป็นเวลาสองศตวรรษแล้ว และกฎแห่งธรรมชาติ...

[^1]: ดูรายละเอียดใน "อัลบัรก์ อัลยะมานี ฟิลฟัตฮ์ อัลอุษมานี" (البرق اليماني في الفتح العثماني) โดยอัลลามะฮ์กุฏบุดดีน นะฮ์ระวาลี อัลมักกี อัลหะนะฟี

ตามนั้น ราชวงศ์นี้จึงเข้าสู่ยุคชราภาพและความเสื่อมถอย ซึ่งตามคำกล่าวของนักประวัติศาสตร์เชิงปรัชญา อิบนุค็อลดูน เมื่อยุคนี้มาถึงแล้วก็จะไม่หวนกลับไปอีก

إن الهرم اذا نزل بدولة لا يرتفع

«แท้จริงความชราภาพ เมื่อมันได้ลงมาสู่รัฐใดแล้ว มันจะไม่ถูกยกออกไป»[^1]

เมื่อเห็นสภาพเช่นนี้ อัฟกานิสถานซึ่งเป็นประเทศเพื่อนบ้านจึงฉวยโอกาส ภายใต้การนำของมะห์มูด ข่าน ฆิลซัย ผู้ปกครองที่ทะเยอทะยาน อัฟกานิสถานได้โจมตีอิหร่านในปี ฮ.ศ. 1135 และพิชิตอิศฟาฮานได้ ส่วนชาห์ฮุซัยน์ถูกจับเป็นเชลย ชาวอัฟกันตั้งใจจะพิชิตดินแดนที่เหลือด้วย แต่จำนวนของพวกเขาไม่มากพอที่จะยึดครองทั้งประเทศไว้ได้ มะห์มูดครองราชย์ได้สามปี ก็สิ้นชีวิตในปี ฮ.ศ. 1137 (ค.ศ. 1724) ในยุคของอัชร็อฟ ข่าน ผู้สืบทอดตำแหน่งของเขา ความวุ่นวายได้แพร่กระจายไปทั่วประเทศ ในเวลานั้นพระเจ้าปีเตอร์มหาราช ผู้ปกครองรัสเซีย ได้โจมตีหัวเมืองทางเหนือของอิหร่าน ผลของสนธิสัญญาสันติภาพทำให้อิหร่านต้องสละหัวเมืองสำคัญที่อุดมสมบูรณ์หลายแห่ง ชาห์แห่งอิหร่านถูกคุมขังอยู่ โชคดีที่ชาห์ซาดะฮ์ ฏะฮ์มาสป์ โอรสของพระองค์ ได้ผู้นำที่มีความสามารถ มีความมุ่งมั่นและระเบียบวินัยคนหนึ่ง ซึ่งแม้จะมีภูมิหลังทางครอบครัวธรรมดา แต่ด้วยความสามารถของตนเอง เขาจัดอยู่ในกลุ่มบุคคลผู้วางรากฐานจักรวรรดิใหม่ ๆ เขาคือ นาดิรชาห์ อัฟชาร

นาดิรชาห์ อัฟชาร

นาดิรได้แต่งตั้งฏะฮ์มาสป์ขึ้นครองบัลลังก์ของบรรพบุรุษ ราชวงศ์ศ็อฟฟาวิยะฮ์กำลังเผชิญกับความเสื่อม และไม่มีวี่แววว่าจะรุ่งเรืองขึ้นอีกครั้ง ความระส่ำระสายและความไม่ไว้วางใจได้แพร่กระจายไปทั่วประเทศ นาดิรได้ฉวยประโยชน์จากสถานการณ์นี้ จัดตั้งกองกำลังทหารใหม่ขึ้น ความทะเยอทะยานและความกล้าหาญของเขาได้เป่าวิญญาณใหม่เข้าไปในหมู่ชาวอิหร่าน เขาลุกขึ้นดั่งพายุและกระแสน้ำ และแผ่อำนาจครอบคลุมทั่วทั้งประเทศ ในปี ฮ.ศ. 1142 (ค.ศ. 1729) เขาขับไล่ชาวอัฟกันออกจากอิหร่านจนหมดสิ้น ในปี ฮ.ศ. 1146 (ค.ศ. 1733) เขา…

[^1]: เมื่อยุคชราภาพมาถึงรัฐใดแล้ว ความเยาว์วัยของรัฐนั้นจะไม่หวนกลับมาอีก (มุก็อดดิมะฮ์ อิบนุค็อลดูน)

ยับยั้งชาวรัสเซียไว้ที่ทะเลสาบเคาะซัร (Caspian Sea) และทำสนธิสัญญาสันติภาพอย่างมีเกียรติและเป็นอิสระ ยับยั้งชาวอาหรับไว้ที่พรมแดนด้านตะวันตกของประเทศ บีบให้สุลต่านแห่งรูม (ออตโตมัน) ต้องถอยร่นจากทางเหนือ และยึดคืนหัวเมืองต่าง ๆ ของจักรวรรดิอิหร่านเดิมจากคนต่างชาติ ในปี ฮ.ศ. 1148 (ค.ศ. 1735) จักรวรรดิอิหร่านได้แผ่ขยายจนพรมแดนกลับคืนสู่สภาพเดิม และในปี ฮ.ศ. 1150 (ค.ศ. 1736)[^1] ราชวงศ์ศอฟะวีย์ก็สิ้นสุดลง นาดิรชาฮ์ อัฟชาร์ จึงเป็นผู้ครองมงกุฎแต่เพียงผู้เดียวของอิหร่านในเวลานั้น

ตามคำบอกเล่าของผู้เขียนสารานุกรมประวัติศาสตร์โลก นาดิรยอมรับราชบัลลังก์โดยมีเงื่อนไขว่าชาวอิหร่านจะต้องละทิ้งลัทธิชีอะฮ์ ตัวเขาเองนั้นเป็นเชื้อสายเติร์กและนับถือนิกายซุนนี แต่เขาไม่ประสบความสำเร็จในการทำให้ชาวอิหร่านยอมรับแนวทางซุนนะฮ์[^2] บรรดาแม่ทัพของเขาได้ยึดบะลูจิสถานและบัลค์ในปี ค.ศ. 1737 ในปี ค.ศ. 1738 เขายึดกันดะฮาร์ แล้วจากที่นั่นก็ยกทัพไปพิชิตอินเดีย พิชิตกาบูล เปชาวาร์ และลาฮอร์ ในปี ค.ศ. 1739 เขาได้ทำให้กองทัพอันใหญ่โตของจักรพรรดิโมกุลพ่ายแพ้ที่กัรนาลใกล้ดิลลี ยึดครองดิลลี และทำการสังหารหมู่อย่างน่าสยดสยองที่นั่น[^3] นาดิรไม่ได้ยึดบัลลังก์ไปจากจักรพรรดิโมกุล แต่เรียกเก็บค่าปฏิกรรมสงครามห้าร้อยล้านดอลลาร์ และยังผนวกดินแดนทั้งหมดทางเหนือและตะวันตกของแม่น้ำสินธุเข้าไว้ในจักรวรรดิของตน การพิชิตบุคอราและเคาะวาริซม์ (คีวะฮ์) เกิดขึ้นในปี ค.ศ. 1740 นี่คือขอบเขตสุดท้ายแห่งการแผ่ขยายดินแดนของเขา และนับจากนั้นเองความผันผวนในชีวิตของเขาก็เริ่มต้นขึ้น เขาเป็นแม่ทัพที่ยิ่งใหญ่อย่างไม่ต้องสงสัย แต่ไม่ใช่ผู้มีวิสัยทัศน์ทางการปกครองอย่างแท้จริง และไม่มีความสามารถในการบริหาร ผลจากความพยายามของเขาที่จะขจัดลัทธิชีอะฮ์คือความไม่สงบที่เพิ่มพูนขึ้น และเพื่อปราบปรามมัน เขาจึงหันไปใช้การกดขี่และความรุนแรง

[^1]: สรุปจากหนังสือประวัติศาสตร์อิหร่านและฮินดูสถาน [^2]: นักประวัติศาสตร์ตะวันตกและนักเขียนมุสลิมบางท่านกล่าวไว้ว่า นาดิรชาฮ์ได้พยายามอย่างจริงจังและแน่วแน่ที่จะขจัดลัทธิชีอะฮ์ออกจากอิหร่าน และนั่นเป็นความพยายามเชิงปฏิรูป แต่เรื่องนี้ยังเป็นที่น่าสงสัยว่าเป็นเรื่องการเปลี่ยนแปลงทางอะกีดะฮ์หรือเป็นเพียงกุศโลบายทางการเมือง เพราะระหว่างที่นาดิรชาฮ์พำนักอยู่ในดิลลี ก็ไม่ปรากฏจากการกระทำใด ๆ ของเขาเลยว่าเขาเป็นซุนนีตามนิกาย และต้องการยุติความขัดแย้งระหว่างอิหร่านกับซุนนะฮ์ [^3]: รายละเอียดของเหตุการณ์เหล่านี้จะได้เห็นในหน้าต่อ ๆ ไป

…จนเคยชินกับการใช้ความรุนแรง ในที่สุดเขาก็ทำให้ประเทศพินาศด้วยการเก็บภาษีอย่างหนักหน่วงและการรีดไถอย่างกดขี่ ในปี ค.ศ. 1747 (ฮ.ศ. 1160) นาดิรชาห์ถูกสังหารด้วยน้ำมือของชายคนหนึ่งจากเผ่าของเขาเอง[^1]

อิหร่านหลังการสิ้นชีพของนาดิรชาห์

หลังการสิ้นชีพของนาดิรชาห์ ความระส่ำระสายได้แผ่ขยายไปทั่วอิหร่าน และยุคแห่งการแตกแยกเป็นแคว้นเล็กแคว้นน้อย (ฏ็อวาอิฟุลมุลูก) ก็เริ่มต้นขึ้น บรรดาแม่ทัพในกองทัพของเขาต่างเริ่มฝันที่จะตั้งราชอาณาจักรของตนเอง หลังการสิ้นชีพของเขา อะลีกุลี อาดิลชาห์ (ค.ศ. 1747–1748) หลานชายของเขาได้ขึ้นครองบัลลังก์ เขาสั่งสังหารคนในราชวงศ์ของตนเอง เหลือรอดเพียงเจ้าชายชาห์รุค มีรซา ซึ่งขณะนั้นมีอายุสิบสี่ปี อาดิลชาห์ถูกโค่นอำนาจโดยอิบรอฮีมน้องชายของตนภายในเวลาหนึ่งปีและถูกทำให้ตาบอด แต่ต่อมาเกิดการกบฏขึ้นในกองทัพของอิบรอฮีม บรรดานายทหารได้ทำให้เขาพ่ายแพ้ จับเป็นเชลยแล้วสังหารเสีย หลังจากนั้นอาดิลชาห์ก็ถูกสังหารด้วยเช่นกัน ต่อมาราชวงศ์ซันด์ได้ขึ้นมามีอำนาจเหนืออิหร่าน และกะรีมข่าน ซันด์ (ฮ.ศ. 1164–1193 / ค.ศ. 1750–1779) ได้ปกครองอิหร่านเป็นเวลาสิบเก้าปี เขาตั้งเมืองชีรอซเป็นราชธานี เขาเป็นผู้มีคุณสมบัติแห่งความยุติธรรมและความเมตตา เขาได้มอบโอกาสแห่งความสงบสุขและความผาสุกให้แก่อิหร่านหลังจากสงครามนองเลือดทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้เมื่อเขาสิ้นชีพจึงมีการไว้ทุกข์อย่างใหญ่หลวง หลังจากผู้สืบทอดที่อ่อนแอหลายคน ราชวงศ์ซันด์ก็ล่มสลายโดยสมบูรณ์ในสมัยของลุฏฟ์อะลี ลุฏฟ์อะลีถูกสังหารในปี ฮ.ศ. 1209 (ค.ศ. 1794) และบัลลังก์อิหร่านก็ว่างลงสำหรับราชวงศ์กอญาร์ เนื่องจากยุคนี้อยู่หลังสมัยของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) เราจึงไม่กล่าวถึง

[^1]: สารานุกรมประวัติศาสตร์โลก (انسائیکلوپیڈیا تاریخ عالم) เล่ม 1 เรียบเรียงโดยวิลเลียม แอล. แลงเกอร์ แปลและเรียบเรียงโดยเมาลานา ฆุลาม เราะซูล มิฮร์

อัฟกานิสถานและอะห์มัดชาห์ อับดาลี

ก่อนคริสต์ศตวรรษที่สิบแปด ส่วนหนึ่งของอัฟกานิสถานอยู่ภายใต้การปกครองของอิหร่าน ส่วนที่สองอยู่ภายใต้ฮินดูสถาน และส่วนที่สามมีบรรดาข่านแห่งบุคอราเป็นผู้ปกครอง ในปี ค.ศ. 1706 กันดะฮาร์ได้เป็นอิสระและปกครองตนเอง ในปี ค.ศ. 1737 นาดิรชาห์ได้ขับไล่ชาวอัฟกันออกจากการปกครองกันดะฮาร์ และเข้ายึดครองอัฟกานิสถานรวมทั้งอินเดียตะวันตกด้วย

ในเวลานั้น มีชายคนหนึ่งชื่ออะห์มัดข่านถูกนำตัวมาหาเขาในฐานะเชลยศึก นาดิรชาห์ประทับใจในตัวเขาอย่างมาก จึงรับเขาเข้าเป็นหนึ่งในบรรดาผู้รับใช้ส่วนพระองค์ อะห์มัดข่านก้าวหน้าขึ้นเรื่อย ๆ และได้รับความไว้วางใจจากกษัตริย์มากขึ้นทุกที เมื่อนาดิรถูกสังหาร เขาก็ได้กุมบังเหียนการปกครองหัวเมืองอัฟกัน เขาสังกัดสาขาดุรรานี (สะโดซัย) แห่งเผ่าอับดาลี เขาได้รับสมญานามว่า "ดุรรี ดุรรอน" และด้วยความเกี่ยวโยงนี้เอง ราชวงศ์ของเขาจึงถูกเรียกว่าราชวงศ์ดุรรานี

อะห์มัดชาห์ได้วางรากฐานการปกครองของราชวงศ์ดุรรานีและจักรวรรดิดุรรานี เมื่อถึงแก่กรรม จักรวรรดิอัฟกันครอบคลุมอิหร่านตะวันออก (มัชฮัด) อัฟกานิสถานทั้งหมด บะลูจิสถานทั้งหมด และทางทิศตะวันออกคือกัชมีร์และปัญจาบ แท้จริงแล้วเขาสมควรได้รับการนับเป็นหนึ่งในบรรดาผู้สถาปนาจักรวรรดิผู้ยิ่งใหญ่ในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่สิบแปด เป็นแม่ทัพผู้ช่ำชองและมีความมุ่งมั่นสูงส่ง เป็นผู้ปกครองที่ยำเกรงอัลลอฮ์และมีจิตใจเอื้อเฟื้อ และโดยรวมแล้ว (เมื่อคำนึงถึงสภาพแวดล้อม ชีวิตในวัยต้น และความขาดแคลนปัจจัยต่าง ๆ) เขาสมควรได้รับการนับเป็นหนึ่งในบุคคลอัจฉริยะ (GENIUS) ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1747 ถึงปี ค.ศ. 1769 เขาได้ทำให้ฮินดูสถานเป็นสนามแห่งการบุกโจมตีของเขาดุจเดียวกับมะห์มูด ฆอซนะวี ความรอบคอบ

ความสามารถทางการทหาร ความเคร่งศาสนา ความรักในวิชาความรู้ และความสูงส่งแห่งจิตใจของเขานั้น ได้รับการยอมรับจากบุคคลร่วมสมัยที่มีชื่อเสียงหลายคน เขาได้รวบรวมดินแดนอัฟกันซึ่งในเวลานั้นประกอบด้วยหน่วยเล็กหน่วยน้อยเข้าเป็นพลังอันแข็งแกร่ง หลังจากเวลาอันยาวนาน และเปลี่ยนให้กลายเป็นหน่วยเดียวที่ใหญ่และมั่นคง[^1]

อัฟกานิสถานหลังอะห์มัดชาห์ อับดาลี

อะห์มัดชาห์ อับดาลีถึงแก่กรรมที่เมืองกันดะฮาร์ในปี ฮ.ศ. 1186 (23 ตุลาคม ค.ศ. 1772) น่าเสียดายที่ผู้สืบทอดของเขาก็อ่อนแอและไร้ความสามารถเช่นเดียวกับผู้สืบทอดของอาลัมกีร์ผู้ยิ่งใหญ่ (และนี่คือโศกนาฏกรรมที่มักเกิดขึ้นกับบรรดาผู้ก่อตั้งจักรวรรดิอันยิ่งใหญ่ ผู้พิชิตและผู้ปกครองที่ประสบความสำเร็จ) ตัยมูร์ชาห์ ผู้เป็นผู้สืบทอดของเขาและเป็นทายาทของจักรวรรดิอันกว้างใหญ่ที่เพิ่งก่อตั้งขึ้นนี้ ไม่มีสิ่งใดเหมือนบิดาผู้มีชื่อเสียงและเด็ดเดี่ยวของตนเลย หลังจากปกครองอย่างอ่อนแอเป็นเวลายี่สิบปี ซึ่งในระหว่างนั้นร่องรอยแห่งความเสื่อมของจักรวรรดิที่ยังเยาว์วัยนี้ได้ปรากฏชัดแล้ว เขาก็ถึงแก่กรรมในปี ค.ศ. 1793 ในสมัยการครองราชย์ของมะห์มูดบุตรของเขานั่นเอง อำนาจการปกครองได้ตกไปอยู่ในมือของตระกูลบาเราะกซัย[^2] ซึ่งปกครองอัฟกานิสถานจนกระทั่งเกิดการปฏิวัติในอัฟกานิสถานปี ค.ศ. 1973[^3]

สภาพทางวิชาการและศาสนาของโลกอิสลาม

หลังจากได้สำรวจสภาพทางการเมืองและการปกครองของโลกอิสลามแล้ว บัดนี้เราจะสำรวจสภาพทางวิชาการและศาสนาของมัน

[^1]: รายละเอียดเพิ่มเติมจะกล่าวถึงในการบันทึกเรื่องราวของอะห์มัดชาห์ อับดาลีในบทที่ห้า [^2]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «สีรัต สัยยิดอะห์มัด ชะฮีด» เล่มที่ 1 หัวข้อ «ความเสื่อมของตระกูลดุรรานีและสาเหตุ» หน้า 422–423 [^3]: บรรดาผู้ปกครองของตระกูลนี้เองที่ท่านสัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) และสหายของท่านได้เผชิญหน้าด้วย และตระกูลนี้สิ้นสุดลงที่ผู้ปกครององค์สุดท้ายคือซาฮิรชาห์ในปี ค.ศ. 1973

ทั้งนี้เพราะสิ่งเหล่านี้มีความเกี่ยวพันอย่างใกล้ชิดกับชีวิตของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) กับหัวข้อและรสนิยมทางวิชาการของท่าน ตลอดจนกับงานฟื้นฟู (ตัจดีด) และปฏิรูป (อิศลาห์) ของท่าน

ผู้ทรงคุณวิเศษแห่งศตวรรษที่สิบสอง

การศึกษาประวัติศาสตร์ทางวิชาการและความคิดของชาวมุสลิม รวมทั้งเรื่องราวอันยาวนานของกิจกรรมด้านการประพันธ์และการค้นคว้าของพวกเขา ทำให้ทราบว่าชีวิตทางวิชาการและความคิด ความกระตือรือร้น และกิจกรรมด้านการประพันธ์และการค้นคว้าของพวกเขานั้น ไม่ได้ผูกพันหรือขึ้นอยู่กับความรุ่งเรืองทางการเมือง หรือความเจริญก้าวหน้าและการพิชิตดินแดนของบรรดาอาณาจักร ดังที่มักปรากฏในประวัติศาสตร์ของประชาชาติและศาสนิกที่มิใช่มุสลิมส่วนใหญ่ ซึ่งพร้อมกับความเสื่อมถอยทางการเมือง การล่มสลายของอาณาจักร ความไร้ระเบียบและความแตกแยก พวกเขาก็ต้องประสบกับความเสื่อมทางวิชาการและการขาดแคลนบุคลากรไปด้วย เมื่อขาดการส่งเสริมและการอุปถัมภ์จากบรรดาอาณาจักร และเมื่อประชาชาติสูญเสียความเชื่อมั่นในตนเองและความรู้สึกว่าตนเหนือกว่า ตาน้ำแห่งสติปัญญาและความคิดของพวกเขาก็เหือดแห้ง แรงปรารถนาที่จะแข่งขันก็เย็นชาลง และแรงจูงใจในการลงมือกระทำก็อ่อนกำลังลง

กรณีของชาวมุสลิมนั้นแตกต่างออกไป หลายครั้งหลายคราในยุคแห่งความเสื่อมถอยทางการเมืองและความแตกแยกภายในของพวกเขา ได้มีผู้ทรงคุณวิเศษอันโดดเด่นถือกำเนิดขึ้น ซึ่งดูไม่เหมือนเป็นผลผลิตของยุคแห่งความเสื่อมและความตกต่ำเลย ในปลายศตวรรษที่เจ็ด หลังจากการล่มสลายของแบกแดดและการรุกรานของพวกตาตาร์ ซึ่งได้ทำให้โลกอิสลามด้านตะวันออกพลิกคว่ำคะมำหงาย และทำให้ดินแดนเหล่านั้นซึ่งเป็นศูนย์กลางแห่งวิชาความรู้มาหลายศตวรรษกลายเป็นธุลีปลิวว่อน ในช่วงต้นศตวรรษที่แปดนั้นเอง เราก็ได้เห็นบรรดาอุละมาอ์ผู้เชี่ยวชาญในแขนงวิชาของตน เช่น นักหะดีษอย่างชัยค์อัลอิสลาม ตะกียุดดีน อิบนุดะกีก อัลอีด (เสียชีวิต ฮ.ศ. 702) นักอุศูลและนักกะลามอย่างอัลลามะฮ์ อะลาอุดดีน อัลบาญี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 714) อิมามและมุจญ์ตะฮิดอย่างชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 728) นักหะดีษและนักประวัติศาสตร์อย่างอัลลามะฮ์ ชัมซุดดีน อัซซะฮะบี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 748) และนักไวยากรณ์อย่างอัลลามะฮ์ อะบูหัยยาน (เสียชีวิต ฮ.ศ. 745)

เหตุผลของเรื่องนี้คือ แรงผลักดันในการสร้างความเป็นเลิศในวิชาการศาสนา ตลอดจนการรับใช้และเผยแผ่วิชาการเหล่านั้น มีอยู่ภายในและในส่วนลึกของประชาชาตินี้เอง หาใช่มาจากภายนอก (คือการอุปถัมภ์และการให้คุณค่าของรัฐบาลต่าง ๆ) ไม่ แรงผลักดันเหล่านั้นได้แก่ การแสวงหาความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์ การปฏิบัติหน้าที่ในฐานะผู้สืบทอดบรรดานบี และสำนึกในความรับผิดชอบต่อการพิทักษ์ศาสนา ด้วยเหตุนี้ แม้ยุคสมัยนี้โดยภาพรวมจะเป็นยุคแห่งความแตกแยกทางการเมือง และร่องรอยแห่งความเสื่อมถอยได้เริ่มปรากฏขึ้นในรัฐมุสลิมใหญ่ ๆ แม้กระทั่งจักรวรรดิอุษมานียะฮ์ อีกทั้งยังมีการแย่งชิงและการต่อสู้กันเพื่อให้ได้มาซึ่งอำนาจการปกครองและตำแหน่งผู้นำ ลามไปจนถึงหิญาซอันเป็นศูนย์กลางของอิสลาม แต่ทว่าในอียิปต์ ชาม อิรัก หิญาซ เยเมน อิหร่าน และอินเดีย ทุกหนแห่งล้วนมีอุละมาอ์ที่หมกมุ่นอยู่กับการเรียนการสอน ผู้มีใจรักวิชาการที่ขะมักเขม้นในการประพันธ์และเรียบเรียงตำรา และบรรดาชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ที่ทุ่มเทให้กับการขัดเกลาจิตใจ (ตัซกิยะตุนนัฟส์) และการปฏิรูปด้านใน ผู้ประดับประดาด้วยความสมบูรณ์ทางจิตวิญญาณและความก้าวหน้าทางด้านใน ในบรรดาพวกเขาบางท่านได้สร้างความโดดเด่นถึงขนาดที่ไม่อาจพบผู้ทัดเทียมได้เลยในอดีตอันใกล้

หากพิจารณาวิชาหะดีษ ก็จะพบนักหะดีษอย่างอัลลามะฮ์ อบุลหะซัน อัซ-ซินดี อัล-กะบีร (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1138) ผู้สอนหะดีษในหะร็อมอันทรงเกียรติเป็นเวลายาวนาน เชิงอรรถ (หะวาชี) ของท่านต่อตำราศิหาหุสสิตตะฮ์เป็นที่รู้จักกันในชื่อ "อัล-หะวาชี อัส-สิตตะฮ์" (الحواشي الستة) เมาลานา มุหัมมัด หะยาต อัส-ซินดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1163) ก็เป็นผู้ประดับประดายุคสมัยนี้เช่นกัน ในแคว้นชามมีชัยค์อิสมาอีล อัล-อัจลูนี ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม อัล-ญัรรอฮี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1162) เป็นนักหะดีษชั้นแนวหน้า หนังสือของท่านชื่อ "กัชฟุล-เคาะฟาอ์ วะมุซีลุล-อิลบาส อัมมัชตะฮะเราะ มินัล-อะหาดีษ อะลา อัลสินะติน-นาส" (كشف الخفاء ومزيل الإلباس عما اشتهر من الأحاديث على ألسنة الناس) (2 เล่ม) เป็นหนังสือที่มีประโยชน์และครอบคลุมยิ่ง และน่าจะเป็นประมวลหะดีษเฎาะอีฟ (อ่อน) และเมาฎูอ์ (ปลอม) ที่ใหญ่ที่สุด[^1] หนังสือเล่มนี้แสดงให้เห็นถึงความกว้างขวางในทัศนะและความเที่ยงธรรมของท่าน นอกจากหะดีษเฎาะอีฟและเมาฎูอ์แล้ว ยังมีหะดีษอื่น ๆ ที่เป็นที่กล่าวขานกันแพร่หลายในหมู่ผู้คน ซึ่งโดยทั่วไปไม่มีผู้ใดทราบที่มาของมัน

[^1]: หนังสือเล่มนี้จัดพิมพ์โดย มักตะบะฮ์ อัต-ตุรอษ อัล-อิสลามี เมืองหะลับ (อเลปโป)

...ศูนย์กลางของการสอนหะดีษคือดินแดนหะเราะมัยน์อันทรงเกียรติทั้งสอง (มักกะฮ์และมะดีนะฮ์) ที่ซึ่งชัยค์อะบูฏอฮิร อัลกูรอนี อัลกุรดี และชัยค์หะซัน อัลอะญะมี ให้การสอน ในเยเมน สุลัยมาน อิบนุ ยะห์ยา อัลอะฮ์ดัล (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1197) เป็นนักหะดีษผู้ยิ่งใหญ่แห่งดินแดนเยเมน และเป็นผู้รับใช้และผู้เผยแพร่หะดีษคนสำคัญในยุคของท่าน มุหัมมัด อิบนุ อะห์มัด อัสสะฟารีนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1188) เป็นผู้รู้ผู้ยิ่งใหญ่ในวิชาหะดีษและอุศูล และเป็นผู้แต่ง «อัดดุร็อรอัลมัศนูอาต ฟิลอะหาดีษ อัลเมาฎูอาต» (الدرر المصنوعات في الأحاديث الموضوعات) ในเยเมน อัลอะมีร มุหัมมัด อิบนุ อิสมาอีล อัลหะซะนี อัศศ็อนอานี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1182) เป็นนักหะดีษและนักวิจัยผู้มีเกียรติสูง ผลงานที่เป็นอนุสรณ์ของท่าน ได้แก่ «ซุบุลุสสลาม» (سبل السلام) ซึ่งเป็นอรรถาธิบายอันเลื่องชื่อของ «บุลูฆุลมะรอม» (بلوغ المرام) และ «เตาฎีหุลอัฟการ» (توضيح الأفكار) ซึ่งเป็นอรรถาธิบายของ «ตังกีหุลอันซ็อร» (تنقيح الأنظار) ในศตวรรษเดียวกันนี้ ปรากฏนามของอัลลามะฮ์ มุหัมมัด สะอีด อัสสุมบุล (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1175) ซึ่งผลงาน «อัลเอาวาอิล» ในตำราหะดีษของท่าน[^1] เป็นที่พึ่งพาและอ้างอิงของบรรดาชัยค์แห่งหะดีษส่วนใหญ่ในการให้อิญาซะฮ์ (การรับรองการถ่ายทอด) หะดีษ บรรดานักประวัติศาสตร์ได้บันทึกว่าอัลลามะฮ์ มุหัมมัด อิบนุ อับดุลบากี อัซซุรกอนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1122) เป็น «ผู้ปิดท้ายบรรดานักหะดีษแห่งดินแดนอียิปต์» (خاتمة المحدثين بالديار المصرية)[^2]

ในด้านความลุ่มลึกทางวิชาการ ความมากมายของการสอนและการถ่ายทอดความรู้ ตลอดจนความมากมายของการประพันธ์และการเรียบเรียง ชัยค์อับดุลฆอนี อันนาบุลุซี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1143) โดดเด่นในยุคนี้ ลูกศิษย์และผู้แสวงหาทางนำของท่านปรากฏอยู่เป็นจำนวนมาก และพวกเขาขนานนามท่านว่า «อัลอุสตาซุลอะอ์ซ็อม» (ปรมาจารย์ผู้ยิ่งใหญ่) ผลงานประพันธ์ของท่านกล่าวกันว่ามีจำนวนถึงสองร้อยยี่สิบสามเล่ม[^3] ในยุคเดียวกันนี้ยังมีอัลลามะฮ์ อิสมาอีล หักกี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1137) ผู้แต่ง «รูหุลบะยาน ฟี ตัฟซีริลกุรอาน» (روح البيان في تفسير القرآن) ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม «ตัฟซีรหักกี» ในบรรดาอุละมาอ์แห่งแบกแดด อับดุลลอฮ์ อิบนุ หุซัยน์ อัสสุวัยดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1174) เป็นผู้มีผลงานประพันธ์มากมาย[^4]

ญามิอ์อัลอัซฮัรแห่งอียิปต์ ญามิอ์อัซซัยตูนะฮ์แห่งตูนิส และญามิอะฮ์อัลก็อรวิยีนแห่งฟาส ซึ่งเป็นสถาบันการศึกษาเก่าแก่...

[^1]: «อัลเอาวาอิล อัสสุมบุลียะฮ์ ฟี เอาวาอิล กุตุบิลหะดีษ» (الأوائل السنبلية في أوائل كتب الحديث) [^2]: แหล่งที่มาของข้อมูลเหล่านี้คือ «อัลบัดรุฏฏอลิอ์ บิมะหาซินิ มัน บะอ์ดัลก็อรนิสสาบิอ์» (البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع) (ผลงานของอัลลามะฮ์ มุหัมมัด อิบนุ อะลี อัชเชากานี ผู้แต่ง «นัยลุลเอาฏอร») และ «สิลกุดดุร็อร ฟี อะอ์ยานิลก็อรนิษษานี อะชัร» (سلك الدرر في أعيان القرن الثاني عشر) ของอัลมุรอดี [^3]: «สิลกุดดุร็อร» [^4]: «อัลบัดรุฏฏอลิอ์»

นอกจากมัดเราะซะฮ์แล้ว ในดิมัชก์ยังพบชื่อของซาวิยะฮ์ต่าง ๆ เช่น อัล-มัดเราะซะฮ์ อัล-หาฟิซิยะฮ์, อัล-มัดเราะซะฮ์ อัช-ชิบลิยะฮ์ และอัล-มัดเราะซะฮ์ อัล-อัซราวิยะฮ์[^1] ในบรรดาตะริเกาะฮ์ทั้งหลาย มีการกล่าวถึงตะริเกาะฮ์นักชบันดี, ค็อลวะตี, ชาซิลี, กอดิรี และริฟาอีอยู่บ่อยครั้ง และปรากฏว่าบรรดาชัยค์ของตะริเกาะฮ์เหล่านี้แผ่ขยายไปตั้งแต่ตุรกีจนถึงอินโดนีเซีย

มองภาพรวมรสนิยมทางวิชาการ วรรณกรรม และจิตวิญญาณของโลกอิสลาม

รสนิยมที่ครอบงำบรรดาผู้มีความรู้ในยุคนี้คือวรรณกรรม กวีนิพนธ์ ความรู้สำหรับวงสนทนา ตลอดจนปริศนาและสำนวนขบขัน[^2] ในเรื่องเหล่านี้ก็ไม่ปรากฏความเหนือชั้นหรือความแปลกใหม่ใด ๆ มากนัก มีการใช้สัจญ์ (ร้อยแก้วสัมผัส) และสัมผัสคำอย่างมากมาย และความประดิดประดอยเป็นเรื่องทั่วไป อิทธิพลของรัฐบาลตุรกี[^3] ปรากฏชัดในวงการวิชาการและวรรณกรรมด้วย หากจะมองหานักวิชาการผู้ค้นคว้าลึกซึ้งหรือผู้มีทัศนะอันกว้างไกลก็ยากที่จะพบ หนังสือ "สิลกุดดุร็อร" (سلک الدرر) ของอัล-มุรอดี ทั้งสี่เล่มเต็มไปด้วยกอศีดะฮ์ ฆะซัล บทกวี และบทกลอนสั้น ๆ มีการกล่าวถึงเรื่องกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ความศรัทธาอย่างหลงใหล และกะรอมาตอยู่มากมาย บรรดาอุละมาอ์และผู้มีความสามารถของดินแดนภายใต้จักรวรรดิอุษมานียะฮ์ต่างเดินทางไปยังดารุลคิลาฟะฮ์ (กุสฏ็อนฏีนียะฮ์) และได้รับตำแหน่งต่าง ๆ ในรัฐบาล วิชาตรรกะและปรัชญา (มะอ์กูลาต) วิชาคำนวณและเรขาคณิต วิชาวาทศาสตร์ ฟิกฮ์ และหะดีษ เป็นส่วนสำคัญของหลักสูตร การทำตะอ์วีซและยันต์เป็นที่แพร่หลายทั่วไป อุละมาอ์บางท่านได้นำตำราฟิกฮ์ เช่น อัล-กุดูรี เป็นต้น มาประพันธ์เป็นร้อยกรอง ผู้มีความรู้ชาวอาหรับจำนวนมากรู้ภาษาเปอร์เซียและภาษาตุรกีด้วย เนื่องจากภาษาตุรกีเป็นภาษาของจักรวรรดิ ผู้คน (โดยเฉพาะในชาม) จึงมีความคุ้นเคยกับภาษานี้ อุละมาอ์ชาวตุรกีจำนวนมากพำนักอยู่ในชาม พวกเขาพูดภาษาอาหรับได้อย่างคล่องแคล่วไพเราะ และถือเป็นเกียรติอย่างยิ่งที่ได้นั่งบนตำแหน่งผู้สอนในมัสญิดอุมะวีย์แห่งดิมัชก์

[^1]: สิลกุดดุร็อร [^2]: ปริศนาและคำทาย [^3]: ชาวตุรกีโดยนิสัยและธรรมชาติเป็นชนชาติที่มีความสามารถทางการเมือง การจัดการ และการทหาร (MARTIAL RACE) ในช่วงการปกครองอันยาวนานของพวกเขา ปรากฏนักวิชาการ นักค้นคว้า และนักประพันธ์ที่โดดเด่นเพียงไม่กี่ท่าน เช่น อัลลามะฮ์อบุสสุอูด, ฏาชกุบรีซาดะฮ์ และค่อลีฟะฮ์ จะละบี (หาญี ค่อลีฟะฮ์)

...ถือเป็นเรื่องที่น่าภาคภูมิใจ ชัยค์และอุละมาอ์บางท่านสอนกิตาบ «อัลฟุตูหาตุลมักกียะฮ์» (الفتوحات المكية) และครูบางท่านสอนกิตาบ «ฟุศูศุลหิกัม» (فصوص الحكم) กิตาบ «ชัรห์ ญามี» (شرح جامی) และ «มุคตะศ็อรุลมะอานี» (مختصر المعانی) ก็ถูกศึกษาในเมืองชามเช่นกัน ความนิยมในตะเซาวุฟแพร่หลายทั่วไป ถึงขนาดว่าในหมู่อุละมาอ์และนักหะดีษ เช่น ชัยค์อับดุลฆ็อนี อันนาบุลุซี และอุละมาอ์กับชัยค์อีกหลายท่าน ก็มีรสนิยมในแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูด[^1]

การครอบงำของศาสตร์ทางปัญญาในอิหร่านและอิทธิพลที่มีต่อประเทศเพื่อนบ้าน

ในช่วงต้นศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ อิสมาอีล เศาะฟะวี (ฮ.ศ. 905–930) ได้สถาปนาราชวงศ์เศาะฟะวีอันยิ่งใหญ่ขึ้นในอิหร่าน และเป็นครั้งแรกที่ทำให้นิกายชีอะฮ์เป็นศาสนาประจำชาติ และแทบจะลบล้างมัซฮับซุนนีออกไปจากอิหร่าน อิหร่านซึ่งเคยให้กำเนิดบุคคลอย่างอิมามมุสลิม อิมามอบูดาวูด อิมามนะซาอี และอิมามอิบนุมาญะฮ์ ผู้เป็นอิมามที่ได้รับการยอมรับในศาสตร์นี้และเป็นสี่เสาหลักแห่งปราสาทหะดีษ และอีกด้านหนึ่งก็ได้ให้กำเนิดบุคคลผู้โดดเด่นแห่งยุคสมัย เช่น นักฟิกฮ์ชั้นสูงและผู้รอบรู้ลึกซึ้งอย่างอัลลามะฮ์อบูอิสหาก อัชชีรอซี อิมามุลหะเราะมัยน์ อบุลมะอาลี อับดุลมะลิก อัลญุวัยนี และหุจญะตุลอิสลาม อบูหามิด มุหัมมัด อัลเฆาะซาลี แต่ตลอดราวสองร้อยห้าสิบปีภายใต้อำนาจกดขี่ของจักรวรรดินี้ ความผูกพันของอิหร่านกับหะดีษ ฟิกฮ์ และศาสตร์ที่ยังประโยชน์ก็ได้ขาดสะบั้นลง บรรดากษัตริย์อิหร่านมีแนวโน้มไปทางปรัชญาและหิกมะฮ์มากกว่า เพราะนิกายชีอะฮ์นั้นมีความสอดคล้องกับแนวคิดมุอ์ตะซิละฮ์ เหตุผลนิยม และปรัชญามาตั้งแต่แรกเริ่ม นักปราชญ์และนักคณิตศาสตร์ผู้มีชื่อเสียง เคาะวาญะฮ์นะศีรุดดีน อัฏฏูซี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 672) ผู้แต่งกิตาบ «ชัรห์ อัลอิชาราต ของอิบนุซีนา» (شرح اشارات ابن سینا) ซึ่งตัวเขาเองเป็นชีอะฮ์และมุอ์ตะซิละฮ์ เป็นที่ปรึกษาคนสนิทที่ไว้วางใจของฮูลากูข่าน[^2] ด้วยความใกล้ชิดและความไว้วางใจจากราชสำนักนี้ ทั่วทั้งดินแดนตาตาร์ (ซึ่งรวมถึงเติร์กสถาน อิหร่าน และอิรัก)...

[^1]: ดู «สิลกุดดุร็อร» (سلک الدرر) เล่ม 1–4 หน้า 2–3, 4 [^2]: ดู «ตารีค อัคบาร วะ อาษาร เคาะวาญะฮ์นะศีรุดดีน ฏูซี» ตีพิมพ์โดยมหาวิทยาลัยเตหะราน

เป็นผู้ร่วมอยู่ด้วย) แนวโน้มทางปรัชญา ฮิกมะฮ์ และคณิตศาสตร์ก็ครอบงำขึ้นมา ในสมัยของชาฮ์ฏะฮ์มาสป์ (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 984) ผู้ปกครองคนที่สองแห่งราชวงศ์ศอฟะวีนั่นเอง ดาวแห่งโชคชะตาของมีร์ฆิยาษุดดีน มันศูร (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 940) ก็รุ่งโรจน์ขึ้น ท่านเป็นนักปราชญ์สายอิชรอกและนักปรัชญา[^1] และเป็นผู้ก่อตั้งมัดเราะสะฮ์มันศูรียะฮ์แห่งชีราซ ในสมัยของชาฮ์ฏะฮ์มาสป์ ศอฟะวี ท่านได้รับมอบตำแหน่งศอดาเราะฮ์ (ผู้ดูแลกิจการศาสนาสูงสุด) อยู่ระยะหนึ่ง บรรดาศิษย์ของท่านและศิษย์ของศิษย์ท่านได้แพร่กระจายไปจนถึงฮินดูสถาน ศิษย์ของท่านคนหนึ่งคือมีร์ฟัตหุลลอฮ์ ชีราซี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 997) ได้เดินทางมายังฮินดูสถานในช่วงปลายศตวรรษที่สิบ อักบัรได้มอบตำแหน่งศอดาเราะฮ์แก่ท่าน ท่านได้ประทับรอยแห่งแนวคิดเหตุผลนิยมไว้บนหลักสูตรการเรียนการสอนและวิธีการศึกษาของฮินดูสถานอย่างลึกซึ้ง จนคงอยู่ต่อมาถึงศตวรรษที่สิบสามแห่งฮิจญ์เราะฮ์ ตามคำกล่าวของเมาลานาอาซาด บิลกรามี ท่านผู้นี้เองที่นำผลงานของศ็อดรุดดีน ชีราซี มีร์ฆิยาษุดดีน มันศูร และฟาฎิล มีร์ซาญาน (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 994) เข้ามายังฮินดูสถาน และบรรจุไว้ในหลักสูตรการศึกษา

ในช่วงกลางศตวรรษที่สิบเอ็ด บุคลิกภาพของมีร์บากิร ดามาด (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1041) ได้โดดเด่นขึ้น ท่านได้สถาปนาอิทธิพลแห่งความปราดเปรื่อง แนวคิดเหตุผลนิยม และวรรณกรรมของท่านไว้เหนือแวดวงวิชาการและการศึกษา ตั้งแต่อิหร่านไปจนถึงฮินดูสถาน ในราชสำนักของชาฮ์อับบาส ศอฟะวี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1037) ท่านได้รับการยกย่องให้เกียรติอย่างสูงยิ่ง หนังสือของท่านชื่อ «อัล-อุฟุก อัล-มุบีน» (الافق المبین) ได้รับการถือว่าเป็นจุดสูงสุดแห่งการโบยบินขึ้นสู่ที่สูงของแวดวงการเรียนการสอน หลังจากท่านไม่นาน บุคลิกภาพของอัลลามะฮ์ศ็อดรุดดีน ชีราซี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1050) ก็ปรากฏเด่นชัดขึ้น ท่านเป็นนักปราชญ์สายอิชรอกและนักปรัชญาผู้มีความคิดเสรี หนังสือสองเล่มของท่านคือ «อัล-อัสฟาร อัล-อัรบะอะฮ์» (الاسفار الاربعۃ) และ «ชัรห์ ฮิดายะติลฮิกมะฮ์» (شرح هدایۃ الحکمۃ)

[^1]: ท่านได้เขียนอรรถาธิบายหนังสือ «ฮะยากิลุนนูร» (هیاکل النور) ของชิฮาบุดดีน สุฮ์รอวัรดี อัล-มักตูล ในชื่อ «อิชรอก ฮะยากิลินนูร» (اشراق هیاکل النور) ซึ่งในนั้นท่านได้โต้แย้งมุฮักกิก ดะวานีไว้อย่างมาก

มีชื่อเสียงไปทั่วโลกในฐานะ "ศ็อดรอ" และ "ชัมส์ บาซิเฆาะฮ์" ความโน้มเอียงทางเชื้อชาติของอิหร่าน ซึ่งเคยชินมาหลายศตวรรษกับการทำให้เส้นผมกลายเป็นภูเขาและเรื่องเล็กกลายเป็นเรื่องใหญ่ ได้สนับสนุนแนวโน้มทางปัญญานี้อย่างเต็มที่ และได้แผ่ขยายการแยกแยะถ้อยคำอย่างละเอียดลออ ตลอดจนเขาวงกตแห่งข้อกล่าวอ้างและข้อสมมุติฐาน จากพรมแดนด้านตะวันตกของอิหร่านไปจนถึงพรมแดนด้านตะวันออกของอินเดีย ซึ่งมีความหมายเท่ากับ "ขุดภูเขาแล้วได้ฟาง" นับตั้งแต่ศตวรรษที่สิบถึงศตวรรษที่สิบสอง จากดินแดนอะญัมไปจนถึงดินแดนอาหรับ วงการสอนและการประพันธ์ตกอยู่ใต้ "การปกครองของศาสตร์แห่งปรัชญา (อุลูมุลหิกมะฮ์)" นอกจากการเข้าใจถ้อยคำของบรรดานักประพันธ์เหล่านั้น และการแสดงความสามารถในการอธิบาย (ชัรห์) และทำเชิงอรรถ (ตะห์ชียะฮ์) ต่อถ้อยคำเหล่านั้นแล้ว ก็ไม่มีหนทางอื่นใดที่จะแสดงความสามารถหรือพิสูจน์ความเฉลียวฉลาดของตนได้อีก และการไม่ยอมรับถ้อยคำเหล่านั้นแม้เพียงเล็กน้อย ก็ถือเป็นการแสดงความโง่เขลาและอวิชชา

อิทธิพลของอิหร่านย่อมแผ่ไปถึงอัฟกานิสถานโดยธรรมชาติ และแผ่ไปถึงเมืองเฮรัตทางตะวันตกของอัฟกานิสถานด้วย ที่นั่นมีอาลิมผู้หนึ่งของเมืองนี้ คือ กอฎี มุฮัมมัด อัสลัม อัลฮะระวี อัลกาบุลี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1061) ซึ่งเป็นทูตของบรรดาครูชาวอิหร่านและผู้นำแห่งวิชาตรรกศาสตร์และปรัชญาในดินแดนนี้ บุตรชายของท่าน คือ กอฎี มุฮัมมัด ซาฮิด ผู้มีชื่อเสียงในนาม "มีร์ ซาฮิด"[^2] (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1111) ได้ทำให้ความเชี่ยวชาญนี้รุ่งโรจน์ยิ่งขึ้น ท่านใช้ชีวิตส่วนใหญ่ในอินเดีย เชิงอรรถสามเล่มของท่านต่อ "ชัรห์ อัลมะวากิฟ" (شرح المواقف) "ชัรห์ อัตตะฮ์ซีบ" (شرح التهذيب) และ "ริซาละฮ์ กุฏบิยะฮ์" (رسالہ قطبیہ) ซึ่งเป็นที่รู้จักในชื่อ "ซะวาฮิด ษะลาษะฮ์" (زواہد ثلاثہ) ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในวงการเรียนการสอนของอินเดีย[^1] แม้จะมีความเชี่ยวชาญในศาสตร์ทางปัญญาเช่นนี้ แต่ท่านก็ไม่ได้มีสถานะสูงส่งในวิชาฟิกฮ์ หะดีษ และศาสตร์ทางศาสนา ถึงขนาดที่ในการสอนตำราฟิกฮ์ระดับกลางอย่าง "ชัรห์ อัลวิกอยะฮ์" (شرح الوقایہ) ท่านก็ยังไม่มั่นใจในตัวเองอย่างเต็มที่ ชาห์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.)

[^1]: "ศ็อดรอ" ได้ถูกบรรจุอยู่ในหลักสูตรการเรียนของอินเดียตั้งแต่ศตวรรษที่สิบเอ็ดแห่งฮิจเราะฮ์ หากไม่ได้ศึกษาและเชี่ยวชาญในตำรานี้ นักศึกษาจะไม่ถือว่าสำเร็จการศึกษาและเป็นผู้รู้ [^2]: ที่ถูกต้องคือ "ซาฮิด"

ในหนังสือ "อัลมัลฟูซอต" (ملفوظات) มีบันทึกไว้ว่า:

«มีอะมีร (ผู้มีฐานะ) คนหนึ่งเรียนหนังสือ "ชัรห์ วิกอยะฮ์" (شرح وقایہ) กับมีรซาฮิด แต่ (เนื่องจากท่านไม่มั่นใจในตนเองในด้านฟิกฮ์) ท่านจะไม่เริ่มสอนบทเรียนจนกว่าท่านปู่ (ชาห์อับดุรเราะฮีม ซึ่งเป็นศิษย์ของท่านเองในวิชามะอ์กูลาต) จะมาถึง»[^1]

ในทางกลับกัน ความหมกมุ่นในวิชามะอ์กูลาต (ศาสตร์แห่งเหตุผล) นั้นถึงขั้นที่ท่านกล่าวว่า:

«คำบรรยายของมีรซาญานคือชีวิตของฉัน และคำบรรยายของอาคูนด์คือชีวิตแห่งชีวิตของฉัน»[^2]

อิทธิพลเช่นนี้ของอิหร่านไม่ได้แผ่ไปเพียงอัฟกานิสถานและอินเดียเท่านั้น แต่ยังแผ่ไปถึงชามและอิรักด้วย ที่นั่นอุละมาอ์แห่งวิชามะอ์กูลาตก็ได้รับการมองด้วยความเคารพนับถือ ศาสตร์เหล่านี้มีอิทธิพลครอบงำจิตใจผู้คน และตำราของมันก็ถูกบรรจุไว้ในหลักสูตรการศึกษา

สภาพทั่วไปด้านจริยธรรม สังคม และอะกีดะฮ์

ในขณะที่มีความหมกมุ่นในวิชาความรู้ มีผู้ทรงคุณธรรมสมบูรณ์จำนวนมาก สายสิลสิละฮ์และตะริเกาะฮ์ต่าง ๆ ได้รับการยอมรับ แต่กลับมีการละเลยหะดีษของท่านนบี ﷺ และแม้จะมีความเคร่งครัดในศาสนาของผู้ปกครอง และมีรัฐบาลมุสลิมอยู่ ซึ่ง…

[^1]: อัลมัลฟูซอต หน้า 82 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 83

อะกีดะฮ์ตั้งอยู่บนอิสลาม และในหลายด้านของชีวิตภาคปฏิบัติ รวมถึงกฎหมายครอบครัว ก็ยังยึดถือชะรีอะฮ์ บรรดามัดเราะซะฮ์ยังคงเปิดดำเนินการ มัสยิดยังคงมีผู้คนมาละหมาด มวลชนทั่วไปรักอิสลามและรักศาสนา ให้เกียรติแก่อุละมาอ์ ศรัทธาต่อบรรดาชัยค์และผู้ทรงคุณธรรม และปฏิบัติตามรุกุ่นและสิ่งที่เป็นฟัรฎูของศาสนา หัวใจของพวกเขาก็ยังไม่ปราศจากความหวงแหนในอิสลาม

ทว่าโดยทั่วไปแล้ว โลกอิสลามตกอยู่ในภาวะหยุดนิ่งและเสื่อมถอย ความเสื่อมทรามได้แทรกเข้ามาในด้านศีลธรรมและสังคม มุสลิมได้รับเอาสัญลักษณ์และขนบธรรมเนียมจำนวนมากของชาวอะญัม (ชาวต่างชาติที่มิใช่อาหรับ) และของผู้ที่มิใช่มุสลิมมาใช้ ผู้ปกครองมีความหยิ่งผยองและเผด็จการ ส่วนในราชอาณาจักรต่าง ๆ ก็มีการปกครองแบบอำนาจเบ็ดเสร็จ ชนชั้นขุนนางและผู้มั่งคั่งได้รับผลกระทบในทางเลวร้ายจากความร่ำรวยและความมั่งมี และในหลายแห่งก็ได้รับเอาศีลธรรมและแนวโน้มของ "ผู้หลงระเริงในความฟุ่มเฟือย" มาเป็นของตน ความเกียจคร้าน ความไม่สนใจทำงาน การพึ่งพิงราชสำนัก การประจบสอพลอ และการเยินยอ ได้ครอบงำชนชั้นต่าง ๆ ในสังคมจำนวนมาก ความเชื่อไร้สาระแพร่หลายในหลายแวดวง มีการล่วงละเมิดขอบเขตของเตาฮีดอันบริสุทธิ์ มีการยกย่องเชิดชูและการให้เกียรติบรรดาวะลีเกินขอบเขต มีการบูชาสุสาน และในบางแห่งก็พบเห็นตัวอย่างของชิริกที่ชัดแจ้งด้วย

ดร.โลธรอป สต็อดดาร์ด (Lothrop Stoddard) นักเขียนชาวอเมริกัน ได้วาดภาพโลกอิสลามในคริสต์ศตวรรษที่ 18 ไว้ในหนังสือที่มีชื่อเสียงไปทั่วโลกของเขา คือ New World of Islam (โลกใหม่แห่งอิสลาม) ซึ่งแม้ในบางแห่งจะมีการกล่าวเกินจริงและขาดความพอดีอยู่บ้าง แต่โดยรวมแล้วก็มิใช่ภาพที่ผิดพลาดโดยสิ้นเชิงของโลกอิสลามในยุคนั้น[^1] และในหนังสือเล่มนี้ยังได้กล่าวถึงแง่มุมต่าง ๆ มากมายซึ่งผู้ที่อาศัยอยู่ภายในและผู้ที่เห็นอยู่ทุกเวลามักมองไม่เห็น

[^1]: อะมีร ชะกีบ อัรสะลาน นักคิดและนักประวัติศาสตร์มุสลิมผู้มีชื่อเสียง ได้ยืนยันและชื่นชมการประเมินและการวาดภาพโลกอิสลามในยุคนั้นของผู้เขียน ไว้ในเชิงอรรถอันลือชื่อในฉบับแปลภาษาอาหรับของหนังสือเล่มนี้ (ซึ่งตีพิมพ์ในชื่อ «حاضر العالم الإسلامي» (ฮาฎิรุล อาละมิล อิสลามี)) และระบุว่าสอดคล้องกับความเป็นจริง

และดึงดูดความสนใจของผู้มาใหม่และผู้ที่ได้เห็นเป็นครั้งแรก การยกคำบรรยายของเขามาไว้ ณ ที่นี้ โดยไม่รับผิดชอบความถูกต้องทั้งหมดของมัน คงไม่ใช่เรื่องผิดหรือไม่เหมาะสม เขาเขียนไว้ว่า:

«จนถึงศตวรรษที่สิบแปด โลกอิสลามได้ตกต่ำถึงขีดสุดของความอ่อนแอแล้ว ไม่พบร่องรอยของพลังที่แท้จริงในที่ใดเลย ทุกหนแห่งปรากฏแต่ความหยุดนิ่งและความเสื่อมถอย กิริยามารยาทและศีลธรรมน่ารังเกียจ ร่องรอยสุดท้ายของอารยธรรมอาหรับสูญหายไป จนเหลือเพียงคนจำนวนน้อยที่จมอยู่ในความหรูหราฟุ้งเฟ้อ ส่วนสามัญชนใช้ชีวิตอย่างป่าเถื่อนและต่ำต้อย การศึกษาได้ตายไปแล้ว และสถาบันการศึกษาเพียงไม่กี่แห่งที่ยังหลงเหลืออยู่ในสภาพเสื่อมโทรมอย่างน่าเศร้า ก็กำลังจะสิ้นลมเพราะความยากจนข้นแค้น บรรดารัฐสุลต่านเป็นระบอบเผด็จการ และมีความระส่ำระสายกับการนองเลือดแพร่หลายอยู่ในนั้น ในบางแห่งมีผู้ปกครองเผด็จการผู้ยิ่งใหญ่ เช่น สุลต่านแห่งตุรกี หรือกษัตริย์มุฆัลแห่งอินเดีย ที่ยังคงรักษาความโอ่อ่าแบบราชวงศ์ไว้ได้บ้าง แม้ว่าบรรดาเจ้าเมืองแห่งหัวเมืองต่าง ๆ จะพยายามอย่างยิ่งที่จะสถาปนารัฐสุลต่านอิสระตามแบบนายของตน ซึ่งตั้งอยู่บนการกดขี่และการขูดรีดด้วยกำลัง ในทำนองเดียวกัน บรรดาขุนนางก็กระด้างกระเดื่องอยู่เนืองนิตย์ และต้องทำสงครามกับเจ้าที่ดินท้องถิ่นและกลุ่มโจรปล้นสะดมซึ่งก่อความเดือดร้อนแก่บ้านเมือง ภายใต้ระบอบการปกครองอันอัปมงคลนี้ ราษฎรต่างคร่ำครวญจากการปล้นสะดม การกดขี่ และการเหยียบย่ำ ทั้งในชนบทและในเมือง แรงจูงใจในการทำงานได้หมดสิ้นไป ด้วยเหตุนี้ ทั้งการค้าและการเกษตรจึงลดน้อยลงจนเหลือทำเพียงเพื่อประทังชีพเท่านั้น

ศาสนาก็ตกต่ำเช่นเดียวกับเรื่องอื่น ๆ ความเชื่องมงายมากมายของตะเซาวุฟได้บดบังเตาฮีดอันบริสุทธิ์ของอิสลามไว้ สามัญชนผู้โง่เขลามีความเชื่อในบรรดาฟะกีรและดัรวีชบ้า ๆ สกปรกที่สวมเครื่องรางของขลัง ด้ายผูก และลูกประคำ พวกเขาไปเยี่ยมสุสานของบรรดาผู้อาวุโส และสุสานเหล่านั้นถูกบูชาในฐานะผู้ให้การช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) และผู้เป็นวะลีต่อพระราชสำนักของอัลลอฮ์»

เพราะคนเขลาเหล่านั้นมีความคิดว่า พระเจ้าทรงสูงส่งเสียจนพวกเขาไม่อาจปฏิบัติการภักดีต่อพระองค์ได้โดยปราศจากสื่อกลาง คำสอนด้านจริยธรรมของอัลกุรอานมิเพียงถูกโยนทิ้งไว้เบื้องหลังเท่านั้น หากแต่ยังมีการฝ่าฝืนคำสอนนั้นด้วย การเสพฝิ่นและการดื่มสุราแพร่หลายไปทั่ว การผิดประเวณีระบาดหนัก และการกระทำอันชั่วช้าที่ต่ำทรามที่สุดก็ถูกกระทำกันอย่างเปิดเผยโดยไร้ความละอาย[^1]

[^1]: «สีรัต ซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด» (سیرت سید احمد شہید) เล่มที่ 1 หน้า 19–20 คัดมาจาก «ญะดีด ดุนยาเอ อิสลาม» (جدید دنیائے اسلام) แปลโดยท่านญะมีลุดดีน บะดายูนี อะลีก

บทที่สอง

ฮินดูสถาน

สภาพทางการเมือง

ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ ถือกำเนิด (ในปี ฮ.ศ. 1114) สี่ปีก่อนการสิ้นพระชนม์ของสุลต่านเอารังเซบ อาลัมกีร์ (ฮ.ศ. 1118) อาลัมกีร์ผู้นี้ เมื่อพิจารณาตามประวัติศาสตร์ที่เป็นที่รู้จักและได้รับการบันทึกรักษาไว้ของแผ่นดินนี้ เป็นผู้ปกครองที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของฮินดูสถานรองจากพระเจ้าอโศก (หากคำบอกเล่าเกี่ยวกับความกว้างใหญ่และความยิ่งใหญ่แห่งอาณาจักรของพระเจ้าอโศกถูกต้องและเชื่อถือได้) และอาณาจักรของเขาก็กว้างใหญ่ที่สุดในบรรดาอาณาจักรที่เคยสถาปนาขึ้นในฮินดูสถาน ผู้เขียน Cambridge History บันทึกไว้ว่า

«อาณาเขตการปกครองของเขาแผ่ขยายจากฆอซนีไปจนถึงจิตตะกอง และจากกัศมีร์ไปจนถึงกรณาฏกะ»[^1]

นักประวัติศาสตร์อีกท่านหนึ่งเขียนไว้ว่า

«นับตั้งแต่สมัยโบราณจนถึงการรุ่งเรืองขึ้นของชาวอังกฤษ ไม่เคยมีการปกครองใดในฮินดูสถานที่ยาวนานและกว้างขวางถึงเพียงนี้มาก่อน»[^2]

ในรัชสมัยของเขาและตามบัญชาของเขานี้เอง มีร์ ญุมละฮ์ได้นำอัสสัม (ซึ่งมีภาษาของตนเอง

[^1]: Cambridge History of India, V. 4, P. 316 [^2]: Muslim Rule in India, D.P. Mahajan, Delhi, 1971; Cambridge History of the World, P. 175, Delhi, 1970

ทั้งในด้านอารยธรรม ศาสนา และเชื้อชาติ และเป็นดินแดนอิสระมาโดยตลอด) และผนวกเข้าในจักรวรรดิโมกุลได้อีกครั้งหนึ่ง[^1] แม้นักประวัติศาสตร์ชาวตะวันตกทั้งหลาย และนักประวัติศาสตร์ชาวอินเดียที่ไม่ใช่มุสลิม จะมีคำวิจารณ์และความเห็นที่แตกต่างกันไป (ซึ่งแท้จริงแล้วมีแรงจูงใจมาจากความหวงแหนและการปกป้องอิสลามของออรังซีบ)[^2] แต่พลังความตั้งใจที่หาผู้เทียบได้ยาก ความมั่นคงของจิตใจ ความสามารถในการบริหาร ชีวิตที่เรียบง่าย หรือกระทั่งสมถะ ตลอดจนความกล้าหาญและความองอาจของเขา ล้วนเป็นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่เป็นที่ยอมรับ[^3]

ออรังซีบ อาลัมกีร์

หลังจากออรังซีบขึ้นครองอำนาจแห่งจักรวรรดิ เขาได้มุ่งความสนใจไปที่การขจัดอิทธิพลอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออิสลามจากยุคอักบัร และการลดทอนอิทธิพลของชีอะฮ์ (ซึ่งมีศูนย์กลางใหญ่อยู่ทางภาคใต้ และด้วยเหตุนี้เขาจึงทุ่มเทชีวิตและเรี่ยวแรงส่วนใหญ่ไปกับการพิชิตดินแดนแถบนั้น) เขาได้ดำเนินมาตรการเพื่อยุติอิทธิพลทางวัฒนธรรมของอิหร่านที่เจือปนด้วยลัทธิบูชาไฟ (มะญูซียะฮ์) ซึ่งได้ฝังรากในยุคอักบัร และปรากฏอยู่ในรูปของปฏิทินอิหร่านและเทศกาลนวรูซ เขาได้จัดตั้งตำแหน่งมุห์ตะซิบ (ผู้ตรวจตราตามหลักชะรีอะฮ์) ขึ้น เพื่อห้ามปรามประชาชนจากสิ่งมึนเมาและสิ่งต้องห้าม ยกเลิกรายได้ที่ไม่ชอบด้วยศาสนบัญญัติจำนวนมากของรัฐ สั่งห้ามดนตรี การขับร้อง และการฟ้อนรำ รวมทั้งพิธีฌะโรกาดัรชัน (การออกปรากฏพระองค์ให้ประชาชนเข้าเฝ้าที่หน้าต่าง) แต่งตั้งกอฎีตามหลักชะรีอะฮ์และมอบอำนาจสูงสุดแก่พวกเขา บังคับใช้กฎหมายและข้อบัญญัติตามหลักชะรีอะฮ์ทั่วทั้งจักรวรรดิ และเพื่ออำนวยความสะดวกแก่บรรดากอฎี เขาได้รับภาระในการรวบรวมและเรียบเรียงประเด็นปัญหาทางนิติศาสตร์อิสลาม (ฟิกฮ์) ซึ่งผลลัพธ์คือได้เกิดประมวลชุดหนึ่งขึ้นในนาม «ฟะตาวาอาลัมกีรี» (فتاویٰ عالمگیری) ซึ่งแม้ในอียิปต์ ซีเรีย และตุรกีก็…

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «มะอาษิรอาลัมกีรี» (مآثر عالمگیری) โดยมุฮัมมัด ซากี มุสตะอิด ข่าน หน้า 39–40 กัลกัตตา ค.ศ. 1871 และ «บันทึกการเดินทาง» ของดร. แบร์นีเย (Dr. Bernier) หน้า 194

[^2]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «ตารีค ดะอ์วัต วะอะซีมัต» (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่ 4 หน้า 222–224

[^3]: โปรดดูหนังสือ «Aurangzeb» ของสแตนลีย์ เลน-พูล และหนังสือ «Aurangzeb and His Age» ของซะฮีรุดดีน ฟารูกี รวมทั้งหนังสือ «History of Aurangzeb» ของชาดูนาถ สรการ์ และ «มะฎอมีน อาลัมกีร» (مضامین عالمگیر) ของเมาลานาชิบลี

(ซึ่งเป็นที่รู้จักในชื่อ "อัล-ฟะตาวา อัล-ฮินดิยะฮ์" [الفتاوى الهندية]) ได้รับการยอมรับว่าเป็นแหล่งอ้างอิงที่สำคัญและน่าเชื่อถือแห่งหนึ่งของกฎหมายอิสลาม ธรรมเนียมการคำนับ (กูรนิช) และมารยาทต่าง ๆ ที่ไม่เป็นอิสลามและขัดต่อเตาฮีดถูกยกเลิกไป และการให้สลามตามซุนนะฮ์ได้รับการฟื้นฟูขึ้นอีกครั้ง กล่าวโดยสรุปตามคำของอิกบาลว่า

«เปลวไฟแห่งเตาฮีดหาได้หวาดหวั่นไม่ เพราะมีอิบรอฮีมอยู่ในวิหารรูปเคารพแห่งนี้»

นอกจากผลงานด้านการปฏิรูปและการปฏิวัติ [ซึ่ง] มีคุณค่าและความสำคัญทางศาสนาแล้ว คุณลักษณะที่โดดเด่นที่สุดของเขาคือความตื่นตัวทางสติปัญญา ความกระตือรือร้น ความสำนึกในหน้าที่ ความรอบรู้ในกิจการแผ่นดินทั้งรายละเอียดและภาพรวม และความพยายามที่จะควบคุมการบริหารจัดการอย่างครบถ้วน ซึ่งเป็นเงื่อนไขประการแรกสำหรับผู้ปกครองจักรวรรดิอันกว้างใหญ่ที่อัลลอฮ์ทรงประทานให้ เขาได้เขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงพระบิดาของเขา คือจักรพรรดิชาห์ญะฮาน และประวัติศาสตร์ก็ยืนยันข้อนี้ว่า «ข้อกล่าวหาว่าเกียจคร้านและไร้ความสามารถนั้นไม่อาจนำมาใช้กับข้าพเจ้าได้»[^1]

ในการตอบอะมีร (ขุนนาง) ผู้หนึ่ง (ซึ่งได้แนะนำว่าองค์จักรพรรดิไม่ควรตรากตรำทำงานหนักในกิจการแผ่นดิน เพราะเกรงว่าจะส่งผลร้ายต่อพระพลานามัย) เขากล่าวว่า «พระผู้อภิบาลได้ส่งข้าพเจ้ามาเพื่อทำงานหนักเพื่อผู้อื่น» และเขาได้อ่านบทกวีของชัยค์สะอ์ดี (ร.ฮ.) ว่า

«พึงรู้เถิด อย่าได้หลับใหลด้วยความประมาท เพราะการนอนหลับนั้นเป็นสิ่งต้องห้ามสำหรับดวงตาของผู้นำแห่งชนชาติ»[^2]

แม้อาณาจักรจะกว้างใหญ่เพียงนี้ การที่จะรู้เห็นและควบคุมการบริหารจัดการด้วยตนเองนั้น เป็นงานของบุคคลที่มีความมุ่งมั่นดั่งเหล็กกล้า มีร่างกายดั่งเหล็กหล่อ มีความสำนึกในความรับผิดชอบอย่างยิ่งยวด และมีความยำเกรงต่ออัลลอฮ์ ที่น่าอัศจรรย์คือ สายตาของเขามองครอบคลุมภาพรวมของกิจการแผ่นดินและภารกิจสำคัญของจักรวรรดิมากเพียงใด ก็มากเพียงนั้น

[^1]: ดู ซะฟัรนามะฮ์ ชาห์ญะฮาน (ظفرنامہ شاہجہاں) [^2]: ออรังซีบ โดย สแตนลีย์ เลน-พูล หน้า 72–73

แม้ในรายละเอียดปลีกย่อย พระองค์ประทับอยู่ที่แคว้นดักกัน แต่ก็ทรงติดตามข่าวคราวของภาคเหนือ ภาคตะวันตก และภาคตะวันออกอยู่เสมอ ด้วยข้อมูลส่วนพระองค์และด้วยความช่วยเหลือของผู้เขียนรายงานข่าว พระองค์ทรงตรวจสอบรายละเอียดอันละเอียดอ่อนของกิจการบริหารบ้านเมือง ด้วยเหตุนี้ข้าราชการของรัฐไม่ว่าจะประจำอยู่ ณ ที่ใด ก็ต้องตื่นตัวและเตรียมพร้อมอยู่ตลอดเวลา แม้แต่การแต่งตั้งเสมียนชั้นผู้น้อยที่สุด พระองค์ก็ทรงกระทำด้วยพระองค์เอง[^1] บทกวีของพระองค์บทนี้สะท้อนความในพระทัยของพระองค์ ความรู้สึกรับผิดชอบของพระองค์ และความยากลำบากที่เกิดขึ้นจากความรับผิดชอบนั้นได้อย่างถูกต้อง พระองค์มักทรงอ่านบทกวีของพระองค์เองบทนี้ว่า

«ความทุกข์ของโลกนั้นมีมากมาย ส่วนข้ามีเพียงหัวใจดั่งดอกตูมดอกเดียว จะบรรจุทรายแห่งทะเลทรายทั้งผืนลงในแก้วนาฬิกาทรายได้อย่างไร»[^2]

บางครั้งพระองค์ก็ทรงอ่านบทกวีนี้ และทรงปฏิบัติตามด้วย

«ข้ามิได้บอกว่าจงยอมขาดทุน หรือจงคิดแต่จะเอากำไร โอ้ผู้ไร้สำนึกต่อโอกาส ไม่ว่าเจ้าจะเป็นอะไร จงเป็นโดยเร็วเถิด»

ผู้สืบทอดที่อ่อนแอของเอารังซีบ

แต่หลังจากเอารังซีบ บนราชบัลลังก์อันยิ่งใหญ่และสง่างามของพระองค์ (ผู้ซึ่งแทนที่จะเป็นเพียงผู้ปกป้องศาสนาและผู้รับใช้ประชาชาติในนาม กลับได้เป็นผู้รับใช้ประชาชาติอย่างแท้จริง) ก็มีบุคคลในหมู่ลูกหลานของพระองค์ขึ้นครองราชย์ ซึ่งราวกับได้สาบานไว้ว่า "ความผิดพลาด" ที่อาลัมกีรได้กระทำไป ในการปกป้องและพิทักษ์อิสลาม การฟื้นฟูศาสนา และการธำรงซุนนะฮ์นั้น พวกเขาจะชดเชยแก้ไขเสีย อีกทั้งเขตแดนของราชอาณาจักรที่พระองค์ได้ขยายออกไป ความมั่นคงที่พระองค์ได้มอบให้แก่การบริหารปกครองอินเดียด้วยความตื่นตัวในพระทัย ความเตรียมพร้อม และความสำนึกในหน้าที่ของพระองค์ ตลอดจนความเกรงขามและอิทธิพลที่พระองค์ได้สถาปนาไว้เหนือประชาชนและผู้ก่อความวุ่นวายนั้น พวกเขากลับใช้ความรักในความสำราญของตน…

[^1]: เอารังซีบ (Aurangzeb) โดยสแตนลีย์ เลน-พูล หน้า 90 [^2]: ตารีค ฮินดูสถาน (تاریخ ہندوستان) หน้า 475 เล่ม 8

ความเกียจคร้านและความไร้ความสามารถ ความขัดแย้งและการช่วงชิงภายใน ความเห็นแก่ตัวและความกระหายในตำแหน่งของบรรดาแกนนำแห่งราชอาณาจักร ความไว้วางใจอย่างเต็มที่ต่อเหล่าเสนาบดี และความหลงลืมเพิกเฉยต่อกิจการบ้านเมือง จะเป็นสิ่งที่คอยชดใช้ "บาป" ที่อาลัมกีร์มหาราชได้ก่อไว้อย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย ดังนั้น จึงเป็นความโชคร้ายมิใช่เพียงของราชวงศ์โมกุล มิใช่เพียงของประชาชาติอิสลามเท่านั้น แต่เป็นความโชคร้ายของอินเดียทั้งมวล ที่บนบัลลังก์แห่งราชอาณาจักรนั้นมีผู้ปกครองที่อ่อนแอและไร้ความสามารถขึ้นครองต่อเนื่องกันมาทีละคน และนี่คือความพิสดารของประวัติศาสตร์ และเป็นการปรากฏแห่งความไม่พึ่งพาสิ่งใดและความยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ ที่ผู้สืบทอดคนแรกของพระองค์ (ชาห์อาลัม บะฮาดุรชาห์ที่ 1) เป็นคนที่ตรงกันข้ามกับบิดาผู้ลือนามของตนโดยสิ้นเชิง

ในยุคสมัยของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) (ฮ.ศ. 1114–1176) หลังจากเอารังซีบ มีกษัตริย์โมกุลขึ้นครองบัลลังก์สิบเอ็ดพระองค์ ซึ่งมีพระนามดังต่อไปนี้:

1. มุฮัมมัด มุอัซซัม บะฮาดุรชาห์ (มีพระสมัญญาว่า ชาห์อาลัม บะฮาดุรชาห์ที่ 1)
2. มุอิซซุดดีน ญะฮานดารชาห์
3. ฟัรรุคซิยัร บุตรของอะซีมุชชาน
4. นีกูซิยัร
5. เราะฟีอุดดะเราะญาต บุตรของเราะฟีอุลก็อดร์
6. เราะฟีอุดเดาละฮ์ บุตรของเราะฟีอุลก็อดร์
7. มุฮัมมัดชาห์ บุตรของญะฮานชาห์
8. อะห์มัดชาห์ บุตรของมุฮัมมัดชาห์
9. อะซีซุดดีน อาลัมกีร์ บุตรของญะฮานดารชาห์
10. มุห์ยิสสุนนะฮ์ บุตรของกามบัคช์ บุตรของอาลัมกีร์
11. ชาห์อาลัม บุตรของอะซีซุดดีน

เท่ากับว่าในช่วงเวลาครึ่งศตวรรษ มีกษัตริย์ขึ้นครองบัลลังก์ถึงสิบเอ็ดพระองค์ ในจำนวนนี้ บางพระองค์ครองราชย์เพียงสิบเดือน[^1] บางพระองค์ไม่ถึงสี่เดือน[^2] บางพระองค์ครองราชย์เพียงในนาม[^3] และบางพระองค์ครองราชย์อยู่เพียงไม่กี่วัน[^4] ณ ที่นี้ เราจะวิจารณ์เฉพาะรัชสมัยและเหตุการณ์สำคัญในสมัยของผู้สืบทอดของพระองค์ ได้แก่ ชาฮ์อาลัม บะฮาดุรชาฮ์ที่ 1, ฟัรรุคซิยัร อิบนุ อะซีมุชชาน, มุฮัมมัดชาฮ์ และชาฮ์อาลัมที่ 2 ซึ่งมีส่วนสำคัญเป็นพิเศษในการกำหนดประวัติศาสตร์ของอินเดียและชะตากรรมของมุสลิมอินเดีย

ชาฮ์อาลัม บะฮาดุรชาฮ์ที่ 1 (ฮ.ศ. 1118–1124)

พระองค์เป็นพระโอรสองค์โตของอาลัมกีร์ ทรงขึ้นครองบัลลังก์หลังจากเอาชนะพระโอรสอีกองค์หนึ่งคือมุฮัมมัด อะอ์ซัมชาฮ์ หลักฐานที่ใหญ่ที่สุดและประการแรกที่แสดงว่าพระองค์แตกต่างจากอุปนิสัยและแนวทางของอาลัมกีร์ คือการที่พระองค์รับเอาแนวทางชีอะฮ์ ซึ่งไม่เพียงขัดกับอะกีดะฮ์ อุปนิสัย และรสนิยมของอาลัมกีร์เท่านั้น แต่ยังขัดกับอะกีดะฮ์ มัซฮับ วิถี และแนวทางของบรรดาผู้ปกครองราชวงศ์ตีมูรีทั้งสาย และยังขัดต่อผลประโยชน์ของราชอาณาจักรนั้นด้วย (ซึ่งประชากรมุสลิมราวเก้าสิบหรือเก้าสิบห้าเปอร์เซ็นต์ ตั้งแต่ชายแดนด้านตะวันออกของอินเดียคือเบงกอล ไปจนถึงชายแดนด้านตะวันตกของราชอาณาจักรคือกาบูลและกันดะฮาร์ เป็นผู้ปฏิบัติตามแนวทางซุนนีและมัซฮับหะนะฟี) และเป็นแนวทางที่ไม่มีโอกาสจะประสบความสำเร็จหรือได้รับการยอมรับในอินเดียเลย ตามคำบอกเล่าของฆุลาม หุเซน เฏาะบาเฏาะบาอี ผู้แต่ง "ซิยะรุลมุตะอัคคิรีน" (سیر المتأخرین) (ซึ่งตัวเขาเองสังกัดนิกายอิษนาอะชะรียะฮ์ และความเป็นชีอะฮ์ของเขาปรากฏชัดจากรูปแบบการเขียนประวัติศาสตร์ […]

[^1]: มุอิซซุดดีน ญะฮานดารชาฮ์ [^2]: เราะฟีอุดดะเราะญาต อิบนุ เราะฟีอุลก็อดร์ ระยะเวลาครองราชย์สามเดือนสิบวัน [^3]: เราะฟีอุดเดาละฮ์ อิบนุ เราะฟีอุลก็อดร์ [^4]: มุห์ยิสซุนนะฮ์ อิบนุ กามบัคช์ อิบนุ อาลัมกีร์

...จากภายในก็ปรากฏให้เห็นเช่นกัน) การที่บะฮาดุร ชาฮ์รับเอามัซฮับชีอะฮ์ การที่เขาโต้วาทีและถกเถียงกับอุละมาอ์อะฮ์ลุซซุนนะฮ์ในประเด็นนี้ และการที่เขาออกคำสั่งให้ใส่ถ้อยคำ "อะลี วะลียุลลอฮ์ วะศียุ เราะซูลิลลาฮ์" ลงในคุฏบะฮ์ จนเกิดความวุ่นวายขึ้นในลาฮอร์อันเป็นที่ประทับของกษัตริย์ ผู้เขียนท่านนั้นได้กล่าวถึงเรื่องเหล่านี้ไว้ และยังกล่าวถึงการที่ถ้อยคำนั้นไม่เป็นที่แพร่หลาย ท่านเขียนว่า :-

«บะฮาดุร ชาฮ์ยังคงยืนกรานในเรื่องนี้เช่นเดิม และขะมักเขม้นในการเผยแผ่และเสริมความแข็งแกร่งให้แก่มัซฮับชีอะฮ์ เป็นเวลาช้านานที่ประตูแห่งการโต้วาทีกับอุละมาอ์ยังคงเปิดอยู่ แต่ก็ไม่เกิดผลอันใดขึ้นจากสิ่งนั้น»[^1]

ผลของความเปลี่ยนแปลงนี้ปรากฏออกมาในรูปของความลังเลใจ หรือยิ่งกว่านั้นคือความไม่พอใจ ในหมู่ประชาชนและในกองทัพเอง และในหมู่พวกเขาไม่หลงเหลือความกระตือรือร้นทางศาสนาอีกต่อไป ซึ่งในยุคของบรรดากษัตริย์มุฆัลก่อนหน้านั้นเคยเป็นพลังขับเคลื่อนอันยิ่งใหญ่ ข้อเท็จจริงนี้แม้แต่นักประวัติศาสตร์ที่มิใช่มุสลิมบางคนก็ยังตระหนัก ดร.สะตีช จันทระ เขียนว่า "อิทธิพลของศาสนาที่มีต่อนโยบายของรัฐบาลได้อ่อนลง"[^2]

เมาลาวี ซะกาอุลลอฮ์ เขียนไว้ใน "ประวัติศาสตร์อินเดีย" (تاریخ ہندوستان) ว่า :-

"หลังจากการสิ้นพระชนม์ของอาลัมกีร์ ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในกิจการของราชอาณาจักร และรูปแบบของความสัมพันธ์ทั้งปวงได้เปลี่ยนไป ความสัมพันธ์ที่ราชวงศ์ติมูรียะฮ์เคยมีกับพวกมราฐาก็พลิกผันไปโดยสิ้นเชิง ........ ราชอาณาจักรมุฆัลอ่อนแอลงจนใกล้จะล่มสลาย"

[^1]: "สิยะรุล มุตะอัคคิรีน" (سیر المتأخرین) เล่ม 2 หน้า 381 [^2]: Dr. Satish Chandra, Parties and Politics in the Mughal Court, 1707–40, Aligarh, 1959, p. 40

แต่จนลมหายใจสุดท้าย เขาก็ไม่ยอมละทิ้งความหยิ่งผยองและความจองหองของตน»[^1]

อาลัมกีร์ (ร.ฮ.) นั้น แม้ประทับอยู่ที่เอารังกาบาด อย่าว่าแต่ดิลลีเลย แม้แต่ในพิหารและเบงกอล ความเกรงขามในพระองค์ก็ยังครอบงำเหล่าข้าราชการแห่งราชอาณาจักร พระองค์ทรงรู้เท่าทันรายละเอียดของการปกครองบ้านเมือง และทรงออกคำสั่งอันเหมาะสมทันท่วงทีโดยไม่ล่าช้าแม้แต่น้อย ส่วนสภาพของผู้สืบทอดของพระองค์ในบัดนี้ ตามคำของนักประวัติศาสตร์อินเดียนั้นเป็นดังนี้:

«ในการปฏิบัติงาน ไม่ว่าจะเป็นไปตามระเบียบหรือนอกระเบียบ ก็เกิดความลักลั่นขึ้นทันที ลายพระหัตถ์ของกษัตริย์ไม่มีความน่าเชื่อถืออีกต่อไป กษัตริย์เคยตรัสกับข้าราชบริพารของตนว่า บรรดาผู้มีหน้าที่การงานทั้งหมดได้รวมหัวกันเสียแล้ว พวกเขาเห็นว่าอะไรดีก็ทำไปตามนั้น เหลือแต่เพียงความน่าเชื่อถือในนามของเราเท่านั้น เราไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากยอมรับตามความต้องการของผู้คน»[^2]

และท่านยังเขียนอีกว่า:

«นักกวีผู้มีอารมณ์ขันได้แต่งปีขึ้นครองราชย์ของเขาไว้ว่า "ชาฮ์ บีเคาะบัร" (กษัตริย์ผู้ไม่รู้เรื่องอะไร) เขาตื่นอยู่ทั้งคืน และนอนจนตะวันสาย เป็นเหตุให้ปวงบ่าวของอัลลอฮ์ได้รับความลำบากในวันเดินทาง จนพวกเขาไม่ได้เห็นแม้เงาของกระโจมของตน»[^3]

และอีกว่า:

«งานประการที่สามที่เขากระทำอันขัดต่อแบบแผนของตน คือการกล่าวตำหนิติเตียนบรรดาอุละมาอ์ และจับกุมคุมขังพวกเขาในที่ต่าง ๆ จากนั้นอาการวิกลจริตก็ครอบงำจิตใจของเขาจนถึงขั้นที่เขาได้จากโลกอันไม่จีรังนี้ไป ณ นครหลวงลาฮอร์ เมื่อวันที่ 19 มุฮัรร็อม ฮิจญ์เราะฮ์ศักราช 1124»[^4]

ฏอบาฏอบาอีก็กล่าวถึงความวิปลาสทางจิตของชาฮ์อาลัม บะฮาดุรชาฮ์ในบั้นปลายพระชนม์ชีพ คำสั่งให้ฆ่าสุนัข และความหวาดกลัวต่อไสยศาสตร์ไว้เช่นกัน[^5]

[^1]: «ตารีค ฮินดูสตาน» (تاریخ ہندوستان) ของเมาละวี ซะกาอุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี เล่ม 9 หน้า 33 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 38 [^3]: แหล่งเดิม [^4]: แหล่งเดิม [^5]: แหล่งเดิม; «สิยะรุลมุตะอัคคิรีน» (سیر المتأخرین) หน้า 381–382

ด้วยเหตุนี้ ในสมัยของผู้สืบทอดคนแรกของอาลัมกีร์และในช่วงเวลาครองราชย์เพียง 6 ปี รากฐานของจักรวรรดิโมกุลอันยิ่งใหญ่ก็สั่นคลอน และบารมีกับความเกรงขามที่ฝังแน่นอยู่ในจิตใจของฝ่ายตรงข้าม ผู้ก่อความวุ่นวาย ตลอดจนสามัญชนและชนชั้นสูงมาตั้งแต่สมัยบาบัรก็สิ้นสูญไป

ฟัรรุคห์ ซิยัร

ในสมัยของฟัรรุคห์ ซิยัร (ฮ.ศ. 1125 ถึง ฮ.ศ. 1131) อำนาจของหุซัยน์ อะลี ข่าน และอับดุลลอฮ์ ข่าน ได้แผ่ครอบคลุมเหนือองค์กษัตริย์และทั่วทั้งจักรวรรดิ บุคคลแรกได้รับสมญานามว่า "อะมีรุลอุมะรออ์" ส่วนบุคคลหลังได้รับสมญานามว่า "กุฏบุลมุลก์" ฟัรรุคห์ ซิยัรเป็นเพียงหุ่นเชิดในมือของพวกเขา ในที่สุดพวกเขาก็จับฟัรรุคห์ ซิยัรขังไว้ แล้วปลดปล่อยเขาจากคุกแห่งชีวิตด้วย (คือสังหารเสีย) ผู้แต่ง "ประวัติศาสตร์ฮินดูสถาน" เขียนไว้ว่า

«แม้มุฮัมมัด ฟัรรุคห์ ซิยัร จะเป็นผู้มีอัธยาศัยกว้างขวางและรู้คุณค่าของผู้คน และปรารถนาจะตอบแทนการรับใช้และความทุ่มเทของทุกคนด้วยการพระราชทานตำแหน่งและหน้าที่อันดีเท่าที่จะทำได้ เพื่อยกย่องให้เด่นเหนือคนรุ่นเดียวกัน แต่เขาไม่มีอำนาจที่แท้จริง ทั้งยังไม่ใช่ชายหนุ่มที่ผ่านประสบการณ์มา เขาไม่รู้เรื่องราชการแผ่นดิน เพราะเติบโตในแคว้นเบงกอลห่างไกลจากบิดาและปู่ตั้งแต่วัยเยาว์ เขาไม่มีความมั่นคงในอุปนิสัยและไม่มีความคิดอ่านที่รอบคอบ หากแต่ดำเนินตามความเห็นของผู้อื่น มงกุฎและราชบัลลังก์ได้มาโดยโชคชะตา คุณสมบัติประจำราชวงศ์ตีมูรคือความกล้าหาญ แต่เขากลับมีความขลาดเขลาเป็นนิสัยส่วนตัว ไม่สามารถเข้าถึงแก่นแท้ของถ้อยคำของผู้มีผลประโยชน์แอบแฝงได้ ตั้งแต่ต้นเขาจึงกลายเป็นต้นเหตุแห่งความเสื่อมของอาณาจักรตนเอง»[^1]

ในราชสำนัก ราชาร์ รัตตัน สิงห์ (ดีวานของสัยยิด อับดุลลอฮ์ ข่าน) ไม่ปล่อยให้ผู้ใดมีอำนาจหรือความเป็นอิสระใด ๆ เลยในการเข้าไปเกี่ยวข้องกับข้าราชการทั้งหลาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกิจการด้านการคลัง……

[^1]: แหล่งเดียวกัน หน้า 109

กษัตริย์ทรงหมกมุ่นในความสำราญและเก็บตัวอยู่แต่ในที่รโหฐาน นอกจากนั้นยังทรงไร้ความสามารถยิ่งขึ้น ประตูแห่งการเข้าเฝ้าของประชาชนถูกปิดลง[^1]

ในที่สุดสองพี่น้อง (กุฏบุลมุลก์และอะมีรุลอุมะรออ์) ได้ใช้เหล็กแหลมทิ่มควักดวงตาของฟัรรุคห์ ซิยัร และคุมขังกษัตริย์ไว้ในห้องขังภายในป้อม ซึ่งมีสภาพไม่ต่างจากหลุมศพ หลังจากครองราชย์ได้ 6 ปี 4 เดือน พระองค์ก็สิ้นพระชนม์จากโลกนี้ไป เหตุการณ์เหล่านี้ทำให้เกิดความไม่เคารพต่อผู้สืบราชบัลลังก์ของราชวงศ์มุฆัล และความไม่น่าเชื่อถือของราชอาณาจักรไปทั่วทั้งแผ่นดิน

มุฮัมมัดชาฮ์ บาดชาฮ์ (สิ้นพระชนม์ ฮ.ศ. 1161)

มุฮัมมัดชาฮ์ครองราชย์ 29 ปี 6 เดือน รัชสมัยของพระองค์เต็มไปด้วยเหตุการณ์และอุบัติการณ์ต่าง ๆ ในสมัยของพระองค์นี้เองที่นาดิรชาฮ์ได้บุกโจมตีดิลลีครั้งประวัติศาสตร์ แต่ในเวลานั้นผู้ที่ครอบงำราชอาณาจักรและเป็นผู้กุมอำนาจทั้งปวงก็คือสองพี่น้องสาดาตบาร์ฮะฮ์ คือ กุฏบุลมุลก์ อับดุลลอฮ์ ข่าน และอะมีรุลอุมะรออ์ หุซัยน์ อะลี ข่าน ในเวลานั้นบรรดาข้าราชสำนักมีความรู้สึกว่า ด้วยอำนาจครอบงำของคนทั้งสอง กษัตริย์ไม่มีความสามารถที่จะประกาศใช้คำสั่งใด ๆ ได้เลย นอกจากเรื่องการละหมาดวันศุกร์ ...... สองพี่น้องนี้ตั้งใจที่จะทำให้ตระกูลชาวอีรานและตูรานทั้งหมดเสื่อมเสียเกียรติ และการละทิ้งตำแหน่งแล้วไปเก็บตัวอยู่อย่างสันโดษก็ไม่ใช่หนทางรอดพ้น บรรดาลูกหลานข้าราชบริพารที่สืบทอดกันมา และข้าราชการผู้ภักดีทั้งใกล้และไกลต่างใจหดหู่อย่างยิ่งว่า ผู้สืบราชบัลลังก์และมงกุฎนั้นไร้อำนาจ ไม่สามารถแม้แต่จะจัดการละหมาดวันศุกร์และบังคับใช้บทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ได้ ชาวฮินดูกำลังสร้างโบสถ์เทวรูปตั้งแต่ใกล้เมืองอาคราไปจนถึงริมฝั่งแม่น้ำ และกำลังห้ามการเชือดวัว[^2]

«กิจการทั้งปวงทั้งด้านการคลังและการปกครองอยู่ในอำนาจของรัตตันจันด์ ซึ่งนอกจากพวกบาร์ฮะฮ์และพวกบักกาล

[^1]: เล่มเดียวกัน หน้า 130 [^2]: ตารีค-เอ-ฮินดูสตาน (تاریخ ہندوستان) เล่ม 9 หน้า 166

...ไม่มีผู้ใดสนใจไยดีใครเลย ทุกคนทั้งผู้น้อยและผู้ใหญ่ต่างรังเกียจหน่ายแหนง และบรรดาผู้มีตระกูลในทุกถิ่นฐานต่างใช้ชีวิตอยู่อย่างต่ำต้อยและไร้เกียรติ"[^1]

ผู้เขียนหนังสือ "สิยัรุลมุตะอัคคิรีน" [سیر المتاخرین] คือ ฏอบาฏอบาอี เขียนไว้ว่า:

«เนื่องจากกษัตริย์ยังหนุ่ม ขาดความมุ่งมั่นและขาดความกล้าหาญ จึงหมกมุ่นอยู่กับความสำราญและความรื่นเริง จะทรงใส่พระทัยเฉพาะกิจการที่จำเป็นอย่างยิ่งเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ความยำเกรงและความหวาดกลัวจึงค่อย ๆ หมดไปจากใจของบรรดาขุนนางและผู้นำของทุกกลุ่ม ตลอดจนสามัญชนทั่วไป ทุกคนต่างบ่มเพาะความคิดของตนเองอยู่ในสมอง นั่งอยู่ในที่ของตน และประกาศอ้างความเป็นอิสระและการมีอำนาจในตัวเอง»[^2]

ในเวลานั้น ในบรรดาข้าราชสำนักและเสาหลักแห่งราชอาณาจักร มีนิซามุลมุลก์ อาศัฟ ญาห์ เพียงผู้เดียวที่เป็นบุคคลผู้มีความมุ่งมั่นและมีปณิธานสูงส่ง ทั้งยังจงรักภักดี จริงใจ และหวังดีต่อผู้ครองบัลลังก์ แต่กลุ่มสาดาตและกลุ่มชาวอิหร่านไม่ยอมให้คำพูดของเขามีผลแต่อย่างใด เมื่อเขาเห็นว่าความจงรักภักดีและความจริงใจของตนไม่มีคุณค่าใด ๆ และการอยู่ที่นี่ต่อไปมีแต่จะเสียเวลาและทำให้ตนเองตกอยู่ในอันตรายตลอดเวลา เขาจึงมุ่งหน้าสู่แคว้นเดคคานเป็นเวลานานแล้ว และสนามแห่งดิลลี...

[^1]: ตารีค ฮินดูสตาน เล่ม 9 หน้า 182 [^2]: สิยัรุลมุตะอัคคิรีน เล่ม 2 หน้า 458

ได้กลายเป็นที่ว่างสำหรับผู้มีผลประโยชน์ส่วนตน

หลังจากนั้น ความหลงใหลในความสำราญได้ครอบงำมุฮัมมัดชาห์จนถึงขั้นที่เขาเอาชนะบรรดาผู้รักความสำราญก่อนหน้าเขา และทำให้ผู้คนลืมเรื่องราวของพวกเขาไปสิ้น นักประวัติศาสตร์ของอินเดียเขียนไว้ว่า:

«กษัตริย์มุฮัมมัดชาห์มิได้เปลี่ยนศาสนา แต่ได้เปลี่ยนรสนิยมการดื่ม เมฆดำกลายเป็นผู้ประกาศของเขา คำสั่งทั่วไปคือ เมื่อใดที่เมฆครึ้มก่อตัวขึ้นจากเชิงเขาหิมาลัย หรือเมฆคำรามขึ้น ก็ให้กระโจมและเต็นท์ของข้าออกเดินทางสู่ทุ่งกว้าง

“เมื่ออรุณรุ่งถูกเมฆห่มคลุม — สุราเช้า สุราเช้าเถิด โอ้สหาย เมื่อลูกเห็บโปรยลงบนแก้มดอกทิวลิป — สุรา สุราเถิด โอ้มิตรรัก”

เสียงเช่นนี้ดังอึงอลไปทั่ว»

ในที่สุด อำนาจของบรรดาซาดาตแห่งบาเราะฮ์ คืออะมีรุลอุมะรออ์ ซัยยิดหุซัยน์ (อะลี ข่าน) และกุฏบุลมุลก์ นวาบอับดุลลอฮ์ ข่าน (หะซัน อะลี ข่าน) ก็ถึงกาลอวสาน และถ้วยแห่งชีวิตของพวกเขาก็เต็มจนล้นปรี่ แต่ถึงกระนั้นชะตากรรมของจักรวรรดิโมกุลก็มิได้เปลี่ยนแปลง เพราะกษัตริย์ไร้ซึ่งความสามารถใด ๆ ในการปกครอง และไร้แม้กระทั่งวิจารณญาณธรรมดาในการเข้าใจภยันตราย

ซัยยิดฮาชิมี ฟะรีดอาบาดี เขียนไว้ในหนังสือ ตารีค-เอ-ฮินด์ (تاریخ ہند) ของท่านว่า:

«แม้ว่าทั่วทั้งแผ่นดินจะเฉลิมฉลองกันอย่างแพร่หลายต่อการสิ้นสุดของบรรดาซาดาต และการที่มุฮัมมัดชาห์ได้มาซึ่งอำนาจและสิทธิขาด แต่หากความยินดีนี้มิได้ตั้งอยู่บนความจงรักภักดีต่อกษัตริย์ หากแต่ตั้งอยู่บนความหวังถึงความดีขึ้นของการปกครองในอนาคต และความผาสุกของบ้านเมือง บทสรุปของมันก็มิใช่อื่นใดนอกจากความโศกเศร้าและความสิ้นหวัง เพราะผู้สืบทอดคนใหม่ของอักบัรและเอารังซีบนั้น แท้จริงแล้วปราศจากคุณลักษณะแห่งความเป็นกษัตริย์ของบรรพบุรุษผู้รุ่งโรจน์ของตน

เขาไม่มีเวลาว่างจากการหมกมุ่นในความสำราญและการเริงรมย์ที่จะหันมาใส่ใจกิจการบ้านเมือง เขาไม่รู้ความเป็นไปของราชอาณาจักรและเพิกเฉยต่อความเสื่อมโทรมของมันยิ่งกว่าบรรดาพระมเหสีในวังหลวงเสียอีก ถึงขนาดที่เราได้อ่านพบอยู่หลายแห่งเกี่ยวกับพระอัยยิกาของเขา (คือพระราชินีมิฮ์รปัรวัร พระมเหสีของชาห์อาลัม บะฮาดุรชาห์) ว่าพระนางเองก็พยายามครั้งแล้วครั้งเล่าที่จะปลุกพระนัดดาผู้มัวเมานี้ให้ตื่นจากการหลับใหลแห่งความประมาท ซึ่งผลลัพธ์อันชัดแจ้งของมันก็คือความเสื่อมและความหายนะ"[^1]

ในโอกาสนี้ เราควรพิจารณาความเห็นของชาดูนาถ สิรการ์ (Jadunath Sarkar) ด้วย ซึ่งท่านได้เขียนวิจารณ์จุดอ่อนของมุฮัมมัดชาห์ไว้ ท่านเขียนว่า:

«มุฮัมมัดชาห์แม้จะไม่สมควรได้รับเกียรติ แต่ก็สมควรได้รับความเห็นใจอย่างแน่นอน สถานการณ์ได้ผลักเขาไปยืนอยู่ ณ จุดที่ต้องการอัจฉริยบุคคล (genius) แต่เขาเป็นเพียงมนุษย์ธรรมดาคนหนึ่ง นักประวัติศาสตร์ตำหนิเขาที่ใช้เวลาไปกับความสำราญแทนที่จะบริหารราชการแผ่นดิน แต่โศกนาฏกรรมของสถานการณ์ก็คือ ต่อให้คนอย่างเขาทุ่มเทความใส่ใจอย่างเต็มที่ให้แก่การบริหารบ้านเมือง เขาก็ยังไม่อาจพลิกกระแสของเหตุการณ์ได้ บุคคลอย่างเราะฟีอุดดะเราะญาตและเราะฟีอุดเดาละฮ์เป็นเหมือนหุ่นเชิดที่ไร้แม้กระทั่งความรู้สึกถึงความต่ำต้อยของตนเอง แต่ในตัวมุฮัมมัดชาห์นั้นมีทั้งความตระหนักถึงสถานการณ์อันเลวร้ายที่สุด และความตระหนักถึงความไร้กำลังของตนในการแก้ไขมัน»[^2]

[^1]: ตารีคฮินด์ (تاریخ ہند) โดยฟะรีดอาบาดี เล่มที่ 3 หน้า 261 [^2]: Fall of the Mughal Empire, p. 373–74

โดยสรุป อาณาจักรที่สถาปนาขึ้นด้วยปณิธานอันยิ่งใหญ่ในการพิชิตโลกของบาบัร และด้วยความมั่นคงเด็ดเดี่ยวและความอุตสาหะอดทนของเขา ซึ่งบรรดาผู้สืบทอดของเขาได้ธำรงรักษาไว้จนถึงสมัยเอารังซีบด้วยความกล้าหาญและเกียรติศักดิ์แห่งตระกูลตีมูร์ ได้มาถึงจุดแห่งความหลงระเริงในความสุขสำราญ ความประมาทเลินเล่อ และการลืมตนเอง อันเป็นประวัติศาสตร์ หรือจะกล่าวว่าเป็นชะตากรรมของอาณาจักรที่สืบทอดทางสายเลือดและปกครองแบบเบ็ดเสร็จทั้งหลายก็ว่าได้ อิกบาลได้กล่าวไว้อย่างถูกต้องว่า

«ข้าจะบอกเจ้าว่าชะตากรรมของประชาชาติทั้งหลายเป็นเช่นไร ในตอนต้นคือดาบและหอก ในตอนท้ายคือนกยูงและพิณ»

ในที่สุดผลของมันก็ออกมาเป็นอย่างที่มุฮัมมัดชาฮ์เองได้กล่าวไว้ในบทกลอนอันคมคายว่า

«ผลร้ายแห่งการกระทำของเรา ได้ปรากฏออกมาในรูปของนาดิร»

ในปี ฮ.ศ. 1151 นาดิรชาฮ์ได้ยกทัพมุ่งหน้าสู่ดิลลี ก่อนหน้านั้นเขาได้เขียนจดหมายถึงมุฮัมมัดชาฮ์หลายฉบับ แต่ตามคำกล่าวของนักประวัติศาสตร์ว่า

"ในช่วงเวลานั้นที่นี่เต็มไปด้วยความสนุกสนานรื่นเริงอย่างเต็มที่ มุฮัมมัดชาฮ์ บะฮาดุร ครองบัลลังก์อยู่ ไม่สนใจสิ่งใดนอกจากความสะดวกสบายของร่างกาย ในมือมีจอกสุราอยู่ตลอดเวลา และในอ้อมกอดมีผู้เป็นที่สำราญใจ ใครเล่าจะมีกะจิตกะใจเขียนตอบจดหมาย"[^1]

รายละเอียดของการรุกรานของนาดิรชาฮ์นั้นสามารถอ่านได้ในหนังสือประวัติศาสตร์อินเดียทั้งหลาย สภาพของดิลลีภายหลังการรุกรานของเขา (พึงระลึกไว้ว่า ในเวลานั้นท่านชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) มีอายุ 37 ปี และท่านได้กลับมาจากแคว้นหิญาซแล้ว) ขอให้ฟังภาพของมันจากคำบอกเล่าของผู้เขียนหนังสือ "ตารีค-อี-ฮินดูสตาน" (تاریخ ہندوستان)

"ภายหลังการจากไปของนาดิรชาฮ์ เมืองเต็มไปด้วยศพและว่างเปล่าจากผู้มีชีวิต ความรกร้างปกคลุมไปทั่วบ้านเรือน ย่านแล้วย่านเล่าถูกเผาไหม้ ซากศพส่งกลิ่นเน่าเหม็นจนแทบทนไม่ได้

[^1]: ตารีค-อี-ฮินดูสตาน เล่ม 9 หน้า 251

ไม่มีใครจะให้ผ้ากะฝั่นแก่ใคร และไม่มีใครจะฝังใครลงในหลุมศพ แต่ฮินดูและมุสลิมกลับกลายเป็นหนึ่งเดียวกัน ถูกเผาเป็นเถ้าถ่านอยู่ในกองซากเดียวกัน นี่คือสภาพของเมือง ส่วนสภาพของราชสำนักนั้น คือ (กษัตริย์) หลับใหลอย่างหนักอยู่หลายวัน และเมื่อตื่นขึ้นมา ดวงตาก็มีขี้ตาเกรอะกรังจนน่ารังเกียจที่จะมอง ในท้องพระคลังไม่มีแม้แต่เงินสักเบี้ยเดียว ไม่มีร่องรอยของภาษีอากรและรายได้ใด ๆ เลย กองทัพก็พินาศย่อยยับและอยู่ในสภาพทรุดโทรม ยิ่งไปกว่านั้น ความหวาดกลัวพวกมะระฐะก็ยังไม่ได้หมดสิ้นไปเลย หัวเมืองที่ตกไปอยู่ในการครอบครองของพวกเขาก็ถูกทำลายย่อยยับด้วยน้ำมือของพวกเขา ท่ามกลางความทุกข์ยากและภัยพิบัติทั้งหมดนี้ ความขัดแย้งระหว่างข้าราชสำนักก็ยังคงดำเนินต่อไป ฝ่ายหนึ่งคือฝ่ายขุนนางชาวตูรานี ซึ่งมีอาศัฟญาฮ์และก็อมรุดดีน ข่าน ผู้เป็นวะซีร (อัครมหาเสนาบดี) เป็นผู้นำ อีกฝ่ายหนึ่งคือขุนนางที่ต้องการขับไล่ฝ่ายแรกออกไป และในจำนวนนั้นก็นับรวมกษัตริย์ด้วย หากไม่มีความขัดแย้งกับพวกมะระฐะเข้ามาแทรกกลาง ขุนนางเหล่านี้คงได้แบ่งแยกราชอาณาจักรเป็นชิ้น ๆ กันเองไปนานแล้ว และคงทำให้ราชวงศ์ตัยมูรียะฮ์สูญสิ้นไปจนไร้ชื่อไร้ร่องรอย»[^1]

เมื่อนาดิร ชาฮ์ จากอินเดียไปแล้ว ผลประการแรกคือ หัวเมืองสามแห่งได้แยกตัวออกจากราชอาณาจักรดิลลี ได้แก่ เบงกอล พิหาร และโอริสสา และในดินแดนเหล่านั้นได้มีการตั้งรัฐที่แยกเป็นอิสระของอะลีวัรดี ข่าน ขึ้น[^2]

วันที่ 26 เราะบีอุษษานี ฮ.ศ. 1161 (เมษายน ค.ศ. 1748) มุฮัมมัด ชาฮ์ ได้ล้มป่วยด้วยโรคบิดและสิ้นพระชนม์ไป และตามคำกล่าวของผู้แต่ง «ตารีค-เอ-ฮินดูสถาน» ว่า «หลังจากครองราชย์อยู่สามสิบปี พระองค์ก็ได้นำราชวงศ์ตัยมูรียะฮ์มาถึงริมขอบแห่งความพินาศ»[^3]

[^1]: ตารีค-เอ-ฮินดูสถาน (تاریخ ہندوستان) เล่ม 9 หน้า 242 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 263 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 283

ชาห์อาลัมที่ 2

หากในสมัยของมุหัมมัดชาห์ จักรวรรดิโมกุลได้เสื่อมถอยลงทั้งในด้านศีลธรรมและการบริหาร และสังคมฮินดูสถานกับชนชั้นขุนนางได้โน้มเอียงอย่างรวดเร็วไปสู่ความหรูหราฟุ้งเฟ้อ ความสุขสบายทางกาย และการแสวงหาความสำราญ ตามหลักที่ว่า «อันนาสุ อะลา ดีนิ มุลูกิฮิม» (ผู้คนย่อมดำเนินตามแนวทางของผู้ปกครองของพวกเขา) แล้ว ในสมัยของชาห์อาลัมที่ 2 ผู้ขึ้นครองบัลลังก์ในปี ฮ.ศ. 1173 (ค.ศ. 1759) ความเสื่อมถอยทางการเมืองก็ได้มาถึงขั้นสุดท้าย ตลอดรัชสมัย 46 ปีของพระองค์ พระองค์ยังคงเป็นเพียงหุ่นเชิดอยู่ในมือของผู้อื่น หลังจากที่นะวาบชุญาอุดเดาละฮ์แห่งอวัธและมีร์กอซิมพ่ายแพ้ต่ออังกฤษในยุทธการบักซาร์ ในปี ค.ศ. 1764 ชาห์อาลัมได้ยอมรับการเชื่อฟังอังกฤษ และลงนามในสนธิสัญญาฉบับหนึ่ง ซึ่งตามสนธิสัญญานั้นพระองค์กลายเป็นผู้รับเบี้ยหวัดของอังกฤษ ในปี ค.ศ. 1765 พระองค์ได้ทำสนธิสัญญากับอังกฤษอีกฉบับหนึ่ง ซึ่งตามสนธิสัญญานั้นอำนาจดีวานี (อำนาจการคลัง) ของเบงกอล พิหาร และโอริสสา รวมทั้งการจัดเก็บภาษีอากร ได้ตกไปอยู่ในมือของบริษัทอินเดียตะวันออก ชาห์อาลัมได้มอบตนเองไว้ในความคุ้มครองของพวกมราฐา และโอนเขตอัลลอฮาบาดและกะรอให้แก่พวกเขา

ก่อนรัชสมัยของชาห์อาลัมที่ 2 นานมาแล้ว ทั่วทั้งแผ่นดินได้ตกอยู่ภายใต้ความเมตตาของพวกมราฐา ซิกข์ และพวกจาฏแห่งดิลลี อัคเราะฮ์ และราชปุตานา ซึ่งบุกเข้ามาดุจพายุและน้ำหลาก และปล้นสะดมทั้งภูมิภาค ไม่มีอำนาจใดในแผ่นดินที่สามารถสถาปนาความสงบและกฎหมายได้[^1] อะห์มัดชาห์ อับดาลี ได้ทำให้แผ่นดินปลอดภัยจากภัยคุกคามของพวกมราฐา ด้วยการทำให้พวกเขาพ่ายแพ้อย่างย่อยยับในสมรภูมิปานีปัต เมื่อวันที่ 14 มกราคม ค.ศ. 1761 เขาได้พยายามอย่างยิ่งที่จะเชิญชาห์อาลัมกลับมายังดิลลี และได้ส่งคนของตนไป ถึงกับจำต้องให้พระมารดาของพระองค์ คือนะวาบซีนัตมะฮัล เขียนจดหมายไปด้วย หากในจักรวรรดิโมกุลยังมีชีวิตชีวาหลงเหลืออยู่แม้เพียงเล็กน้อย และในตัวชาห์อาลัมยังมี[…]ของจักรวรรดิ

[^1]: โปรดดูรายละเอียดในบทที่เก้าของหนังสือ

...มีความสามารถ ก็คงจะใช้ประโยชน์จากผลของสงครามปานีปัตกอบกู้อำนาจของตนในฮินดูสถานคืนมาได้ แต่ราชอาณาจักรไร้ซึ่งชีวิตชีวา และองค์จักรพรรดิมิเพียงปราศจากความมุ่งมั่นและความกล้าหาญเท่านั้น หากยังไร้ซึ่งความหวงแหนในเกียรติและศักดิ์ศรีอีกด้วย ดังที่อิกบาลกล่าวไว้ว่า

«ความหวงแหนในเกียรติ คือนามของสิ่งที่ได้สูญหายไปจากบ้านของตัยมูร»

องค์จักรพรรดิเสด็จจากอัลลอฮาบาดมายังดิลลีในปี ค.ศ. 1771 หลังจากผ่านไปเต็มสิบปี ซึ่งเวลานั้นได้ล่วงเลยไปแล้ว ด้วยเหตุนี้พระองค์จึงไม่อาจใช้ประโยชน์ใด ๆ จากชัยชนะอันยิ่งใหญ่ที่ปานีปัตและความพ่ายแพ้ของพวกมราฐะได้ เมื่อเสด็จมาถึงที่นี่ พระองค์ต้องเผชิญกับความวุ่นวายใหม่ ๆ การชักใยของเหล่าขุนนาง อำนาจใหม่ของพวกโรฮิลลา และการรุกรานของพวกซิกข์ ในที่สุด ฆุลาม กอดิร โรฮิลลา หลานของนะญีบุดเดาละฮ์ ได้ยึดดิลลีในปี ค.ศ. 1788 ปล้นพระราชวัง สั่งเฆี่ยนเหล่าเจ้าหญิง และใช้ปลายกริชควักพระเนตรของจักรพรรดิมุฆัล ผู้สืบทอดราชวงศ์ตัยมูร ก่อนหน้านั้นไม่เคยมีการหยามเกียรติและย่ำยีศักดิ์ศรีราชอาณาจักรมุฆัลและผู้เป็นเจ้าของอย่างนี้มาก่อนเลย

ในปี ค.ศ. 1789 พวกสินธิยาได้สังหารฆุลาม กอดิรอย่างทารุณ และนำชาห์อาลัมกลับขึ้นครองบัลลังก์อีกครั้ง โดยกำหนดเงินปีละเก้าแสนรูปีสำหรับค่าใช้จ่ายของพระองค์ หลังจากการสู้รบหลายครั้ง ในปี ค.ศ. 1803 ลอร์ดเลคได้เข้าสู่ดิลลีพร้อมกับกองทัพอังกฤษ ขับไล่พวกมราฐะออกไป และกำหนดเบี้ยบำนาญให้องค์จักรพรรดิปีละหนึ่งแสนรูปี[^1] ชาห์อาลัมครองบัลลังก์อยู่ 45 ปี และทรงตาบอดอยู่ 18 ปี จนสิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 1806

สภาพทางวิชาการและจิตวิญญาณ

แม้จะมีความระส่ำระสายทางการเมือง ความไร้ระเบียบและความเสื่อมถอยทางสังคม แต่ในยุคนี้ ในระดับปัจเจกบุคคล ความเป็นเลิศทางวิชาการ...

[^1]: ตารีค ฮินดูสถาน (تاریخ ہندوستان) เล่ม 9 หน้า 343 ในประวัติศาสตร์อังกฤษบางเล่มระบุไว้ว่าเก้าหมื่น

...ยุคแห่งความทุ่มเทในการสอนและการประพันธ์ ความสงบมุ่งมั่นทางจิตวิญญาณ ความก้าวหน้าทางด้านใน และการขัดเกลาและปรับปรุงจิตใจ ในยุคนั้นได้เกิดบุคคลผู้สมบูรณ์และโดดเด่นจำนวนมาก ซึ่งดูเหมือนไม่มีความเกี่ยวพันใด ๆ กับยุคแห่งความเสื่อมนี้ และสภาพการณ์อันน่าสิ้นหวังและหวาดหวั่นก็ไม่มีผลใด ๆ ต่อพวกเขาเลย มีผู้กล่าวว่า ผลงานชิ้นเอกทางวิชาการและวรรณกรรมจำนวนมากเป็นผลจากความพยายามและความวิริยะของบุคคลที่ป่วยด้วยโรคเรื้อรัง หรือตกอยู่ในความทุพพลภาพและความทุกข์ระทมภายใน นักจิตวิทยาอธิบายเรื่องนี้ว่า ในสภาพเช่นนั้น พลังแห่งการต่อสู้และความมุ่งมั่นที่จะชดเชยความจำเป็นบีบคั้นนั้นจะผุดขึ้นมา และทำให้มนุษย์สามารถทำงานที่ไม่อาจทำได้ในสภาวะปกติ (NORMAL) ด้านวิชาการและจิตวิญญาณของยุคนี้ในอินเดีย และการปรากฏของบุคคลผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้ในยุคแห่งความเสื่อม เป็นหลักฐานแสดงถึงพลังการต่อสู้ภายในของสังคมที่ป่วยไข้และเสื่อมถอย และเป็นหลักฐานถึงความสามารถของอิสลามในการสร้างบุรุษและสร้างมนุษย์

ในด้านความรู้อันล้ำลึก ความเฉลียวฉลาด พลังในการสอน และความเป็นเลิศในการประพันธ์ เราพบในยุคนี้ได้แก่ เมาลานา อะห์มัด อิบนุ อบีสะอีด หรือที่รู้จักในนาม มุลลา ญีวัน อะเมะฮ์ฏะวี (ฮ.ศ. 1047–1130) ผู้แต่ง "นูรุลอันวาร" (نور الانوار) และ "อัตตัฟซีรอตุลอะห์มะดียะฮ์" (التفسیرات الاحمدیہ); มุลลา หัมดุลลอฮ์ สันดีละวี (ส. ฮ.ศ. 1160) ผู้แต่งชัรห์ "สุลลัม" ซึ่งรู้จักกันในนาม "หัมดุลลอฮ์"; เมาลานา มุหัมมัด หะสัน หรือที่รู้จักในนาม มุลลา หะสัน ฟะรังกีมะฮัลลี ผู้แต่งชัรห์ "สุลลัม" ซึ่งรู้จักกันในนาม "มุลลา หะสัน" (ส. ฮ.ศ. 1199); เมาลานา รุสตัม อะลี เกาะนูญี (ส. ฮ.ศ. 1178); ชัยค์ ศิฟะตุลลอฮ์ ค็อยรอบาดี (ส. ฮ.ศ. 1157); ชัยค์ อะลี อัศฆัร เกาะนูญี (ส. ฮ.ศ. 1140); เมาลานา ฆุลาม อะลี อาซาด บิลแกรมี (ฮ.ศ. 1116–1200); เมาลานา ฆุลาม นักชะบันด์ ลัคเนาวี (ส. ฮ.ศ. 1126); เกาะฎี มุหิบบุลลอฮ์ บิฮารี (ส. ฮ.ศ. 1119) ผู้แต่ง "สุลลัมุลอุลูม" (سلم العلوم) และ "มุสัลละมุษษุบูต" (مسلم الثبوت) (ซึ่งทำให้อุละมาอ์และครูผู้สอนของอินเดียง่วนอยู่กับการอธิบายและเขียนเชิงอรรถหนังสือทั้งสองเล่มนี้เป็นเวลาเกือบหนึ่งศตวรรษ และหนังสือของท่านยังเป็นศูนย์กลางความสนใจของอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่และคณาจารย์แห่งอัลอัซฮัรจนถึงอียิปต์); เกาะฎี มุบาร็อก โคปาเมาวี (ส. ฮ.ศ. 1162) ผู้แต่งชัรห์ "สุลลัม" ซึ่งรู้จักกันในนาม "เกาะฎี"; เมาลานา มุหัมมัด อะอ์ลา ษานะวี ผู้แต่ง "กัชชาฟ อิศฏิลาหาต อัลฟุนูน" (کشاف اصطلاحات الفنون) (ซึ่งเป็นหนังสือที่ไม่มีเล่มใดเทียบได้ในหัวข้อของมัน...

และคนแรกและคนสุดท้ายในหมู่พวกเขาคือ มุลลา นิซามุดดีน ลัคเนาวี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1161) ผู้ซึ่งหลักสูตรการสอนที่ท่านได้วางระเบียบไว้ยังคงแพร่หลายตั้งแต่ฮินดูสถานไปจนถึงบุคอราและซะมัรก็อนด์ และผู้แต่ง "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزہۃ الخواطر) ได้กล่าวถึงท่านด้วยสมญานามว่า

غيث الإفادة الهتون، العالم بالرمز المكنون، أستاذ الأساتذة وإمام الجهابذة

«ฝนแห่งการให้ประโยชน์อันหลั่งไหลไม่ขาดสาย ผู้รอบรู้ในรหัสนัยอันซ่อนเร้น ครูของบรรดาครู และอิมามของบรรดาผู้เชี่ยวชาญ»

เช่นเดียวกับผู้เป็นยอดแห่งยุคสมัยและเป็นความภาคภูมิใจของบ้านเมืองและนครทั้งหลายของโลก ทั้งผู้สอน ผู้แต่งตำรา และผู้ก่อตั้งขบวนการทางวิชาการทั้งมวลและสายแห่งการสอนและการอบรมขัดเกลา ล้วนอยู่ในหมู่บุคคลสำคัญและผู้มีชื่อเสียงแห่งศตวรรษนี้[^1]

หากพิจารณาในแง่ของสุลูกและตะริเกาะฮ์ ในศตวรรษนี้ก็มีบุคคลอย่างท่านมีรซา มัซฮัร ญานญานาน (ฮ.ศ. 1111–1195) แห่งสายนักชบันดียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์ ซึ่งท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) เองได้ให้การรับรองเกี่ยวกับท่านว่า "ในทุกยุคสมัย ผู้ทรงคุณธรรมเช่นนี้หาได้ไม่มากนัก จะป่วยกล่าวไปใยถึงยุคสมัยเช่นนี้ซึ่งเต็มไปด้วยฟิตนะฮ์และความเสื่อมทราม"[^2]

บุคคลสำคัญผู้มีชื่อเสียงแห่งสายกอดิรียะฮ์และเป็นมุรชิดของมุลลา นิซามุดดีน ผู้ก่อตั้งหลักสูตรดัรเซ นิซามี คือ ท่านซัยยิด อับดุรร็อซซาก บานซะวี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1136) ผู้ฟื้นฟูสายจิชติยะฮ์ นิซามิยะฮ์ คือ ท่านชาห์ กะลีมุลลอฮ์ ญะฮานาบาดี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1142) และผู้เผยแผ่และอิมามแห่งสายเดียวกันนี้ คือ ท่านชาห์ ฟัครุดดีน (ชาห์ ฟัครุ ดิฮ์ละวี) (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1199) ชัยค์ผู้มีชื่อเสียงแห่งสายกอดิรียะฮ์ คือ ชาห์ มุฮัมมัด เฆาษ์ กอดิรี อัลลาฮูรี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1152) บรรดาชัยค์ผู้สมบูรณ์แห่งสายนักชบันดียะฮ์ คือ ชัยค์มุฮัมมัด อาบิด สุนามี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1160) เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด นาศิร อันดะลีบ (บิดาของเคาะวาญะฮ์ มีร ดัรด์) (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1172) ชาห์ มุฮิบบุลลอฮ์ บาลาปูรี และท่านชาห์ นูร มุฮัมมัด บะดาอูนี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1135) ปรากฏให้เห็นว่าเป็นผู้ประจำตำแหน่งชี้นำและแผ่ขยายความประเสริฐ (ฟัยฎ์) ในยุคนี้ โดยสรุป ยุคนี้คือยุคแห่งการแพร่หลายและการแผ่ขยายของสามสาย คือ กอดิรียะฮ์ จิชติยะฮ์ และนักชบันดียะฮ์ และบรรดาชัยค์ผู้สมบูรณ์ของทั้งสามสายก็ยังคงมีอยู่ ท่านชาห์ อับดุลอะซีซ[…]

[^1]: สรุปความจาก "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" เล่ม 6 [^2]: "กะลิมาต ฏ็อยยิบาต" หน้า 165 [^3]: นามอันทรงเกียรติเหล่านี้ ปีที่สิ้นชีวิต และคุณลักษณะเด่นของพวกท่าน นำมาจาก "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" ผลงานของเมาลานา ฮะกีม ซัยยิด อับดุลหัยย์ อัลหะซะนี เล่มที่ 6

(ร.ฮ.) มีคำกล่าวว่า:

«ในสมัยของมุฮัมมัดชาห์ บาดชาห์ มีผู้ทรงคุณธรรม (บุซุรก์) ผู้ชี้นำทางจิตวิญญาณยี่สิบสองท่าน ซึ่งสังกัดตระกูลต่าง ๆ พำนักอยู่ในดิลลี และเหตุการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นได้ยากยิ่ง»[^1]

ความเสื่อมทางศีลธรรมและสังคม

แต่ทั้งที่มีผู้ทรงความสมบูรณ์อันเลื่องชื่อและบรรดาชัยค์ผู้สมบูรณ์ซึ่งเปรียบดั่งลมหายใจของท่านมะซีห์อยู่เช่นนี้ ข้อเท็จจริงก็คือ สังคมมุสลิมในฮินดูสถาน โดยเฉพาะชนชั้นขุนนางของราชสำนัก ได้ตกต่ำทางศีลธรรมถึงขีดสุด อันเป็นผลจากความเสื่อมถอยทางการเมือง ความมั่งคั่งที่ล้นเหลือ และอิทธิพลของวัฒนธรรมอิหร่าน ด้วยเหตุนี้พวกเขาจึงไม่สามารถทำหน้าที่ซึ่งชนชั้นขุนนางเคยทำมาในทุกยุคสมัยเมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงของอำนาจรัฐ กล่าวคือ จากชนชั้นนี้เอง (ซึ่งเป็น SECOND LINE) ได้มีบุคคลปรากฏขึ้นมาเติมเต็มช่องว่างที่เกิดขึ้นในเวทีการเมืองและการบริหาร ท่านซัยยิด ฮาชิมี ฟะรีดอาบาดี ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องว่า:

«ความมั่งคั่งและทรัพย์สินของฮินดูสถานได้ทำให้ชนชั้นขุนนางนี้รักความสำราญและมักง่ายเป็นอย่างยิ่ง…… เราเห็นว่าความพยายามและความสามารถทั้งหมดของบรรดาขุนนางเหล่านี้ถูกใช้ไปเพื่อการวางแผนสมคบคิดและการใช้เล่ห์กลเพื่อผลประโยชน์อันต่ำต้อย การจะโค่นล้มราชบัลลังก์และยึดครองอำนาจกษัตริย์นั้นไม่ต้องพูดถึง ไม่มีขุนนางมุสลิมคนใดเลยที่กล้าแม้แต่จะประกาศอิสรภาพของตนอย่างเปิดเผยในดินแดนของตน และในช่วงเวลานี้ ทางหนึ่งความบกพร่องภายในของระบบการปกครองและการบริหาร»

[^1]: มัลฟูซาตอะซีซียะฮ์ (ملفوظات عزیزیہ) หน้า 101

...เพิ่มพูนขึ้นเรื่อย ๆ และในอีกด้านหนึ่ง ความสามารถในการบริหารกิจการบ้านเมืองและการร่วมมือกันทำงานของบุคคลในชนชั้นปกครองก็ค่อย ๆ สูญสิ้นไป[^1]

ชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) กล่าวว่า

«ในบ้านของนะวาบก็อมรุดดีน ข่าน บรรดาสตรีอาบน้ำครั้งสุดท้าย (ในการอาบน้ำชำระหลังคลอด) ด้วยน้ำกุหลาบ และไปยังอีกบ้านหนึ่งของนะวาบ มีการส่งเงินสามร้อยรูปีเป็นค่าดอกไม้และหมากพลูสำหรับบรรดาสตรี»[^2]

เมาลานาฆุลาม อะลี อาซาด บิลกิรอมี เขียนไว้ในหนังสือ "มะอาษิรุลกิรอม" (مآثر الکرام) ว่า

"ชาวเมืองเอารังกาบาดเล่าตรงกันว่า ในสมัยของอะมีรุลอุมะรออ์ (หุสัยน์ อะลี ข่าน) คนส่วนใหญ่ในเมืองไม่หุงหาอาหารในบ้านของตนเอง พ่อครัวในราชสำนักของอะมีรุลอุมะรออ์ขายส่วนแบ่งของตน ข้าวปุลาวอย่างดีหนึ่งถาดหาซื้อได้ด้วยเงินเพียงไม่กี่ไปซา"[^3]

ความอ่อนแอทางอะกีดะฮ์ และอิทธิพลของชิริกและบิดอะฮ์

สิ่งที่อันตรายยิ่งกว่าความตกต่ำทางสังคมและศีลธรรม และเป็นสาเหตุให้ถูกตัดขาดจากความช่วยเหลือของอัลลอฮ์และปราศจากพลังที่แท้จริง คือความเสื่อมทางอะกีดะฮ์ ชีวิตของสามัญชนจำนวนมากขัดแย้งกับการประกาศของอัลกุรอานที่ว่า

أَلَا لِلَّهِ ٱلدِّينُ ٱلْخَالِصُ

«พึงรู้เถิดว่า ศาสนาอันบริสุทธิ์นั้นเป็นของอัลลอฮ์เท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:3)[^4]

ในสังคมมุสลิมมีบิดอะฮ์แพร่หลายอย่างมาก มีการเลียนแบบประเพณีและธรรมเนียมจำนวนมากของชาวฮินดูและชีอะฮ์ และรูปแบบต่าง ๆ มากมายของชิริกที่ชัดแจ้งพบได้ในหลายพื้นที่และหลายกลุ่ม

[^1]: ตารีค-เอ-ฮินด์ เล่มที่ 3 โดยเมาลาวี สัยยิด ฮาชิมี ฟะรีดาบาดี หน้า 263–264 ไฮเดอราบาด ค.ศ. 1923 [^2]: มัลฟูซาต-เอ-อะซีซี [^3]: มะอาษิรุลกิรอม เล่ม 1 หน้า 170 [^4]: ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 3

ซึ่งไม่อาจหาคำอธิบายเชิงวิชาการใดๆ มาแก้ต่างได้ ได้แก่ การบูชาหลุมฝังศพอย่างเปิดเผย การสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ (สัจญ์ดะฮ์ ตะอ์ซีมี) ต่อบรรดาชัยค์ การเคารพสุสานและบริเวณใกล้เคียงสุสานเสมือนเป็นเขตหะรอม การคลุมผ้าบนหลุมฝังศพ การบนบาน การเชือดสัตว์พลีในนามของบรรดาผู้อาวุโส การฏอวาฟรอบสุสาน การจัดงานชุมนุมรื่นเริงและฉลองเทศกาลที่นั่น การร้องรำทำเพลงและการจุดประทีป กล่าวโดยสรุปคือ การถือว่าสุสานเหล่านั้นเป็นกิบละฮ์ เป็นกะอ์บะฮ์ และเป็นที่พึ่งพิงและที่หลบภัย ไม่มีเหตุการณ์หรือภาพใดที่ต้องเดินทางไปไกลหรือรอคอยนานจึงจะได้เห็น สิ่งเหล่านี้ได้แก่ แพะของชัยค์สัดดู วัวของซัยยิดอะห์มัด กะบีร ธงและไม้ธงของฆอซีมิยาน ตะอ์ซียะฮ์ในเดือนมุหัรร็อม การเฉลิมฉลองเทศกาลที่มิใช่ของอิสลามอย่างยิ่งใหญ่โอ่อ่า การแสวงหาความพอใจจากวิญญาณร้าย และในบางครั้งจากเทพเจ้าและเทพธิดาเพื่อปัดเป่าโรคภัย การเคารพบูชาเทวีสีตลา [เทวีแห่งไข้ทรพิษ] ในยามเกิดโรคไข้ทรพิษเพราะความหวาดกลัว การบนบานและเชือดสัตว์พลีเพื่อบรรดาเอาลิยาอ์และผู้ทรงคุณธรรม การตั้งเจตนาถือศีลอดในนามของบรรดาเอาลิยาอ์และสตรีผู้ทรงคุณธรรม และการผูกโยงความสำเร็จของความต้องการและเป้าหมายของตนไว้กับพวกเขา และในเรื่องนี้ยังมีการทำอาหารพิเศษในวันพิเศษ (เช่น ศะหฺนัก ของบีบี [ฟาฏิมะฮ์] และโตชะฮ์ของมัคดูมศอฮิบ เป็นต้น) พร้อมทั้งการยึดถือมารยาทพิเศษในเรื่องเหล่านั้น สิ่งเหล่านี้และหัวข้ออื่นๆ อีกมากมาย ซึ่งภายใต้หัวข้อเหล่านั้นมีชุดยาวเหยียดของความเชื่องมงาย อะกีดะฮ์ที่เสื่อมเสีย ประเพณีแห่งยุคญาฮิลียะฮ์ ตลอดจนข้อผูกมัดและข้อบังคับต่างๆ ชื่ออย่างเช่น อะลีบัคช์ หุสัยน์บัคช์ ปีรบัคช์ มะดารบัคช์ และสาลารบัคช์ ก็เป็นชื่อที่แพร่หลายทั่วไป

ในวงกว้างแห่งหนึ่ง อะกีดะฮ์เตาฮีดถูกจำกัดอยู่เพียงความหมายที่ว่า แน่นอนว่าอัลลอฮ์ตะอาลาเพียงพระองค์เดียวเท่านั้นที่เป็นผู้สร้างและผู้ประดิษฐ์ที่แท้จริงของแผ่นดิน ฟากฟ้า และจักรวาล และพระองค์คือผู้ที่ควรได้รับการเคารพสักการะอย่างแท้จริง และพระองค์ทรงจัดการกิจการใหญ่ๆ แต่ทว่าพระองค์ก็ทรงมอบหมายหน่วยงานและแผนกต่างๆ มากมายแห่งอาณาจักรของพระองค์ให้แก่บ่าวผู้เป็นที่โปรดปรานของพระองค์ เช่นเดียวกับบรรดากษัตริย์แห่งโลกนี้ บ่าวเหล่านั้นเป็นเจ้าของและมีอำนาจเต็มในหน่วยงานเหล่านั้น และเป็นผู้ตัดสินดำขาว [ทำทุกสิ่งตามประสงค์] การจะทำให้พวกเขาพอใจและสร้างสายสัมพันธ์กับพวกเขานั้น หากปราศจากสิ่งนี้แล้ว ความสำเร็จและการลุล่วงของกิจการใดๆ ในเรื่องนี้ย่อมเป็นไปไม่ได้ ชิริกนั้น [ในทัศนะของพวกเขา] มีเพียงการถือว่าผู้อื่นหรือสิ่งอื่นนอกจากพระผู้เป็นเจ้าเป็นผู้ประดิษฐ์ ผู้สร้าง และผู้เป็นเจ้าของที่แท้จริงของโลกนี้เท่านั้น

และถือว่าเขาสมควรได้รับการอิบาดะฮ์และการสุญูดโดยตรง (โดยปราศจากความคิดเรื่องการตะวัสสุลและการชะฟาอะฮ์)[^1]

กล่าวโดยสรุป อินเดียในศตวรรษที่สิบสองได้ตกต่ำและเสื่อมถอยทั้งในด้านการเมือง การปกครอง ศีลธรรม และในระดับหนึ่งก็ในด้านอะกีดะฮ์ จนถึงจุดที่เป็นขั้นตอนอันน่าเศร้าและอันตรายของการล่มสลายของบรรดาประเทศอิสลามและความตกต่ำของสังคมมุสลิม เมาลานาสัยยิด สุไลมาน นัดวี (ร.ฮ.) ได้วาดภาพสภาพการณ์โดยรวมนี้ไว้ในบทความหนึ่งของท่านด้วยถ้อยคำอันไพเราะและกระชับ ท่านเขียนว่า:

“ดวงอาทิตย์แห่งจักรวรรดิโมกุลกำลังจะลับขอบฟ้า ประเพณีและบิดอะฮ์แพร่หลายอย่างรุนแรงในหมู่มุสลิม บรรดาฟะกีรและมะชายิค (ชัยค์) จอมปลอมต่างปูที่นั่งในคานกอฮ์ของบรรพชนของตน และนั่งจุดตะเกียงอยู่ที่สุสานของบรรพชนของตน ทุกซอกทุกมุมของมัดเราะซะฮ์อึกทึกไปด้วยความวุ่นวายของวิชาตรรกศาสตร์และปรัชญา การยึดติดตัวอักษรของตำราฟิกฮ์และฟัตวาเป็นสิ่งที่มุฟตีทุกคนจับจ้อง การค้นคว้าและพิจารณาอย่างลึกซึ้งในประเด็นฟิกฮ์ถือเป็นความผิดมหันต์ที่สุดในทางศาสนา ไม่เพียงแต่สามัญชนเท่านั้น แม้แต่ผู้รู้ชั้นสูงก็ยังไม่รู้ถึงความหมายและเนื้อหาของอัลกุรอานอันทรงเกียรติ ข้อบัญญัติและคำสอนของหะดีษ ตลอดจนเคล็ดลับและเจตนารมณ์ของฟิกฮ์”[^2]

[^1]: คำอธิบายเรื่องแนวคิดเตาฮีดและจุดยืนทางความคิดนี้ จะได้กล่าวโดยละเอียดในบท “การปฏิรูปและฟื้นฟูด้านอะกีดะฮ์ของท่านชาฮ์” ขอให้ดูที่นั่น [^2]: มะกอลาต สุไลมานี (مقالات سلیمانی) หน้า 44

บทที่สาม

บรรพบุรุษและบิดาผู้ทรงเกียรติของท่านชาห์

บรรพบุรุษของท่านชาห์

ยุคของบรรพบุรุษรุ่นแรกของท่านชาห์ (ซึ่งได้ตั้งถิ่นฐานอยู่ที่เมืองโรห์ตักตั้งแต่สมัยของชัยค์ชัมซุดดีน มุฟตี) คือยุคสมัยในประวัติศาสตร์ด้านวิชาการและการประพันธ์ของอินเดียที่ยุคแห่งการเรียบเรียงตัซกิเราะฮ์ (ชีวประวัติบุคคล) และตะรอญิมยังไม่ได้เริ่มต้นขึ้นอย่างแพร่หลายในที่นี้ ส่วนใหญ่เป็นเพียงตัซกิเราะฮ์เฉพาะบุคคลของบรรดามะชาอิค (ชัยค์) แห่งตะริเกาะฮ์ผู้มีชื่อเสียง ซึ่งในจำนวนนั้นตัซกิเราะฮ์ของมะห์บูบ-เอ-อิลาฮี สุลฏอนุลมะชาอิค เคาะวาญะฮ์ นิซอมุดดีน เอาลิยาอ์ (ร.ฮ.) คือ "สิยะรุลเอาลิยาอ์" (سیر الاولیاء) (เรียบเรียงโดยอะมีร เคาะวุรด์) มีความโดดเด่นเป็นพิเศษ หรือไม่ก็เป็นตัซกิเราะฮ์รวมของบรรดาผู้ศอลิห์และมะชาอิคแห่งยุคนั้น ซึ่งในจำนวนนี้มีหนังสือสองเล่มที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษ เล่มหนึ่งคือ "กุลซาร-เอ-อับรอร" (گلزار ابرار) ของชาห์มุฮัมมัด บิน หะซัน เฆาษี มันดวี (ซึ่งส่วนใหญ่กล่าวถึงบรรดาผู้ศอลิห์และมะชาอิคแห่งมันดูและมาลวา) อีกเล่มหนึ่งคือ "อัคบารุลอัคยาร" (اخبار الاخیار) ของท่านชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิห์ลวี (ร.ฮ.) ซึ่งเป็นตัซกิเราะฮ์ของบรรดาผู้มีความสมบูรณ์และบุคคลผู้มีชื่อเสียง ในหนังสือเหล่านี้ การแนะนำและการกล่าวถึงบุคคลผู้ทรงคุณธรรมจากตระกูลต่าง ๆ หรือบุคคลสำคัญจากภูมิภาคต่าง ๆ (ซึ่งไม่ได้เป็นผู้ก่อตั้งสายตะริเกาะฮ์ใดหรือเป็นสายสัมพันธ์สำคัญของสายนั้น) ก็มีอยู่ แต่ตัซกิเราะฮ์เหล่านี้ย่อมเน้นกล่าวถึงบุคคลผู้มีชื่อเสียงของเมืองหลวงซึ่งเป็นศูนย์กลางหรือเมืองหลวงประจำภูมิภาค และบริเวณรอบ ๆ ตลอดจนเมืองศูนย์กลางและเมืองประวัติศาสตร์ของอินเดียเป็นส่วนใหญ่ ซึ่งผู้ประพันธ์มีช่องทางที่จะรับรู้ถึงสภาพความเป็นอยู่และคุณงามความดีของพวกเขา […]

...ได้มาโดยง่าย ตระกูลของท่านชาฮ์ได้พำนักอยู่ที่โรห์ตักนับตั้งแต่สมัยของชัยค์ชัมซุดดีน มุฟตี จนถึงสมัยของบรรพบุรุษผู้ทรงเกียรติ คือชัยค์วะญีฮุดดีน (ร.ฮ.) ซึ่งเป็นสถานที่ที่ไม่ได้มีความเป็นศูนย์กลางหรือความสำคัญแต่อย่างใด ด้วยเหตุนี้ในบันทึกชีวประวัติเหล่านั้นจึงมักไม่พบเรื่องราวและเหตุการณ์ในชีวิตของพวกท่าน

บทนี้คงจะว่างเปล่าโดยสิ้นเชิง และผู้เขียนชีวประวัติของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) หรือผู้ที่จะเขียนประวัติศาสตร์ของตระกูลนี้คงจะประสบความยากลำบากอย่างยิ่ง หากท่านชาฮ์มิได้เขียนจุลสารสั้น ๆ ด้วยตนเองว่าด้วยบันทึกเรื่องราวของบรรพบุรุษของท่าน ภายใต้ชื่อ "อัล-อิมดาด ฟี มะอาษิร อัล-อัจญ์ดาด" (الامداد فی مآثر الاجداد)[^1] ในจุลสารนั้นก็เช่นกัน การแนะนำและบันทึกเรื่องราวของบรรพบุรุษรุ่นแรก ๆ ได้กล่าวไว้อย่างรวบรัดและกระชับยิ่ง ส่วนเรื่องราวของบรรพบุรุษผู้ทรงเกียรติ คือชัยค์วะญีฮุดดีนนั้น (เนื่องจากความใกล้เคียงของยุคสมัยและการมีสายสื่อกลางน้อย) ได้กล่าวไว้ค่อนข้างละเอียด ข้อบ่งชี้เหล่านี้เองที่ผู้แต่งหนังสือ "หะยาต-เอ วะลี" คือเมาละวี ฮาฟิซ มุฮัมมัด เราะฮีม บัคช์ ผู้ล่วงลับ ชาวดิลลี ได้นำมาขยายความด้วยลีลาการเขียนของเขาอย่างยืดยาว จนกินเนื้อที่ถึง 113 หน้าของหนังสือ เนื้อหาที่เขาได้เพิ่มเติมเข้าไปในบันทึกพื้นฐานของท่านชาฮ์นี้ (ซึ่งเป็นแหล่งอ้างอิงที่น่าเชื่อถือและไว้วางใจได้มากที่สุด) จากประวัติศาสตร์และหนังสือร่วมสมัยอื่น ๆ นั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลขหน้า แม้แต่ชื่อหนังสือและชื่อผู้แต่งก็ไม่ได้ระบุไว้แต่อย่างใด ด้วยเหตุนี้ เราจึงจะอาศัยเพียง "มะอาษิร อัล-อัจญ์ดาด" เท่านั้น

ผังสายตระกูล

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งสืบเชื้อสายมาจากท่านอุมัร (ร.ฎ.) ได้บันทึกผังสายตระกูลของท่านย้อนขึ้นไปจนถึงท่านอุมัร (ร.ฎ.) ไว้ในตอนต้นของจุลสารนี้ ชัมซุดดีน มุฟตี ผู้ซึ่งเป็นคนแรกในตระกูลนี้ที่มายังโรห์ตัก...

[^1]: จุลสารนี้มีความยาวสิบหน้าในขนาดกลาง และรวมอยู่ในชุดจุลสารห้าเล่มของท่านชาฮ์ ซึ่งจุลสารเล่มแรกคือ "อินซาน อัล-อัยน์" ... ตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์อะห์มะดี ดิลลี ส่วนจุลสารเจ็ดเล่มที่ "อันฟาส อัล-อาริฟีน" ได้เพิ่มเติมเข้ามานั้น จุลสารนี้ก็รวมอยู่ในนั้นด้วย

และได้ตั้งถิ่นฐานขึ้น พี่น้องคนหนึ่งของท่านคือสาลาร์ หุสามุดดีน ในหมู่ลูกหลานของท่านมีท่านชาห์ อัรซานี บะดายูนี ผู้เป็นบุคคลอาวุโสท่านหนึ่ง เรื่องนี้ได้รับการยืนยันจากบันทึกสายตระกูลของวงศ์ตระกูลนี้ด้วย ณ ที่นี้จะขอบันทึกผังสายตระกูลไว้โดยครบถ้วน

“ชาห์ วะลียุลลอฮ์ บุตรของชัยค์อับดุรเราะฮีม บุตรของอัช-ชะฮีด วะญีฮุดดีน บุตรของมุอัซซัม บุตรของมันศูร บุตรของอะห์มัด บุตรของมะห์มูด บุตรของเกาวามุดดีน ที่รู้จักกันในนามกอฎีกาซิน บุตรของกอฎีกอซิม บุตรของกอฎีกะบีร ที่รู้จักกันในนามกอฎีบุดฮะฮ์ บุตรของอับดุลมะลิก บุตรของกุฏบุดดีน บุตรของกะมาลุดดีน บุตรของชัมซุดดีน […] บุตรของชะรีมะลิก บุตรของมุฮัมมัด อะฏออ์ มะลิก บุตรของอบุลฟัตห์ มะลิก บุตรของอุมัร หากิม มะลิก บุตรของอาดิล มะลิก บุตรของฟารูก บุตรของญัรญีส บุตรของอะห์มัด บุตรของมุฮัมมัด ชะฮ์ริยาร บุตรของอุษมาน บุตรของมาฮาน บุตรของฮุมายูน บุตรของกุร็อยช์ บุตรของสุลัยมาน บุตรของอัฟฟาน บุตรของอับดุลลอฮ์ บุตรของมุฮัมมัด บุตรของอับดุลลอฮ์ บุตรของอุมัร อิบนุลค็อฏฏ็อบ”[^1]

ในบันทึกสายตระกูลนี้ มีคำเรียกขาน “มะลิก” ปรากฏต่อท้ายหลายชื่อ ท่านชาห์ได้เขียนไว้ว่า

“นี่คือสมญานามเพื่อให้เกียรติในสมัยโบราณ เช่นเดียวกับคำว่า ‘ข่าน’ ในสมัยของเรา”

การเข้ามาสู่อินเดียของวงศ์ตระกูล

ตามคำรายงานของท่านชาห์ (ร.ฮ.) บรรพบุรุษคนแรกของวงศ์ตระกูลนี้ที่ได้มาตั้งถิ่นฐานในโรห์ตัก (และน่าจะเป็นคนแรกที่เข้ามาสู่อินเดีย) คือชัยค์ชัมซุดดีน มุฟตี เมื่อพิจารณาจากจำนวนช่วงต่อและชั่วคน รวมทั้งอายุขัยตามธรรมชาติและโดยประมาณของพวกเขาแล้ว คาดได้ว่าชัยค์ชัมซุดดีน มุฟตี คงได้เข้ามาสู่อินเดียในช่วงปลายศตวรรษที่เจ็ด หรือช่วงต้นศตวรรษที่แปดแห่งฮิจเราะฮ์

[^1]: อัล-อิมดาด ฟี มะอาษิริล อัจญ์ดาด (الامداد فی مآثر الاجداد) ซึ่งรวมอยู่ใน “มัจญ์มูอะฮ์ ร่อสาอิล หัฎร็อต เมาลานา ชาห์ วะลียุลลอฮ์ มุหัดดิษ ดิห์ละวี” จัดพิมพ์โดยโรงพิมพ์อะห์มะดี ดิลลี ส่วนอัล-อันฟาสุล อาริฟีน จัดพิมพ์โดยโรงพิมพ์มุจญ์ตะบาอี (ปี ฮ.ศ. 1335) ซึ่งมีฉบับของอัล-อิมดาด ฟี มะอาษิริล อัจญ์ดาดรวมอยู่ด้วย (หน้า 150–160) ผังสายตระกูลที่บันทึกไว้ในฉบับนั้นมีข้อผิดพลาดและความบกพร่องหลายประการ ซึ่งน่าจะเป็นผลจากความผิดพลาดในการจัดพิมพ์และการขาดความใส่ใจในการตรวจแก้ ฉบับที่กล่าวถึงข้างต้น คือมัจญ์มูอะฮ์ ร่อสาอิล เท่านั้นที่เชื่อถือได้ และผังสายตระกูลนี้ได้คัดลอกมาจากฉบับนั้น

เมื่อการรุกรานของพวกตาตาร์ทำให้ดินแดนภาคตะวันออกของโลกอิสลามถูกพลิกคว่ำ เกียรติของตระกูลทั้งหลายถูกทำลายย่อยยับ ทรัพย์สมบัติทางวิชาการของพวกเขาถูกปล้นสะดม และหัวเมืองอันเลื่องชื่อของอิหร่านและเติร์กสถานถูกปล้นทำลายจนกลายเป็นเมืองร้าง จาก "ตารีค ฟีรูซชาฮี" (تاریخ فیروز شاہی) และตำราประวัติศาสตร์อื่น ๆ ทำให้ทราบว่า ในยุคนั้นเองบรรดาตระกูลผู้สูงศักดิ์และมีชาติกำเนิดดี ตลอดจนครอบครัวผู้มีความรู้และผู้มีความสมบูรณ์ทางคุณธรรมจากอิรัก อิหร่าน และเติร์กสถาน ได้หลั่งไหลเข้ามายังฮินดูสถานเป็นจำนวนมาก ที่นั่นมีการปกครองของราชวงศ์มุสลิมเชื้อสายเติร์ก ซึ่งได้ตอบโต้ผู้รุกรานชาวตาตาร์อย่างทันควัน ขับไล่พวกเขาให้ถอยร่นไปจากชายแดนของฮินดูสถาน และไม่เพียงแต่ปกป้องดินแดนนี้จากการปล้นสะดมของพวกเขาเท่านั้น หากยังได้ทำให้ดินแดนนี้กลายเป็นศูนย์กลางแห่งวิชาความรู้ (ดารุลอิลม์) และเป็นสถาบันการศึกษาอันกว้างใหญ่ ด้วยการทำนุบำรุงศาสนาและการอุปถัมภ์วิชาการของพวกเขา ที่นั่นมีวงการเรียนการสอนอยู่ทั่วทุกแห่ง มีศูนย์กลางแห่งการรำลึกถึงอัลลอฮ์และการขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะตุนนัฟส์) และผู้รู้ นักเขียน และนักค้นคว้าก็มีโอกาสทำงานของตนได้อย่างสงบและมั่นคง[^1]

การตั้งถิ่นฐานที่โรห์ตัก

ดูเหมือนว่า และจากคำบอกเล่าของท่านชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ก็ปรากฏชัดเช่นกันว่า โรห์ตักในเวลานั้นเป็นเมืองสำคัญแห่งหนึ่งของรัฐอิสลามที่เพิ่งก่อตั้งขึ้นใหม่ และเป็นจุดพักและที่แวะพักสำคัญก่อนถึงดิลลี สำหรับกองทัพอิสลาม บรรดามุญาฮิดีน นักดะอ์วะฮ์แห่งอิสลาม ตลอดจนบรรดาชัยค์และอุละมาอ์ที่เดินทางมาจากทิศตะวันตกมุ่งสู่ดิลลี ท่านชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) กล่าวว่า ก่อนหน้าเชื้อสายกุร็อยช์ บุคคลผู้ทรงคุณธรรมที่มาถึงเมืองนี้ และเป็นเหตุให้สัญลักษณ์แห่งอิสลามได้รับชัยชนะ ส่วนการปฏิเสธศรัทธาและความญาฮิลียะฮ์เสื่อมถอยลงนั้น คือชัยค์ชัมสุดดีน มุฟตี นั่นเอง ท่านชาห์ศอฮิบได้กล่าวถึงกะรอมะฮ์บางประการของท่านไว้ด้วย ซึ่งเมื่อพิจารณาถึงความทรงคุณธรรมของท่านและสภาพการณ์ในยุคนั้นแล้วก็มิใช่เรื่องน่าแปลกใจ ในยุคนั้นผู้ที่เป็นเจ้าของวิชาความรู้และความประเสริฐ

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต" (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่สาม หน้า 19–21

มุสลิมคนใดก็ตามที่พำนักอยู่ในเมืองนี้ ตำแหน่งตุลาการ (เกาะฎออ์) และตำแหน่งผู้ตรวจตราศีลธรรม (อิห์ติสาบ) รวมทั้งการปกครองดูแลเมืองก็จะถูกมอบหมายแก่เขา แต่ในยุคนั้นผู้คนไม่ได้เรียกขานเขาด้วยตำแหน่งกอฎีและมุห์ตะซิบ

จากชัยค์ชัมซุดดีน มุฟตี ถึงชัยค์วะญีฮุดดีน

หลังจากชัยค์ชัมซุดดีน มุฟตี ถึงแก่กรรม บุตรคนโตที่สุดในบรรดาบุตรของท่าน คือ กะมาลุดดีน มุฟตี ถัดจากท่านคือบุตรชายของท่าน กุฏบุดดีน และถัดจากท่านคือบุตรชายของท่าน อับดุลมะลิก ได้ดำรงตำแหน่งเหล่านี้และปฏิบัติหน้าที่ความรับผิดชอบเหล่านี้อย่างครบถ้วน หลังจากท่านเหล่านี้ การตุลาการก็เริ่มได้รับการแต่งตั้งอย่างเป็นระบบในเขตแคว้นเหล่านี้ บุตรชายของชัยค์อับดุลมะลิก คือ กอฎีบัดฮ์ ได้ธำรงรักษาขนบประเพณีและเกียรติศักดิ์นี้ของวงศ์ตระกูลไว้ เชื้อสายของท่านสืบต่อมาจากบุตรชายสองคนของท่าน การสมรสของตระกูลนี้เกิดขึ้นกับตระกูลศิดดีกีแห่งโรห์ตักและตระกูลสาดาตแห่งโสนีปัต

ชัยค์มะห์มูด (ผู้เป็นบรรพบุรุษลำดับที่ห้าของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) และเป็นผู้ที่ละทิ้งตำแหน่งตุลาการแล้วไปรับตำแหน่งต่าง ๆ ในราชการ) ได้สมรสในตระกูลสาดาตแห่งโสนีปัต ซึ่งได้ให้กำเนิดบุตรชายคนหนึ่ง คือ ชัยค์อะห์มัด ชัยค์อะห์มัดได้อำลาเมืองโรห์ตักตั้งแต่ยังเยาว์วัย และไปพำนักอยู่กับชัยค์อับดุลฆอนี บิน ชัยค์อับดุลหะกีม ที่โสนีปัต ชัยค์อับดุลฆอนีได้ยกบุตรสาวของท่านให้สมรสกับเขา และอบรมบ่มเพาะเขาเป็นเวลานาน หลังจากนั้นเขาจึงกลับมายังโรห์ตัก สร้างอาคารหลังหนึ่งขึ้นนอกป้อมปราการ และรวบรวมบรรดาผู้ใกล้ชิดของตนไว้ ณ ที่นั้น

บุตรชายของเขา คือ ชัยค์มันศูร เป็นผู้รวมไว้ซึ่งคุณงามความดีแห่งเกียรติศักดิ์ ความกล้าหาญ และการปกครอง การสมรสครั้งแรกของท่านเกิดขึ้นกับบุตรสาวของชัยค์อับดุลลอฮ์ บิน ชัยค์อับดุลฆอนี บุตรชายของท่าน คือ ชัยค์มุอัซซัม เป็นผู้มีชื่อสมกับตัว เป็นบุคคลผู้มีความน่าเกรงขามและเกียรติศักดิ์ และมีความกล้าหาญเป็นคุณสมบัติอันยิ่งใหญ่

เหตุการณ์อันน่าอัศจรรย์ที่เกิดขึ้นจากท่าน ชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้เล่าจากคำบอกเล่าของบิดาของท่าน คือ ท่านชาฮ์ อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) ว่า ชัยค์มันศูรได้ทำสงครามกับราชา (ราชาฮินดู) ผู้หนึ่ง ปีกขวาของกองทัพถูกมอบหมายให้อยู่ในความดูแลของชัยค์มุอัซซัม ขณะนั้นท่านมีอายุเพียงสิบสองปี การรบอันดุเดือดได้เกิดขึ้น และผู้คนจำนวนมากจากทั้งสองฝ่ายถูกสังหาร ในระหว่างนั้นมีผู้หนึ่งบอกชัยค์มุอัซซัมว่า บิดาของท่าน คือชัยค์มันศูร ได้ดื่มน้ำแห่งการชะฮีดแล้ว และกองทัพอิสลามได้พ่ายแพ้ เมื่อได้ยินดังนั้น ความหวงแหนในเกียรติแห่งอิสลามและสายเลือดแห่งฟารูกีก็พลุ่งพล่านขึ้นในตัวท่าน ท่านบุกเข้าไปในกองทัพของฝ่ายศัตรูอย่างกล้าหาญ ตีแถวทหารจนแตกกระจัดกระจาย และหลังจากความพยายามอย่างหนัก ท่านก็ไปถึงช้างของราชา หัวหน้าฝ่ายศัตรูผู้ยิ่งใหญ่คนหนึ่งออกมาเผชิญหน้า ท่านฟันเขาด้วยดาบเพียงครั้งเดียวจนขาดออกเป็นสองท่อน พวกพ้องของเขาได้ดึงชัยค์มุอัซซัมลงจากหลังม้า และผู้คนรุมล้อมท่าน ราชาได้ตวาดห้ามคนทั้งหมด และกล่าวว่า "เด็กหนุ่มอายุเยาว์เช่นนี้ได้แสดงความกล้าหาญและความองอาจถึงเพียงนี้ นี่เป็นสิ่งอัศจรรย์อย่างหนึ่งของยุคสมัย" ราชาได้จับมือทั้งสองของท่านจูบ ปฏิบัติต่อท่านด้วยความเคารพยิ่ง และถามว่า "เหตุใดท่านจึงโกรธถึงเพียงนี้?" ท่านตอบว่า "ข้าพเจ้าได้รับข่าวว่าบิดาของข้าพเจ้าชะฮีดแล้ว ข้าพเจ้าจึงตั้งใจว่าจะโจมตี และจะไม่หยุดพักจนกว่าจะได้จัดการกับหัวหน้าของกองทัพฝ่ายศัตรู ข้าพเจ้าตั้งปณิธานแน่วแน่แล้วว่า จะต้องฆ่า หรือไม่ก็ยอมตาย" ราชากล่าวว่า "ผู้ที่แจ้งข่าวนี้แก่ท่านได้พูดเท็จ บิดาของท่านยังมีชีวิตอยู่ และนั่นคือธงของเขาที่ปรากฏอยู่" ในตอนนั้นเอง ราชาได้ส่งคนไปหาชัยค์มันศูรเพื่อบอกว่า "เราขอทำสัญญาสงบศึกเพื่อเห็นแก่เด็กหนุ่มคนนี้" และไม่ว่าสิ่งใดที่ถูกเรียกร้อง เขาก็ยอมรับทั้งหมด แล้วถอนทัพกลับไป

ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ยังได้เล่าจากคำบอกเล่าของบิดาของท่านอีกเรื่องหนึ่ง ซึ่งเป็นริวายะฮ์ของเจ้าของที่ดินผู้สูงอายุคนหนึ่งแห่งหมู่บ้านชิกูฮ์ปูร (ซึ่งอยู่ในเขตปกครองของชัยค์มุอัซซัม) ว่า ครั้งหนึ่งมีโจรราวสามสิบคนได้ปล้นปศุสัตว์ของหมู่บ้านนั้นไป ขณะนั้นชัยค์มุอัซซัมอยู่ที่นั่นเพียงลำพัง ญาติพี่น้องของท่านและ

...บรรดาบุตรชาย ไม่มีผู้ใดอยู่ด้วยเลย เมื่อมีผู้มาแจ้งเหตุการณ์นี้แก่ท่าน ขณะนั้นสำรับอาหารปูไว้แล้วและอาหารก็ถูกจัดวางเรียบร้อย ท่านไม่ได้แสดงอาการรีบร้อนหรือกระวนกระวายแต่อย่างใด ท่านรับประทานอาหารจนเสร็จด้วยความสงบใจเต็มที่ตามปกติ ล้างมือ แล้วจึงกล่าวว่า "จงนำอาวุธและม้าของเรามา"

เมื่อท่านขึ้นม้าออกเดินทาง ชาวบ้านบางคนในหมู่ผู้ถือครองที่ดินพกอาวุธติดตามมาด้วย ชัยค์มุอัซซัมให้ทุกคนกลับไป และกล่าวว่า "ฉันจะไปเร็วมาก จนพวกท่านตามไม่ทันแม้แต่ฝุ่นที่ม้าของฉันเตะขึ้นมา" อย่างไรก็ตาม ท่านได้พาผู้เล่าเรื่องนี้ไปด้วย เพราะเขาวิ่งได้เร็วเทียบเท่าม้า เพื่อที่เขาจะได้แจ้งเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นให้ผู้อื่นรู้

จากนั้นท่านควบม้าไล่ตามโจรกลุ่มนั้น ซึ่งเดินทางไปได้หลายช่วงทางแล้ว จนตามทัน ท่านปลุกความรู้สึกเกียรติยศของพวกเขาให้ลงมาสู้กันในสนาม แล้วเริ่มยิงธนู เมื่อพวกเขาเห็นฝีมือการยิงธนูอันแม่นยำและการยิงที่ไม่พลาดเป้าของท่าน ความหวาดกลัวก็แผ่ครอบงำทั้งกลุ่ม พวกเขาร้องขอว่า "พวกเราขอสำนึกผิด ขอได้โปรดไว้ชีวิตพวกเราด้วย"

ท่านชัยค์กล่าวว่า "การสำนึกผิดของพวกเจ้าคือ จงปลดอาวุธของตนเอง และให้แต่ละคนมัดมือของอีกคนหนึ่ง" ท่านนำปศุสัตว์ อาวุธ และกลุ่มโจรที่ถูกมัดมือนั้นกลับมายังหมู่บ้านในสภาพเช่นนั้น และให้พวกเขาสาบานตามความเชื่อทางศาสนาของพวกเขาเองว่า จะไม่มองหมู่บ้านนี้ด้วยเจตนาร้ายอีกเลย พวกเขาก็ปฏิบัติตามคำสาบานนั้น

ชัยค์มุอัซซัมมีบุตรชายสามคนกับบุตรีของซัยยิดนูรุลญับบาร โซนีปะตี ได้แก่ ชัยค์ญะมาล ชัยค์ฟีรูซ และชัยค์วะญีฮุดดีน ชัยค์วะญีฮุดดีนคือปู่แท้ ๆ ของท่านชาฮ์ศอฮิบ

ชัยค์วะญีฮุดดีน ชะฮีด ปู่ของท่านชาฮ์ศอฮิบ

ท่านชาฮ์ศอฮิบได้บันทึกเรื่องราวของชัยค์วะญีฮุดดีน ชะฮีด ปู่แท้ ๆ ของท่านไว้ค่อนข้างละเอียด ท่านกล่าวว่า ในตัวท่านชัยค์วะญีฮุดดีนนั้นรวมเอาคุณลักษณะสองประการไว้ด้วยกัน คือ ความยำเกรงและความกล้าหาญ ท่านบิดา (ชาฮ์อับดุรเราะฮีม ศอฮิบ) เคยกล่าวว่า บิดาของฉัน (ชัยค์วะญีฮุดดีน) ในแต่ละวันแต่ละคืนได้อ่านอัลกุรอาน...

...การอ่านอัลกุรอานวันละสองถึงสามญุซอ์เป็นวิริด (การอ่านประจำ) ซึ่งท่านไม่เคยละทิ้งเลยไม่ว่าในยามเดินทางหรืออยู่กับที่ ทั้งในยามสุขสบายและยามเจ็บป่วย เมื่ออายุมากขึ้นและสายตาเริ่มพร่ามัว ท่านก็พกอัลกุรอานฉบับตัวอักษรใหญ่ติดตัวไว้เล่มหนึ่ง และไม่เคยวางห่างจากตัวแม้ในยามเดินทาง

ท่าน (ชาฮ์ ศอฮิบ) ยังเล่าอีกว่า ท่านไม่เคยปล่อยให้ม้าของท่านเหยียบย่ำเข้าไปในไร่นาของผู้ใด แม้ว่ากองทัพทั้งหมดจะควบม้าผ่านผืนดินที่เพาะปลูกไว้ก็ตาม บางครั้งด้วยเหตุนี้ ท่านจึงยอมลำบากแยกไปเดินทางตามเส้นทางที่ผู้คนสัญจรกันตามปกติ

ท่านยังเล่าอีกว่า ในการศึกสงครามบางครั้ง เมื่อเสบียงร่อยหรอและหาอาหารการกินไม่ได้ เพื่อนร่วมทางก็จะยึดสัตว์เลี้ยงของชาวบ้านมาด้วยกำลังเพื่อเป็นอาหาร แต่ท่านจะหลีกห่างจากสิ่งนั้น เมื่อต้องอดอาหารติดต่อกันสองสามมื้อจนเรี่ยวแรงหมดสิ้น พระผู้ประทานปัจจัยยังชีพที่แท้จริงก็จะทรงจัดหาปัจจัยยังชีพให้ บางครั้งท่านอยู่ในความกังวลเรื่องนี้ แล้วก็ใช้แส้ฟาดลงบนพื้นดิน ทันใดนั้นถั่วชิกพีก็ผุดออกมาจากตรงนั้นพอเพียงเป็นอาหาร ท่านก็นำไปล้างทำความสะอาด แช่น้ำ แล้วรับประทาน

ท่านเล่าว่า บิดาของข้าพเจ้าปฏิบัติต่อลูกศิษย์ ผู้ประกอบอาชีพต่าง ๆ และผู้ขายฟางขายหญ้า ด้วยความอ่อนโยนและความยุติธรรมถึงเพียงนั้น ซึ่งแม้แต่ในหมู่ผู้ยำเกรงชั้นสูงก็ยังหาดูได้ยาก

ท่านยังเล่าอีกว่า ในการเดินทางครั้งหนึ่ง ท่านได้ประจักษ์ร่องรอยแห่งวิลายะฮ์บางประการ ได้ให้บัยอะฮ์ และได้หมกมุ่นอยู่กับการปฏิบัติ (อัชฆาล) ของชาวศูฟี ท่านยึดถือการพูดน้อยและการคลุกคลีกับผู้คนน้อย (อันเป็นวิถีของบรรดาศูฟีผู้บริสุทธิ์) เป็นแนวทางประจำตน และยึดมั่นในสิ่งนี้อย่างเคร่งครัดจนแม้ในหมู่ศูฟีในยุคนั้นก็ยังพบเห็นได้น้อย

ชาฮ์ ศอฮิบ (ร.ฮ.) กล่าวว่า บิดาของท่านมักเล่าถึงความกล้าหาญของท่าน (ปู่) อยู่เสมอ ในตอนนี้ ชาฮ์ ศอฮิบได้บันทึกเหตุการณ์หลายเหตุการณ์ที่แสดงถึงความกล้าหาญและความห้าวหาญอันโดดเด่นของท่านตามคำบอกเล่าของบิดา บางครั้งท่านเพียงลำพังได้ต่อกรกับคนทั้งกลุ่ม ท่านได้เดินทางไปกับกองทัพหลวงจนถึงมาลวะฮ์ และได้ต่อกรกับเหล่าทหารม้าฝีมือดีและยอดนักรบในยุคของท่าน...

และบางครั้งท่านได้ช่วยชีวิตสหายหรือนายทหารของท่านซึ่งตกอยู่ในวงล้อมของข้าศึกไว้ได้ในวินาทีคับขัน ครั้งหนึ่งท่านได้ใช้ดาบปราบนักรบผู้ท้าประลองซึ่งไม่เคยเห็นผู้ใดอยู่ในสายตา เพราะท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญยิ่งในศิลปะการทหาร[^1]

ในสงครามระหว่างพี่น้อง ท่านอยู่ฝ่ายจักรพรรดิอาลัมกีร์ เมื่อชาห์ชุญาอ์ก่อการกบฏในเบงกอล ท่านอยู่ในกองทัพของอาลัมกีร์ และได้สร้างผลงานอันโดดเด่น ท่านแสดงให้เห็นถึงความจงรักภักดีและความมั่นคงอย่างเต็มเปี่ยมด้วยความแน่วแน่ในใจ[^2] ด้วยความกล้าหาญของท่าน อาลัมกีร์จึงได้รับชัยชนะในการรบครั้งนั้น หลังชัยชนะ จักรพรรดิประสงค์จะเลื่อนยศตำแหน่งให้ท่าน แต่ท่านไม่รับด้วยความไม่ใฝ่หาในสิ่งใด บางครั้งท่านได้ทำหน้าที่ของมิตรภาพต่อบรรดามิตรสหายคนสนิทอย่างเต็มที่ และยอมเสี่ยงอันตรายเพื่อช่วยเหลือพวกเขา[^3] ชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) ได้เล่าเหตุการณ์หลายเรื่องเกี่ยวกับพลังแห่งจิตใจ ความมุ่งมั่นอันสูงส่ง ความใฝ่ผจญภัย และความกล้าเผชิญอันตรายของท่าน พร้อมกันนั้นยังได้บันทึกเหตุการณ์ที่แสดงถึงความเห็นอกเห็นใจ การปลอบประโลมจิตใจผู้อื่น และการอุปถัมภ์คนยากไร้ของท่านไว้ด้วย

ชัยค์วะญีฮุดดีน ได้สมรสกับบุตรีผู้มีคุณธรรมของชัยค์เราะฟีอุดดีน มุฮัมมัด ชัยค์เราะฟีอุดดีนเป็นบุตรของกุฏบุลอาลัม และกุฏบุลอาลัมเป็นบุตรของท่านชัยค์อับดุลอะซีซ ชะกัรบาร[^4] บุตรของท่าน...

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู อาษารุลอัจญ์ดาด [آثار الاجداد] หน้า 7 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 8 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 9 [^4]: ชัยค์อับดุลอะซีซ อับบาซี เญานปูรี ต่อมาเป็นชาวดิลลี (ฮ.ศ. 898–975) นับเป็นหนึ่งในบรรดามะชาอิค (ชัยค์) อาวุโสแห่งสายจิชตี่ยะฮ์ ท่านได้รับอิญาซะฮ์ในตะริเกาะฮ์จิชตี่ยะฮ์จากชัยค์กอฎีคอน ซะฟัรอาบาดี และชัยค์ตาจญ์มะห์มูด เญานปูรี ท่านเป็นแบบอย่างแห่งการละตัวตนและความถ่อมตน และประดับด้วยจริยธรรมอันสูงส่ง ท่านมีรสนิยมทางตะเซาวุฟและวะหฺดะตุลวุญูด ในจดหมายของท่าน ท่านมักเขียนคำว่า "ธุลีอันต่ำต้อย" ไว้หน้าชื่อของตน (ซึ่งสะท้อนรสนิยมของท่าน) เป็นเรื่องบังเอิญอันน่าอัศจรรย์ที่ปีแห่งการเสียชีวิตของท่านคำนวณได้จากอายะฮ์

فَسُبْحَـٰنَ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴿٨٣﴾

«ดังนั้น มหาบริสุทธิ์แด่พระองค์ผู้ซึ่งอำนาจการปกครองทุกสิ่งอยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ และยังพระองค์เท่านั้นที่พวกเจ้าจะถูกนำกลับไป» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:83)

ซึ่งวิญญาณของท่านได้โบยบินออกจากกรงแห่งร่างกาย ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ได้เขียนประวัติของท่านไว้ในริซาละฮ์ "อัน-นุบซะตุล อิบรีซียะฮ์ ฟิล-ละฏีฟะติล อะซีซียะฮ์" [النبذة الإبريزية في اللطيفة العزيزية] ซึ่งรวมอยู่ในประมวลริซาละฮ์ "อันฟาซุล อาริฟีน" (นุซฮะตุล เคาะวาฏิร [نزهة الخواطر] เล่ม 4 โดยสังเขป)

บุตรชายสามคนถือกำเนิดขึ้น ได้แก่ ชัยค์อะบุรริฎอ มุฮัมมัด, ชัยค์อับดุรเราะฮีม และชัยค์อับดุลหะกีม

ชาห์อับดุรเราะฮีมกล่าวว่า บิดาของข้าพเจ้า (ชัยค์วะญีฮุดดีน) ละหมาดตะฮัจญุดอยู่คืนหนึ่ง ท่านก้มศีรษะอยู่ในสุญูดครั้งหนึ่งนานเสียจนเกิดความคิดว่าวิญญาณของท่านอาจจะได้ล่องลอยจากไปแล้ว เมื่อท่านเงยศีรษะขึ้น ข้าพเจ้าจึงถามถึงการที่ท่านอยู่นิ่งเงียบไม่ไหวติงนานถึงเพียงนั้น ท่านตอบว่า ได้เกิดสภาวะเหม่อลอยจากโลกภายนอก (ฆัยบูบะฮ์) ขึ้น ในสภาวะนั้นได้ประจักษ์ถึงฐานะและผลบุญของผู้ตายชะฮีด ข้าพเจ้าจึงวิงวอนขอการตายชะฮีดจากอัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรม และได้วิงวอนอย่างเว้าวอนและร่ำไห้อย่างหนักจนได้รับการเปิดเผยว่าคำขอนั้นได้รับการตอบรับแล้ว และมีสัญญาณชี้ไปทางแคว้นดักกินว่าที่นั่นจะเป็นสถานที่แห่งการตายชะฮีด

บิดาของข้าพเจ้ากล่าวว่า ภายหลังเหตุการณ์นี้ แม้ว่าท่านจะลาออกจากราชการทหารแล้ว และจิตใจของท่านรู้สึกรังเกียจอาชีพนั้น แต่ท่านก็ได้จัดเตรียมสัมภาระการเดินทางขึ้นใหม่ ซื้อม้า แล้วมุ่งหน้าไปยังดักกิน ท่านคิดว่าเหตุการณ์นี้จะเกิดขึ้นที่สีวารา ซึ่งในเวลานั้นอยู่นอกเขตแดนของอาณาจักรมุสลิม และผู้ปกครองที่นั่นได้ปฏิบัติต่อกอฎีของชาวมุสลิมอย่างเหยียดหยามยิ่งนัก แต่เมื่อท่านไปถึงบุรฮานปูร ก็ได้รับการเปิดเผยว่าสถานที่ตายชะฮีดนั้นท่านได้ผ่านเลยมาข้างหลังแล้ว ท่านจึงเดินทางกลับจากที่นั่น

ระหว่างทาง ท่านได้ร่วมเดินทางและคบหากับพ่อค้ากลุ่มหนึ่งซึ่งดูเป็นผู้ประดับด้วยความดีงามและความยำเกรง ท่านปรารถนาจะกลับจากเมืองฮันฏิยาไปยังฮินดูสถาน วันหนึ่งมีชายชราร่างกายอ่อนแอคนหนึ่งเดินล้มลุกคลุกคลานตามมา ท่านรู้สึกสงสารในสภาพของเขา จึงถามถึงเหตุผล เขาตอบว่า "ข้าพเจ้าต้องการไปดิลลี" ท่านกล่าวว่า "ท่านจงรับค่าจ้างวันละสามปัยซะฮ์ในการทำงานรับใช้เราเถิด" ชายชราผู้นั้นแท้จริงแล้วเป็นสายลับของพวกกาฟิร เมื่อเดินทางมาถึงสะรอย (ที่พักคาราวาน) แห่งนูบะริยา สายลับผู้นั้นก็ได้แจ้งข่าวแก่พวกพ้องของเขา (ว่าคาราวานของพ่อค้าพักอยู่ในสะรอยแห่งนี้) แล้วโจรกลุ่มใหญ่ก็บุกเข้ามาในสะรอยนั้น ขณะนั้นชัยค์วะญีฮุดดีนกำลังอ่านอัลกุรอานอยู่ โจรสองสามคนในพวกนั้นได้ปรากฏตัวขึ้นตรงหน้า

และถามว่า "วะญีฮุดดีนคือผู้ใด?" ท่านตอบว่า "ข้าคือผู้นั้น" พวกเขากล่าวว่า "เราไม่มีธุระอะไรกับท่าน เรารู้ว่าท่านไม่มีทรัพย์สินอันใด และท่านยังมีสิทธิ์อันพึงได้จากกลุ่มของเราอีกด้วย แต่พ่อค้าเหล่านี้ซึ่งมีข้าวของสัมภาระอยู่นั้น เราจะไม่ปล่อยไป" เนื่องจากเป้าหมายแท้จริงของท่านในการเดินทางครั้งนี้คือการได้ชะฮีด ท่านจึงไม่ยอมละทิ้งคณะเดินทาง และออกไปเผชิญหน้ากับผู้บุกรุกเหล่านั้น ท่านได้รับบาดแผลยี่สิบสองแห่ง ในบาดแผลสุดท้าย ศีรษะอันจำเริญของท่านถูกตัดขาดจากร่าง ถึงกระนั้นการกล่าวตักบีรยังคงดำเนินอยู่บนลิ้นของท่านอีกครู่หนึ่ง และท่านยังไล่ตามพวกปล้นไปได้ระยะหนึ่งด้วย[^1] ในที่สุดท่านก็ล้มลง ณ ที่แห่งหนึ่งและถูกฝังไว้ที่นั่น อัลลอฮ์ตะอาลาทรงให้ชาห์อับดุรเราะฮีมได้เห็นเหตุการณ์นี้ ท่านเห็นว่าบิดากำลังแสดงบาดแผลของตนให้ดู ชาห์ศอฮิบยังได้ตั้งใจจะย้ายร่างอันจำเริญของบิดา แต่สัญญาณจากเบื้องเร้นลับได้ห้ามท่านไว้

ตาของชาห์ศอฮิบ: ชัยค์มุฮัมมัด ผุลัตตี

ตาของชาห์ศอฮิบคือท่านชัยค์มุฮัมมัด ผุลัตตี[^2] ถิ่นฐานดั้งเดิมของตระกูลท่านคือสะดูเราะฮ์[^3] ในสมัยสุลฏอนสิกันดัร โลดี ตระกูลนี้ได้ย้ายมายังผุลัต บิดาของท่านชื่อชัยค์มุฮัมมัด อากิล ท่านเป็นผู้ที่มีแววเด่นตั้งแต่วัยเยาว์ และเป็นที่รักใคร่ของบรรดาผู้ศอลิหฺและผู้มีหัวใจ (อะฮ์ลุดิล) แห่งยุคสมัย ชัยค์ญะลาล เคาะลีฟะฮ์ของท่านซัยยิดอาดัม บะนูรี ได้แจ้งข่าวดีถึงตำแหน่งอันสูงส่งของท่านไว้ตั้งแต่ท่านถือกำเนิด ท่านได้ศึกษาเบื้องต้นกับอาของชาห์ศอฮิบ คือชัยค์อบุรริฎอ มุฮัมมัด บินชัยค์วะญีฮุดดีน หลังจากนั้นท่านได้ไปหาชาห์อับดุรเราะฮีม และพบว่ามีความสอดคล้องกันอย่างยิ่ง ณ ที่นั่นท่านได้ศึกษาวิชาความรู้จน…

[^1]: เหตุการณ์ทำนองนี้เกี่ยวกับบรรดาชะฮีดบางท่าน ปรากฏให้เห็นในหนังสือบางเล่มด้วย [^2]: ชาห์ศอฮิบได้แต่งตำราเฉพาะว่าด้วยประวัติของท่าน ชื่อ «อัลอะฏียะฮ์ อัศเศาะมะดียะฮ์ ฟิลอันฟาส อัลมุฮัมมะดียะฮ์» (العطية الصمدية في الأنفاس المحمدية) ซึ่งรวมอยู่ในชุดรวมตำรานี้ [^3]: ปัจจุบันอยู่ในเขตบาราบันกี

กลับมายังผุลัต ท่านมีความโดดเด่นอย่างสูงในด้านความเอื้ออารี ความใจกว้าง การละทิ้งตัวตน และการลบล้างอัตตา (ฟะนาอ์) ท่านมีพลังในการส่งอิทธิพลทางจิตใจอย่างแรงกล้าและเป็นผู้ชี้แนะ (อิรชาด) ชาฮ์ศอฮิบได้บันทึกเหตุการณ์หลายเรื่องที่แสดงถึงการเชื่อฟัง ความนอบน้อม การยอมจำนน และความพึงพอใจของท่านต่อครูและผู้อบรมของท่าน คือชาฮ์อับดุรเราะฮีมศอฮิบ[^1] ท่านได้รับอิญาซะฮ์จากชาฮ์ศอฮิบด้วย บุตรชายของท่านคือชัยค์อุบัยดุลลอฮ์ ซึ่งเป็นทั้งลุงฝ่ายมารดาและพ่อตาของชาฮ์ศอฮิบ และเป็นบิดาผู้ทรงเกียรติของท่านชัยค์มุฮัมมัด อาชิก ผุลัตตี ค่อลีฟะฮ์คนสำคัญที่สุดของชาฮ์ศอฮิบ[^2] ชาฮ์ศอฮิบได้บันทึกเหตุการณ์หลายเรื่องเกี่ยวกับพลังในการส่งอิทธิพลทางจิตใจ การให้ประโยชน์ และการถ่ายทอดความจำเริญของท่านชัยค์มุฮัมมัด ผุลัตตี[^3] ชัยค์มุฮัมมัดถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 8 ญุมาดัล-อาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 1125[^4]

ชัยค์อะบุร-ริฎอ มุฮัมมัด ลุงผู้ทรงเกียรติของชาฮ์ศอฮิบ

ท่านชัยค์อะบุร-ริฎอ มุฮัมมัด เป็นบุตรชายคนโตของท่านชัยค์วะญีฮุดดีน และเป็นลุงคนโตของชาฮ์ศอฮิบ ในหนังสือ "อันฟาสุล-อาริฟีน" (أنفاس العارفين) ชาฮ์ศอฮิบได้เขียนชีวประวัติของท่านไว้เป็นการเฉพาะต่อจากชีวประวัติของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน และได้กล่าวถึงท่านด้วยถ้อยคำอันสูงส่งว่า "อิมามแห่งตะริเกาะฮ์และหะกีเกาะฮ์" ในทัศนะของชาฮ์ศอฮิบ ความรู้ของท่านส่วนใหญ่เป็นความรู้ที่อัลลอฮ์ทรงประทานให้โดยตรง (วะฮ์บี) แม้ท่านจะเคยศึกษากับบรรดาครูในยุคนั้นมาแล้วก็ตาม ด้วยการอนุญาตและการชี้แนะของบิดา ท่านได้เริ่มไปมาหาสู่ในราชสำนักของขุนนางผู้หนึ่ง แต่แล้วแรงดึงดูดแห่งเตาฟีกของอัลลอฮ์ก็ได้ฉุดรั้งท่านไว้จากสิ่งนั้นโดยฉับพลัน ท่านจึงยึดถือการตัดขาดจากโลกโดยสมบูรณ์ การมอบหมายตนต่ออัลลอฮ์ (ตะวักกุล) อย่างสิ้นเชิง และการปฏิบัติตามซุนนะฮ์เป็นวิถีชีวิตของท่าน ท่านยังให้ภรรยาผู้ทรงเกียรติของท่านมีสิทธิ์เลือก โดยปฏิบัติตามอายะฮ์ที่ว่า

إِن كُنتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا

«หากพวกเธอปรารถนาชีวิตแห่งโลกนี้และความสวยงามของมัน…» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:28)[^5]

ว่า หากนางสามารถอดทนต่อความยากจนและความอดอยากได้ ก็จงอยู่กับเรา มิฉะนั้นก็จงกลับไปยังบ้านบิดามารดาของนาง นางก็ได้…

[^1]: หน้า 30 [^2]: สำหรับประวัติของท่านชัยค์มุฮัมมัด อาชิก ผุลัตตี โปรดดู "นุซฮะตุล-เคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 6 [^3]: หน้า 22–25 [^4]: หน้า 25 [^5]: อัล-อะห์ซาบ 28

...ปฏิบัติตามซุนนะฮ์ของเหล่าภริยาผู้บริสุทธิ์ของท่านนบี ﷺ โดยเลือกความยากจนและความอดอยาก และไม่เคยละทิ้งความยากไร้ บ่อยครั้งท่านต้องอดอาหารติดต่อกันสองสามวัน ท่านมีสายสัมพันธ์พิเศษกับท่านซัยยิดินา อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) และมีความรักพิเศษต่อท่านซัยยิดินา อะลี อัลมุรตะฎอ (ร.ฎ.) พร้อมทั้งมีความผูกพันอันเฉพาะเจาะจงกับท่าน[^1] สุลต่านอาละมฆีรตั้งใจจะมาเยี่ยมท่านหลายครั้ง แต่ท่านไม่ยอมรับ ท่านไม่ใส่ใจเหล่าขุนนางและผู้มีอำนาจเลยแม้แต่น้อย ทว่าท่านให้ความเอาใจใส่อย่างมากต่อช่างทำรองเท้า ช่างฉาบปูน และผู้ประกอบอาชีพทำนองเดียวกันนี้ หากพวกเขานำเงินสี่ห้าเพสามามอบให้เป็นของขวัญหรือนะซัร ท่านก็จะรับไว้ด้วยความยินดียิ่ง

ชาห์ศอฮิบได้ใช้ถ้อยคำในการแนะนำท่านว่า "ผู้มีความรู้มั่นคง ผู้มีวาจาไพเราะคมคาย ผู้มีความยำเกรง (วะเราะอ์) อันยิ่งใหญ่ และผู้มีมะอ์ริฟะฮ์อันกว้างขวาง" ท่านมีรูปโฉมงดงาม รูปร่างสูง ผิวขาว เคราบาง พูดจาอ่อนโยน หลังละหมาดวันศุกร์ท่านจะให้โอวาท โดยท่องหะดีษสองสามบทจากความจำ จากนั้นแปลเป็นภาษาฟารซี แล้วแปลเป็นภาษาฮินดี (เรคตะฮ์) และอธิบายความหมายของหะดีษเหล่านั้น แต่ด้วยความพอดีและกระชับ ในช่วงแรกท่านสอนตำราวิชาละหนึ่งเล่ม และผู้คนมาชุมนุมกันมากมายด้วยความชื่นชอบในการบรรยายของท่าน ในบั้นปลายเหลือเพียงสองวิชา คือ ตำราอัลบัยฎอวี หนึ่งเล่ม และตำรามิชกาตหนึ่งเล่ม ท่านยึดถือแนวคิดวะหฺดะตุลวุญูด และเป็นผู้มีความรู้ลึกซึ้งในเรื่องนี้ ท่านอธิบายคำพูด (มัลฟูซาต) ของเหล่าซูฟีได้อย่างดีเยี่ยม และเป็นผู้ที่ดุอาอ์ของท่านถูกตอบรับ ชาห์ศอฮิบได้บันทึกเหตุการณ์มากมายที่แสดงถึงความเป็นที่รักและความเป็นผู้ถูกคัดเลือก (อิจญ์ติบาอ์) ของท่าน[^2] ท่านเอาใจใส่อย่างยิ่งในการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ต่าง ๆ บางครั้งท่านจะขับขานโดเฮาะฮ์ (บทกลอนคู่) ภาษาฮินดีที่มีเนื้อหาเชิงมะอ์ริฟะฮ์ ชาห์ศอฮิบได้บันทึกเหตุการณ์หลายเรื่องเกี่ยวกับกัชฟ์และกะรอมาตของท่าน[^3] และชาห์ศอฮิบได้บันทึกมัลฟูซาตของท่านไว้อย่างละเอียด ซึ่งการทำความเข้าใจและ...

[^1]: อันฟาสุลอาริฟีน (انفاس العارفين) หน้า 86–88 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 89–90 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 91–94

การจะได้รับประโยชน์จากสิ่งเหล่านั้นก็เป็นเรื่องยากในยุคสมัยนี้ ด้วยเหตุนี้จึงขอละไว้[^1] อายุของท่านอยู่ระหว่างห้าสิบและหกสิบปี ท่านได้เดินทางสู่โลกหน้าในวันที่ 10 มุหัรร็อมอัลหะรอม ปี ฮ.ศ. 1101 หลังละหมาดอัศร์ คำว่า "อาฟตาบ" (ดวงอาทิตย์) ให้ค่าเป็นปีที่ท่านเสียชีวิต[^2]

บิดาผู้ทรงเกียรติ ท่านชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.)

ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ได้เขียนหนังสือที่ละเอียดเล่มหนึ่งด้วยตนเองเกี่ยวกับชีวประวัติ คุณธรรมอันสมบูรณ์ และกะรอมาตของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน คือท่านชาห์อับดุรเราะฮีม ซึ่งมีชื่อภาษาอาหรับว่า "บะวาริกุลวิลายะฮ์" (بوارق الولاية) และเป็นที่รู้จักในชื่อ "อันฟาสุลอาริฟีน" (انفاس العارفين)[^3] ในประวัติศาสตร์ทางวิชาการของอิสลาม มีตัวอย่างไม่มากนักที่บุตรผู้สมบูรณ์ได้เขียนหนังสือเฉพาะเล่มหนึ่งเกี่ยวกับชีวประวัติของบิดาผู้สมบูรณ์ในลักษณะของนักประวัติศาสตร์อย่างมีความรับผิดชอบ ในเรื่องนี้อาจยกตัวอย่างได้ คือ การบันทึกอย่างละเอียดถึงบิดาผู้ทรงเกียรติ อัลลามะฮ์ชัยค์ตะกียุดดีน อัสสุบกี[^4] ของอัลลามะฮ์ตาญุดดีน อัสสุบกี ในหนังสือที่มีชื่อเสียงไปทั่วของท่านคือ "เฏาะบะกอตุชชาฟิอียะฮ์อัลกุบรอ" (طبقات الشافعية الكبرى) และเราะซาละฮ์เฉพาะเรื่อง "หัสเราะตุลอาลัม บิวะฟาติ มัรญิอิลอาลัม" (حسرة العالم بوفاة مرجع العالم) ซึ่งเขียนโดยฟัครุลมุตะอัคคิรีน อบุลหะสะนาต เมาลานาอับดุลหัย ศอฮิบ ฟะรังกีมะฮัลลี เกี่ยวกับชีวประวัติของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน คือเมาลานาอับดุลหะลีม ลัคเนาวี

จากหนังสือเล่มนี้ จะคัดเลือกชีวประวัติและเหตุการณ์ส่วนใหญ่ที่ช่วยฉายภาพบุคลิกภาพของท่าน และทำให้พอประเมินได้ถึงสถานะทางวิชาการ ทางศาสนา และทางจิตวิญญาณของท่าน

[^1]: อันฟาสุลอาริฟีน หน้า 94–119 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 155 [^3]: พิมพ์ครั้งแรกที่โรงพิมพ์อะห์มะดี ดิลลี และพิมพ์อีกครั้งที่โรงพิมพ์มุจตะบาอี ดิลลี ฉบับที่อยู่ในมือผู้เขียนคือฉบับพิมพ์แรก [^4]: เนื้อหานี้ครอบคลุม 18 หน้าด้วยตัวพิมพ์ขนาดเล็ก

…อาจเป็นไปได้ และบทบาทอันเป็นรากฐานที่สิ่งเหล่านี้มีต่อการก่อรูปชีวิต แนวโน้ม อุปนิสัย และรสนิยมของท่านชาห์เองนั้น ก็อาจช่วยในการกำหนดเรื่องนั้นได้ เรื่องกะรอมาต (ปาฏิหาริย์ของวะลี) และกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ตลอดจนประสบการณ์และความก้าวหน้าทางจิตวิญญาณ (ซึ่งยุคสมัยนั้นและเจ้าของบันทึกชีวประวัติมีความเหมาะเจาะเป็นพิเศษกับเรื่องเหล่านี้) จะไม่ถูกกล่าวถึงมากนัก เพราะการเข้าใจและรับรู้เรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องยากสำหรับผู้คนในยุคนี้ สำหรับเรื่องนี้ ควรย้อนกลับไปดูที่หนังสือต้นฉบับ ในที่นี้จำเป็นต้องเขียนไว้โดยสรุปเพียงว่า ประวัติของท่านชาห์บ่งชี้ถึงศักยภาพทางจิตวิญญาณอันสูงส่ง และความสมบูรณ์โดยธรรมชาติและทางด้านใน และทำให้ระลึกถึงบรรดาวะลีในยุคก่อนซึ่งมีศักยภาพอันแข็งแกร่งยิ่ง ยุคสมัยก็เอื้ออำนวยอย่างยิ่ง และสภาพแวดล้อมไม่เพียงแต่เหมาะสม หากยังเป็นแรงกระตุ้นและแรงจูงใจอีกด้วย และตามความหมายของอายะฮ์

كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى شَأْنٍ ﴿٢٩﴾

«ทุกวันพระองค์ทรงอยู่ในกิจการงาน» (ซูเราะฮ์อัร-เราะห์มาน 55:29)[^1]

ในสนามนี้ได้ปรากฏพลานุภาพของอัลลอฮ์ตะอาลา การอบรมขัดเกลาของพระองค์ และการสำแดง (ตะญัลลียาต) ของพระองค์ และเป็นการอรรถาธิบายของอายะฮ์

كُلًّا نُّمِدُّ هَـٰٓؤُلَآءِ وَهَـٰٓؤُلَآءِ مِنْ عَطَآءِ رَبِّكَ ۚ وَمَا كَانَ عَطَآءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا ﴿٢٠﴾

«ทั้งพวกนี้และพวกนั้น เราจะให้ความช่วยเหลือแก่พวกเขาทั้งหมดจากการประทานของพระเจ้าของเจ้า และการประทานของพระเจ้าของเจ้านั้นมิได้ถูกกีดกัน (จากผู้ใด)» (ซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ 17:20)[^2]

ตาของท่านชาห์อับดุรเราะฮีม (ซึ่งตัวท่านเองก็เป็นผู้ทรงคุณธรรมในระดับสูง) คือชัยค์เราะฟีอุดดีน ได้แบ่งทรัพย์สมบัติของตนให้แก่ทายาทในช่วงบั้นปลายชีวิต โดยมอบข้าวของให้แก่ลูกหลานแต่ละคนตามสภาพของเขา มารดาของท่านชาห์อับดุรเราะฮีมเป็นบุตรคนสุดท้องของท่าน เมื่อถึงคราวของนาง ท่านได้มอบตำราว่าด้วยประโยชน์ของตะริเกาะฮ์ บทอัวราด (บทซิกร์ประจำ) และชะญะเราะฮ์ (สายสืบทอด) ของบรรดาชัยค์ให้แก่นาง ภริยาผู้ทรงเกียรติของท่านชาห์เราะฟีอุดดีนกล่าวว่า "เด็กคนนี้ยังไม่ได้แต่งงานเลย ควรจะมอบข้าวของสำหรับเป็นสินเดิม (ญะฮีซ) ให้แก่นาง มิใช่ตำราเหล่านี้" ท่านตอบว่า "ตำราเหล่านี้เราได้รับเป็นมรดกตกทอดมาจากบรรพบุรุษของเรา เด็กคนนี้จะมีบุตรชายคนหนึ่งซึ่งจะพิสูจน์ได้ว่าเป็นผู้คู่ควรแก่มรดกทางจิตวิญญาณของเรานี้ ตราบเท่าที่…

[^1]: ซูเราะฮ์อัร-เราะห์มาน : 29 [^2]: ซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ : 20

ส่วนเรื่องข้าวของเครื่องใช้สำหรับเจ้าสาวและงานแต่งงานนั้น อัลลอฮ์จะทรงจัดการให้ เราไม่ต้องกังวลเรื่องนั้นเลย ชาห์อับดุรเราะฮีมกล่าวว่า เมื่อฉันเกิดมาและเติบโตขึ้นเป็นผู้ใหญ่ ยายของฉันได้มอบข้าวของเหล่านั้นให้แก่ฉัน และฉันก็ได้ใช้ประโยชน์จากมัน[^1]

ไม่พบที่ใดระบุปีเกิดของชาห์อับดุรเราะฮีมไว้อย่างชัดเจน แต่เนื่องจากท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 1131 ขณะมีอายุ 77 ปี ดังนั้นปีเกิดของท่านน่าจะเป็นปี ฮ.ศ. 1054[^2]

ชาห์อับดุรเราะฮีมมีพี่น้องชายสามคน คือ ชัยค์อบุรริฎอ มุหัมมัด ชัยค์อับดุลหะกีม และชาห์อับดุรเราะฮีม

ชาห์อับดุรเราะฮีมกล่าวว่า ตั้งแต่ยังเยาว์วัย ฉันจะโพกผ้าบนศีรษะแล้วนั่งคุกเข่าอย่างนอบน้อม ในการอาบน้ำละหมาด (วุฎูอ์) ฉันจะล้างอวัยวะทุกส่วนอย่างครบถ้วน และใส่ใจปฏิบัติตามซุนนะฮ์ของการอาบน้ำละหมาด ลุงของฉัน (พี่ชายของแม่) คือชัยค์อับดุลหัย ซึ่งเป็นผู้ทรงคุณธรรมและเป็นผู้อาวุโสที่มีเกียรติ เมื่อเห็นเช่นนั้นก็ดีใจ และกล่าวว่า เมื่อเห็นเด็กคนนี้แล้วก็รู้สึกมั่นใจว่ามรดกอันล้ำค่าของบรรพบุรุษนี้จะยังคงอยู่ในวงศ์ตระกูลของเรา หากหลานฝ่ายลูกชายไม่ได้รับไว้ก็ไม่เป็นไร หลานฝ่ายลูกสาวจะเป็นผู้แบกรับและรักษามันไว้[^3]

ชาห์อับดุรเราะฮีมมีใจโน้มเอียงไปทางศาสนามาตั้งแต่วัยเด็ก และไม่ชอบทรัพย์สินและเกียรติยศทางโลก หากผู้อาวุโสท่านใดต้องการสอนบทวิริด (วะซีฟะฮ์) ที่มุ่งเพื่อประโยชน์ทางโลกอย่างใดอย่างหนึ่ง ท่านก็จะไม่สนใจและกล่าวว่า ฉันไม่ต้องการสิ่งนั้น มีผู้อาวุโสแห่งตะริเกาะฮ์นักชบันดีย์ท่านหนึ่งชื่อเคาะวาญะฮ์ฮาชิม ซึ่งเดินทางมาจากบุคอรอ และพำนักอยู่ในละแวกบ้านของท่านชาห์ เมื่อเห็นอุปนิสัยของท่านเช่นนี้ ท่านก็ได้ให้ท่านเขียนแผ่นกระดาษ (อิชติฆาล)[^4]

[^1]: อันฟาสุลอาริฟีน (انفاس العارفین) หน้า 4 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 58 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 4 [^4]: บรรดาชัยค์ให้มุรีดเขียนพระนามแห่งพระองค์ (อิสมุซซาต) ลงบนกระดาษซ้ำ ๆ จำนวนมาก เพื่อจารึกพระนามของอัลลอฮ์ไว้บนแผ่นหัวใจ เพื่อให้พระนามนั้นฝังแน่นอยู่ในจิตใจ นี่เป็นวิธีการบำบัดอย่างหนึ่งเพื่อการรำลึกถึงอัลลอฮ์

ได้สอนวิธีปฏิบัติ (ตะริเกาะฮ์) ให้ ท่านชาฮ์กล่าวว่า สภาวะนั้นครอบงำข้าพเจ้าถึงขนาดที่ว่า เมื่อข้าพเจ้าเริ่มคัดลอกหะชียะฮ์ของมุลลา อับดุลหะกีม (คือหะชียะฮ์ของมุลลา อับดุลหะกีมที่มีต่อชัรห์ อัล-อะกออิด) ข้าพเจ้าเขียนคำว่า «อิสม์» ตลอดทั้งญุซอ์หนึ่งเต็ม ๆ โดยที่ข้าพเจ้าไม่รู้สึกตัวเลย[^1]

ท่านชาฮ์เคยไปรับใช้ท่านชัยค์อับดุลลอฮ์ ผู้เป็นบุตรของท่านเคาะวาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์ ซึ่งเป็นที่รู้จักในนามเคาะวาญะฮ์ เคาะรด์ ท่านเป็นผู้มีมะอ์ริฟะฮ์อันยิ่งใหญ่ ด้วยเหตุแห่งสัญญาณจากเบื้องเร้นบางประการและข่าวดีทางจิตวิญญาณ ท่านชาฮ์จึงขอบัยอะฮ์ต่อท่าน ท่านได้ให้คำแนะนำด้วยความหวังดีว่า ให้ไปบัยอะฮ์กับชัยค์ผู้หนึ่งในบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่านซัยยิดอาดัม บะนูรี (ร.ฮ.) ซึ่งเคร่งครัดในชะรีอะฮ์ และมั่นคงในการละทิ้งโลกและการขัดเกลาจิตใจ ข้าพเจ้ากล่าวว่า ในละแวกบ้านของเรามีท่านหาฟิซ ซัยยิดอับดุลลอฮ์ ซึ่งเป็นหนึ่งในบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่าน (ซัยยิดอาดัม) พำนักอยู่[^2] ท่านกล่าวว่า "นั่นเป็นโอกาสอันประเสริฐยิ่ง จงรีบไปบัยอะฮ์กับท่านโดยเร็ว" ข้าพเจ้าจึงไปหาท่าน แม้ว่าท่านจะอยู่ในสภาวะแห่งการปกปิดตนและการเก็บตัวไม่ปรากฏ (ความไร้ร่องรอย) แต่ท่านก็รับบัยอะฮ์ข้าพเจ้าตั้งแต่การขอครั้งแรก ข้าพเจ้าไปรับใช้ผู้ทรงคุณธรรมทั้งสองท่าน คือเคาะวาญะฮ์ เคาะรด์ และซัยยิดอับดุลลอฮ์ อยู่เสมอ และได้รับประโยชน์จากบะเราะกะฮ์แห่งการคบหาท่านทั้งสอง ท่านหาฟิซ ซัยยิดอับดุลลอฮ์เองก็มีความเอาใจใส่ต่อท่านชาฮ์อับดุรเราะฮีมเป็นพิเศษโดยการดลใจจากอัลลอฮ์ ครั้งหนึ่งท่านกล่าวว่า "ตอนที่เจ้ายังเป็นเด็กเล่นอยู่กับเด็ก ๆ ใจของฉันรู้สึกถูกดึงดูดมาทางเจ้า ฉันจึงขอดุอาอ์ว่า โอ้อัลลอฮ์ ขอพระองค์ทรงให้เด็กคนนี้อยู่ในหมู่บรรดาเอาลิยาอ์ และขอให้ความสมบูรณ์ของเขาปรากฏผ่านมือของฉัน" อัลหัมดุลิลลาห์ ผลแห่งดุอาอ์นั้นได้ปรากฏแล้ว[^3]

การศึกษา

ท่านชาฮ์อับดุรเราะฮีมได้ศึกษาตั้งแต่ตำราเล่มเล็ก ๆ จนถึงชัรห์ อัล-อะกออิด และหะชียะฮ์ เคาะยาลี กับพี่ชายคนโตของท่าน

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 5 [^2]: สำหรับประวัติของท่านหาฟิซ ซัยยิดอับดุลลอฮ์ โปรดดู «อันฟาส อัล-อาริฟีน» (أنفاس العارفين) หน้า 6–15 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 11

ท่านได้ศึกษากับอบุลริฎอ มุฮัมมัด ส่วนตำราที่เหลือได้ศึกษากับมีรซา ซาฮิด อัลฮะระวี (ผู้เป็นที่รู้จักในนาม มีร ซาฮิด) ท่านกล่าวว่า «ตำรา "ชัรห์ อัลมะวากิฟ" (شرح المواقف) และตำราอุศูลทั้งหมดนั้น ข้าพเจ้าได้ศึกษากับมีรซา ซาฮิด ท่านให้ความเอาใจใส่ข้าพเจ้าเป็นพิเศษ ถึงขนาดว่าหากวันใดข้าพเจ้าบอกว่าวันนี้ข้าพเจ้ายังไม่ได้ทบทวนบทเรียน ท่านก็จะกล่าวว่า จงอ่านสักหนึ่งหรือสองบรรทัดเถิด เพื่อจะได้ไม่ขาดเรียน» ในส่วนของเชิงอรรถ (ฮาชิยะฮ์) ของค็อยาลี และตำราอื่นๆ นั้น ท่านได้ปรึกษาท่านควาญะฮ์ คุรด์ ในตอนที่ยาก และได้รับความกระจ่าง บางครั้งเกิดขึ้นว่าท่านได้อ่านส่วนต้นของตำราเล่มหนึ่ง แล้วท่านควาญะฮ์ คุรด์ ได้สอนตำรานั้นด้วยตัวเองจนจบ ท่านควาญะฮ์ คุรด์ เป็นศิษย์ของชัยค์เราะฟีอุดดีน ผู้เป็นตาของท่านชาห์ อับดุรเราะฮีม และท่านควาญะฮ์ คุรด์ ได้รับประโยชน์จากท่านผู้นั้นทั้งในด้านวิชาการและด้านจิตวิญญาณ (บาฏิน) ด้วยเหตุนี้ท่านจึงปฏิบัติต่อชาห์ อับดุรเราะฮีม ด้วยความใส่ใจเป็นพิเศษและด้วยความเคารพอย่างยิ่ง

หลังจากการเสียชีวิตของท่านฮาฟิซ ซัยยิด อับดุลลอฮ์ ท่านชาห์ อับดุรเราะฮีม ได้ไปหาเคาะลีฟะฮ์ผู้มีตำแหน่งสูงส่งท่านหนึ่งแห่งสายสัมพันธ์อบุลอุลาอียะฮ์ อะห์รอรียะฮ์ คือ ชัยค์อบุลกอซิม อักบัรอาบาดี[^1] ท่านยังได้รับประโยชน์จากท่านมีร นูรุลอุลาอ์ อีกด้วย เคาะลีฟะฮ์อบุลกอซิม ได้ให้อิญาซะฮ์ (การอนุญาต) แก่ท่านชาห์ด้วย สาเหตุที่ท่านเคาะลีฟะฮ์ให้เกียรติและใส่ใจท่านชาห์ อับดุรเราะฮีม เป็นพิเศษนั้น ก็เพราะท่านมีความสัมพันธ์พิเศษกับชัยค์อับดุลอะซีซ ชักรบาร ผู้เป็นปู่ทวดฝ่ายมารดาของท่านชาห์ อับดุรเราะฮีม ด้วย

ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ได้บันทึกไว้ในหนังสือ "อันฟาส อัลอาริฟีน" (أنفاس العارفين) ถึงเหตุการณ์มากมายเกี่ยวกับการพบปะระหว่างท่านชาห์ อับดุรเราะฮีม กับบรรดาชัยค์ ผู้เป็นวะลี และผู้ที่อยู่ในสภาวะมัจซูบ (ผู้ดื่มด่ำในพระเจ้า) ในยุคของท่าน และความเอาใจใส่เป็นพิเศษที่ท่านเหล่านั้นมีต่อท่าน ว่า

[^1]: ชัยค์อบุลกอซิม เป็นเคาะลีฟะฮ์ของชัยค์วะลี มุฮัมมัด นารนูลี และท่านมีร อบุลอุลาอ์ อัลฮุซัยนี อักบัรอาบาดี ชัยค์อบุลกอซิมได้ทันยุคของอบุลอุลาอ์และได้อยู่ร่วมคบหากับท่าน แต่ได้รับอิญาซะฮ์จากชัยค์วะลี มุฮัมมัด นารนูลี เสียชีวิต ฮ.ศ. 1102 พึงทราบว่า สายอบุลอุลาอีอะห์รอรีนั้นเป็นการผสมผสานระหว่างสายจิชตียะฮ์และสายนักชบันดียะฮ์ สายกาลปีอันเลื่องชื่อซึ่งมีชัยค์ซัยยิด มุฮัมมัด ติรมิซี เป็นชัยค์ ก็สัมพันธ์กับสายนี้ (รายละเอียดดู "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 5 หน้า 22)

ยุคสมัยนั้นเปรียบเสมือนฤดูใบไม้ผลิแห่งญัซบ์และสุลูก การแสวงหาพระผู้เป็นเจ้า ความรักต่ออัลลอฮ์ และวิถีแห่งเดรวิช มีบุคคลจำนวนมากที่มีรสนิยมในเรื่องนี้และประดับด้วยความสมบูรณ์ทางจิตวิญญาณและทางบาฏิน[^1] พวกท่านเหล่านั้นได้ให้ความใส่ใจเป็นพิเศษต่อท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) และท่านชาห์ได้คบหาสมาคมอันดีงามกับพวกท่าน ท่านชาห์ได้บันทึกเหตุการณ์มากมายเกี่ยวกับกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ต่อดวงวิญญาณ เป็นต้น ของท่านชาห์อับดุรเราะฮีม ซึ่งทำให้เห็นถึงพลังทางบาฏินของท่าน[^2] ในทำนองเดียวกันก็ได้บันทึกเหตุการณ์เกี่ยวกับการรู้แจ้งทางจิต (อิชรอกอต) และกะรอมาตของท่านไว้ด้วย หลังจากนั้นท่านชาห์ได้บันทึกมัลฟูซาต (ถ้อยคำ) ของท่านไว้อย่างละเอียด[^3] ซึ่งจากมัลฟูซาตเหล่านั้นทำให้เห็นถึงความลึกซึ้งในทัศนะ ความเฉลียวฉลาดอันไม่ธรรมดา และศักยภาพทางวิชาการอันสูงส่งของท่าน

ท่านชาห์กล่าวว่า การปฏิบัติของท่านบิดาในเรื่องส่วนใหญ่สอดคล้องกับมัซฮับหะนะฟี แต่ในบางประเด็นท่านก็ให้น้ำหนักแก่มัซฮับฟิกฮ์อื่นตามที่สอดคล้องกับหะดีษหรือตามความรู้สึกภายในของท่าน ในบรรดาทัศนะเฉพาะตัวหรือข้อยกเว้นเหล่านั้น ได้แก่ การอ่านซูเราะฮ์อัล-ฟาติหะฮ์ขณะละหมาดตามหลังอิมาม และการอ่านซูเราะฮ์อัล-ฟาติหะฮ์ในละหมาดญะนาซะฮ์ด้วย

ตั้งแต่วัยเยาว์ ท่านได้ไปปรนนิบัติรับใช้ท่านเคาะญะฮ์คุรด์ และได้รับประโยชน์ทั้งทางจิตวิญญาณและทางวิชาการจากท่าน อีกทั้งได้รับอิทธิพลจากบุคลิกภาพและความสมบูรณ์ทางบาฏินของท่าน นอกจากนี้ยังได้รับการอบรมทางจิตวิญญาณจากท่านเคาะญะฮ์อบุลกอซิม อักบัรอาบาดี ด้วยเหตุนี้ (ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้รับอิญาซะฮ์ในสายตะริเกาะฮ์อบุลอุลาอิยะฮ์ ซึ่งสืบสายถึงท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี และถึงบรรดาชัยค์อาวุโสแห่งสายนักชบันดียะฮ์ โดยไม่ผ่านท่านเคาะญะฮ์บากีบิลลาฮ์และท่านเคาะญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์ อะห์รอร) อีกทั้งท่านยังได้ […] จากท่านอะมีร นูรุลอุลา บิน อะมีร อบุลอุลา

[^1]: โปรดดู «ซิกร์ มุลากอต หัฎรัต อีชาน บา ซาอิร อะฮ์ลุลลอฮ์ อัซ มะญาซีบ วะ ฆัยร์ อาน» หน้า 29–34 [^2]: โปรดดู «อันฟาซุลอาริฟีน» (انفاس العارفین) หน้า 35–50 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 50–65; เล่มเดียวกัน หน้า 66–85

...อักบัรอาบาดีด้วย ในตัวท่านชาห์อับดุรเราะฮีมนั้น นิสบะฮ์ (สายสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณ) ของท่านเคาะญะฮ์บากีบิลลาฮ์มีอิทธิพลเหนือกว่านิสบะฮ์ของท่านซัยยิดอาดัม บันนูรี ซึ่งเป็นผู้มีหลักยืนมั่นคงในแนวทางวะห์ดะตุชชุฮูด ท่านชาห์อับดุรเราะฮีมยึดถือรสนิยมและแนวทางแห่งเตาฮีดวุญูดีอยู่เป็นเวลานาน และเป็นการยากที่จะกล่าวว่าท่านได้ตัดขาดจากแนวทางนั้นโดยสิ้นเชิง อีกทั้งไม่ควรลืมด้วยว่า ในบรรดาบรรพบุรุษฝ่ายมารดาที่ใกล้ชิดของท่านนั้น มีท่านชัยค์อับดุลอะซีซ ชักร์บาร (ถึงแก่กรรม ฮ.ศ. 975) ซึ่งเตาฮีดวุญูดีมีอิทธิพลเหนือท่านอย่างมาก ด้วยเหตุปัจจัยทางสายเลือดและการอบรมเหล่านี้ ท่านชาห์อับดุรเราะฮีมจึงมีรสนิยมในเตาฮีดวุญูดี มีความศรัทธาต่อชัยค์อักบัร และมีความชื่นชอบและผูกพันต่องานค้นคว้าของท่าน ทว่าเป็นความชื่นชอบที่ไม่ล่วงเลยขอบเขตของชะรีอะฮ์และขอบเขตของวิชาความรู้[^1]

ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) เขียนไว้ว่า ท่านบิดาเอ่ยนามของชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุอะรอบี ด้วยความเคารพยกย่องอย่างยิ่ง ท่านกล่าวว่า "หากข้าพเจ้าต้องการ ข้าพเจ้าสามารถยืนบนมิมบัรแล้วอธิบายหนังสือ "ฟุศูศุลหิกัม" (فصوص الحکم) และพิสูจน์ประเด็นทั้งหมดในหนังสือนั้นด้วยอายะฮ์และหะดีษ และอธิบายจนกระทั่งไม่มีผู้ใดเหลือความคลางแคลงใจ แต่ในขณะเดียวกัน ข้าพเจ้าก็ระมัดระวังที่จะไม่อธิบายเรื่องวะห์ดะตุลวุญูดอย่างโจ่งแจ้ง เพราะคนส่วนใหญ่ในยุคนี้จะไม่สามารถเข้าใจได้ และจะตกลงไปในหลุมแห่งความเบี่ยงเบนและความนอกรีต"

ท่านชาห์อับดุรเราะฮีมเป็นหนึ่งในคณะอุละมาอ์ผู้เรียบเรียงหนังสือ "ฟะตาวาอาลัมกีรี" (فتاویٰ عالمگیری) ซึ่งประกอบด้วยผู้รู้ในฟิกฮ์ฮะนะฟีที่โดดเด่นที่สุดของประเทศ ผู้มีความลึกซึ้งในทัศนะ และนักนิติศาสตร์ผู้สอนตำรา ผู้ควบคุมและหัวหน้าของคณะนี้คือท่านชัยค์นิซามุดดีน บุรฮานปูรี สุลต่านเอารังเซบ อาลัมกีร์ได้ใช้จ่ายเงินในงานนี้ถึงสองแสนรูปี[^2] ผู้แต่งหนังสือ "อัษษะกอฟะฮ์ อัลอิสลามิยะฮ์ ฟิลฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) ได้ศึกษาค้นคว้าอย่างละเอียด...

[^1]: รสนิยมนี้ของท่านชาห์อับดุรเราะฮีมได้ถ่ายทอดไปสู่ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ และกลายเป็นแนวทางการประสานระหว่างวะห์ดะตุลวุญูดกับวะห์ดะตุชชุฮูด [^2]: ซึ่งเมื่อเทียบกับค่าเงินในยุคปัจจุบัน จะไม่น้อยกว่าห้าสิบล้านรูปี

…หลังจากนั้นได้มีการบันทึกรายชื่อของคณะผู้เรียบเรียงหนังสือเล่มนี้ ซึ่งมีจำนวนยี่สิบเอ็ดท่าน ท่านชาห์อับดุรเราะฮีมก็เป็นสมาชิกคนหนึ่งของคณะนี้ด้วย[^1]

ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ได้เขียนไว้ในหนังสือ "อันฟาสุลอาริฟีน" (أنفاس العارفين) ว่า ในสมัยนั้นสุลต่านอาลัมกีร์ทรงให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อการเรียบเรียงและรวบรวมหนังสือเล่มนี้ มุลลานิซาม (หัวหน้าฝ่ายการรวบรวม) จะอ่านถวายต่อหน้าพระองค์วันละหนึ่งหน้า วันหนึ่งท่านได้อ่านส่วนที่อยู่ในความรับผิดชอบของมุลลาฮามิด ซึ่งท่านผู้นี้ได้นำข้อความสองตอนที่กระจัดกระจายอยู่ในหนังสือสองเล่มเกี่ยวกับประเด็นเดียวกันมารวมกัน จนทำให้ข้อความสับสนยุ่งเหยิง เมื่อชาห์อับดุรเราะฮีม (ซึ่งเป็นสหายของมุลลาฮามิด) ได้ตรวจดูตอนนี้ ก็พบจากการค้นคว้าว่ามีการนำข้อความที่มีความหมายต่างกันจากหนังสือสองเล่มมารวมไว้ด้วยกัน ท่านจึงเขียนข้อความภาษาอาหรับไว้ที่ขอบของต้นร่างว่า

من لم يتفقّه في الدين قد خلط فيه، هذا غلط وصوابه كذا

«ผู้ที่ไม่มีความเข้าใจลึกซึ้งในศาสนาได้ทำให้ปะปนสับสนในเรื่องนี้ นี่เป็นความผิดพลาด และที่ถูกต้องคือเช่นนี้» (หมายความว่า เนื่องจากผู้เขียนขาดความเข้าใจทางนิติศาสตร์ ประเด็นนี้จึงปะปนกัน ที่ถูกต้องเป็นดังนี้)

มุลลานิซามได้อ่านหมายเหตุของชาห์อับดุรเราะฮีมไปพร้อมกับเนื้อความหลักด้วย ท่านอ่านไปอย่างคล่องแคล่ว แต่สุลต่านซึ่งทรงสดับฟังอย่างตั้งใจทรงสะดุ้งและตรัสถามว่า "ข้อความนี้คืออะไร?" มุลลานิซามรู้สึกตกใจ เพราะท่านไม่ได้ตรวจดูข้อความนั้นมาก่อน แล้วจึงตั้งสติและกราบทูลว่า "ข้าพระองค์ยังไม่ได้ศึกษาตอนนี้ พรุ่งนี้จะกราบทูลความหมายโดยละเอียด" เมื่อกลับถึงบ้าน ท่านก็ต่อว่ามุลลาฮามิดว่า "ฉันปล่อยส่วนนี้ไว้ด้วยความไว้วางใจในตัวท่าน แต่เพราะท่าน ฉันต้องอับอายต่อหน้าสุลต่าน" ในตอนนั้นมุลลาฮามิดไม่ได้พูดอะไร แต่ได้ไปต่อว่าชาห์อับดุรเราะฮีม ท่านชาห์จึงเปิดหนังสือให้เขาดูว่าข้อความได้เกิดความบกพร่องและสับสนขึ้นจริง ด้วยเหตุนี้ผู้ร่วมสมัยบางคน…

[^1]: "อัษษะกอฟะฮ์ อัลอิสลามียะฮ์ ฟิลฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) โดยเมาลานาหะกีม ซัยยิด อับดุลฮัยย์ อัลหะซะนี (ร.ฮ.) พิมพ์โดยอัลมัจญ์มะอ์ อัลอิลมี ดิมัชก์ หน้า 111

และบรรดาสหายเกิดความริษยาขึ้น ท่านชาฮ์ศอฮิบจึงแยกตัวออกจากงานนี้หลังจากได้ร่วมงานอยู่ระยะหนึ่ง[^1]

จริยธรรม บุคลิกลักษณะ และกิจวัตรประจำวัน

ท่านชาฮ์ศอฮิบเขียนไว้ว่า ท่านเป็นผู้รวบรวมคุณลักษณะอันดีงามและจริยธรรมอันน่าสรรเสริญไว้ในตัว ความกล้าหาญ ความหลักแหลม และความรักในเกียรติมีอยู่ในตัวท่านอย่างสมบูรณ์ยิ่ง ท่านมีสติปัญญาในเรื่องการดำเนินชีวิตทางโลกอย่างสมบูรณ์และเพียบพร้อม เช่นเดียวกับสติปัญญาในเรื่องโลกหน้า ในทุกเรื่องท่านชอบความพอดีและความสมดุล ในเรื่องความสมถะและอิบาดะฮ์ ท่านไม่เคร่งครัดเกินขอบเขตและไม่สุดโต่งจนถึงขั้นเป็นการบวชปลีกตัว (เราะฮ์บานียะฮ์) และก็ไม่หละหลวมหรือผ่อนปรนจนถึงขั้นละเลย ในเรื่องเครื่องแต่งกาย ท่านไม่พิถีพิถัน เสื้อผ้าเนื้ออ่อนหรือเนื้อหยาบ อะไรที่หามาได้ท่านก็สวมใส่ อีกเรื่องหนึ่งก็คือ อัลลอฮ์ตะอาลาได้ประทานเครื่องแต่งกายที่ดีให้แก่ท่านอยู่เสมอ อัลลอฮ์ตะอาลาทรงทำให้ความจำเป็นทั้งหมดของท่านลุล่วงไป แทบไม่เคยมีโอกาสที่ท่านจะต้องไปซื้อสิ่งใดที่ตลาด ท่านไม่เคยไปเยือนบ้านของบรรดาผู้มีอำนาจและผู้นำ ท่านปิดประตูนี้ไว้โดยสิ้นเชิง แต่หากคนจากชนชั้นนี้มาเยี่ยมท่านด้วยตนเอง ท่านก็ต้อนรับด้วยใบหน้ายิ้มแย้มและด้วยมารยาทอันดี ผู้ใดในหมู่พวกเขาที่มีเกียรติยิ่งกว่า ท่านก็ให้เกียรติเขาตามนั้น และหากพวกเขาขอคำตักเตือน ท่านก็ตักเตือนด้วยความนุ่มนวลยิ่ง และปฏิบัติหน้าที่ในการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว ท่านให้เกียรติต่อความรู้และอุละมาอ์อยู่เสมอ รังเกียจความโง่เขลาและผู้ไม่รู้ ในทุกสภาพท่านปฏิบัติตามแบบอย่างของท่านนบี ﷺ ส่วนในเรื่องความมั่นคง (อิสติกอมะฮ์) นั้น ตลอดชีวิตของท่าน ท่านไม่เคยพลาดการละหมาดญะมาอะฮ์โดยไม่มีเหตุจำเป็นเลย ทั้งในวัยเด็กและวัยหนุ่ม ท่านไม่เคยโน้มเอียงไปสู่สิ่งต้องห้ามเลย ในเรื่องที่จำเป็น ท่านก็ไม่หลีกเลี่ยงการซื้อขาย ท่านไม่ใช่ผู้ที่ทำตัวเป็นนักพรตเคร่งครัด และไม่ใช่ผู้ที่วางท่าอย่างพิถีพิถันตามแบบอุละมาอ์…

[^1]: อันฟาสุลอาริฟีน (انفاس العارفین) หน้า 34

ยึดถืออย่างเคร่งครัด และก็มิได้ใช้ชีวิตอย่างเรียบง่ายไร้พิธีรีตองแบบเหล่าฟุเกาะรออ์และศูฟีผู้ไม่ผูกมัดตนกับรูปแบบการแต่งกายใด ๆ ท่านไม่ชอบการกู้ยืมหนี้สินโดยไม่จำเป็น ผู้ใดกู้ยืมเพื่อความสุขสบายและความรื่นรมย์ (เพื่อความเพลิดเพลินและความสำราญ) ท่านก็ไม่ชอบและตำหนิติเตียน ท่านยังมีสติปัญญาเฉียบแหลมในวิชาการแพทย์ด้วย

กิจวัตรประจำวันของท่านคือการกล่าวเศาะละวาตวันละหนึ่งพันครั้ง กล่าวนัฟยุ อิษบาต (ลาอิลาฮะ อิลลัลลอฮ์) วันละหนึ่งพันครั้ง บางส่วนกล่าวออกเสียงดังและบางส่วนกล่าวเบา ๆ และกล่าวพระนามแห่งซาต (อัลลอฮ์) วันละหนึ่งหมื่นสองพันครั้ง หลังจากพี่ชายของท่านคือ อะบุรริฎอ มุฮัมมัด ถึงแก่กรรม ท่านได้ให้การตักเตือนโดยยึดหนังสือ "มิชกาต" "ตันบีฮุลฆอฟิลีน" (تنبیہ الغافلین) และ "ฆุนยะตุฏฏอลิบีน" (غنیۃ الطالبین) เป็นหลัก ในช่วงท้ายท่านได้เริ่มการสอนตัฟซีร เมื่อท่านสอนจบอัซซะฮ์รอวัยน์ (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์และซูเราะฮ์อาลิอิมรอน) แล้ว ความอ่อนแอของร่างกายก็เข้าครอบงำ และการสอนนั้นก็ได้หยุดลง

ความหวงแหนในอิสลาม

ในตัวท่านชาฮ์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) ก็เช่นกัน ตามขนบประเพณีแห่งตระกูลของท่าน และตามมรดกที่ได้รับจากบิดาผู้ทรงเกียรติและเป็นชะฮีด (ชัยค์วะญีฮุดดีน) นั้น มีความรู้สึกแห่งนักญิฮาดและความหวงแหนในอิสลามอยู่อย่างเต็มเปี่ยม และเป็นที่เข้าใจได้โดยสมบูรณ์ว่า ในตระกูลอันสูงส่งนี้ สายธารแห่งญิฮาดและความมุ่งมั่นอันแน่วแน่ไม่เคยขาดตอนลงจากรุ่นสู่รุ่น ความหวงแหนในเกียรติและความกล้าหาญเป็นสิ่งที่ท่านได้รับเป็นมรดกตกทอดจากตระกูล แม้จะไม่พบการกล่าวถึงว่าท่านได้เข้าร่วมในสมรภูมิญิฮาดใดด้วยตนเองทางร่างกายก็ตาม แต่เหตุการณ์ต่าง ๆ ที่บันทึกไว้ในหนังสือ "อันฟาสุลอาริฟีน" (انفاس العارفین) ได้แสดงให้เห็นถึงความมุ่งมั่นอันสูงส่ง การปฏิบัติตามแนวทางอะซีมะฮ์ (ความเคร่งครัดเข้มแข็ง) และความหวงแหนในศาสนาของท่าน และนี่คือสมบัติล้ำค่าที่ได้ถ่ายทอดสู่ลูกหลานของท่าน

การสมรสและบุตร

การสมรสครั้งแรกของชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) เกิดขึ้นในช่วงที่บิดาของท่านยังมีชีวิตอยู่ จากการสมรสครั้งนี้ท่านได้บุตรชายคนหนึ่งชื่อเศาะลาหุดดีน ซึ่งเติบโตขึ้นมาระยะหนึ่งแล้วก็เสียชีวิต[^1] ภรรยาผู้ทรงเกียรติของท่านมีชีวิตอยู่เป็นเวลานาน และได้เสียชีวิตลงหลังจากการแต่งงานของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ในปี ฮ.ศ. 1128 หรือ ฮ.ศ. 1129[^2]

การสมรสครั้งที่สองเกิดขึ้นในวัยชรา โดยอาศัยข่าวดีและสัญญาณบอกเหตุจากเบื้องเร้นบางประการ ท่านได้สมรสกับบุตรสาวของชัยค์มุฮัมมัด ผุลตี ศิดดีกี และจากการสมรสครั้งนี้ท่านได้บุตรชายสองคน คือ ชาห์วะลียุลลอฮ์ และชาห์อะฮ์ลุลลอฮ์

การเสียชีวิต

เมื่ออายุได้ 77 ปี ท่านได้ถือศีลอดเดือนเราะมะฎอนเป็นครั้งสุดท้าย ในเดือนเชาวาลท่านล้มป่วยลง จนหมดหวังว่าจะมีชีวิตรอด แต่หลังจากนั้นสุขภาพของท่านก็กลับฟื้นคืนมา ทว่าในช่วงต้นเดือนเศาะฟัร อาการป่วยก็กลับมารุนแรงอีกครั้ง ก่อนรุ่งอรุณที่แท้จริง (ศุบห์ศอดิก) จะขึ้น ร่องรอยแห่งความตายก็ปรากฏ ความสนใจทั้งหมดของท่านจดจ่ออยู่ที่ว่าจะต้องไม่พลาดการละหมาดฟัจญ์ร์ ในสภาพที่อ่อนแรงเช่นนั้น ท่านถามหลายครั้งว่ารุ่งเช้าแล้วหรือยัง ผู้ที่อยู่ในที่ประชุมตอบว่ายังไม่ถึง เมื่อวาระสุดท้ายใกล้เข้ามาอย่างยิ่ง ท่านได้ตอบผู้ที่ตอบเช่นนั้นด้วยความเข้มงวดว่า หากละหมาดของพวกท่าน…

[^1]: จากหนังสือ "อัลเกาลุลญะลี" (القول الجلی) ทราบว่า ชัยค์เศาะลาหุดดีน พี่ชายต่างมารดาของชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) มีชีวิตอยู่จนถึงวัยหนุ่ม (อัลเกาลุลญะลี ฉบับต้นฉบับลายมือ)

[^2]: ชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ได้เขียนไว้ใน "อัลญุซอุลละฏีฟ" (الجزء اللطیف) ว่า เมื่อข้าพเจ้าอายุได้ 14 ปี บิดาของข้าพเจ้าได้จัดการสมรสให้ข้าพเจ้า และท่านได้เร่งรีบอย่างมาก เมื่อผู้คนขอให้ท่านรอไปก่อน ท่านกล่าวว่า "ในเรื่องนี้มีหิกมะฮ์อยู่" หลังการแต่งงานไม่นาน ได้เกิดเหตุการณ์ในครอบครัวหลายครั้ง ซึ่งหากเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งเกิดขึ้นก่อน การแต่งงานก็คงต้องเลื่อนออกไป ในบรรดาเหตุการณ์เหล่านั้น ท่านได้กล่าวถึงการเสียชีวิตของมารดาของเศาะลาหุดดีน พี่ชายคนโตของท่าน ว่าเป็นเหตุการณ์สุดท้าย หน้า 2

เวลายังไม่มาถึง แต่เวลาละหมาดของเราได้มาถึงแล้ว" ท่านกล่าวว่า "จงหันหน้าของฉันไปทางกิบลัต" ในขณะนั้นท่านละหมาดด้วยการใช้สัญญาณ ทั้งที่ยังมีความสงสัยในเรื่องเวลาอยู่ หลังจากนั้นท่านก็หมกมุ่นอยู่ในการซิกรุ้ลลอฮ์ด้วยพระนามแห่งซาตอย่างแผ่วเบา และได้มอบวิญญาณคืนแด่พระผู้ทรงสร้างวิญญาณ เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นในวันพุธที่ 12 เดือนเศาะฟัร ฮ.ศ. 1131 ซึ่งเป็นช่วงปลายรัชสมัยของฟัรรุคซิยัร หลังจากการจากไปของท่าน ฟัรรุคซิยัรถูกคุมขังเป็นเวลาห้าสิบวัน และเกิดความวุ่นวายอย่างใหญ่หลวงขึ้นในเมือง ขณะที่ท่านจากไปนั้นท่านมีอายุ 77 ปี[^1]

ท่านชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) ในทัศนะของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)

แม้ว่าท่านชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) จะไม่มีงานประพันธ์สำคัญใดหลงเหลืออยู่ที่จะแสดงให้เห็นถึงสถานะทางวิชาการของท่าน (นอกจากริซาละฮ์เล่มหนึ่ง) แต่ชื่อเสียงของท่านส่วนใหญ่มาจากบุตรชายผู้ทรงคุณค่าและสมบูรณ์พร้อมของท่าน และบุตรชายผู้นี้เองที่ได้แนะนำท่านให้เป็นที่รู้จักผ่านหนังสือ «อันฟาสุลอาริฟีน» (أنفاس العارفين) เท่าที่ทราบ ไม่มีหนังสือของบุคคลอื่นหรือของศิษย์คนใดที่บันทึกประวัติของท่านไว้ แต่จากงานประพันธ์ของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) โดยเฉพาะ «อันฟาสุลอาริฟีน» ทำให้ทราบว่า ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์เลื่อมใสและประทับใจในความสูงส่งของสถานะ พลังทางบาฏิน การเป็นที่ยอมรับ ณ อัลลอฮ์ และตำแหน่งอันสูงส่งของบิดาในวิชาความรู้และสุลูก บนพื้นฐานของความประจักษ์แจ้ง ยิ่งกว่าที่บุตรผู้มีวาสนาทั่วไปจะยอมรับและยกย่องความสมบูรณ์และบุญคุณของบิดาผู้สมบูรณ์ของตน ท่านชาห์มีความรู้อย่างแน่ชัด (อิลมุลยะกีน) และมีความรู้สึกสัมผัสได้จากภายในเกี่ยวกับความสมบูรณ์ทั้งทางบาฏินและทางวิชาการของบิดา และในการกล่าวถึงท่านนั้น ปรากฏให้เห็นถึงความรู้สึกสำนึกในบุญคุณและความปีติอย่างเปี่ยมล้น ดูเหมือนว่าท่านชาห์ (ร.ฮ.) ถือว่าการได้รับการศึกษาและการอบรมขัดเกลา การบรรลุความสมบูรณ์ทั้งทางวิชาการและทางบาฏิน และการไปถึงระดับอิมามัตในวิชาความรู้และสุลูก ตลอดจนถึงขั้นอิจญ์ติฮาด ล้วนมาจากบิดาผู้ทรงเกียรติ

[^1]: อันฟาสุลอาริฟีน หน้า 83–85

...ซึ่งนิสบะฮ์ภายใน (นิสบะฮ์บาฏินียะฮ์) พลังแห่งการส่งอิทธิพล ความเมตตาเอ็นดู และดุอาอ์ของพวกท่านมีส่วนอย่างมาก

ตระกูลเชื้อสายอาหรับแห่งอินเดีย คุณลักษณะเฉพาะและขนบประเพณีของพวกเขา

จากการกล่าวถึงโดยย่อเกี่ยวกับบรรพบุรุษผู้ทรงเกียรติของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) (ซึ่งได้นำเสนอสรุปไว้ในหน้าที่ผ่านมา) ทำให้ประเมินได้ว่า มีคุณลักษณะเด่นสามประการที่สืบทอดต่อกันมาในหมู่พวกเขาโดยทั่วไป ในฐานะเป็นสิ่งที่มีร่วมกัน

1. ประการแรก คือ ความรู้ทางศาสนา ความเคร่งครัดและความยำเกรง (วะเราะอ์และตักวา) และความผูกพันโดยทั่วไปกับงานตุลาการ (เกาะฎออ์) และการออกฟัตวา[^1] ซึ่งเป็นไปได้อย่างไม่ไกลเกินคาดคิด ด้วยเหตุแห่งความเหมาะสมทางเชื้อสายและวงศ์ตระกูลกับความรู้และศาสนา ตลอดจนความมุ่งมั่นและความใฝ่สูง (ซึ่งได้รับการหล่อเลี้ยงจากเรื่องเล่าและเหตุการณ์ในวงศ์ตระกูล รวมทั้งการสั่งสอนและการอบรมของผู้อุปถัมภ์และผู้อบรมที่บริสุทธิ์ใจและมีความใฝ่สูง) และด้วยเหตุแห่งผลงานของบรรพชน ตลอดจนความดีงามและความยำเกรงของพวกเขา อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงพิทักษ์รักษาตระกูลจำนวนมาก และทรงจัดการให้มีการพิทักษ์รักษาสมบัติแห่งศาสนาในหมู่พวกเขาในทำนองเดียวกัน ดังที่พระองค์ทรงปกป้องกำแพงของเด็กกำพร้าสองคนนั้นมิให้พังทลายลง โดยผ่านบ่าวผู้เป็นที่โปรดปรานคนหนึ่งของพระองค์ และทรงทำให้มันมั่นคงแข็งแรง ซึ่งบิดาของเด็กทั้งสองนั้นมีคุณลักษณะแห่งความดีงามและความเคร่งครัดในศาสนา

وَكَانَ أَبُوهُمَا صَـٰلِحًا

«และบิดาของเด็กทั้งสองนั้นเป็นคนดี»[^2]

ประวัติศาสตร์ของตระกูลนับสิบ ๆ ตระกูลในอินเดียเป็นพยานยืนยันถึงความต่อเนื่องนี้ ตลอดจนการพิทักษ์รักษาและความเอาใจใส่ขององค์อัลลอฮ์ ซึ่งในตระกูลเหล่านั้น สายธารแห่งความรู้และศาสนา งานตุลาการและการออกฟัตวา การสอนและการประพันธ์ ตลอดจนการชี้แนะและการให้ทางนำ ได้ดำเนินต่อเนื่องและดำรงอยู่ตลอดหลายศตวรรษ

1. ประการที่สอง คือ การรักษาเชื้อสาย การจัดเรียงและดูแลรักษาแผนผังวงศ์ตระกูล และ "ความเสมอภาคทางฐานะ (กะฟาอะฮ์)" ...

[^1]: เป็นที่ชัดเจนว่า นี่มิใช่กฎตายตัวที่ไม่มีข้อยกเว้นใด ๆ เลย ทว่าก็เหมือนกับตระกูลของผู้มีเกียรติและผู้มีคุณธรรมทั้งหลาย กล่าวได้เพียงว่าเป็น "ส่วนใหญ่" เท่านั้น

[^2]: โปรดดูอายะฮ์ในซูเราะฮ์อัล-กะห์ฟิ: وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ (จนถึง) رَحْمَةً مِّن رَّبِّكَ «ส่วนกำแพงนั้น เป็นของเด็กกำพร้าสองคน ... (จนถึง) เป็นความเมตตาจากพระเจ้าของท่าน» (ซูเราะฮ์อัล-กะห์ฟิ 18:82)

มาตรฐานและความเอาใจใส่ซึ่งแม้แต่ในดินแดนอาหรับและประเทศอิสลามเก่าแก่ก็ยังไม่มีถึงระดับนี้ สาเหตุน่าจะมาจากความปรารถนาที่จะรักษาเชื้อสายของตนไว้ในดินแดนอะญัม (ดินแดนที่มิใช่อาหรับ) (ซึ่งตระกูลนี้นำติดตัวมาจากดินแดนอาหรับ) และระบบชนชั้นกับความภาคภูมิใจในวงศ์ตระกูลของอินเดียเองก็มีส่วนทำให้เกิดสิ่งนี้ด้วย แม้ว่าชะรีอะฮ์มิได้บังคับให้ต้องเอาใจใส่ถึงเพียงนี้ และในศตวรรษต่อ ๆ มาก็เกิดความเกินเลยในเรื่องนี้ขึ้นในประเทศที่มิใช่อาหรับ แต่พร้อมกันนั้นผลลัพธ์ของมันก็ควรค่าแก่การพิจารณาอย่างแน่นอน คือ ลักษณะเฉพาะทางเชื้อสายยังคงดำรงอยู่ในตระกูลเหล่านี้เป็นเวลาหลายศตวรรษ และพวกเขาไม่ถูกกลืนหายไปในสังคมและอารยธรรมของประเทศที่มิใช่อาหรับและมิใช่อิสลาม

1. คุณลักษณะประการที่สาม คือ ความเด็ดเดี่ยวและความกล้าหาญ อันเป็นคุณสมบัติของนักรบ ซึ่งในภาษาอาหรับเรียกด้วยคำว่า "فُرُوسِيَّة" (ฟุรูซียะฮ์) และ "فُتُوَّة" (ฟุตุววะฮ์) (ความเป็นอัศวินขี่ม้าและความเป็นลูกผู้ชาย) ซึ่งเป็นคุณสมบัติทางเชื้อสายและที่สืบทอดมาของเผ่าพันธุ์อาหรับและเผ่ากุร็อยช์ ตัวอย่างของคุณลักษณะนี้ได้ผ่านมาแล้วอย่างชัดเจนในประวัติของชัยค์มุอัซซัม และชัยค์วะญีฮุดดีน และการปรากฏของมันอย่างสมบูรณ์ที่สุดนั้นเห็นได้ในชีวิตของเมาลานาชาฮ์มุฮัมมัด อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) หลานชายของท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) เอง

การปรากฏและการสืบทอดคุณลักษณะอันโดดเด่นเหล่านี้ยังมีเหตุผลทางจิตวิทยาและทางปัญญาอีกด้วย กล่าวคือ ตระกูลเชื้อสายอาหรับที่อพยพจากหิญาซ อิรัก อิหร่าน และเติร์กสถานมายังอินเดียในยุคต่าง ๆ ของประวัติศาสตร์นั้น ส่วนใหญ่สาเหตุของการอพยพและการตั้งถิ่นฐานในอินเดียก็คือ ความปรารถนาที่จะรักษาศาสนาและอีมานของตน หรือรักษาเกียรติและศักดิ์ศรีของตน ซึ่งตกอยู่ในอันตรายจากการรุกรานของพวกตาตาร์ จุดมุ่งหมายนี้คนรุ่นหลังจดจำไว้ได้หลายชั่วอายุคน และพวกเขาก็รักษาเกียรติของมันไว้ อัลลอฮ์ ตะอาลาก็ได้ทรงประทานความเจริญก้าวหน้าแก่สภาพทางศาสนาของพวกเขาด้วยบะเราะกะฮ์ของมัน จนพวกเขาเป็นผู้ที่ตรงกับอายะฮ์ที่ว่า

فَٱلَّذِينَ هَاجَرُوا۟ وَأُخْرِجُوا۟ مِن دِيَـٰرِهِمْ وَأُوذُوا۟ فِى سَبِيلِى وَقَـٰتَلُوا۟ وَقُتِلُوا۟

«บรรดาผู้ที่อพยพ และถูกขับไล่ออกจากบ้านเรือนของพวกเขา และถูกทำร้ายในหนทางของข้า และพวกเขาได้ต่อสู้และถูกสังหาร» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:195)

หรือเป็นความมุ่งมั่นในการญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์และการดะอ์วะฮ์สู่อัลลอฮ์ ซึ่งในเวลานั้น (โลกแห่งศตวรรษที่หกและเจ็ดแห่งฮิจเราะฮ์) อินเดียคือสนามที่กว้างใหญ่ที่สุดสำหรับสิ่งนี้ ในดินแดนอันกว้างใหญ่นี้ ซึ่งสมควรเรียกว่าอนุทวีป มีหลายส่วนที่ยังไม่ได้เข้ามาอยู่ภายใต้การปกครองของรัฐมุสลิม ที่นั่นมีเจ้าผู้ครองและราชาต่าง ๆ ปกครองอยู่ และบางครั้งก็มีการขัดขวางต่อการปฏิบัติตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์และการแสดงออกซึ่งสัญลักษณ์แห่งอิสลาม หลายคนในหมู่พวกเขาก็กระด้างกระเดื่องและก่อกบฏเป็นครั้งคราว และการที่กองทัพของสุลต่านจะไปถึงทุกแห่งก็เป็นเรื่องยาก

สำหรับบุคคลผู้ทรงเกียรติ มีชาติตระกูลดี มีความทะเยอทะยานสูง ผู้ใฝ่หาญิฮาดและการสงคราม ซึ่งมาจากภายนอกประเทศ รวมถึงตระกูลเชื้อสายอาหรับและบุคคลชั้นนำของพวกเขา การพิชิตดินแดนเหล่านี้แล้วมอบให้แก่รัฐส่วนกลางนั้น เป็นทั้งหนทางที่จะสนองความทะเยอทะยานของพวกเขา เป็นช่องทางให้ความรู้สึกทางศาสนาได้รับความอิ่มเอม และเป็นสื่อให้ได้มาซึ่งเกียรติและฐานะทางโลก ดินแดนเหล่านั้นจะถูกมอบให้แก่พวกเขาเป็นที่ดินปลอดภาษี และบุคคลในตระกูลของพวกเขาก็ได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งกอฎีและผู้แทนปกครองด้วย ดังนั้นในประวัติศาสตร์ของตระกูลเชื้อสายอาหรับและอิหร่านเหล่านี้ จึงพบเหตุการณ์มากมายที่บรรพบุรุษของพวกเขาได้พิชิตดินแดนห่างไกลบางแห่งของอินเดีย ตลอดจนสถานที่ที่ไม่เป็นที่รู้จักและไม่สำคัญ ซึ่งไม่อาจรวมเข้าเป็นส่วนหนึ่งของอาณาเขตในความคุ้มครองอย่างเป็นทางการได้[^1]

[^1]: ตัวอย่างหนึ่งของเรื่องนี้คือ อะมีรุกะบีร ซัยยิด กุฏบุดดีน มุฮัมมัด อัลมะดะนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 677) ผู้ก่อตั้งตระกูลกุฏบีหะสะนีแห่งเอาธ์ และเป็นบรรพบุรุษของท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) ท่านได้เดินทางผ่านเฆาะซนีมายังดิลลีในช่วงต้นศตวรรษที่เจ็ดแห่งฮิจเราะฮ์ พร้อมด้วยคณะใหญ่ของญาติพี่น้อง ซัยยิด ผู้นำและผู้ทรงเกียรติแห่งเฆาะซนี และเหล่ามุญาฮิดีน จากดิลลีท่านมุ่งสู่ทิศตะวันออก โดยเริ่มที่เมืองเกาะนูจ จากนั้นจึงเข้าโจมตีมานิกปุรและกะรา (ซึ่งในสมัยนั้นเป็นศูนย์กลางของรัฐอิสระแห่งหนึ่ง) และพิชิตดินแดนทั้งหมดนั้นรวมเข้ากับรัฐอิสลาม (ซีเราะฮ์ ซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด เล่มที่ 1 หน้า 49)

ตระกูลเหล่านี้มีความสำนึกว่า พวกเขามายังอินเดียด้วยจุดมุ่งหมายอันสูงส่ง ต้นธารที่แท้จริงของศาสนา อารยธรรม และความผาสุกของเรา คือศูนย์กลางของอิสลาม ได้แก่ คาบสมุทรอาหรับและแคว้นหิญาซอันศักดิ์สิทธิ์ เราจะต้องไม่ตัดขาดจากรากเหง้านี้โดยสิ้นเชิงเป็นอันขาด และจะต้องรักษาเอกลักษณ์ทางเชื้อสาย อารยธรรม และจริยธรรมของเราไว้ไม่ว่าด้วยราคาใดก็ตาม ในดินแดนอันห่างไกลของโลกนี้ ท่ามกลางอารยธรรมและสภาพแวดล้อมที่แปลกแยก ซึ่งมีพลังในการกลืนสลายและมีฤทธิ์ดุจกรดชนิดหนึ่ง ที่ได้ดูดกลืนชนชาติและเชื้อสายต่าง ๆ ที่เข้ามาจากภายนอกไว้ในตัวโดยสิ้นเชิง และทำลายเผาผลาญลักษณะเฉพาะของพวกเขาจนหมดสิ้น เราจะสามารถดำรงอยู่อย่างปลอดภัยและมีเกียรติได้ก็ต่อเมื่อเป็นเช่นนั้นเท่านั้น สำนึกนี้ได้ก่อให้เกิดความหวงแหนในศาสนาและเชื้อสาย ตลอดจนพลังต้านทานอันไม่ธรรมดาต่ออิทธิพลจากภายนอกขึ้นในตัวพวกเขา ซึ่งทำให้บุคลิกภาพเฉพาะตัวของพวกเขาได้รับการรักษาไว้เป็นอย่างมาก และลักษณะเฉพาะของพวกเขาได้ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นมาเป็นเวลาหลายศตวรรษ

ข้อเท็จจริงนี้ปรากฏอย่างชัดเจนยิ่งในพินัยกรรมของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ เอง ซึ่งท่านได้เขียนขึ้นในชื่อ "อัล-มะกอละฮ์ อัล-วะฎีอะฮ์ ฟิน-นะศีหะฮ์ วัล-วะศียะฮ์" (المقالة الوضية في النصيحة والوصية) ซึ่งผู้ที่ท่านกล่าวถึงเป็นอันดับแรกคือบุคคลในตระกูลของท่าน จากนั้นจึงเป็นผู้เกี่ยวข้องทั้งหมดและประชาคมมุสลิมแห่งอินเดีย ท่านชาห์ได้เขียนไว้ว่า

«เราไม่ควรลืมว่าเราเป็นคนต่างถิ่น บรรพบุรุษของเราได้อพยพมายังอินเดีย ความเป็นอาหรับทั้งในเชื้อสายและภาษาเป็นสองสิ่งที่น่าภาคภูมิใจยิ่งสำหรับเรา สิ่งเหล่านี้เองที่ทำให้เราใกล้ชิดกับประมุขของชนรุ่นแรกและรุ่นหลัง ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่บรรดานบีและเราะซูล ความภาคภูมิแห่งสากลจักรวาลและเกียรติแห่งสรรพสิ่ง คือ ท่านมุหัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ การขอบคุณต่อความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่นี้เรียกร้องให้เราจนถึงขีดสุดเท่าที่จะเป็นไปได้……

...ห่างเหินจากขนบธรรมเนียมและประเพณีของชาวอาหรับยุคแรก ซึ่งท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้เติบโตขึ้นมาท่ามกลางพวกเขา และอย่าปล่อยให้ธรรมเนียมของชาวอะญัม (ชาวต่างชาติที่มิใช่อาหรับ) และวิถีปฏิบัติของชาวฮินดูแทรกซึมเข้ามาในหมู่เรา"

ต่อมาท่านกล่าวว่า:

"ผู้ที่โชคดีในหมู่เราคือผู้ที่มีความรู้ภาษาอาหรับพอสมควร มีความเข้าใจในวิชาเศาะรฟ์ (สัณฐานวิทยา) นะห์วู (ไวยากรณ์) และวรรณคดี และมีความรู้ในหะดีษและอัลกุรอาน เราควรไปเยือนหะเราะมัยน์ชะรีฟัยน์ (สองนครอันทรงเกียรติ) อยู่เสมอ และควรผูกพันกับที่นั่นด้วยหัวใจ ในสิ่งนี้คือความลับแห่งความผาสุกของเรา และการผินหลังและหันเหออกจากสิ่งนี้แฝงไว้ด้วยความอัปโชคและความสูญเสีย"[^1]

นอกจากการมีเชื้อสายอาหรับและวงศ์ตระกูลอันสูงส่งแล้ว ตระกูลนี้ยังได้รับเกียรติแห่งความเป็นฟารูกี (สืบเชื้อสายจากท่านอุมัร อัล-ฟารูก (ร.ฎ.)) ด้วย ในดินแดนอะญัม อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงใช้ตระกูลนี้ทำงานในลักษณะของมุญัดดิด (ผู้ฟื้นฟูศาสนา) ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทั้งในการพิทักษ์ศาสนา การเชิดชูสัญลักษณ์ของอิสลาม และการต่อต้านขบวนการที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออิสลาม ซึ่งในงานเหล่านี้ ความหยิ่งในศักดิ์ศรีแบบฟารูกีก็มีส่วนอยู่ด้วย และความรู้สึกภาคภูมิใจในความเกี่ยวพันทางสายเลือดกับท่านฟารูกอะอ์ซอม (ร.ฎ.) ก็คงมีบทบาทอยู่เช่นกัน ซึ่งเป็นแรงขับเคลื่อนทางจิตใจที่ทรงพลัง ในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจญ์เราะฮ์ บุคคลผู้โดดเด่นคนหนึ่งจากตระกูลนี้ได้ถอนรากถอนโคนฟิตนะฮ์แห่งยุคอักบัร และได้ปกป้องอินเดียมิให้ตกเป็นเหยื่อของแผนการอันอันตรายแห่งความเป็นกุฟรฺและอิลหาด (ความนอกรีต) ฟิตนะฮ์แห่ง "วะห์ดัตอัดยาน" (ความเป็นหนึ่งเดียวของศาสนาทั้งหลาย) และแผนการ "ยุคใหม่และศาสนาใหม่" "สหัสวรรษใหม่" "การเป็นผู้นำแบบใหม่"[^2] ท่านชัยค์อะห์มัด ฟารูกี (มุญัดดิด อัลฟ์ ษานี) (ร.ฮ.) ภาคภูมิใจในสายสัมพันธ์นี้ และท่าน...

[^1]: «อัล-มะกอละฮ์ อัล-วะฎียะฮ์ ฟี อัน-นะศีหะฮ์ วัล-วะศียะฮ์» (المقالة الوضية في النصيحة والوصية) ภาษาเปอร์เซีย ฉบับพิมพ์ดิลลี ฮ.ศ. 1268

[^2]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต» (تاریخ دعوت وعزیمت) ภาคที่สี่ หน้า 61–63 และหน้า 105–108

ความหวงแหนในศาสนาว่าเป็นผลที่ตามมาโดยธรรมชาติของสิ่งนั้น เมื่อได้ยินการวิจัยของผู้รู้แจ้งและชัยค์ผู้มีชื่อเสียงท่านหนึ่งซึ่งขัดแย้งกับมติของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ส่วนใหญ่และอะกีดะฮ์ของอิสลาม ถ้อยคำเหล่านี้ก็หลุดออกมาจากปลายปากกาของท่านโดยมิอาจห้ามได้ว่า

«ท่านผู้เป็นนายของข้าพเจ้า! ผู้ต่ำต้อยคนนี้ไม่มีความอดทนที่จะฟังถ้อยคำเช่นนี้ได้ เส้นเลือดแห่งความเป็นฟารูกีของข้าพเจ้าจะเต้นขึ้นมาเองโดยมิอาจห้ามได้»[^1]

ในทำนองเดียวกัน เมื่อได้ยินว่าคอฏีบผู้หนึ่งในเมืองสามานาได้จงใจละเว้นการกล่าวถึงเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม (คุละฟาอ์ อัร-รอชิดีน) ในคุฏบะฮ์วันศุกร์ ท่านได้เขียนไว้ว่า

«เมื่อได้ยินข่าวอันน่าสะพรึงนี้ ความปั่นป่วนก็เกิดขึ้นในจิตใจ และมันได้ปลุกเส้นเลือดแห่งความเป็นฟารูกีของข้าพเจ้าให้เต้นขึ้น ถ้อยคำเพียงไม่กี่คำเหล่านี้จึงหลุดออกมาจากปลายปากกาของข้าพเจ้า»[^2]

ในงานฟื้นฟูและปฏิรูปศาสนา (ตัจญ์ดีดและอิห์ยาอ์ ดีน) อันกว้างขวางและหลากหลายของท่านชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ (ซึ่งรวมถึงการปฏิรูปอะกีดะฮ์ การหักล้างชิริกและบิดอะฮ์ การเผยแผ่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ การส่งเสริมวิชาหะดีษ การยืนยันความชอบธรรมของการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของคุละฟาอ์ อัร-รอชิดีน และการหักล้างลัทธิรอฟิเฎาะฮ์และชีอะฮ์) แน่นอนว่าสายสัมพันธ์ทางเชื้อสายนี้ ตลอดจนความรู้สึกถึงเกียรติและความรับผิดชอบที่มาพร้อมกับมัน ย่อมมีส่วนอยู่ด้วย ซึ่งในแง่ของจิตวิทยา ชีววิทยา ตลอดจนหลักการและประสบการณ์ด้านเชื้อสาย (ซึ่งมีหลักฐานปรากฏอยู่มากมายในหลายชั่วอายุคนและ

[^1]: มักตูบที่ 31 ดัฟตัรที่หนึ่ง ถึงมุลลา หะซัน กัชมีรี [^2]: มักตูบที่ 15 ภาคที่หก ดัฟตัรที่สอง

…พบได้ในประวัติศาสตร์ของตระกูลต่าง ๆ) เป็นสิ่งที่ใกล้เคียงกับการอนุมานและสอดคล้องกับสติปัญญาในทุกด้าน ในหะดีษก็มีปรากฏว่า

الناس معادن كمعادن الذهب والفضّة، خيارهم في الجاهلية خيارهم في الاسلام اذا فقهوا

«มนุษย์นั้นเป็นเหมือนบ่อแร่ ดั่งบ่อแร่ทองคำและเงิน ผู้ที่ดีเลิศในหมู่พวกเขาในสมัยญาฮิลียะฮ์ ก็คือผู้ที่ดีเลิศในหมู่พวกเขาในอิสลาม หากพวกเขามีความเข้าใจ (ในศาสนา)»[^1]

[^1]: มนุษย์ก็เป็นบ่อแร่ (ของอัญมณี) เช่นเดียวกับบ่อแร่ทองคำและเงิน ผู้ที่ดีเลิศในสมัยญาฮิลียะฮ์ ก็เป็นผู้ที่ดีเลิศในอิสลามด้วย หากพวกเขามีความเข้าใจ (ในศาสนา) (รายงานโดยเศาะฮีหฺมุสลิม)

บทที่สี่

ประวัติชีวิตโดยสังเขป[^1]

การถือกำเนิด

ชาห์ศอฮิบถือกำเนิดในวันพุธที่ 4 เชาวาล ฮ.ศ. 1114 ขณะดวงอาทิตย์ขึ้น ณ บ้านเกิดฝ่ายมารดาของท่านที่เมืองเล็กพุลัต (ปัจจุบันอยู่ในอำเภอมุซัฟฟัรนะกัร) ปีเกิดของท่านคำนวณได้จากคำว่า «อะซีมุดดีน» (عظیم الدین)[^2] ขณะที่ชาห์วะลียุลลอฮ์ถือกำเนิด บิดาของท่านคือท่านชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) มีอายุหกสิบปี ชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) ได้เห็นสัญญาณแห่งข่าวดีมากมายก่อนการถือกำเนิดของบุตรผู้ประเสริฐคนนี้ ชาห์อับดุรเราะฮีมได้ตั้งใจจะแต่งงานเมื่ออายุหกสิบปี ทั้งที่ภรรยาคนแรกของท่าน ซึ่งเป็นมารดาของชัยค์ศอลาฮุดดีน ยังมีชีวิตอยู่ ในเรื่องนี้มีสัญญาณบ่งชี้จากเบื้องเร้นและข่าวดีเข้ามาเกี่ยวข้องอยู่ด้วย เมื่อชัยค์มุฮัมมัด พุลัตี ได้ทราบ…

[^1]: โชคดีที่ด้วยปากกาของท่านชาห์ศอฮิบเอง ได้มีการบันทึกเรื่องราวสำคัญในชีวิตของท่านไว้อย่างกระชับ ได้แก่ หลักสูตรการศึกษาที่ท่านได้เรียน ลักษณะเฉพาะบางประการในการสอนและการอบรมของบิดาของท่าน การให้บัยอะฮ์และการให้อิญาซะฮ์ การเดินทางไปยังหิญาซและการได้รับประโยชน์จากบรรดาชัยค์ที่นั่น การแนะนำและกล่าวถึงพวกท่านเหล่านั้น ตลอดจนเหตุการณ์สำคัญบางประการในชีวิต แหล่งที่มาหลักสองแหล่งของข้อมูลและเนื้อหาเหล่านี้คือ «อัลญุซอุลละฏีฟ ฟี ตัรญะมะติลอับดิฎฎออีฟ» (الجزء اللطيف في ترجمة العبد الضعيف) และหนังสือ «อินสานุลอัยน์ ฟี มะชายิคิลหะเราะมัยน์» (انسان العين في مشائخ الحرمين) ประวัติชีวิตโดยสังเขปของชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ส่วนใหญ่นำมาและคัดมาจากหนังสือสองเล่มนี้ คือ «อัลญุซอุลละฏีฟ» และ «อินสานุลอัยน์» บางแห่งได้อาศัยประโยชน์จาก «อันฟาสุลอาริฟีน» (انفاس العارفين) และ «อัลเกาลุลญะลี» (القول الجلي) ด้วย

[^2]: อัลญุซอุลละฏีฟ หน้า 3 ฉบับพิมพ์ที่ลาฮอร์

ท่านจึงตัดสินใจยกบุตรสาวของท่านให้แต่งงาน[^1] และในช่วงต้นปี ฮ.ศ. 1112 พิธีนิกาห์อันเป็นมงคลนี้ก็ได้เกิดขึ้น

จากหนังสือ "อัล-เกาลุลญะลี" (القول الجلی) ทำให้ทราบว่าชื่ออันทรงเกียรติของนางคือ ฟัครุนนิซาอ์ และนางมีความรู้ความเข้าใจในวิชาการศาสนาอย่างที่สตรีน้อยคนนักจะมีโอกาสและเกียรติได้รับ ผู้แต่งหนังสือดังกล่าว คือ ชัยค์มุหัมมัด อาชิก ผุลัตตี ซึ่งเป็นบุตรของพี่ชายแท้ ๆ ของนาง เขียนไว้ว่า — และเจ้าของบ้านย่อมรู้ดีที่สุดถึงสิ่งที่อยู่ในบ้าน —

«มารดาผู้ทรงเกียรติของท่าน เป็นผู้รอบรู้ในวิชาการแห่งชะรีอะฮ์ เช่น ตัฟซีรและหะดีษ ประดับประดาด้วยมารยาทแห่งตะริเกาะฮ์ มีความรู้แจ้งในความลับแห่งหะกีเกาะฮ์ และด้วยเหตุเหล่านี้ นางจึงเป็นความภาคภูมิใจของเพศสตรีอย่างแท้จริง และเป็นผู้ที่มีนามสมกับตัวตน»[^2]

ก่อนการถือกำเนิด ชาห์อับดุรเราะฮีมได้ฝันเห็นเคาะวาญะฮ์ กุฏบุดดีน บัคติยาร์ กากี (ร.ฮ.) ท่านได้แจ้งข่าวดีถึงการได้บุตรชาย และกล่าวว่า "จงตั้งชื่อเขาตามชื่อของฉันว่า กุฏบุดดีน อะห์มัด" ชาห์วะลียุลลอฮ์กล่าวว่า เมื่อข้าพเจ้าถือกำเนิดขึ้น เรื่องนี้ไม่ได้อยู่ในความทรงจำของท่านบิดา ท่านจึงตั้งชื่อว่า วะลียุลลอฮ์ หลังจากผ่านไปช่วงหนึ่ง ท่านจึงนึกขึ้นได้ และได้ตั้งชื่อที่สองของข้าพเจ้าว่า กุฏบุดดีน อะห์มัด[^3]

เมื่อชาห์วะลียุลลอฮ์อายุได้เจ็ดขวบ ท่านได้ร่วมละหมาดตะฮัจญุดกับบิดามารดา และขณะขอดุอาอ์ ท่านได้วางมือของท่านไว้ในมือของทั้งสอง ด้วยเหตุนี้ ความฝันที่บิดาผู้ทรงเกียรติของท่านเคยเห็นก่อนการถือกำเนิดของท่านจึงเป็นจริง[^4]

[^1]: อัล-อันฟาสุล-อาริฟีน (انفاس العارفین) หน้า 62–63 [^2]: อัล-เกาลุลญะลี (ฉบับลายมือ) เก็บรักษาไว้ที่ห้องสมุดคานกอฮ์กาซิมิยะฮ์ กาโกรี [^3]: อัล-อันฟาสุล-อาริฟีน หน้า 44 [^4]: แหล่งเดียวกัน หน้า 193

การศึกษา

เมื่อท่านชาฮ์ศอฮิบมีอายุได้ห้าขวบ ท่านก็ถูกส่งเข้ามักตับ (สำนักเรียนเบื้องต้น)[^1] เมื่ออายุเจ็ดขวบ ท่านได้ปฏิบัติซุนนะฮ์ของท่านนบีอิบรอฮีม คือได้รับการขลิบ และนับแต่อายุนั้นท่านก็ถูกฝึกให้เคยชินกับการละหมาด ในปลายปีนั้นเอง ท่านท่องจำอัลกุรอานจบ และเริ่มเรียนหนังสือภาษาเปอร์เซียและตำราย่อของภาษาอาหรับ[^2] แล้วจึงเรียนตำรา "อัล-กาฟิยะฮ์" (الكافية) จนจบ[^3] เมื่ออายุสิบขวบ ท่านเริ่มเรียน "ชัรห์ ญามี" (شرح جامی) ท่านกล่าวว่า "ข้าพเจ้าเริ่มมีความสามารถในการศึกษาค้นคว้าได้บ้างโดยรวม"[^4] เมื่ออายุสิบสี่ปี ท่านได้เรียนส่วนหนึ่งของ "ตัฟซีรอัล-บัยฎอวี" (تفسیر البیضاوی) เมื่ออายุสิบห้าปี ท่านสำเร็จการศึกษาวิชาการที่เรียนกันแพร่หลายในอินเดีย บิดาของท่านได้จัดงานเลี้ยงใหญ่ด้วยความปีติยินดีในโอกาสนี้ และได้จัดเตรียมอาหารไว้เป็นจำนวนมาก ซึ่งมีทั้งบุคคลชั้นสูงและสามัญชนมาร่วมงาน[^5]

ในวัยสิบห้าปีนั้นเอง ท่านได้เรียน "มิชกาต" (مشکاة) กับบิดาของท่าน ซึ่งเหลือเพียงส่วนน้อยเท่านั้น (ตั้งแต่ "กิตาบุล-บุยูอ์" จนถึง "อาดาบ") การอ่านหนังสือเล่มนี้ทำโดยเพื่อนร่วมเรียนอีกคนหนึ่ง ส่วนที่เหลืออยู่นั้นท่านก็ได้รับอิญาซะฮ์ (การอนุญาตให้ถ่ายทอด) จากบิดาของท่านเช่นกัน ท่านได้เรียนกับบิดาของท่านเองซึ่ง "เศาะฮีหฺอัล-บุคอรี" จนถึงกิตาบุฏ-เฏาะฮาเราะฮ์ "ชะมาอิล อัต-ติรมิซี" ครบทั้งเล่ม และบางส่วนของ "ตัฟซีรมะดาริก" และ "อัล-บัยฎอวี"[^6] ท่านกล่าวว่า "ความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่ประการหนึ่งของอัลลอฮ์คือ ข้าพเจ้าได้เข้าร่วมการสอนอัลกุรอานของบิดาหลายครั้ง ซึ่งทำให้ประตูบานหนึ่งแห่งความเข้าใจความหมายของอัลกุรอานได้เปิดออก"[^7]

หลักสูตรที่ท่านชาฮ์ศอฮิบได้ศึกษา

ท่านชาฮ์ศอฮิบได้กล่าวถึงหลักสูตรที่ท่านได้ศึกษาไว้อย่างละเอียดในหนังสือ "อัล-ญุซอุล-ละฏีฟ" (الجزء اللطیف)

[^1]: อัล-ญุซอุล-ละฏีฟ หน้า 2 [^2]: แหล่งเดิม [^3]: แหล่งเดิม [^4]: แหล่งเดิม หน้า 3 [^5]: แหล่งเดิม [^6]: แหล่งเดิม [^7]: แหล่งเดิม

ในวิชาฟิกฮ์ ได้แก่ ชัรห์ วิกายะฮ์ (شرح وقایہ) และอัลฮิดายะฮ์ (ہدایہ) (เว้นไว้บางส่วน) ในวิชาอุศูลุลฟิกฮ์ ได้แก่ อัลหุซามี (حسامی) และส่วนใหญ่ของอัตเตาฎีหฺ วัตตัลวีหฺ (توضیح و تلویح) ในวิชาตรรกศาสตร์ ได้แก่ ชัรห์ ชัมสิยะฮ์ (شرح شمسیہ) ครบทั้งเล่ม และส่วนหนึ่งของชัรห์ มะฏอลิอ์ (شرح مطالع) ในวิชาอิลมุลกะลาม ได้แก่ ชัรห์ อะกออิด (شرح عقائد) ครบทั้งเล่ม พร้อมกับส่วนหนึ่งของหาชิยะฮ์ของค็อยาลี (حاشیہ خیالی) และได้ศึกษาบางส่วนของชัรห์ มะวากิฟ (شرح مواقف) ในวิชาสุลูก ได้แก่ ส่วนหนึ่งของอะวาริฟ (عوارف) และรสาอิล นักชบันดิยะฮ์ (رسائل نقشبندیہ) เป็นต้น ในวิชาหะกออิก ได้แก่ ชัรห์ รุบาอิยาต ของเมาลานาญามี (شرح رباعیات) และอัลละวาอิห์ (لوائح) บทนำของชัรห์ อัลละมะอาต (مقدمہ شرح لمعات) บทนำของนักดุนนุศูศ (مقدمہ نقد النصوص) ในเรื่องคุณสมบัติพิเศษของพระนามและอายะฮ์ต่าง ๆ ได้แก่ประมวลที่เฉพาะเจาะจงในหัวข้อนี้ และอัลฟะวาอิดุลมิอะฮ์ (الفوائد المأة) เป็นต้น ท่านบิดาได้ให้อิญาซะฮ์แก่ข้าพเจ้าในคุณสมบัติพิเศษและประโยชน์เหล่านี้หลายครั้ง

ในวิชาการแพทย์ ได้แก่ อัลมูญัซ (موجز) ในวิชาปรัชญา ได้แก่ ชัรห์ ฮิดายะตุลหิกมะฮ์ (شرح ہدایۃ الحکمۃ) เป็นต้น ในวิชาอัลมะอานี ได้แก่ ส่วนใหญ่ของอัลมุเฏาวัล (مطول) และส่วนของมุคตะศ็อรุลมะอานี (مختصر المعانی) ที่มีหาชิยะฮ์ของมุลลาซาดะฮ์ ในวิชาเรขาคณิตและคณิตศาสตร์ ได้แก่ ตำราสั้น ๆ บางเล่ม

ในหลักสูตรนี้ของชาห์ศอฮิบ การวินิจฉัยและการคัดเลือกของบิดาผู้ทรงเกียรติและครูผู้แท้จริงของท่าน คือ ชาห์อับดุรเราะฮีม ศอฮิบ ก็มีส่วนอยู่บ้าง หลักสูตรการเรียนการสอนที่แพร่หลายในอินเดียมาตั้งแต่ศตวรรษที่เจ็ดแห่งฮิจเราะฮ์ ซึ่งในช่วงปลายศตวรรษที่เก้าแห่งฮิจเราะฮ์ เมื่อชัยค์อับดุลลอฮ์และชัยค์อะซีซุลลอฮ์เดินทางจากมุลตานมายังดิลลี ได้มีการเพิ่มตำราบางเล่มในวิชาอิลมุลกะลาม วาทศิลป์ (บะลาเฆาะฮ์) และวิชาเชิงเหตุผล (มะอ์กูลาต) ต่อมาในศตวรรษที่สิบ เมื่อมีร์ฟัตหุลลอฮ์ ชีรอซีเดินทางมายังอินเดีย ผลงานของอุละมาอ์รุ่นหลังแห่งอิหร่าน ได้แก่ มุหักกิก ดะวานี มีร์ศ็อดรุดดีน ชีรอซี มีร์ฆิยาษุดดีน มันศูร และมีร์ซาญาน ก็ได้เข้ามาอยู่ในหลักสูตร คาดว่าด้วยความใฝ่หาความจริงของชาห์อับดุรเราะฮีม ศอฮิบ และด้วยความเชื่อมั่นในสติปัญญาอันเฉียบแหลมของบุตรผู้มีอนาคตของท่าน ตำราหลายเล่มในหลักสูตรนั้น (ซึ่งส่วนใหญ่มีเนื้อหาซ้ำซ้อน) จึงถูกตัดออกไป ตัวอย่างเช่น ในวิชาไวยากรณ์ (นะห์วุ) แทนที่จะใช้อัลมิศบาห์ (مصباح) ลุบบุลอัลบาบ (لب الألباب) (ผลงานของกอฎีนาศิรุดดีน บัยฎอวี) และอัลอิรชาด (ارشاد) (ผลงานของกอฎีชิฮาบุดดีน เดาละตาบาดี) ก็สอนเพียงอัลกาฟิยะฮ์ (کافیہ) และชัรห์ ญามี (شرح جامی) ในวิชาอุศูลุลฟิกฮ์ ได้ตัดอัลมะนาร (منار) และบรรดาคำอธิบายของมัน รวมถึงอุศูล บัซดะวี (اصول بزدوی) ออกไป โดยใช้อัลหุซามีและบางส่วนของอัตเตาฎีหฺ วัตตัลวีหฺแทน ในวิชาตัฟซีรได้ตัดอัลกัชชาฟ (کشاف) ออกไป

ในวิชาหะดีษไม่มีตำรา "มะชาริกุลอันวาร" (مشارق الأنوار) รวมอยู่ด้วย ในวิชาวรรณคดี ตำรา "มะกอมาตุลหะรีรีย์" (مقامات الحريري) เป็นที่แพร่หลายทั่วไป และยังมีการกล่าวถึงผู้อาวุโสบางท่านที่ท่องจำตำรานี้ได้ด้วย แต่ตำรานี้กลับไม่ปรากฏในหลักสูตรการสอนของท่านชาฮ์ ทั้งนี้เป็นไปได้ว่าตำราเหล่านี้หลายเล่มอาจถูกละทิ้งไปจากการเรียนการสอนในวงศึกษาหลายแห่งแล้ว เมื่อถึงต้นศตวรรษที่สิบสอง

พึงทราบว่าในศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์นั้นเอง อุสตาซุลอุละมาอ์ มุลลา นิซามุดดีน สิฮาลวี ฟะรังกีมะฮัลลี ผู้ร่วมสมัยที่มีอายุมากกว่าท่านชาฮ์ และได้ถึงแก่กรรมเมื่อปี ฮ.ศ. 1161 ก่อนการเสียชีวิตของท่านชาฮ์สิบห้าปี ได้เพิ่มเติมเนื้อหาจำนวนมากเข้าไปในหลักสูตรการสอนนี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งได้เพิ่มตำราจำนวนมากในวิชาศ็อรฟ์และนะห์วู มันฏิก (ตรรกศาสตร์) และปรัชญา คณิตศาสตร์ บะลาเฆาะฮ์ (วาทศิลป์) และวิชากะลาม ภายหลังการเพิ่มเติมอื่น ๆ อีก (ซึ่งเกิดขึ้นในยุคของศิษย์ของท่าน และศิษย์ของศิษย์ โดยมิได้มีการวางแผนใด ๆ) หลักสูตรนี้จึงมีรูปแบบสุดท้ายเป็น "ดัรส์นิซามี" ซึ่งยังคงใช้อยู่ในมัดเราะซะฮ์แบบดั้งเดิมจนถึงทุกวันนี้[^1]

ในหลักสูตรการสอนที่ท่านชาฮ์ได้แจกแจงไว้นั้น ไม่ปรากฏตำราวรรณคดีอาหรับเลยแม้แต่เล่มเดียว ทั้งที่ผลงานภาษาอาหรับของท่านชาฮ์ โดยเฉพาะ "หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة) เป็นประจักษ์พยานว่าท่านไม่เพียงแต่เชี่ยวชาญในภาษาอาหรับและการประพันธ์ร้อยแก้วด้วยภาษานี้เท่านั้น หากแต่ (ในส่วนที่เกี่ยวกับหุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์) ท่านยังเป็นผู้ริเริ่มลีลาและสำนวนการเขียนแบบหนึ่ง ซึ่งเป็นสำนวนที่เหมาะสมที่สุดสำหรับการอธิบายและนำเสนอเนื้อหาและเจตนารมณ์ทางวิชาการ และเป็นสำนวนที่หลังจากอัลลามะฮ์ อิบนุคัลดูนแล้ว ก็ไม่มีผู้ใดเทียบ…

[^1]: เพื่อทราบถึงการเปลี่ยนแปลงของหลักสูตรการสอนในแต่ละยุคสมัย การเปลี่ยนแปลงของมาตรฐานความเป็นเลิศ การเพิ่มเติมคำอธิบายและเชิงอรรถหลายฉบับของตำราเล่มเดียวกัน ตลอดจนสาเหตุและปัจจัยของสิ่งเหล่านั้น โปรดดูหนังสือของบิดาผู้ทรงเกียรติ เมาลานา หะกีม ซัยยิด อับดุลหัยย์ (ร.ฮ.) "อัษษะกอฟะตุลอิสลามิยะฮ์ ฟิลฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) จัดพิมพ์โดย อัลมัจญ์มะอุลอิลมีย์ ดิมัชก์ และบทความเชิงวิชาการอันทรงคุณค่าของท่านเป็นภาษาอุรดู "ระบบการศึกษาของฮินดูสถานและการเปลี่ยนแปลง" จัดพิมพ์โดย ดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์

ที่ทัดเทียมและเสมอเหมือนนั้นไม่ปรากฏให้เห็น ดูเหมือนว่าท่านชาห์ได้ศึกษาด้วยตนเองซึ่งตำรามาตรฐานยุคเก่าของวรรณกรรมอาหรับ ทั้งร้อยแก้วและร้อยกรอง อันเป็นแบบอย่างของความราบรื่นและความไพเราะ และปลอดจากอิทธิพลของภาษาอาหรับแบบอะญัม (ที่ไม่ใช่อาหรับ) อยู่มาก และในระหว่างที่พำนักอยู่ในหิญาซ ได้มีการเตรียมพร้อมเป็นพิเศษในภาษาอาหรับสำหรับงานประพันธ์อันยิ่งใหญ่นี้ ซึ่งการกำหนดของอัลลอฮ์ได้สงวนไว้สำหรับท่านชาห์[^1] หากการกล่าวถึง "มะกอมาตอัลหะรีรี" (مقامات حریری) ถูกตกหล่นไปโดยไม่ได้ตั้งใจ การที่มันไม่ได้อยู่ในหลักสูตรของท่านชาห์ก็คงจะเป็นประโยชน์มากกว่าเป็นโทษ เพราะนักเขียนรุ่นหลังโดยทั่วไปล้วนได้รับบาดแผลจากมัน และด้วยเหตุนี้พวกเขาจึงผูกมัดตนเองกับสัจอ์ (ร้อยแก้วสัมผัส) และสัมผัสคำอย่างมาก จนโดยทั่วไปแล้วดูไร้ความสามารถที่จะถ่ายทอดความหมายอันสูงส่งและแสดงสิ่งที่อยู่ในใจได้อย่างเป็นธรรมชาติและลื่นไหล หลังจากอัลหะรีรี ผู้ใดก็ตามที่จับปากกาเขียนเรื่องใด ก็เขียนด้วยปากกาของอัลหะรีรีนั่นเอง ซึ่งเป็นสิ่งที่เกิดขาดแคลนเสียแล้ว แม้แต่จดหมาย บทความ คำนิยมหนังสือ จนกระทั่งถ้อยคำยาว ๆ ของฟัตวา ก็ไม่พ้นจากอิทธิพลของอัลหะรีรีนี้

ท่านชาห์กล่าวว่า ตั้งแต่สมัยที่ยังเป็นนักศึกษา ความคิดอันสูงส่งก็ผุดขึ้นในใจ ซึ่งรู้สึกได้ถึงความก้าวหน้าอยู่เสมอ[^2] หลังจากบิดาของท่านเสียชีวิต ท่านได้สอนตำราศาสนาและวิชาการทางปัญญาอย่างสม่ำเสมอเป็นเวลาสิบสองปี[^3] และได้มีโอกาสใคร่ครวญและทุ่มเทในทุกศาสตร์

ความเมตตา การอบรม และการอนุญาตกับการแต่งตั้งเป็นเคาะลีฟะฮ์จากบิดาผู้ทรงเกียรติ

ท่านชาห์กล่าวว่า ความเมตตาของบิดาที่มีต่อสภาพของข้าพเจ้านั้นเป็นเช่นนั้น ซึ่งน้อยนัก…

[^1]: ผู้เขียน "อัลยานิอุลญะนี" (الیانع الجنی) เขียนว่า: "وقد اقام بالحجاز سنين و زاحم العرب وسمع من اهل البادية وهم يومئذ احسن حالا منهم في زماننا" (ท่านพำนักอยู่ในหิญาซหลายปี คลุกคลีกับชาวอาหรับ และได้ฟังจากชาวชนบท ซึ่งในขณะนั้นมีภาษาที่ถูกต้องและไพเราะดีกว่าในยุคของเรา) หน้า 83

[^2]: อัลญุซอุลละฏีฟ หน้า 13

[^3]: […]

...ของบิดาตกแก่บุตร (มิใช่) ของครูคนใดตกแก่ศิษย์ หรือของชัยค์คนใดตกแก่มุรีด[^1] วิธีการอบรมของท่านชาฮ์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) ก็เปี่ยมด้วยวิทยปัญญายิ่งนัก ท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) เล่าว่า วันหนึ่งในวัยเด็ก ท่านได้ไปเที่ยวชมสวนแห่งหนึ่งพร้อมกับกลุ่มมิตรสหายและญาติพี่น้อง เมื่อกลับมา ท่านบิดาได้กล่าวว่า "วะลียุลลอฮ์ ในวันและคืนนี้เจ้าได้อะไรที่จะคงอยู่สืบไปบ้าง?" ข้าพเจ้าอ่านซิกรฺและวิริดในช่วงเวลานั้นไปเท่านี้ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวว่า เมื่อได้ยินดังนั้น ใจของข้าพเจ้าก็เย็นชาต่อการเที่ยวชมและหาความสำราญในสวนโดยสิ้นเชิง หลังจากนั้นก็ไม่เคยเกิดความอยากในเรื่องนี้อีกเลย[^2] ท่านชาฮ์เล่าว่า ท่านบิดาได้สอนข้าพเจ้ามากมายในเรื่องวิทยปัญญาเชิงปฏิบัติ มารยาทในที่ชุมนุม การขัดเกลาตน และความรอบรู้ทางปัญญา และท่านมักจะท่องบทกวีนี้ว่า

«ความสงบสุขแห่งสองโลกนั้น คำอธิบายของมันมีอยู่สองคำ คือ กับมิตรสหายจงมีไมตรี กับศัตรูจงผ่อนปรน»

ท่านกล่าวว่า ท่านบิดาได้สั่งสอนข้าพเจ้าว่า บรรดาผู้ที่มีฐานะต่ำกว่า จงให้สลามแก่พวกเขาก่อนเสมอ จงปฏิบัติต่อพวกเขาด้วยอัธยาศัยไมตรีอันดีเสมอ จงไต่ถามสารทุกข์สุกดิบของพวกเขา และอย่าถือว่าสิ่งนี้เป็นเรื่องเล็กน้อย

«หัวใจนับร้อยอาณาจักรอาจซื้อได้ด้วยการชำเลืองมองเพียงครึ่งแวบ แต่บรรดาผู้งดงามกลับบกพร่องในการค้าขายเช่นนี้»

ท่านยังกล่าวอีกว่า บางคนยึดติดกับเครื่องแต่งกายหรือนิสัยบางอย่างโดยเฉพาะ บางคนกำหนดคำพูดติดปากของตนไว้ บางคนรังเกียจอาหารบางอย่างจนกลายเป็นที่รู้จักกันไปว่าเป็นนิสัยของพวกเขา พึงหลีกเลี่ยงสิ่งเหล่านี้ทั้งหมด ในการสนองความปรารถนาใด ๆ ของตน...

[^1]: อัลญุซอุลละฏีฟ หน้า 3 [^2]: อันฟาสุลอาริฟีน (انفاس العارفين) หน้า 63 [^3]: แหล่งเดียวกัน หน้า 58

ไม่ควรมีเพียงการแสวงหาความเพลิดเพลินเป็นจุดมุ่งหมาย แต่ควรมุ่งหมายเพื่อสนองความจำเป็นบางประการ เพื่อให้ได้มาซึ่งความประเสริฐบางอย่าง หรือเพื่อปฏิบัติตามซุนนะฮ์ ในท่าทางการเดิน การนั่ง และการลุกขึ้น ไม่ควรแสดงออกถึงความอ่อนแอหรือความเกียจคร้านแต่อย่างใด ตามคำบอกเล่าของท่านชาฮ์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) ท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) เปี่ยมด้วยคุณลักษณะอันสูงส่ง ได้แก่ ความกล้าหาญ ความหลักแหลม ความสามารถในการจัดการ และความมีเกียรติ ท่านมีสติปัญญาในเรื่องการดำเนินชีวิตทางโลกอย่างสมบูรณ์และเพียบพร้อม เช่นเดียวกับสติปัญญาในเรื่องโลกหน้า และท่านนิยมความพอดีในทุกเรื่อง บุคลิกภาพและอุปนิสัยของท่านชาฮ์ก็คือภาพสะท้อนของสิ่งเหล่านี้เอง[^1]

ท่านได้ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) กับบิดาของท่านเองเมื่ออายุสิบสี่ปี[^2] และได้ปฏิบัติกิจทางจิตวิญญาณของเหล่าซูฟี โดยเฉพาะอย่างยิ่งกิจของบรรดาชัยค์สายนักชบันดียะฮ์ ได้รับการเพ่งจิต (ตะวัจญุฮ์) และการอบรมสั่งสอน (ตัลกีน) บิดาของท่านได้สอนมารยาทแห่งตะริเกาะฮ์ส่วนหนึ่ง และได้สวมเสื้อคลุมคิรเกาะฮ์ให้แก่ท่าน[^3] เมื่อท่านชาฮ์มีอายุสิบเจ็ดปี ท่านชาฮ์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) ก็ได้จากโลกนี้ไป ในยามป่วยหนักก่อนสิ้นชีวิต ท่านได้ให้อิญาซะฮ์ (การอนุญาต) แก่ท่านในการรับบัยอะฮ์และการชี้นำ และได้กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า «มือของเขาเปรียบเสมือนมือของฉัน»[^4]

การแต่งงาน

เมื่อท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) มีอายุสิบสี่ปี บิดาผู้ทรงเกียรติของท่านได้จัดการให้ท่านแต่งงานกับบุตรสาวของท่านชัยค์อุบัยดุลลอฮ์ ศิดดีกี ผุลัตตี ผู้เป็นลุง (พี่ชายของมารดา) ของท่าน เมื่อฝ่ายครอบครัวเจ้าสาวขอให้เลื่อนเวลาออกไป ท่านชาฮ์อับดุรเราะฮีมได้ขออภัยและกล่าวว่า ในการนี้มีความเหมาะสมอยู่ ต่อมาเหตุการณ์ในครอบครัวที่เกิดขึ้นติดต่อกันก็ได้พิสูจน์ให้เห็นว่า หากการแต่งงานมิได้เกิดขึ้นในช่วงเวลานั้น ก็คง…

[^1]: อันฟาสุลอาริฟีน (انفاس العارفين) หน้า 83 [^2]: อัลญุซอุลละฏีฟ (الجزء اللطيف) หน้า 2 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 3 [^4]: (ไม่ปรากฏเชิงอรรถที่ 4 ในหน้านี้ — เชิงอรรถที่ 3 อ้างอิงที่ อ้างแล้ว หน้า 3)

เป็นเวลาหลายวัน[^1] จากภรรยาท่านนี้ ท่านได้บุตรชายคนโต คือ ชัยค์มุฮัมมัด ผู้ซึ่งได้รับการศึกษาจากท่านเอง ท่านชาฮ์ได้แต่งริสาละฮ์ขั้นต้นเล่มหนึ่งให้แก่เขา เขาเป็นผู้ร่วมเรียนและเป็นผู้อ่าน (กอรี) ในการเรียน "ชะมาอิล อัต-ติรมิซี" ของชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.)[^2] หลังจากท่านชาฮ์ถึงแก่กรรม เขาได้ย้ายไปอยู่ที่เมืองบุฑานะฮ์ และพำนักอยู่ที่นั่นตลอดชีวิต ถึงแก่กรรมในปี ฮ.ศ. 1208 และถูกฝังไว้ที่ลานของมัสยิดญามิอ์ของเมืองนั้น[^3] ด้วยเหตุนี้ ท่านชาฮ์จึงใช้กุนยะฮ์ว่า "อบูมุฮัมมัด"[^4] มีการกล่าวถึงบุตรชายสองคนของชัยค์มุฮัมมัด ซึ่งถูกฝังอยู่เคียงข้างเขา ในหนังสือ "มะกอลาต ฏอรีเกาะฮ์" (مقالات طریقت) แต่ในหนังสือต่าง ๆ ระบุว่าเขาไม่มีผู้สืบสกุล ท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้เขียนฝากสลามจากพี่ชายคนโต คือ ชัยค์มุฮัมมัด บุตรชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ไว้ในจดหมายสามฉบับที่มีถึงท่านชาฮ์อบูสะอีด หะสะนี เราะอ์ เบรัลวี (ร.ฮ.) ในบางฉบับเขียนว่า "พี่ชายผู้อาวุโส ชัยค์มุฮัมมัด" และในบางฉบับเขียนฝากสลามในนาม "อัช-ชัยค์ อัล-กะบีร มุฮัมมัด" จากจดหมายเหล่านี้ทำให้เห็นถึงความรักใคร่และความสัมพันธ์ระหว่างพี่น้องด้วย[^5]

การสมรสครั้งที่สอง

การสมรสครั้งที่สองของท่านชาฮ์ หลังจากภรรยาคนแรกถึงแก่กรรม คือกับ […] ของสัยยิดษะนาอุลลอฮ์ โสนีปะตี

[^1]: ท่านชาฮ์เขียนว่า เพียงไม่กี่วันหลังจากนั้น แม่ยายของข้าพเจ้าก็ถึงแก่กรรม และไม่กี่วันหลังจากนั้น ยายของนาง แล้วต่อมาลูกพี่ลูกน้องของข้าพเจ้า ชาฮ์ฟัครุลอาลัม (มารดาของภรรยาคนแรกของข้าพเจ้าและของพี่ชายข้าพเจ้า ศอลาหุดดีน) ก็ถึงแก่กรรม [^2]: นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزہۃ الخواطر) เล่ม 6 [^3]: เล่มเดียวกัน [^4]: อัล-อิรชาด ฟี มุฮิมมาต อัล-อิสนาด (الارشاد فی مہمات الاسناد) [^5]: มักตูบ อัล-มะอาริฟ (مکتوب المعارف) (ต้นฉบับลายมือ) หน้า 16–17–18

...สาวผู้ใหญ่ (ศอฮิบซาดี) ผู้นี้เกิดขึ้นด้วยความผูกพันทางอิรอดะฮ์ (ความศรัทธาต่อชัยค์) ซึ่งเป็นชาวเมืองโสนีปัต และสืบเชื้อสายมาจากซัยยิดนาศิรุดดีน ชะฮีด แห่งโสนีปัต[^1] จากภรรยาผู้ทรงเกียรติท่านนี้ ได้ให้กำเนิดบุตรชายผู้มีชื่อเสียงทั้งสี่ของท่าน (หะฎรัตชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.), ชาห์เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.), ชาห์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) และชาห์อับดุลฆอนี (ร.ฮ.)) ซึ่งในอินเดีย...

[^1]: ประวัติของซัยยิดนาศิรุดดีน ชะฮีด ปรากฏอยู่ในหนังสือ "เกาะศรุ อาริฟาน" (قصر عارفان) เรียบเรียงโดยเมาละวีอะห์มัด อะลี ค็อยรอบาดี (ซึ่งตีพิมพ์ภายใต้การดูแลของดร.มุฮัมมัด บากิร ในปี ฮ.ศ. 1385) หน้า 280–290 ผู้แต่งระบุว่าท่านเป็นบุตรของอิมามบากิร บุตรของอิมามซัยนุลอาบิดีน และเขียนว่าเป็นพี่น้องของอิมามญะอ์ฟัร อัศศอดิก ผู้แต่งได้บรรยายการเดินทางของท่านผ่านคุรอซาน และจากคุรอซานไปยังฆัซนี แล้วจากฆัซนีมุ่งหน้าสู่เมืองก็อนเนาจ์พร้อมทหารม้าหกสิบหกนาย (ซึ่งผู้แต่งได้ระบุชื่อไว้ด้วย) ตามคำบรรยายของผู้แต่ง ท่านเดินทางมาถึงโสนีปัตในปี ฮ.ศ. 136 ซึ่งเป็นสมัยของสุลฏอนชิฮาบุดดีน โฆรี และเป็นยุคการปกครองของอะมีรุลมะมาลิก นะศีรุดดีน ผู้ปกครองราชสำนักคือ อรชุน ดีโอ ได้เสนอขอซื้อม้าอาหรับ แต่อิมามไม่ยอมรับ ต่อมาการเจรจายืดเยื้อจนนำไปสู่การสู้รบ สหายของอิมามได้ทำให้อรชุน ดีโอพ่ายแพ้ แต่ในการต่อสู้กับพี่ชายของเขาคือ หรหร ดีโอ เมื่อวันที่ 12 มุฮัรร็อม ฮ.ศ. 142 อิมามผู้ทรงเกียรติพร้อมด้วยสหายผู้อุทิศชีวิตได้ดื่มจอกแห่งการเป็นชะฮีด คำบรรยายนี้ ที่ว่าในปี ฮ.ศ. 142 มีบุคคลหนึ่งจากตระกูลอะฮ์ลุลบัยต์เดินทางมาถึงเมืองโสนีปัตทางตอนเหนือของอินเดีย และได้เป็นชะฮีดนั้น ขัดแย้งกับรายงานและข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่เป็นที่ยอมรับ เพราะในเวลานั้นนักรบและผู้มีความกล้าหาญชาวมุสลิมยังไปไม่ถึงเกินกว่าแคว้นสินธ์และมุลตาน และจนถึงเวลานั้นการปกครองของอิสลามก็ยังไม่ขยายเกินสินธ์และมุลตาน ศูนย์กลางของรัฐอิสลามที่มีขึ้นในช่วงปลายศตวรรษที่สามและต้นศตวรรษที่สี่ คือเมืองมันศูเราะฮ์ มะห์มูด ฆัซนะวีขึ้นครองราชย์ในปี ฮ.ศ. 388 และการบุกอินเดียครั้งแรกของเขาเกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 391 ส่วนชิฮาบุดดีน มุฮัมมัด โฆรี ซึ่งกล่าวกันว่าอิมามนาศิรุดดีนอยู่ร่วมสมัยนั้น เขามุ่งหน้าสู่อินเดียเป็นครั้งแรกในปี ฮ.ศ. 572 และในปี ฮ.ศ. 588 ได้ทำให้ปฤถวีราชพ่ายแพ้อย่างราบคาบ แล้วสถาปนาการปกครองถาวรในอินเดีย นอกจากนี้ ในตำราด้านเชื้อสาย (อันสาบ) ไม่มีชื่ออิมามนาศิรุดดีนอยู่ในรายชื่อบุตรของอิมามมุฮัมมัด บากิรเลย ผู้เรียบเรียงบัญชีสายตระกูลบางท่านแสดงไว้ว่าท่านอยู่ในชั้นที่ยี่สิบสองถัดจากอิมาม ด้วยเหตุนี้ คำบรรยายของผู้แต่ง "เกาะศรุ อาริฟาน" จึง[ขัดกับ]ข้อเท็จจริงที่เป็นที่ยอมรับ (ต่อที่หน้า 107)

...«อัรกานอัรบะอะฮ์» (สี่เสาหลัก) แห่งการฟื้นฟูศาสนาครั้งที่สอง (ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงเมตตาพวกท่าน) และยังมีบุตรสาวอีกหนึ่งคนชื่ออะมะตุลอะซีซ นางได้สมรสกับเมาละวี มุฮัมมัด ฟาอิก บุตรของเมาลานา มุฮัมมัด อาชิก แห่งพุลัต นางมีบุตรหลาน และเชื้อสายของนางก็สืบต่อมา

การเดินทางไปประกอบพิธีหัจญ์

ในชีวิตด้านวิชาการ ด้านความคิด ด้านดะอ์วะฮ์ และด้านการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่านชาห์ (ร.ฮ.) การเดินทางไปยังแผ่นดินหิญาซอันศักดิ์สิทธิ์และการพำนักอยู่ที่นั่นเป็นเหตุการณ์ที่สร้างประวัติศาสตร์ เป็นบทใหม่ในหนังสือแห่งชีวิตของท่าน และเป็นเส้นแบ่งเขตที่ชัดเจน ระหว่างการพำนักอันยาวนานในหิญาซซึ่งกินเวลามากกว่าหนึ่งปีนั้น ความสามารถทางสติปัญญาและวิชาการของท่านได้ก้าวผ่านขั้นตอนแห่งพัฒนาการ ซึ่งดูภายนอกแล้วไม่อาจเกิดขึ้นได้ในอินเดีย และสำหรับสิ่งนี้จำเป็นต้องมีสถานที่อันเป็นศูนย์กลางและเป็นสากลอย่างหะเราะมัยน์ (สองนครศักดิ์สิทธิ์) ในการเดินทางครั้งนี้เองท่านได้ศึกษาวิชาหะดีษอย่างกว้างขวางและลึกซึ้ง และได้ศึกษาวิชาอันทรงเกียรตินี้จนสมบูรณ์จากบรรดาชัยค์ผู้สมบูรณ์ที่มาชุมนุมกันที่นั่นจากดินแดนและเมืองต่าง ๆ ซึ่งวิชานี้มีฐานะเป็น «หะญะรุซซาวิยะฮ์» (ศิลามุมหลัก) ของปราสาทอันสูงตระหง่านแห่งการฟื้นฟูและการปฏิรูปของท่าน และด้วยวิชานี้ท่านได้บรรลุถึงระดับแห่งการค้นคว้าวิจัย (ตะห์กีก) และการวินิจฉัย (อิจญ์ติฮาด) ซึ่งในช่วงหลายศตวรรษหลังนี้มีน้อยคนนักที่จะบรรลุถึง (และในส่วนที่เกี่ยวกับเป้าหมายและความลับของชะรีอะฮ์ และการประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษนั้น ไม่มีผู้ใดบรรลุถึงมาหลายศตวรรษแล้ว)

(ต่อจากหน้า 106) ...ขัดแย้งอย่างชัดเจนกับประวัติศาสตร์ที่เป็นที่รู้จัก และไม่น่าเชื่อถือ อย่างไรก็ตาม หลักฐานของอิมามนาศิรุดดีน (ซึ่งยากจะระบุปีที่แน่นอนได้) เป็นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ถ่ายทอดสืบต่อกันมาอย่างต่อเนื่องในละแวกนั้น ครอบครัวของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) มีความเกี่ยวดองกับตระกูลอันสูงศักดิ์นี้มาแต่เดิม และการสมรสครั้งที่สองของท่านก็เกิดขึ้นกับตระกูลนี้ ดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น

ในเวลาที่เดินทางไปประกอบพิธีหัจญ์ ท่านชาห์ศอฮิบมีอายุสามสิบปี[^1] เมื่อพิจารณาสภาพการเมืองในยุคนั้น ความปลอดภัยของเส้นทาง การแผ่อำนาจของมหาอำนาจต่างชาติบางกลุ่ม ตลอดจนภยันตรายทั้งทางบกและทางทะเล และภัยจากโจรผู้ร้ายแล้ว การเดินทางครั้งนี้จึงเป็นหลักฐานอันชัดแจ้งถึงความมุ่งมั่นอันสูงส่งของท่าน ความกระหายในวิชาความรู้ และความผูกพันทางใจที่ท่านมีต่อสองนครอันศักดิ์สิทธิ์ (อัลหะเราะมัยน์ อัชชะรีฟัยน์) อีกทั้งยังบ่งบอกถึงความรักต่ออิสลามและวิสัยทัศน์อันกว้างไกลและสูงส่งของท่านด้วยว่า สายตาของท่านในการพิทักษ์ศาสนาในอินเดีย ตลอดจนความรุ่งเรืองและความมั่นคงของประชาชาติอิสลามแห่งอินเดีย มิได้จำกัดอยู่เพียงการศึกษาสภาพการณ์ภายในอินเดีย และการแสวงหาวิธีการเยียวยาแก้ไขอยู่ ณ ที่นั่นเท่านั้น หากท่านยังปรารถนาจะปฏิบัติตามนัยอันลึกซึ้งของอัลกุรอานที่ว่า

لِّيَشْهَدُوا۟ مَنَـٰفِعَ لَهُمْ

«เพื่อพวกเขาจะได้มาประจักษ์ถึงประโยชน์ต่าง ๆ สำหรับพวกเขา» (ซูเราะฮ์อัล-หัจญ์ 22:28)[^2]

ด้วยการรับประโยชน์จากวิชาความรู้และมะอ์ริฟะฮ์ สติปัญญาและความคิด ประสบการณ์และความพยายามของคณะผู้แทนแห่งอิสลามและแขกของพระผู้ทรงกรุณาปรานี (ฎุยูฟุรเราะห์มาน) ที่มาจากทุกสารทิศของโลก ณ ใจกลางและศูนย์กลางแห่งโลกอิสลามแห่งนี้

ในเวลานั้น เมืองสุรัตเป็นเมืองท่าของอินเดียและเป็นประตูสู่มักกะฮ์ สถานที่ต่าง ๆ ตามเส้นทาง โดยเฉพาะมาลวะฮ์และคุชราต ได้กลายเป็นเป้าแห่งการปล้นสะดมและการขูดรีดของพวกมราฐะ การเดินทางไกลจากอินเดียตอนเหนือไปยังอินเดียตอนใต้ด้วยพาหนะในยุคนั้น คือเกวียนเล็กและเกวียนอูฐ จึงมิใช่เรื่องง่าย[^3] ชายฝั่งทั้งหมดของทะเลอาหรับ (ทะเลอินเดีย) และทะเลแดง [ตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของ] โจรสลัดชาวโปรตุเกสและชาวฮอลันดา (ดัตช์) และ…

[^1]: จาก "อัลเกาลุลญะลี" (القول الجلی) ทราบว่า ก่อนการเดินทางไปหัจญ์ครั้งนี้ซึ่งได้สำเร็จลุล่วง ท่านชาห์ศอฮิบเคยตั้งใจเดินทางและมุ่งมั่นจะอพยพ (ฮิจญเราะฮ์) อย่างกะทันหันครั้งหนึ่งเมื่ออายุยี่สิบปี และได้ออกเดินทางอย่างลับ ๆ โดยไม่มีเสบียงและสัมภาระ เมื่อไปถึงชายฝั่งทะเลจึงทราบว่าเรือออกไปหมดแล้ว ไม่มีเรือเหลืออยู่เลย จำต้องพักอยู่ที่เมืองคัมบัต ครั้งหนึ่งขณะทำมุรอเกาะบะฮ์ ได้เกิดสภาวะขึ้นจนใจของท่านเย็นชาต่อการเดินทาง และได้ตัดสินใจเดินทางกลับ ในเรื่องนี้มีสัญญาณบางประการจากท่านเราะซูล ﷺ รวมอยู่ด้วย (อัลเกาลุลญะลี ฉบับต้นฉบับลายมือ ข่านกอฮ์กาซิมียะฮ์ เกาะลันดะรียะฮ์ กาโกรี)

[^2]: ซูเราะฮ์อัล-หัจญ์ – 28

[^3]: จากมัลฟูซาตของท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ทราบว่า ท่านชาห์ศอฮิบได้เดินทางผ่านแคว้นราชปุตานะในการเดินทางครั้งนี้ด้วย หน้า […]

ฝรั่งเศสและอังกฤษ ผู้ล่าอาณานิคม ผู้เดินทางไปทำหัจญ์ไม่ปลอดภัยจากภัยการโจมตีทางทะเลของพวกเขา รายละเอียดของความยากลำบากและเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่ผู้ไปหัจญ์ประสบนั้น สามารถดูได้จากบันทึกการเดินทางในยุคนั้น (ซึ่งมีผู้เรียบเรียงไว้และหลงเหลือมาถึงปัจจุบันเพียงน้อยมาก) แม้แต่ในเส้นทางภายในฮินดูสถานเอง สภาพก็เป็นเช่นนี้ คือหากในเวลากลางคืนมีเพื่อนร่วมทางคนใดพลัดหลงอยู่ในหมู่บ้านหรือชุมชนใด ท่านชาห์ก็จะเริ่มอ่านวิรด์ «ยา บะดีอัล-อะญาอิบ บิล-ค็อยร์ ยา บะดีอ์»

จากเมืองสุรัตไปถึงญิดดะฮ์ใช้เวลาสี่สิบห้าวัน[^1] และได้เข้าสู่มักกะฮ์อัล-มุกัรเราะมะฮ์ในวันที่ 15 ซุลกะอ์ดะฮ์ ตามคำขอของอุละมาอ์และนักศึกษา ท่านได้เริ่มสอนที่มัสยิดอัล-หะรอม ใกล้กับมุศ็อลลาของมัษฮับหะนะฟี ซึ่งมีผู้คนมาร่วมฟังอย่างคับคั่ง[^1]

ท่านชาห์เขียนไว้ในหนังสือ «อัล-ญุซอุล-ละฏีฟ» (الجزء اللطیف) ว่า ในปี ฮ.ศ. 1143 ความปรารถนาที่จะไปเยือนหะเราะมัยน์ทั้งสองได้ครอบงำจิตใจ ในช่วงปลายปี ฮ.ศ. 1143 (เดือนซุลหิจญะฮ์) ข้าพเจ้าได้รับเกียรติให้ประกอบพิธีหัจญ์ และได้พำนักอยู่ใกล้บัยตุลลอฮ์จนถึงปี ฮ.ศ. 1144 ได้รับเกียรติให้ไปเยือนมะดีนะฮ์ ได้รับการรายงานหะดีษจากชัยค์อบูฏอฮิร อัล-มะดะนี และบรรดาชัยค์อื่น ๆ แห่งหะเราะมัยน์ ได้ร่วมวงสนทนากับอุละมาอ์แห่งหะเราะมัยน์ ชัยค์อบูฏอฮิร อัล-มะดะนี ได้สวมคิรเกาะฮ์ให้ข้าพเจ้า ซึ่งโดยมากแล้วรวบรวมคิรเกาะฮ์ทั้งหมดของบรรดาศูฟีไว้ ในปลายปี ฮ.ศ. 1144 นั้น ข้าพเจ้าได้ประกอบพิธีหัจญ์อีกครั้งหนึ่ง และในต้นปี ฮ.ศ. 1145 ได้ออกเดินทางกลับฮินดูสถาน และในวันศุกร์ที่ 14 เราะญับ ฮ.ศ. 1145 ก็ได้กลับถึงถิ่นพำนักของตน (ดิลลี) โดยสวัสดิภาพ[^2]

บรรดาชัยค์และครูบาอาจารย์แห่งหะเราะมัยน์ของท่านชาห์

ท่านชาห์ได้แต่งหนังสือเฉพาะเล่มหนึ่งเพื่อแนะนำและบันทึกประวัติบรรดาชัยค์และครูบาอาจารย์แห่งหะเราะมัยน์ ชื่อว่า «อินซานุล-อัยน์ ฟี มะชาอิคิล-หะเราะมัยน์» (انسان العین فی مشائخ الحرمین) ในหนังสือเล่มนี้ ท่านได้แนะนำชัยค์คนสำคัญของท่าน ผู้เป็นครูผู้มีพระคุณและเป็นที่รักของท่าน คือ ชัยค์อบูฏอฮิร มุหัมมัด บิน อิบรอฮีม อัล-กุรดี อัล-มะดะนี ไว้อย่างค่อนข้างละเอียด เนื่องจาก

[^1]: อัล-เกาลุล-ญะลี (ต้นฉบับลายมือ) [^2]: อัล-ญุซอุล-ละฏีฟ หน้า 5

อุปนิสัยและความสามารถอันสูงส่งของครูบาอาจารย์และชัยค์โดยเฉพาะ ย่อมประทับรอยลึกซึ้งไว้ในตัวศิษย์ และแนวโน้มทางความคิดกับผลงานวิจัยของท่านเหล่านั้นก็ส่งผลอันพลิกผันต่อศิษย์ผู้ทรงปัญญาเหล่านี้ ดังนั้นจึงสมควรกล่าวถึงท่านเหล่านั้นโดยละเอียดพอสมควร

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า ชัยค์อบูฏอฮิร มุฮัมมัด บิน อิบรอฮีม ได้ศึกษาวิชาหะดีษจากบิดาของท่าน คือชัยค์อิบรอฮีม อัลกุรดี หลังจากนั้นท่านได้รับประโยชน์ส่วนใหญ่จากชัยค์หะสัน อัลอุญัยมี[^1] ต่อมาท่านได้เรียนหนังสือ «ชะมาอิล อันนะบะวียะฮ์» (شمائل نبوی) และ «มุสนัด อิมามอะห์มัด» (مسند امام احمد) จากอะห์มัด อันนัคลี และชัยค์อับดุลลอฮ์ อัลบัศรี ในเวลาไม่ถึงสองเดือน ท่านได้รับประโยชน์จากอุละมาอ์ที่เดินทางมายังหะเราะมัยน์อยู่เสมอ ท่านได้รับอิญาซะฮ์ในการรายงานหนังสือของมุลลาอับดุลหะกีม สิยาลโกฏี (ร.ฮ.) และชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิห์ละวี จากชัยค์อับดุลลอฮ์ ลาโฮรี และได้เรียนหนังสือภาษาอาหรับบางเล่ม กับหนึ่งในสี่ของ «ฟัตหุลบารี» (فتح الباری) จากชัยค์สะอีด กูกนี[^2]

ในหนังสือ «อัลยานิอ์ อัลญะนี» (الیانع الجنی) อัลลามะฮ์มุหฺสิน บิน ยะห์ยา อัตติรฮุตี เขียนไว้ว่า ชัยค์อบูฏอฮิรเคยกล่าวว่า "ชัยค์วะลียุลลอฮ์รับสายรายงาน (สะนัด) ด้านถ้อยคำจากฉัน ส่วนฉันได้รับประโยชน์จากท่านในด้านความหมายของหะดีษ" และในอิญาซะฮ์ของท่านก็เขียนไว้เช่นนี้เช่นกัน[^3]

ชัยค์อบูฏอฮิร (แม้จะเป็นมุหัดดิษผู้ยิ่งใหญ่) ก็เป็นผู้ศรัทธาอย่างยิ่งต่อบรรดาศูฟี และระมัดระวังที่จะไม่วิพากษ์วิจารณ์พวกเขา ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวว่า เมื่อข้าพเจ้าลาจากชัยค์อบูฏอฮิร ท่านได้อ่านบทกวีนี้ว่า

نسيتُ كلَّ طريقٍ كنتُ أعرفه إلّا طريقًا يؤدّيني لربعكم

«ฉันลืมทุกเส้นทางที่ฉันเคยรู้จัก เว้นแต่เส้นทางที่นำฉันไปสู่บ้านของท่าน»

[^1]: ในหนังสือ «อินสานุลอัยน์» (انسان العین) ท่านชาฮ์เขียนฉายาของท่านว่า "อะญะมี" ซึ่งน่าจะเป็นความผิดพลาดในการพิมพ์ ในหนังสือชีวประวัติทั่วไปท่านถูกกล่าวถึงว่า "อัลอุญัยมี" (ในรูปตัศฆีร) (ดู «อัลอะอ์ลาม» ของอัซซิรกลี เล่ม 2 หน้า 223) [^2]: อินสานุลอัยน์ หน้า 13 [^3]: อัลยานิอ์ อัลญะนี ฟี อะสานีด อัชชัยค์ อับดิลฆอนี, รวมเล่มกับ «กัชฟุลอัสตาร อัน ริญาล มะอานี อัลอาษาร» ของริญานี, สำนักพิมพ์ดารุลอิชาอะฮ์ วัตตัดรีส, เดโอบันด์

นี่คือคำตอบของท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) ด้วยเช่นกัน ท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) กล่าวว่า เมื่อบิดาของข้าพเจ้าจะอำลาจากนครมะดีนะฮ์อันบริสุทธิ์ ท่านได้กราบเรียนคำนี้ต่ออาจารย์ผู้ทรงเกียรติของท่าน และอาจารย์ก็ยินดีอย่างยิ่งเมื่อได้ยินว่า «สิ่งใดที่ข้าพเจ้าเคยศึกษามา ข้าพเจ้าได้ลืมเสียสิ้นแล้ว เว้นแต่วิชาความรู้ด้านศาสนาและหะดีษ»[^1]

ชีวิตและภารกิจต่าง ๆ ของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ในเวลาต่อมา (ซึ่งรายละเอียดจะปรากฏในหน้าต่อ ๆ ไป) ได้ยืนยันความจริงข้อนี้ ว่าสิ่งที่ท่านได้กล่าวไว้นั้น ท่านได้ปฏิบัติให้เห็นจริง

مِّنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا۟ مَا عَـٰهَدُوا۟ ٱللَّهَ عَلَيْهِ

«ในหมู่ผู้ศรัทธานั้นมีบรรดาผู้ชายที่ซื่อสัตย์ต่อสิ่งที่พวกเขาได้ให้สัญญาไว้กับอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:23)

ในเดือนเราะมะฎอน ฮ.ศ. 1145 ชัยค์อบูฏอฮิร (ร.ฮ.) ได้จากโลกอันไม่จีรังนี้ไป กล่าวคือ ท่านถึงแก่กรรมภายหลังที่ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ออกเดินทางจากนครมะดีนะฮ์ได้ไม่นาน และหลังจากที่ท่านเดินทางถึงดิลลีได้ราวหนึ่งเดือนครึ่งถึงสองเดือน[^2] ดังนั้น หลังจากท่านชาฮ์มาถึงอินเดียแล้ว จึงเหลือเวลาอันสั้นยิ่งสำหรับการถ่ายทอดความรู้และการอบรมขัดเกลาจากท่าน

ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ ﴿٩٦﴾

«และนั่นคือการกำหนดของพระผู้ทรงเดชานุภาพ ผู้ทรงรอบรู้»

ในชีวประวัติของท่าน มีเรื่องที่ควรกล่าวถึงอีกประการหนึ่ง คือ บิดาของท่าน ชัยค์อิบรอฮีม อัล-กูรอนี[^3] เคยปกป้องอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) อัลลามะฮ์ สัยยิด นุอ์มาน ค็อยรุดดีน อาลูซี อัล-บัฆดาดี ได้เขียนไว้ในหนังสืออันมีชื่อเสียงของท่าน «ญิลาอุล-อัยนัยน์ ฟี มุหากะมะติล-อะห์มะดัยน์» (جلاء العينين في محاكمة الأحمدين) ว่า

وكان سلفي العقيدة ذابًّا عن شيخ الاسلام ابن تيمية وكذا يذبّ عمّا وقع في كلمات الصوفية مما ظاهره الحلول

«ท่านมีอะกีดะฮ์แบบสะลัฟ และปกป้องชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ และในทำนองเดียวกันท่านก็ได้ตีความถ้อยคำของเหล่าศูฟีที่โดยผิวเผินแล้วดูเหมือนจะสื่อถึงหลักหุลูล (การที่พระเจ้าสถิตในสิ่งถูกสร้าง)»

[^1]: มัลฟูซาต ฮัฎร็อต ชาฮ์อับดุลอะซีซ หน้า 93 [^2]: อินซานุล-อัยน์ หน้า 14 [^3]: เกิด ฮ.ศ. 1025 เสียชีวิต ฮ.ศ. 1101 ชัยค์อิบรอฮีมเป็นผู้แต่งหนังสือมากกว่าแปดสิบเล่ม

...หรือ "อัล-อิตติหาด" หรือ "อัล-อัยนียะฮ์"[^1] — ซึ่งเป็นการแสดงออกถึงแนวคิดหุลูล อิตติหาด หรืออัยนียะฮ์

จากสิ่งนี้อาจสรุปได้ว่า การที่ชาฮ์ศอฮิบได้รู้จักหนังสือของชัยคุลอิสลาม (อิบนุตัยมียะฮ์) รวมถึงการสนับสนุนและปกป้องท่านที่ปรากฏในงานเขียนของชาฮ์ศอฮิบนั้น ได้มาจากการสนทนาของชัยค์อบูฏอฮิรด้วย ส่วนแนวโน้มที่จะประสานความคิดเห็นต่าง ๆ เข้าด้วยกัน ซึ่งเป็นธรรมเนียมและมรดกในตระกูลของชาฮ์ศอฮิบนั้น ก็คงได้รับอิทธิพลจากการสนทนาของชัยค์อบูฏอฮิรเช่นกัน และชัยค์อบูฏอฮิรเองก็คงได้รับแนวโน้มนี้เป็นมรดกมาจากบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน คือชัยค์อิบรอฮีม อัล-กูรอนี

ชัยค์ท่านที่สองที่ชาฮ์ศอฮิบได้รับอิญาซะฮ์ คือชัยค์ตาญุดดีน อัล-กอละอี อัล-หะนะฟี มุฟตีแห่งมักกะฮ์ การศึกษาหะดีษส่วนใหญ่ของท่านได้รับจากชัยค์อับดุลลอฮ์ บิน ซาลิม อัล-มิศรี ท่านได้เรียนเศาะฮีหัยน์ (เศาะฮีหฺอัล-บุคอรีและเศาะฮีหฺมุสลิม) จากชัยค์อัล-อะญะมี และได้รับอิญาซะฮ์มุฏละเกาะฮ์ (อิญาซะฮ์ทั่วไป) จากท่าน ท่านยังได้รับอิญาซะฮ์จากชัยค์อะห์มัด อัน-นัคลี และท่านอื่น ๆ อีกด้วย ชาฮ์ศอฮิบได้เข้าร่วมการสอนเศาะฮีหฺอัล-บุคอรีของท่านเป็นเวลาสามวัน และได้ฟังจากท่านในส่วนต้น ๆ ของกุตุบุสซิตตะฮ์ (หนังสือหะดีษทั้งหก) ส่วนหนึ่งของอัล-มุวัฏเฏาะอ์ มุสนัดอัด-ดาริมี หนังสือ "อัล-อาษาร" ของอิมามมุหัมมัด และอัล-มุวัฏเฏาะอ์ จากนั้นชัยค์ได้ให้อิญาซะฮ์แก่ผู้ร่วมมัจลิสทั้งหมดในหนังสือเหล่านี้ทั้งหมด ซึ่งชาฮ์ศอฮิบก็อยู่ในที่นั้นด้วย ชาฮ์ศอฮิบยังได้ฟังหะดีษมุสัลสัล บิล-เอาวะลียะฮ์ จากท่านอีกด้วย[^2]

ชาฮ์ศอฮิบได้รับอิญาซะฮ์ในริวายะฮ์ทั้งหมดของบิดาของท่าน จากเศาะฮิบซาดะฮ์ (บุตรชาย) ชัยค์มุหัมมัด วัฟดุลลอฮ์ บุตรของหาฟิซหะดีษผู้รวบรวมความสมบูรณ์ทั้งหลาย ชัยค์มุหัมมัด บิน มุหัมมัด บิน สุลัยมาน อัล-มัฆริบี (ผู้เป็นเจ้าของต้นฉบับหนังสือตัวนียะฮ์ และได้นำต้นฉบับนั้นจากอิสตันบูลมายังหะร็อมัยน์ และเป็นครูของชาวหะร็อมัยน์ส่วนใหญ่) นอกจากนี้ ท่านยังได้เรียนอัล-มุวัฏเฏาะอ์ตามริวายะฮ์ของยะห์ยา บิน ยะห์ยา จากท่านจนจบ และได้รับอิญาซะฮ์ในหนังสือเล่มนั้นด้วย[^3]

[^1]: ญะลาอุลอัยนัยน์ (جلاء العينين) ฉบับพิมพ์ มัฏบะอะฮ์ อัล-มะดะนี, มิศร์ หน้า 41 [^2]: อินซานุลอัยน์ (انسان العين) หน้า 15–16 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 7

ในช่วงเวลาที่ศึกษาอยู่ในอินเดีย ท่านชาฮ์ยังได้เข้าร่วมในห้องเรียนของอิมามแห่งหะดีษในยุคของท่าน คือ ชัยค์มุฮัมมัด อัฟฎ็อล ซิยาลโกฏี (ร.ฮ.) ด้วย[^1] ท่านผู้นี้ได้รับสายรายงาน (สะนัด) หะดีษจากชัยค์ซาลิม บิน อับดุลลอฮ์ อัล-บัศรี และได้ศึกษาหะดีษจากท่าน ท่านยังเป็นศิษย์ของชัยค์อับดุลอะหัด บุตรของเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด สะอีด สิรฮินดี อีกด้วย ท่านสอนหะดีษอยู่ที่มัดเราะซะฮ์ของฆอซียุดดีน ข่าน ในดิลลี ท่านมีรซา มัซฮัร ญาน-ญานาน (ร.ฮ.) ได้รับประโยชน์จากท่านทั้งในด้านหะดีษและสุลูก[^2]

ในการเดินทางครั้งนี้ ลุง (พี่ชายของมารดา) ของท่าน คือ ชัยค์อุบัยดุลลอฮ์ บุดฮานวี และลูกพี่ลูกน้องของท่าน คือ ชัยค์มุฮัมมัด อาชิก ปุลัตี (ผู้แต่ง "อัล-เกาลุล-ญะลี") ได้ร่วมเดินทางไปด้วย ท่านชาฮ์ได้รับข่าวการเสียชีวิตของมารดาผู้ทรงเกียรติของท่าน ณ นครมักกะฮ์อันทรงเกียรติ ในระหว่างการเดินทางกลับจากการประกอบพิธีฮัจญ์ครั้งนั้นเอง[^3]

สำหรับท่านชาฮ์แล้ว มีปัจจัยและแรงจูงใจอันหนักแน่นที่จะตั้งเจตนาพำนักอยู่อย่างถาวรและอพยพไปยังแผ่นดินหิญาซ ได้แก่ ความชื่นชอบเป็นพิเศษต่อวิชาหะดีษ โอกาสอันสะดวกในการสอนและเผยแผ่วิชานี้ในสองนครศักดิ์สิทธิ์ (หะรอมัยน์) และความเป็นไปได้ที่จะได้ถ่ายทอดประโยชน์แก่นักศึกษาและอุละมาอ์ที่มาจากประเทศต่าง ๆ ขณะพำนักอยู่ที่นั่น อีกทั้งความบะเราะกะฮ์และความผาสุกของการได้อยู่ใกล้บัยตุลลอฮ์และใกล้ท่านนบี ﷺ ประกอบกับสภาพการณ์อันไม่แน่นอนในอินเดีย อำนาจของรัฐอิสลามที่กำลังสั่นคลอน และการรับรู้ถึงอิทธิพลของมหาอำนาจต่างชาติที่ทวีขึ้นทุกวัน ปัจจัยเหล่านี้ไม่เพียงให้เหตุผลรองรับความชอบธรรมของการอพยพเท่านั้น แต่ยังสนับสนุนด้วยผลประโยชน์ทั้งทางศาสนาและทางวิชาการอีกด้วย ทว่าท่านกลับตัดสินใจเดินทางกลับอินเดีย ซึ่งในการนั้นอัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงกำหนดความดีงามไว้ อันได้ปรากฏออกมาในผลงานแห่งการฟื้นฟู (ตัจดีด) และการวินิจฉัย (อิจญ์ติฮาด) ของท่าน และเป็นการบรรลุผลแห่งข่าวดีจากท่านนบี ﷺ ที่ท่านได้รับขณะพำนักอยู่ ณ นครมะดีนะฮ์อัฏ-ฏ็อยยิบะฮ์

اِنَّ مراد الحق فيكَ أَنْ يجمع

«แท้จริงพระประสงค์ของอัลลอฮ์ได้ถูกกำหนดแล้วว่า ด้วยตัวท่าน…»

[^1]: นุซฮะตุล-เคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) เล่ม 6 [^2]: แหล่งเดียวกัน [^3]: อัล-เกาลุล-ญะลี (القول الجلي) (ต้นฉบับลายมือ)

شملا من شمل الأمة المرحومة به

«(ขออัลลอฮ์ทรงทำให้ท่าน) เป็นสื่อในการรวบรวมเป็นปึกแผ่นเป็นพิเศษแก่ประชาชาติที่ได้รับความเมตตานี้»

ความโน้มเอียงของท่านชาฮ์ศอฮิบนั้น ไม่เพียงแต่สำหรับตัวท่านเองเท่านั้น หากแต่สำหรับบรรดาสหายคนสนิทของท่านด้วย คือให้พวกเขาทำให้อินเดียเป็นศูนย์กลางของการเคลื่อนไหวและการรับใช้ทางวิชาการและศาสนาของตน อันเป็นแผ่นดินที่บรรพชนได้ทุ่มเทความสามารถและพลังทางวิชาการและศาสนาที่ดีที่สุดของพวกเขา แผ่นดินซึ่งได้ให้กำเนิดนักวิชาการผู้ลุ่มลึกและผู้รู้แจ้ง (อาริฟ) ในทุกยุคสมัย และในอนาคตก็จะเป็นศูนย์กลางของวิชาหะดีษและศาสตร์ทางศาสนาอื่น ๆ เมื่อลูกศิษย์คนสนิทคนหนึ่งของท่าน คือ มัคดูม มุอีนุดดีน สินธี ได้แสดงความประสงค์ที่จะเดินทางไปยังหิญาซแล้วพำนักอยู่ที่นั่น ท่านชาฮ์ศอฮิบได้ห้ามเขาไว้และเขียนว่า:

أما عزم ترك الرجوع إلى الوطن فلا تستبد وابه حتى يشرح الله صدركم أو صدر رجل لأجلكم

«ส่วนเรื่องความตั้งใจที่จะไม่กลับคืนสู่บ้านเกิดนั้น อย่าเพิ่งตัดสินใจเด็ดขาดและยืนกรานในเรื่องนี้ จนกว่าอัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงเปิดหัวอกของท่าน หรือหัวอกของบุคคลผู้มีความผูกพันพิเศษกับท่านเสียก่อน»

การสอนหะดีษของท่านชาฮ์ศอฮิบ

หลังจากกลับมาจากหิญาซ ท่านชาฮ์ศอฮิบได้ (สอน) ที่มัดเราะสะฮ์เราะฮีมียะฮ์ของบิดาของท่าน

[^1]: ฟุยูฎ อัล-หะเราะมัยน์ (فیوض الحرمین), มัฏบะอ์ อะห์มะดี, ดิลลี, หน้า 62 [^2]: หะยาต วะลี (حیات ولی) (มักตูบาต หัฎรัต ชาฮ์วะลียุลลอฮ์ ศอฮิบ, อัล-มักตูบ อัล-อาชิร), หน้า 536, พิมพ์ […] ลาฮอร์

ซึ่งในเวลานั้นตั้งอยู่ในย่านนี้ของดิลลีเก่า ที่ปัจจุบันเรียกว่า "เมห์นดิยาน" และได้เริ่มการสอนขึ้น แต่ภายในเวลาไม่กี่วัน นักศึกษาจากทั่วทุกสารทิศก็หลั่งไหลมา จนสถานที่แห่งนี้ไม่เพียงพอ อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงกำหนดเกียรติอันนี้ไว้ให้แก่มุฮัมมัด ชาห์ ปาดชาห์ (แม้จะมีความบกพร่องและความอ่อนแออยู่มากมายก็ตาม) ด้วยเหตุนี้พระองค์จึงทรงมอบอาคารหลังใหญ่อันโอ่อ่าในตัวเมืองให้แก่ท่านชาห์ (ร.ฮ.) และท่านก็ได้เริ่มการสอนขึ้นที่นั่น[^1] เมาลาวีบะชีรุดดีนเขียนไว้ว่า

«มัดรอซะฮ์แห่งนี้ในสมัยนั้นโอ่อ่างดงามยิ่งนัก และถูกนับว่าเป็นดารุลอุลูมขนาดใหญ่ จนถึงเหตุการณ์กบฏ (ฆ็อดร์) มัดรอซะฮ์ยังคงอยู่ในสภาพเดิม ในช่วงกบฏ อาคารต่าง ๆ ถูกปล้นสะดม ผู้คนขนเอาไปแม้กระทั่งคานและแผ่นไม้»

เมาลาวีผู้นี้เขียนต่อไปว่า

«ปัจจุบันบ้านเรือนของผู้คนจำนวนมากได้ถูกสร้างขึ้นในที่แห่งนั้น แต่ย่านนี้ยังคงถูกเรียกขานด้วยชื่อมัดรอซะฮ์ของชาห์อับดุลอะซีซจนถึงทุกวันนี้»

ในมัลฟูซาตของชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) มีกล่าวถึงมัสยิดของมัดรอซะฮ์แห่งนี้ไว้ในที่หนึ่ง ท่านชาห์กล่าวว่า

«ในช่วงเวลา (ที่ข้าพเจ้าถือกำเนิด) บรรดาผู้ทรงคุณธรรมและเอาลิยาอ์จำนวนมาก ซึ่งเป็นสหายและผู้ใกล้ชิดของท่านบิดาผู้ทรงเกียรติ เช่น ชาห์มุฮัมมัด อาชิก และเมาลาวีนูร มุฮัมมัด เป็นต้น ได้ทำอิอ์ติกาฟอยู่ในมัสยิดแห่งนี้»[^2]

[^1]: «ดารุลหุกูมัต ดิลลี» (دار الحکومت دہلی) เล่ม 2 หน้า 238 ผู้แต่ง เมาลาวีบะชีรุดดีน [^2]: มัลฟูซาตชาห์อับดุลอะซีซ (ภาษาเปอร์เซีย) หน้า 109 โรงพิมพ์มุจตะบาอี เมียร์รัต

เมาลานาหะกีม ซัยยิด อับดุลหัยย์ ผู้ประพันธ์ «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» (نزهة الخواطر) ได้เดินทางไปยังดิลลีและบริเวณรอบ ๆ ในปี ฮ.ศ. 1312 (ค.ศ. 1894) ท่านบันทึกไว้ในบันทึกประจำวันของวันที่ 26 เดือนเราะญับว่า

«หลังจากกลับจากการเรียนกับมียาน ซัยยิด นะซีร หุซัยน์ แล้ว ข้าพเจ้าตั้งใจจะไปเยี่ยมมัดเราะซะฮ์ของท่านเมาลานาผู้เป็นนายของมวลชน ผู้นำของบรรดาผู้มีวิจารณญาณ ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ขออัลลอฮ์ทรงทำให้วิญญาณของท่านบริสุทธิ์) ซึ่งเป็นสถานที่ที่บรรพชนของเราได้เข้ามาศึกษาหาความรู้กันรุ่นแล้วรุ่นเล่า[^1] และฝุ่นดินของที่นั่นข้าพเจ้าถือว่าเป็นเกียรติและความผาสุก จากที่นี่ข้าพเจ้าเดินผ่านมัสยิดญามิอ์และเลยไปจนถึงจัตลีเกาะบัร (Chitli Qabar) จากจัตลีเกาะบัรมีทางแยกสองทาง ทางขวามือมุ่งตรงไปยังคานกอฮ์[^2] ส่วนอีกทางหนึ่งข้าพเจ้าเดินไปทางซ้ายเป็นระยะทางไกล เมื่อเดินต่อไปข้างหน้า ทางซ้ายมือมีถนนแยกเข้าสู่ตรอกฟูลาดข่าน ซึ่งทอดตรงไปจนถึงย่านกะลานมะฮัล ในย่านกะลานมะฮัลนั้นมีมัดเราะซะฮ์ของชัยค์ของบรรดาชัยค์ เมาลานาและผู้นำของเรา (ร.ฮ.) เมื่อได้เห็นสภาพของมัน ข้าพเจ้าก็นึกถึงอายะฮ์ที่ว่า

خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْىِۦ هَـٰذِهِ ٱللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا

«(เมือง) ที่พังทลายลงบนหลังคาของมัน เขากล่าวว่า อัลลอฮ์จะทรงให้เมืองนี้ฟื้นคืนชีพหลังจากที่มันตายไปแล้วได้อย่างไร»[^3] (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:259)

ซุบหานัลลอฮ์! โรงงานแห่งเดชานุภาพ (ของพระองค์) ช่างมีความแปรผันอันน่าพิศวงยิ่งนัก ครั้งหนึ่งเคยมีวันที่ผู้คนจากอาหรับและอะญัมพำนักอยู่ในมัดเราะซะฮ์แห่งนี้และได้รับประโยชน์จากที่นี่ แต่วันนี้สภาพของมันกลับรกร้างและทรุดโทรม ไม่มีผู้ใดอาศัยอยู่เลย»[^4]

จากนั้นท่านได้อ้างรายงานของเมาลวี ซัยยิด ซะฮีรุดดีน อะห์มัด ผู้เป็นทายาทสืบเชื้อสายของตระกูลนี้ว่า…

[^1]: ณ ตรงนี้ เมาลานาได้ระบุนามของบรรพชนหลายท่านในตระกูลหะซะนีย์ เกาฏบีย์ของท่าน ซึ่งได้เดินทางมาที่นี่และศึกษาหาความรู้ ตั้งแต่สมัยของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์จนถึงสมัยของท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) [^2]: หมายถึงคานกอฮ์ของท่านชาห์ฆุลาม อะลี ปัจจุบันย่านนี้เป็นที่รู้จักในชื่อ ชาห์อบุลค็อยร์มาร์ก [^3]: อัล-บะเกาะเราะฮ์ 259 [^4]: «ดิลลีและบริเวณรอบ ๆ» จัดพิมพ์โดยอันญุมันตะร็อกกีย์อุรดู หน้า 63–64

ณ มะฮ์ดียาน อันเป็นที่ตั้งสุสานของท่านเหล่านี้ ก็มีมัดเราะซะฮ์อยู่ด้วยเช่นกัน หลังจากท่านชาห์อับดุรเราะฮีมแล้ว เมื่อท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ได้ย้ายมาอยู่ในเมืองใหม่ มัดเราะซะฮ์แห่งนี้ก็ถูกมอบให้แก่ท่าน และท่านก็พำนักอยู่ ณ ที่นั้นเอง[^1]

คุณลักษณะพิเศษและกิจวัตรบางประการของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) จากคำบอกเล่าของท่านชาห์อับดุลอะซีซ

น่าเสียดายที่ไม่มีบันทึกร่วมสมัย บันทึกการเดินทาง หรือบันทึกประจำวันใด ๆ ปรากฏอยู่ต่อหน้าเรา ที่จะทำให้ทราบรายละเอียดเกี่ยวกับคุณลักษณะพิเศษ กิจวัตร การจัดสรรเวลา และสภาพการนั่งการลุกของท่านชาห์ได้ ทว่าในหนังสือ "มัลฟูซาตของท่านชาห์อับดุลอะซีซ" (ملفوظات حضرت شاہ عبد العزیز) (ภาษาเปอร์เซีย)[^2] มีข้อบ่งชี้ปรากฏอยู่บ้างเป็นบางแห่ง

ท่าน (ชาห์อับดุลอะซีซ) กล่าวว่า ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดมีความจำเป็นเลิศเหมือนบิดาผู้ทรงเกียรติของข้าพเจ้า การได้ยินมา (ว่ามีผู้เช่นนั้น) ข้าพเจ้าปฏิเสธไม่ได้ แต่ข้าพเจ้าไม่เคยประสบพบเห็นด้วยตนเอง[^3] นอกจากวิชาความรู้และความสมบูรณ์ทั้งหลายแล้ว ในการจัดระเบียบเวลาท่านก็หาผู้ใดเสมอเหมือนมิได้ หลังเวลาอิชร็อก เมื่อท่านนั่งลงแล้ว ก็จะนั่งอยู่จนถึงเที่ยงวันโดยไม่เปลี่ยนท่านั่ง ไม่เกา และไม่ถ่มน้ำลาย[^4] ท่านได้ฝึกฝนบุคคลไว้คนละคนในแต่ละสาขาวิชา ผู้ที่ต้องการศึกษาวิชาใดท่านก็จะมอบให้แก่บุคคลผู้นั้น ส่วนตัวท่านเองก็ทุ่มเทอยู่กับการบรรยาย การรวบรวม และการเขียนเรียบเรียงหะกออิก (สัจธรรม) และมะอาริฟ (ความรู้ลึกซึ้ง) ท่านศึกษาและสอนหะดีษ สิ่งใดที่ถูกเปิดเผยแก่ท่าน (ด้วยกัชฟ์) ท่านก็จะจดบันทึกไว้[^5] ท่านเจ็บป่วยน้อยมาก[^6] ปู่ผู้ทรงเกียรติและลุงผู้เป็นที่เคารพ (ซึ่งเป็นแพทย์ด้วย) เคยรักษาผู้คน แต่บิดาของข้าพเจ้าได้ละเว้นงานนี้ ถึงกระนั้นท่านก็ยังศึกษาตำราแพทย์อยู่[^7] โดยอุปนิสัยแล้ว ท่านมีความประณีตและความละเอียดอ่อนมาตั้งแต่วัยเยาว์ ท่านอ่านบทกวีแนวซูฟีน้อย แต่บางครั้งบางคราวก็จะท่องบทกวีบ้าง[^8]

[^1]: «ดิลลีและปริมณฑล» (دہلی اور اس کے اطراف) จัดพิมพ์โดยอันญุมัน ตะรักกีเย อุรดู หน้า 67 [^2]: ผู้จัดพิมพ์และผู้เผยแพร่หนังสือคือ มุฮัมมัด บะชีรุดดีน ศิดดีกี ไม่อาจทราบนามของผู้รวบรวมมัลฟูซาตได้ เนื่องจากต้นฉบับเก่าคร่ำคร่าและถูกแมลงกัดกิน แต่ในหนังสือมีหลักฐานภายในที่ทำให้ไม่มีที่ให้สงสัยเกี่ยวกับการอ้างอิงมัลฟูซาตเหล่านี้ [^3]: มัลฟูซาต หน้า 111 [^4]: แหล่งเดิม หน้า 43 [^5]: แหล่งเดิม หน้า 80 [^6]: แหล่งเดิม หน้า 72 [^7]: แหล่งเดิม หน้า 73 [^8]: แหล่งเดิม หน้า 83

การเสียชีวิต

ในที่สุด ชีวิตอันล้ำค่าและเปี่ยมด้วยบะเราะกะฮ์ ซึ่งทุกขณะของมันถูกใช้ไปในสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่อิสลามและมุสลิม ในการฟื้นฟูซุนนะฮ์ การเผยแผ่อัลกุรอานและหะดีษ การสอนและการอบรมขัดเกลา การรำลึกถึงอัลลอฮ์ และการทุ่มเทเพื่อยกย่องพระวจนะของอัลลอฮ์ให้สูงส่ง ก็มาถึงวันแห่งการจบชีวิตอย่างดีงาม ตามคำประกาศและสัญญาแห่งอายะฮ์

كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ ٱلْمَوْتِ

«ทุกชีวิตจะต้องลิ้มรสความตาย» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:185)[^1]

ซึ่งไม่มีนบีคนใด ไม่มีวะลีคนใด ไม่มีมุญัดดิดหรือมุญาฮิดคนใดได้รับการยกเว้น ปีฮิจเราะฮ์ศักราช 1176 ได้เริ่มขึ้นแล้ว และในวันสุดท้ายของเดือนมุหัรร็อม วันที่ถูกกำหนดไว้ก็มาถึง ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) หลังจากเจ็บป่วยอยู่ไม่นาน ได้อำลาโลกอันไม่จีรังนี้ไปเมื่ออายุ 62 ปี[^2] และมอบดวงวิญญาณคืนแด่ผู้ทรงสร้างวิญญาณ

«ในกิจการทั้งปวงของโลกา จะมีสิ่งใดงดงามไปกว่านี้เล่า ที่มิตรได้ไปถึงมิตร และสหายได้ไปใกล้ชิดสหาย»

ในบันทึกชีวประวัติเล่มใดก็ไม่พบรายละเอียดเกี่ยวกับการเจ็บป่วยและเหตุการณ์การเสียชีวิตของท่าน เป็นที่น่าภาคภูมิใจและขอบคุณสำหรับผู้เขียนผู้ต่ำต้อยว่า ข้อมูลและรายละเอียดเท่าที่มีอยู่ในเรื่องนี้ แหล่งเดียวของมันคือจดหมายของบุคคลสำคัญผู้หนึ่งแห่งตระกูลสาดาตหะสะนีย์ กุฏบีย์แห่งเราะอ์เบเรลี และตระกูลของท่านอิลมุลลอฮ์ คือ สัยยิดมุหัมมัด นุอ์มาน หะสะนีย์[^3] ซึ่งท่านได้เขียนจากดิลลีถึงบุคคลผู้ทรงเกียรติและมีชื่อเสียงอีกท่านหนึ่งของตระกูลเดียวกัน คือ ท่านชาฮ์สัยยิดอบูสะอีด (ร.ฮ.) ทันทีภายหลังการเสียชีวิตของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ผู้เขียนจดหมาย ท่านสัยยิดมุหัมมัด นุอ์มาน (ร.ฮ.) เป็นมุญาฮิดผู้ยิ่งใหญ่

[^1]: ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 185 [^2]: ในหนังสือมัลฟูซอต (ถ้อยคำ) ของท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ภาษาอูรดู ได้เล่าจากคำบอกเล่าของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ว่า อายุของท่านคือ 61 ปี 4 เดือน ท่านเกิดในวันที่สี่ของเดือนเชาวาล ฮ.ศ. 1114 และเสียชีวิตในวันที่ 29 เดือนมุหัรร็อม ฮ.ศ. 1176 ปีแห่งการเสียชีวิตของท่านได้มาจากคำว่า "อิมามอะอ์ซัมดีน" (มัลฟูซอต หน้า 80 ฉบับพิมพ์มัฏบะอ์ฮาชิมี มีรัต) [^3]: สัยยิดมุหัมมัด นุอ์มาน เป็นเหลนของท่านชาฮ์อิลมุลลอฮ์ (ร.ฮ.) สายตระกูลของท่านเป็นดังนี้: นุอ์มาน บิน นูร บิน ฮุดา บิน อิลมุลลอฮ์ หะสะนีย์ ท่านเกิดที่นะศีรออบาด ภูมิลำเนาดั้งเดิมของตระกูล ในเขตเราะอ์เบเรลี ได้ศึกษาเบื้องต้นกับอุละมาอ์ท้องถิ่นระยะหนึ่ง จากนั้นไปยังลัคเนาและสำเร็จการศึกษาวิชาความรู้จากเมาลานาอับดุลลอฮ์ อะมีเฏาะวี ก่อนหน้านั้นท่านได้ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) และรับการอบรมขัดเกลาจากท่านสัยยิดมุหัมมัด (ร.ฮ.) บุตรผู้สูงเกียรติของท่านชาฮ์อิลมุลลอฮ์ (ร.ฮ.) (มีต่อหน้า 119)

ท่านซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) และผู้รับจดหมายฉบับนี้ (ท่านชาห์ ซัยยิด อบูสะอีด (ร.ฮ.)) เป็นตาแท้ ๆ ของท่านซัยยิดผู้เป็นเจ้าของเรื่องราว ท่านเป็นหนึ่งในบรรดามุรีดและสหายใกล้ชิดของท่านชาห์ อบูสะอีด (ร.ฮ.) ซึ่งท่านชาห์ได้เขียนจดหมายหลายฉบับถึงท่าน และยังคงมีอยู่ จดหมายฉบับนี้คัดลอกมาจากต้นฉบับประจำตระกูล คือหนังสือรวมจดหมาย «มักตูบุลมะอาริฟ» (مكتوب المعارف) (ฉบับลายมือ)

الحمد لله على النعماء والرضاء على القضاء والصبر على المصيبة والبلاء والصلاة والسلام على سيد الشاكرين وزبدة الراضين وقدوة الصابرين شفيع المذنبين ورحمة للعالمين محمد وآله وصحبه الطيبين الطاهرين وعلى ورثته العلماء الراسخين والاولياء المرشدين إلى يوم الدين

«ด้วยพระนามของพระองค์ผู้ทรงบริสุทธิ์ ผู้ทรงสูงส่งในเกียรติ มวลการสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ ตะอาลา สำหรับความโปรดปรานทั้งหลายของพระองค์ สำหรับการได้ยินยอมพอใจต่อกำหนดสภาวะของพระองค์ และสำหรับเตาฟีกให้อดทนต่อบททดสอบและความทุกข์ยาก ขอการประสาทพรและความศานติจงมีแด่ผู้นำของบรรดาผู้กตัญญู ยอดแห่งบรรดาผู้ยินยอมพอใจ แบบอย่างของบรรดาผู้อดทน ผู้ให้การช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) แก่บรรดาผู้ทำบาป และความเมตตาแก่สากลโลก คือท่านมุฮัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และแด่วงศ์วานและศอฮาบะฮ์ของท่านผู้ดีงามและบริสุทธิ์ และแด่บรรดาทายาทของท่าน คืออุละมาอ์ผู้มั่นคงในความรู้และบรรดาเอาลิยาอ์ผู้ชี้นำ จวบจนวันกิยามะฮ์»

بعد هذا اگر شرح سوگواری و بیان

หลังจากนั้น ขอเรียนว่า หากจะอธิบายและพรรณนาถึงความโศกเศร้า…

(ต่อจากหน้า 118) หลังจากที่ท่านถึงแก่กรรม ท่านได้รับการอบรมจากบุตรผู้มีตำแหน่งสูงของท่าน คือท่านซัยยิด มุฮัมมัด อัดล์ ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม ชาห์ อะลัมอุลลอฮ์ ท่านได้ศึกษาและรับประโยชน์ทางจิตวิญญาณจากท่าน หลังจากที่ท่านผู้นั้นถึงแก่กรรม ท่านได้ออกเดินทาง และได้รับฟัยฎ์และบะเราะกะฮ์จากท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ผู้เป็นหลานของท่านชาห์ อะลัมอุลลอฮ์ ผู้เป็นพี่น้องของท่านชาห์ อะลัมอุลลอฮ์ ด้วยโชคดี ท่านได้อยู่ในขณะที่ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ถึงแก่กรรม และได้รับความเอาใจใส่เป็นพิเศษจากท่าน หลังจากการถึงแก่กรรมของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ท่านได้ตัดสินใจเดินทาง หลังจากประกอบพิธีหัจญ์และการเยี่ยมเยือน (ซิยาเราะฮ์) แล้ว ท่านได้มุ่งหน้าไปยังบัยตุลมักดิสและเมืองอัล-เคาะลีล (ที่พำนักและที่ฝังศพของท่านนบีอิบรอฮีม เคาะลีลุลลอฮ์) ระหว่างทาง ความตายได้มาถึงท่าน และท่านได้ถูกฝังในแผ่นดินของบรรดานบี คือบัยตุลมักดิส เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 1193 (นุซฮะตุลเคาะวาฏิร)

ไว้อาลัยและร่ำไห้ต่อเหตุการณ์การจากไปของอิมามแห่งอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์ ผู้นำของบรรดาผู้มีกะรอมาต ผู้นำทางของบรรดาผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) แห่งยุคสมัย หัวหน้าของบรรดาวะลีย์แห่งโลก กุฏบ์แห่งยุคสมัย มะห์บูบ ซุบฮานี ท่านผู้เป็นนายและผู้นำทางของเรา ชาห์ วะลียุลลอฮ์ ฟารูกี มุญัดดิดแห่งศตวรรษที่สิบสอง ขออัลลอฮ์ทรงพอพระทัยท่าน หากรายละเอียดของเหตุการณ์การจากไปของท่านถูกจารึกลงบนหน้ากระดาษแห่งกาลเวลา ก็ย่อมตรงกับสภาพของเราผู้ทุกข์โศกทั้งหลาย ดังบทกวีที่ว่า

«สิ่งใดหนอผุดขึ้นในใจของที่รักของข้า จนเขาฆ่าข้าด้วยความพลัดพราก»

โอ้ ช่างเป็นมุศีบะฮ์ยิ่งนัก! นี่คือความไม่ทรงต้องพึ่งพาสิ่งใดของอัลลอฮ์ตะอาลาอันน่าอัศจรรย์ ที่ดวงวิญญาณของผู้นำเช่นนี้ ในชีวิตอันสั้นเพียง 62 ปี ได้ถูกเรียกขานด้วยเสียงว่า

ٱرْجِعِىٓ إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً ﴿٢٨﴾

«จงกลับไปยังพระเจ้าของเจ้า ด้วยความพอใจและเป็นที่พอพระทัย» (ซูเราะฮ์อัล-ฟัจญร์ 89:28)

และทำให้ผู้คนแห่งบิดอะฮ์และความหลงผิดยินดี ส่วนผู้คนแห่งศาสนาต้องตกอยู่ในความโศกเศร้า กล่าวคือ ในวันสุดท้ายของเดือนมุฮัรรอม ฮ.ศ. 1176 วันเสาร์ ในเวลาซุฮร์ของ…

…เวลา [ซุฮริ] ด้วยพระบัญชาของอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่ง ดวงวิญญาณอันบริสุทธิ์ของท่านได้ละทิ้งร่างกายอันประกอบด้วยธาตุทั้งหลาย และไปพำนัก ณ ที่อันสูงส่งแห่งอิลลิยีน ตามความหมายของอายะฮ์

وَلَلْـَٔاخِرَةُ خَيْرٌ لَّكَ مِنَ ٱلْأُولَىٰ ﴿٤﴾ وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَىٰٓ ﴿٥﴾

«และแน่นอน ปรโลกนั้นดียิ่งสำหรับเจ้ากว่าโลกนี้ และแน่นอน พระผู้อภิบาลของเจ้าจะทรงประทานให้แก่เจ้า แล้วเจ้าก็จะพอใจ» (ซูเราะฮ์อัฎ-ฎุฮา 93:4–5)

ท่านมุ่งสู่การพบกับสหายผู้สูงส่งที่สุด (อัร-เราะฟีก อัล-อะอ์ลา) …

สภาพของบรรดาสหายและผู้เป็นที่รักทั้งหลายเมื่อต้องพลัดพรากจากท่าน ช่างย่อยยับและทุกข์ระทมจนเกินกว่าจะพรรณนาด้วยการเขียนได้

إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ ﴿١٥٦﴾

«แท้จริงเราเป็นของอัลลอฮ์ และแท้จริงเราจะกลับคืนสู่พระองค์»

ขอความเมตตาของอัลลอฮ์จงประสบแด่ท่านและแด่บรรดาผู้ที่ผูกพันกับท่าน

จุดมุ่งหมายของการเขียนครั้งนี้คือ ด้วยความกรุณาของอัลลอฮ์ และด้วยบะเราะกะฮ์ของท่านเราะซูล ﷺ และวงศ์วานของท่าน แรงดึงดูดของท่าน [ชัยค์] ได้ดึงข้าพเจ้าเข้าหาท่าน ในเดือนซุลเกาะอ์ดะฮ์ ข้าพเจ้าได้เดินทางไปยังบุดฮานะฮ์ และได้รับเกียรติอันประเสริฐในการจุมพิตธรณีประตูของท่าน ได้รับเกียรติในการอยู่ร่วมกับท่านผู้มีสมญานามอันบริสุทธิ์ และได้เห็นว่าความใส่ใจอันสูงส่งของท่านที่มีต่อสภาพของข้าพเจ้านั้นเพิ่มพูนขึ้นอย่างมาก จากที่นั่น…

…ท่านหะซรัต (ร.ฮ.) เพื่อเข้ารับการรักษา ได้เดินทางมาพักที่ดิลลีในวันที่ 9 เดือนซุลหิจญะฮ์ ณ บ้านของบาบาฟัฎลุลลอฮ์ ในบริเวณมัสยิดเราชันอุดเดาละฮ์ (ซึ่งตั้งอยู่ที่จัตุรัสสะอ์ดุลลอฮ์ข่าน) ในบรรดาบุตรผู้ทรงเกียรติของท่าน ได้แก่ มิยาน มุฮัมมัด ศอฮิบ มิยาน อับดุลอะซีซ และมิยาน เราะฟีอุดดีน (ขออัลลอฮ์ทรงให้ร่มเงาอันสูงส่งของพวกท่านคงอยู่ตลอดไป) และ (ในบรรดามุรีดและผู้ใกล้ชิด) ได้แก่ มิยาน มุฮัมมัด อาชิก ศอฮิบ มิยาน มุฮัมมัด ฟาอิก มิยาน มุฮัมมัด ญะวาด และค็อวาญะฮ์ มุฮัมมัด อะมีน รวมทั้งสหายท่านอื่น ๆ ต่างอยู่คอยรับใช้ท่าน

ผู้ต่ำต้อยผู้นี้ พร้อมด้วยมีร มุฮัมมัด อะตีก และมีร กอซิม อะลี (ผู้ได้รับเกียรติให้บัยอะฮ์กับท่านหะซรัตในช่วงวันสุดท้ายของชีวิตท่าน) ได้รับความผาสุกในการเข้าพบและรับใช้ท่านทุกวัน

สหายผู้เมตตาของข้าพเจ้าเอ๋ย! การชุมนุมครั้งสุดท้ายเหล่านี้ช่างน่าอัศจรรย์และเปี่ยมด้วยความเมตตา เป็นการชุมนุมที่มลาอิกะฮ์และดวงวิญญาณอันบริสุทธิ์ลงมาอย่างต่อเนื่อง…

…รู้สึกได้ว่า กลิ่นอายแห่งความใกล้ชิดและความเมตตา ตลอดจนหยาดหยดแห่งความศักดิ์สิทธิ์และบะเราะกะฮ์ หลั่งไหลลงมาดุจสายฝน บรรดามิตรสหายผู้มีนิสบะฮ์ (สายสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณ) ส่วนใหญ่สัมผัสสิ่งนี้ได้ด้วยญาณหยั่งรู้ (วิจดาน) อันถูกต้องของตน

โอ้ ช่างน่าเสียดายยิ่งนัก! บรรดาเอาลิยาอ์ของอัลลอฮ์และผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) นั้นมีอยู่ในทุกยุคสมัย แต่บุรุษแห่งสัจธรรมเช่นนี้ ผู้ซึ่งด้านหนึ่งรวบรวมคุณลักษณะอันน่าสรรเสริญไว้ อีกด้านหนึ่งมีฐานะเป็นมุจตะฮิดมุฏลัก (ผู้วินิจฉัยอิสระโดยสมบูรณ์) ในวิชาการแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ เป็นมหาสมุทรแห่งหะกออิก (สัจธรรม) และมะอาริฟ (ความรู้แจ้ง) อันมีคลื่นซัดสาด และเป็นสายธารอันเอื่อล้นแห่งวิชาการแขนงอื่นๆ นั้น จะถือกำเนิดขึ้นเพียงครั้งเดียวในรอบหลายศตวรรษ

«ต้องผ่านไปหลายยุคสมัย กว่าจะมีบุรุษผู้มีหัวใจแห่งสัจธรรมสักคนหนึ่งเกิดขึ้น ดั่งบายะซีดในคุรอซาน หรืออุวัยส์ในก็อรน์»

บรรดามิตรสหายพึงยึดถือความอดทนและความหนักแน่น แล้วตั้งมั่นรักษานิสบะฮ์แห่งรอบิเฏาะฮ์ (สายสัมพันธ์ทางจิตใจ) ที่มีต่อท่านชัยค์ไว้ในการนึกภาพ (ตะเศาวุร) ด้วยความมุ่งมั่นอย่างเต็มกำลัง ในขณะทำมุรอกอบาต…

…ข้าพเจ้ายังคงปฏิบัติอะมัลที่ทราบกันอยู่ อินชาอัลลอฮ์ ความเมตตา (ฟัยฎ์) จากการได้อยู่ร่วม (ศุห์บะฮ์) และจากการผูกพันทางใจ (รอบิฏะฮ์) จะยังคงหลั่งไหลอย่างต่อเนื่อง ดังที่ปรากฏในริซาละฮ์บางเล่มของท่าน (ร.ฮ.)

อัลฮัมดุลิลลาฮ์ ข้าพเจ้าพบว่าความพึงพอใจของท่าน (ขออัลลอฮ์ทรงทำให้ความลี้ลับของท่านบริสุทธิ์) ที่มีต่อท่าน และความเอาใจใส่ที่ท่านมีต่อสภาพของท่านนั้น มีมากเกินกว่าจะพรรณนาได้ ส่วนใหญ่ท่านมักจะถามไถ่ถึงสภาพของท่านอยู่เสมอ ท่านมักเล่าด้วยวาจาที่โปรยไข่มุกของท่านถึงเหตุการณ์สงครามของพวกอับดาลี การที่ท่านไปถึงที่นั่นในจังหวะเวลานั้นพอดี และการที่ไฟแห่งฟิตนะฮ์ได้ดับลงด้วยการมาถึงอันทรงเกียรติของท่าน[^1]

บางทีความปรารถนาที่จะได้พบท่านเป็นครั้งสุดท้ายอาจอยู่ในใจของท่าน เพราะครั้งหนึ่งท่านกล่าวว่า «มีร์ อบูสะอีด ตั้งใจจะมา หากเขามาถึงโดยเร็วก็จะเป็นการดี»

ท่านผู้มีเกียรติของข้าพเจ้า! บัดนี้ท่านได้ขาดการอยู่ร่วมกับท่านในทางภายนอกแล้ว…

[^1]: เหตุการณ์ที่กล่าวถึงในที่นี้ ไม่สามารถทราบรายละเอียดได้

ส่วนผลงานประพันธ์ของท่านนั้น มีจำนวนเกือบสองร้อยเล่ม หรืออาจมากกว่านั้นด้วยซ้ำ ครอบคลุมวิชาการศาสนาทั้งตัฟซีร อุศูล ฟิกฮ์ กะลาม และหะดีษ เช่น หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة), อัสรารุล-ฟิกฮ์, มันศูร[^1], อิซาละตุล-เคาะฟาอ์ อัน คิลาฟะติล-คุละฟาอ์ (إزالة الخفاء عن خلافة الخلفاء) และการแปลอัลกุรอาน ซึ่งแต่ละเล่มมีความหนาราวแปดสิบยุซอ์

ด้านหะกออิกและมะอาริฟ ก็มีริซาละฮ์อื่น ๆ เช่น อัลฏอฟุล-กุดส์ (الطاف القدس), ละมะอาต, ฟุยูฎุล-หะเราะมัยน์ และอันฟาสุล-อาริฟีน เป็นต้น ซึ่งล้วนเป็นหลักฐานบ่งชี้ถึงการได้ใกล้ชิดและบะเราะกะฮ์ของท่าน ในเรื่องเหล่านี้ ขอท่านจงมีความมุ่งมั่นที่จะให้มีผู้คัดลอกงานทั้งหมดนี้และเผยแพร่ออกไป งานนี้จะสำเร็จลุล่วงได้ด้วยความเอาใจใส่เพียงเล็กน้อย

อัลลอฮ์ทรงรู้ดียิ่งว่า ในประวัติศาสตร์อิสลามมีการเขียนตำราเช่นนี้ขึ้นมาแล้วหรือไม่ ดังที่ผู้มีปัญญาญาณยอมรับในเรื่องนี้ ท่าน…

[^1]: ไม่อาจระบุได้ชัดเจนว่าหมายถึงหนังสือเล่มใด

ไม่ว่าท่านจะเขียนในเรื่องใด เรื่องนั้นก็มีสถานะเป็นหลักการพื้นฐาน

اللهم ارزقنا حلاوة منهم

«โอ้อัลลอฮ์ ขอพระองค์ทรงประทานความหวานชื่น (แห่งความรู้และจิตวิญญาณ) ของพวกเขาแก่เราด้วยเถิด»

ฟะกีรผู้นี้ บรรดาบุตรหลานของท่าน และบรรดาสหายของท่านหัฎรัต มั่นใจ (ด้วยเห็นความผูกพันอย่างยิ่งที่ท่านมีต่อท่านหัฎรัต) ว่า ทันทีที่ท่านได้ยินข่าวเหตุการณ์ใหญ่หลวงนี้ ท่านจะออกเดินทางมายังดิลลี เพื่ออ่านฟาติหะฮ์และเยี่ยมเยียนสุสานอันบริสุทธิ์ของท่าน ด้วยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงรอคอยการมาถึงของท่าน หากท่านมาโดยเร็ว ข้าพเจ้าก็จะได้มีความสุขจากการพบท่าน แต่หากการมาของท่านจะล่าช้า ก็ขอให้แจ้งให้ทราบ เพราะฟะกีรผู้นี้ก็ตั้งใจจะเดินทางกลับบ้านเกิดเช่นกัน

อีกเรื่องหนึ่งคือ มิยาน มุฮัมมัด อาชิก ได้กล่าวหลังจากสลามว่า ขอให้เขียนถึงมีร อบูสะอีด ว่า จดหมายของท่านหัฎรัต (ร.ฮ.) ที่เขียนถึงท่านมีอยู่เท่าใด ขอให้ส่งสำเนาของจดหมายเหล่านั้นมาให้ด้วย เพื่อจะได้รวมไว้ในประมวลจดหมาย (มะกาตีบ)

ถึงท่านมิยาน อะฮ์ลุลลอฮ์ และสหายท่านอื่น ๆ ตลอดจนบรรดาบุตรหลาน ขอสลามถึงทุกท่านตามรายนาม เรื่องราวการจากไปและการกลับคืนสู่พระผู้เป็นเจ้าของพี่ชายมุฮัมมัด มุอีน[^1] (ร.ฮ.) ผู้ล่วงลับและได้รับการอภัยโทษนั้น ข้าพเจ้าได้กราบเรียนต่อท่านผู้เป็นที่เคารพที่บุฎฮานะแล้ว ท่านได้อ่านฟาติฮะฮ์อุทิศผลบุญแก่ดวงวิญญาณของเขา และได้แสดงความเสียใจ[^2][^3]

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 29 มุฮัรรอม ฮ.ศ. 1176 วันเสาร์ (21 สิงหาคม ค.ศ. 1762) ในเวลาซุฮ์ริ ดังที่ทราบได้จากจดหมายที่กล่าวมาข้างต้น ในมัลฟูซาตของท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) มีบันทึกไว้ว่า

«ท่านถึงแก่กรรมในวันที่ 29 มุฮัรรอม ปีแห่งการวะฟาตของท่านคือ "อุวะ บูด อิมาม-อะอ์ซ็อม-ดีน" (ท่านคือผู้นำอันยิ่งใหญ่แห่งศาสนา) และ…»

[^1]: ซัยยิดมุฮัมมัด มุอีน บิน ซัยยิดมุฮัมมัด ฎิยาอ์ บิน อายะตุลลอฮ์ บิน ชาฮ์อิลมุลลอฮ์ เป็นพี่ชายต่างมารดาของท่านชาฮ์อบูสะอีด และมีอายุมากกว่า เขาถึงแก่กรรมในวันหนึ่งของปี ฮ.ศ. 1176 สายตระกูลของเขายังคงสืบต่อในครอบครัวนี้

[^2]: มักตูบุลมะอาริฟ (مکتوب المعارف) (ภาษาเปอร์เซีย) หน้า 19–20 (ต้นฉบับลายมือ)

[^3]: แปลจากภาษาเปอร์เซียโดยเมาลาวีชัมส์ ตับรีซ ข่าน

บทกลอนอื่นๆ (ระบุปีวะฟาต) ได้แก่ «ฮาเอ ดิล โรซฆารฺ รัฟต์»[^1] «ฮาเอ ดิล โรซฆารฺ รัฟต์» ซึ่งให้ผลออกมาว่า «วันที่ยี่สิบเก้าเดือนมุฮัรร็อม เวลาซุฮร์»[^2] คือวันที่ 29 มุฮัรร็อม เวลาซุฮร์ นั่นคือวันและเวลาที่ท่านเสียชีวิต

สถานที่ฝังศพ

การฝังศพกระทำ ณ ด้านซ้ายของประตูดิลลี ในสถานที่ที่เรียกว่า "เมฮันดิยาน"[^3] บริเวณที่สุสานแห่งนี้ตั้งอยู่นั้น ครั้งหนึ่งเคยเป็นคานเกาะฮ์ของชัยค์อับดุลอะซีซ ชักการ์บาร ผู้เป็นปู่ฝ่ายมารดาของท่านชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) ปัจจุบันมะซารของท่านก็ยังคงอยู่ห่างจากที่นี่ไปไม่ไกลนัก ต่อมาชัยค์เราะฟีอุดดีน ศอฮิบ ได้มาพำนักอยู่ ณ ที่แห่งนี้ บ้านเรือนของตระกูลวะลียุลลอฮ์ก็ตั้งอยู่ ณ สถานที่นี้เช่นกัน ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้ละจากที่นี่ไปพำนักอยู่ภายในเมืองชาห์ญะฮานาบาด ที่เมฮันดิยานนี้เอง…

[^1]: ที่ถูกต้องคือ «ฮาเอ วะลีเย โรซฆารฺ รัฟต์» ซึ่งให้ปีวะฟาตที่ถูกต้อง (บทความของเมาลาวีนูรุลหะซัน รอชิด กานธ์ละวี, บุรฮาน กรกฎาคม 1983)

[^2]: มัลฟูซาต ฮัฎรัต ชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) [ملفوظات حضرت شاہ عبد العزیز] หน้า 30 (โรงพิมพ์มุจตะบาอี, มีรุต, ฮ.ศ. 1314)

[^3]: เซอร์ซัยยิดอะห์มัด ข่าน เขียนไว้ในหนังสือ "อาษารุศศะนาดีด" [آثار الصنادید] ว่า

«ที่นี่เคยเป็นอาคารหลังหนึ่ง ด้านล่างเป็นบ้านเรือนและห้องโถงหลายห้อง ด้านบนมีบุรุจตั้งอยู่ทั้งสี่มุม ไม่ทราบแน่ชัดว่าอาคารนี้คืออะไร สร้างขึ้นเมื่อใด และผู้ใดเป็นผู้สร้าง แต่ในหมู่ชาวบ้านเล่าสืบต่อกันมาว่า มีนวาบท่านหนึ่งซึ่งจัดพิธีเมฮันดีเพื่อท่านฆูษุลอะอ์ซัม (ร.ฮ.) นั่นคือ ทำบุรุจสูงด้วยไม้ไผ่ หุ้มด้วยกระดาษ แล้วจุดไฟให้สว่างไสว นวาบท่านนั้นมีธรรมเนียมจุดเมฮันดีให้สว่างไสวอยู่ ณ ที่นี้ ด้วยเหตุนี้อาคารแห่งนี้จึงเป็นที่รู้จักในชื่อเมฮันดี แต่ไม่ทราบว่านวาบผู้นั้นคือผู้ใด ที่ได้สร้างเมฮันดีนี้ขึ้น» (อาษารุศศะนาดีด หน้า 50–51, พิมพ์ที่ลัคเนา ค.ศ. 1965)

...ในสุสานของ[…] มีหลุมศพของบุตรชายทั้งสี่ของท่านชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) หลุมศพของตัวท่านชาห์ศอฮิบเอง และของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน คือ ท่านชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) บนหลุมศพเหล่านั้นมีแผ่นจารึกติดตั้งไว้ ซึ่งระบุปีที่ท่านเหล่านั้นถึงแก่กรรม นอกจากท่านเหล่านี้แล้ว ยังมีหลุมศพของสมาชิกคนอื่น ๆ ในตระกูลทั้งชายและหญิงอีกด้วย ติดกันนั้นมีมัสยิดแห่งหนึ่ง ซึ่งในบริเวณใกล้เคียงมีหลุมศพของอุละมาอ์ ผู้ทรงคุณธรรม และผู้ศรัทธาเลื่อมใสในตระกูลวะลียุลลอฮ์อยู่เป็นจำนวนมาก และจำนวนนั้นก็เพิ่มขึ้นอยู่เรื่อย ๆ

บทที่ห้า

ผลงานการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ของชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)

การปฏิรูปอะกีดะฮ์และการเชิญชวนสู่อัลกุรอาน

ความกว้างขวางและความหลากหลายของขอบเขตการฟื้นฟูของท่านชาห์

อัลลอฮ์ตะอาลาทรงใช้ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ให้ทำงานอันยิ่งใหญ่หลายด้าน ได้แก่ การฟื้นฟูศาสนาและการปฏิรูปประชาชาติ การฟื้นฟูความเข้าใจศาสนาที่ถูกต้อง การเผยแผ่ศาสตร์แห่งนุบูวะฮ์ และการสร้างชีวิตใหม่และความสดชื่นในความคิดและการปฏิบัติของผู้คนร่วมยุคและร่วมประชาชาติของท่าน ขอบเขตของงานนี้กว้างขวางมาก และแขนงต่าง ๆ ของงานก็หลากหลายยิ่ง จนหาตัวอย่างเทียบเคียงได้ยาก ไม่เฉพาะในหมู่คนร่วมสมัยเท่านั้น แม้ในหมู่อุละมาอ์และนักประพันธ์ในอดีตก็พบได้น้อย สาเหตุของเรื่องนี้ (นอกเหนือจากเตาฟีกและการกำหนดของอัลลอฮ์) อาจมาจากความจำเป็นของสภาพการณ์ในยุคนั้นที่ตกเป็นส่วนของท่านชาห์ ประกอบกับความรอบรู้ครอบคลุม ความทะเยอทะยานสูงส่ง และการศึกษาอบรมอันพิเศษ ซึ่งล้วนเป็นคุณลักษณะเฉพาะของท่านชาห์ ผลของสิ่งทั้งหมดนี้คือ ท่านชาห์ได้ประกอบผลงานด้านการฟื้นฟูและการปฏิรูปในสนามแห่งความรู้และการปฏิบัติมากมายเหลือเกิน จนผู้เขียนชีวประวัติของท่าน และผู้ที่จับปากกาเขียนประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่นในอิสลาม รู้สึกยากที่จะรวบรวมทั้งหมด และวิเคราะห์อย่างละเอียดถี่ถ้วน และผู้ใดที่ตั้งใจจะทำเช่นนั้น ลิ้นของเขาก็จะเอ่ยบทกวีเปอร์เซียอันเลื่องชื่อบทนี้ออกมาโดยไม่รู้ตัว

การบ่นว่าก็กลายเป็นเรื่องที่ถูกต้องไป

«ชายผ้าแห่งสายตานั้นคับแคบ ส่วนดอกไม้แห่งความงามของท่านนั้นมีมากมาย ผู้เก็บดอกไม้แห่งฤดูใบไม้ผลิของท่านจึงมีเรื่องร้องเรียนต่อชายผ้า (ที่รองรับได้ไม่พอ)»

หากเราจะกล่าวถึงผลงานเหล่านั้นแยกเป็นเรื่อง ๆ ก็จะได้หัวข้อดังต่อไปนี้

1. การปฏิรูปอะกีดะฮ์และการเรียกร้องสู่อัลกุรอาน
2. การเผยแพร่และส่งเสริมหะดีษและซุนนะฮ์ ตลอดจนการเรียกร้องและความพยายามในการประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษ
3. การอธิบายชะรีอะฮ์อิสลามอย่างเป็นระบบและมีหลักฐาน และการเปิดเผยเคล็ดลับและเป้าหมายของหะดีษและซุนนะฮ์
4. การอธิบายตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ในอิสลาม คุณลักษณะเฉพาะของคิลาฟะฮ์รอชิดะฮ์และการยืนยันความชอบธรรมของคิลาฟะฮ์นั้น พร้อมทั้งการโต้แย้งลัทธิรอฟิเฎาะฮ์
5. บทบาทการต่อสู้และการเป็นผู้นำของท่านชาฮ์ในยุคแห่งความแตกแยกทางการเมืองและยุคใกล้ล่มสลายของราชวงศ์โมกุล
6. การตรวจสอบชนชั้นต่าง ๆ ของประชาชาติ และการเรียกร้องพวกเขาสู่การปรับปรุงแก้ไขและการเปลี่ยนแปลง
7. การให้การศึกษาและการอบรมบรรดาอุละมาอ์ผู้มีความรู้ลึกซึ้งและบุคลากรผู้ปฏิบัติงาน เพื่อให้พวกเขาสืบสานงานปฏิรูปประชาชาติและการเผยแพร่ศาสนาต่อไปหลังจากท่าน

เราจะเริ่มต้นด้วยหัวข้อ "การปฏิรูปอะกีดะฮ์และการเรียกร้องสู่อัลกุรอาน" ก่อน เพราะไม่ว่างานฟื้นฟูศาสนาและปฏิรูปประชาชาติจะเริ่มขึ้นในยุคใดหรือในดินแดนใดก็ตาม งานนี้ย่อมต้องมาเป็นอันดับแรก และหากปราศจากสิ่งนี้แล้ว ความพยายามใด ๆ ที่กระทำไปเพื่อฟื้นฟูศาสนาและประชาชาติก็จะเป็นเพียงรอยขีดบนผิวน้ำ และเป็นอาคารที่ไร้รากฐาน อัลกุรอานได้ยืนยันความจริงข้อนี้ด้วยเหตุการณ์และบทสนทนาของบรรดานบี (อ.) และประวัติศาสตร์ที่เชื่อถือได้ก็ได้ยืนยันความจริงข้อเดียวกันนี้ด้วยแนวทางการปฏิบัติและลำดับขั้นการทำงานของบรรดาผู้สืบทอดนบีและอุละมาอ์ผู้ทรงธรรม

และจนถึงวันกิยามะฮ์ นี่จะยังคงเป็นธรรมนูญแห่งการปฏิบัติสำหรับทุกการปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ซึ่งมีอุปนิสัยแบบนบี และมีระบบแบบอัลกุรอาน

ความสำคัญของอะกีดะฮ์

ผู้เขียนขอจำกัดอยู่เพียงการยกข้อความตอนหนึ่งจากงานเขียนก่อนหน้านี้ของตนมาเสนอ ณ ที่นี้ว่า:

«ลักษณะเด่นประการแรกและสัญลักษณ์ที่โดดเด่นที่สุดของศาสนานี้ คือการเน้นย้ำและยืนกรานในเรื่องอะกีดะฮ์ และการกำชับให้คลี่คลายปัญหานี้ให้ได้ก่อนสิ่งอื่นใด นับตั้งแต่ท่านนบีอาดัม (อ.ล.) จนถึงคอติมุนนะบียีน ท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ บรรดานบีผู้ทรงเกียรติทั้งหมดต่างเรียกร้องเชิญชวนสู่อะกีดะฮ์ที่แน่นอนประการหนึ่ง (ซึ่งพวกท่านได้รับมาโดยทางวะห์ยู) และเรียกร้องให้ยึดถือมัน และไม่ยอมประนีประนอมหรือละทิ้งมันเพื่อแลกกับสิ่งใดเลย ในทัศนะของพวกท่าน ชีวิตที่มีศีลธรรมดีเลิศที่สุด ผู้ที่มีอุปนิสัยแบบอิสลามสูงส่งที่สุด ภาพลักษณ์ที่มีชีวิตและแบบอย่างอันสมบูรณ์ของความดี ความประเสริฐ ความเที่ยงธรรม และความมีเหตุผล ไม่ว่าจะทำให้เกิดการสถาปนารัฐบาลที่ดีเลิศ การมีสังคมที่ดีงาม หรือการเกิดการปฏิวัติที่เป็นประโยชน์เพียงใดก็ตาม[^1] ก็ไม่มีคุณค่าและราคาใดๆ เลย ตราบใดที่เขาไม่ได้เป็นผู้ยอมรับอะกีดะฮ์ที่พวกท่านนำมา และที่การเรียกร้องสู่มันคือเป้าหมายแห่งชีวิตของพวกท่าน และตราบใดที่ความพยายามและความวิริยะทั้งหมดของเขาไม่ได้ตั้งอยู่บนรากฐานแห่งอะกีดะฮ์นี้เท่านั้น นี่แหละคือเส้นแบ่งที่ชัดเจนและแจ่มแจ้ง ซึ่งแยกระหว่างการเรียกร้องของบรรดานบีผู้ทรงเกียรติ (อ.ล.) กับบรรดาผู้นำชาติ ผู้นำทางการเมือง นักปฏิวัติ และบุคคลทุกคนที่

[^1]: แม้ว่าในเรื่องนี้จะมีข้อสงสัยอย่างมากว่า สิ่งเหล่านี้จะเป็นไปได้หรือไม่ หากปราศจากรากฐานแห่งอะกีดะฮ์ที่ถูกต้อง

ระหว่าง [สองสิ่งนี้] ซึ่งต้นธารแห่งความคิดและทัศนะของมันมิใช่คำสอนและชีวประวัติของบรรดานบีผู้ทรงเกียรติ หากแต่เป็นสิ่งอื่น"[^1]

"ความจริงก็คือ ในบรรดาความรู้และความเข้าใจที่มาถึงมนุษย์โดยผ่านบรรดานบีผู้ทรงเกียรติ (อลัยฮิมุศเศาะลาตุวัสสลาม) นั้น ความรู้ที่สูงส่ง จำเป็น และสำคัญที่สุด คือความรู้เกี่ยวกับซาต (พระองค์) คุณลักษณะ และกิจการของอัลลอฮ์ตะอาลา และการกำหนดความสัมพันธ์อันเฉพาะที่ควรมีระหว่างผู้สร้างกับสิ่งถูกสร้าง และระหว่างบ่าวกับพระผู้ถูกเคารพสักการะ ความรู้นี้เป็นความรู้ที่สูงส่งและประเสริฐที่สุด เพราะความผาสุกและความสำเร็จในโลกนี้ และความรอดพ้นในโลกหน้าของมนุษย์ขึ้นอยู่กับมัน และมันคือรากฐานของอะกีดะฮ์และการกระทำ ตลอดจนจริยธรรมและอารยธรรม โดยอาศัยความรู้นี้เองที่มนุษย์ได้รู้จักความจริงของตนเอง ไขปริศนาของจักรวาล และรู้ถึงความลับของชีวิต โดยอาศัยความรู้นี้เองที่เขากำหนดสถานะของตนในโลกนี้ และบนพื้นฐานของมัน เขาสร้างความสัมพันธ์อันมั่นคงกับเพื่อนมนุษย์ และตัดสินใจเกี่ยวกับแนวทางชีวิตของตน ตลอดจนกำหนดเป้าหมายของตนด้วยความมั่นใจ ความรอบรู้ และความชัดเจนอย่างเต็มที่"[^2]

โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ความสัมพันธ์อันพิเศษที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงมีต่อประชาชาตินี้ รวมถึงคำสัญญาอันหนักแน่นแห่งการสนับสนุน ความช่วยเหลือ ความพอพระทัย ความรัก ชัยชนะ และเกียรติยศนั้น ล้วนตั้งอยู่บนพื้นฐานของอะกีดะฮ์ที่ถูกต้อง คุณลักษณะแห่งอีมานและคุณสมบัติเฉพาะ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งบนอะกีดะฮ์เตาฮีดที่บริสุทธิ์และไม่มีสิ่งใดเจือปน มีพระดำรัสว่า:

وَلَا تَهِنُوا۟ وَلَا تَحْزَنُوا۟ وَأَنتُمُ ٱلْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم

«และ (จงดูเถิด) พวกเจ้าอย่าได้ท้อแท้ และอย่าได้เศร้าโศกแต่ประการใด หากพวกเจ้าเป็นผู้ศรัทธา (อย่างแท้จริง) …» (ซูเราะฮ์อาล อิมรอน 3:139)

[^1]: ดัสตูรเฮาะยาต (دستور حیات) หน้า 21–22 ในหนังสือเล่มนี้ได้นำเสนอหลักฐานและข้อพิสูจน์ด้วยอายะฮ์อัลกุรอานและแบบอย่างของบรรดานบี (อลัยฮิมุสสลาม) และได้ยืนยันด้วยเหตุการณ์ต่าง ๆ จากหะดีษและชีวประวัติ [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 6

مُّؤْمِنِينَ ﴿١٣٩﴾

«…หากพวกเจ้าเป็นผู้ศรัทธา พวกเจ้าก็จะเป็นผู้มีชัยเหนือกว่า» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:139)

และยังได้ตรัสไว้ด้วยถ้อยคำที่ชัดแจ้งว่า

وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مِنكُمْ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى ٱلْأَرْضِ كَمَا ٱسْتَخْلَفَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ ٱلَّذِى ٱرْتَضَىٰ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّنۢ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا ۚ يَعْبُدُونَنِى لَا يُشْرِكُونَ بِى شَيْـًٔا ۚ وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَـٰسِقُونَ ﴿٥٥﴾

«ผู้ใดในหมู่พวกเจ้าที่ศรัทธาและประกอบความดีอยู่เสมอ อัลลอฮ์ทรงสัญญาไว้กับพวกเขาว่า พระองค์จะทรงทำให้พวกเขาเป็นผู้ปกครองแผ่นดิน ดังที่พระองค์ได้ทรงทำให้ชนก่อนหน้าพวกเขาเป็นผู้ปกครอง และจะทรงทำให้ศาสนาของพวกเขาที่พระองค์ทรงพอพระทัยให้แก่พวกเขานั้นมั่นคงและยั่งยืน และหลังจากความหวาดกลัว พระองค์จะทรงประทานความปลอดภัยแก่พวกเขา พวกเขาจะเคารพภักดีต่อข้า (และ) จะไม่ตั้งผู้ใดเป็นภาคีกับข้า และผู้ใดปฏิเสธหลังจากนั้น ชนเหล่านั้นแหละคือผู้ประพฤติชั่ว» (ซูเราะฮ์อันนูร 24:55)

บรรดาผู้สืบทอดที่แท้จริงของบรรดานบี และอุละมาอ์ผู้ทรงธรรม (อุละมาอ์ร็อบบานี) ซึ่งรู้ซึ้งถึงธรรมชาติและลักษณะของศาสนาของอัลลอฮ์ เมื่อจะสถาปนาศาสนานี้ขึ้น ณ ที่ใด พวกเขาจะปรับพื้นแผ่นดินให้สะอาดและราบเรียบอย่างสมบูรณ์เสียก่อน พวกเขาจะคัดถอนรากเหง้าและเส้นใยของชิริกและญาฮิลียะฮ์ออกทีละเส้น (ไม่ว่าจะเป็นมรดกตกทอดจากลัทธิบูชาเจว็ดในอดีต หรือเป็นผลจากอิทธิพลของชนชาติและท้องถิ่น) และเก็บเมล็ดพันธุ์ของมันทิ้งไปทีละเมล็ด แล้วพลิกหน้าดินทั้งหมดเสียใหม่ ไม่ว่างานนี้จะใช้เวลานานเพียงใด และต้องเผชิญความยากลำบากเพียงใดก็ตาม พวกเขาไม่เคยใจร้อนหรือขาดความอดทนในการแสวงหาผลลัพธ์เลย

• ชิริก (ในรูปแบบต่าง ๆ) คือโรคที่อันตรายที่สุดและเก่าแก่ที่สุดของมวลมนุษยชาติ นอกจากมันจะกระตุ้นความหวงแหนของอัลลอฮ์และโหมพระพิโรธของพระองค์แล้ว มันยังเป็นอุปสรรคที่ใหญ่ที่สุดบนเส้นทางแห่งความก้าวหน้าทางจิตวิญญาณ ศีลธรรม และอารยธรรมของปวงบ่าว มันบีบคอพลังทั้งหลายของมนุษย์ ฆ่าศักยภาพของเขา และทำลายความเชื่อมั่นที่เขามีต่อผู้ทรงอำนาจสูงสุด รวมทั้งความเชื่อมั่นในตนเองและการรู้จักตนเอง มันพรากเขาออกจากที่พึ่งอันปลอดภัยและมั่นคงของพระเจ้าผู้ทรงได้ยิน ผู้ทรงเห็น ผู้ทรงอำนาจและทรงความรู้ ผู้ทรงเอื้อเฟื้อและประทานให้ ผู้ทรงอภัยและทรงรัก ทำให้เขาไม่ได้รับประโยชน์จากคุณลักษณะอันไร้ขอบเขตและคลังสมบัติอันไม่มีวันหมดสิ้นของพระองค์ แล้วบังคับให้เขาต้องไปพึ่งพิงร่มเงาของบรรดาสิ่งถูกสร้างที่อ่อนแอ ไร้กำลัง ยากจน และต่ำต้อย ซึ่งในกระเป๋าของพวกมันไม่มีอะไรเลย»[^1]

ความจำเป็นในการเผยแผ่และอธิบายอะกีดะฮ์เตาฮีดขึ้นใหม่

ผู้เขียนได้เขียนไว้ในภาคที่สองของหนังสือ «ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น» (تاریخ دعوت وعزیمت) ซึ่งเป็นภาคที่เจาะจงว่าด้วยชัยค์อัลอิสลาม อัลหาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ภายใต้หัวข้อ "อะกีดะฮ์และประเพณีแบบชิริกในยุคของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์" ไว้ว่า

«ด้วยการผสมปะปนกับชนชาติที่มิใช่มุสลิมและชนชาติอะญัม อิทธิพลและผลกระทบของรัฐบาลอิสมาอีลียะฮ์และบาฏินียะฮ์ ตลอดจนคำสอนและการปฏิบัติของพวกศูฟีที่โง่เขลาและหลงผิด ทำให้อะกีดะฮ์และประเพณีแบบชิริกแพร่หลายในหมู่มุสลิมทั่วไป มุสลิมจำนวนมากเริ่มยึดถือความคิดและความเชื่อที่เลยเถิดและเป็นชิริกต่อผู้นำศาสนาของตน บรรดาชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ และบรรดาวะลีและคนศอลิห์ ในทำนองเดียวกับที่ชาวยิวและชาวคริสต์ยึดถือต่อท่านอุซัยร์ ท่านอัลมะซีห์ และบรรดานักปราชญ์และนักบวชของพวกเขา

[^1]: «ตำแหน่งนุบูวะฮ์และผู้แบกรับอันทรงเกียรติของมัน» (منصب نبوت اور اس کے عالی مقام حاملین) โดยผู้เขียน หน้า 7

...ที่เกี่ยวข้องอยู่ด้วย สิ่งที่เกิดขึ้นที่สุสานของบรรดาผู้ทรงคุณธรรมในศาสนา ล้วนเป็นการลอกเลียนแบบที่ประสบผลสำเร็จของการกระทำและประเพณีทั้งปวงที่เกิดขึ้นตามศาสนสถานของผู้ที่มิใช่มุสลิม และตามหลุมศพของบุคคลที่พวกเขาถือว่าศักดิ์สิทธิ์ การขอความช่วยเหลือ (อิสติอานะฮ์) และการวิงวอนขอให้ช่วย (อิสติฆอษะฮ์) จากผู้อยู่ในหลุมศพอย่างโจ่งแจ้งได้เกิดขึ้น มีการร้องทุกข์ต่อพวกเขา ร้องเรียกพวกเขาให้ช่วยเหลือ ตลอดจนการขอและการวิงวอนต่อพวกเขากลายเป็นธรรมเนียมแพร่หลาย การสร้างมัสยิดใหญ่โตบนหลุมศพของพวกเขา การทำหลุมศพให้เป็นที่สุญูด การจัดงานเทศกาลประจำปีทุกปีที่นั่น และการเดินทางมาจากแดนไกลเพื่อไปยังที่นั่น ล้วนเป็นธรรมเนียมทั่วไป การบูชาหลุมศพอย่างเปิดเผย ความไม่เกรงกลัวต่ออัลลอฮ์ และความเกรงกลัวยำเกรงต่อเจ้าของสุสาน การเย้ยหยันและดูแคลนเครื่องหมายแห่งอัลลอฮ์ (ชะอาอิรุลลอฮ์) ความอวดดีและความทะลึ่งบังอาจ การยึดถือบรรดาผู้ทรงคุณธรรมถึงขั้นมีความเป็นพระเจ้า การประกอบพิธี "หัจญ์" ไปยังสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และสุสาน และในบางครั้งถึงกับให้ความสำคัญกับสิ่งนั้นเหนือการทำหัจญ์ที่บัยตุลลอฮ์ บางแห่งมัสยิดร้างผู้คนและถูกทอดทิ้งอย่างน่าเวทนา ในขณะที่สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ (มะชาฮิด) กลับคึกคักและได้รับการดูแลอย่างดี สิ่งเหล่านี้คือภาพลักษณ์ของชีวิตแบบญาฮิลียะฮ์ในยุคนั้น ซึ่งไม่จำเป็นต้องไปดูไกลหรือพิจารณาอย่างลึกซึ้งแต่ประการใด"[^1]

นี่คือสภาพของประเทศต่าง ๆ อย่างอียิปต์ ชาม และอิรัก ซึ่งบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ (ร.ฎ.) ได้พิชิตด้วยมืออันประเสริฐของพวกท่านเอง เป็นดินแดนที่อยู่ใกล้ชิดและผูกพันอย่างยิ่งกับศูนย์กลางของอิสลาม สถานที่ประทานวะห์ยู และถิ่นพำนักของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เป็นดินแดนที่ภาษาของผู้คนคือภาษาอาหรับ ซึ่งเป็นภาษาที่อัลกุรอานอันทรงเกียรติถูกประทานลงมา เป็นดินแดนที่การเรียนการสอนอัลกุรอานและหะดีษไม่เคยหยุดลงแม้แต่วันเดียว และเป็นดินแดนที่ตำราอันยิ่งใหญ่ที่สุดด้านวิชาการหะดีษและการอธิบายหะดีษได้ถูกเขียนขึ้น

[^1]: "ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต" (تاریخ دعوت وعزیمت) ภาคที่สอง หน้า 204–215 โดยย่อและปรับปรุง

เมื่อเทียบกับสิ่งนั้นแล้ว การประเมินสภาพของอินเดีย (และก็คืออินเดียในศตวรรษที่สิบเอ็ด) ก็มิใช่เรื่องยากนัก ที่นี่อิสลามเดินทางมาถึงโดยอ้อมผ่านเติร์กิสถาน อิหร่าน และอัฟกานิสถาน และได้สูญเสียความสดใหม่และพลังของตนไปมาก โดยมาถึงผ่านผู้คนที่มิได้รับประโยชน์โดยตรงจากรัศมีแห่งนุบุวะฮ์ และผู้คนเหล่านั้นจำนวนมากก็ไม่อาจปลดเปลื้องตนเองจากอิทธิพลทางเชื้อสายและชนชาติของตนได้โดยสิ้นเชิง อีกทั้งในอินเดียนั้น ศาสนา ปรัชญา และอารยธรรมแบบหนึ่งได้ปกครองอยู่เป็นเวลาหลายพันปี ซึ่งการบูชารูปเคารพและชิริกได้ไหลเวียนแทรกซึมอยู่ในทุกอณูของมัน และในศตวรรษหลัง ๆ มันได้กลายเป็นตัวแทนที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของการบูชารูปเคารพ และเป็นผู้รักษาและพิทักษ์ญาฮิลียะฮ์ดั้งเดิมไว้ ประชากรมุสลิมส่วนใหญ่ของอินเดียได้เข้าสู่อ้อมกอดของอิสลามโดยย้ายมาจากสภาพแวดล้อมแบบพราหมณ์และแบบมุชริกอื่น ๆ นอกจากนี้ควรระลึกไว้ด้วยว่า ประเทศนี้ (เป็นเวลายาวนานส่วนใหญ่) มิได้มีความสัมพันธ์โดยตรงกับอัลกุรอานและหะดีษเท่าที่ควร แต่ด้วยอิทธิพลของอิหร่าน กลับมีความสัมพันธ์กับศาสตร์แห่งปัญญา (อุลูมฮิกมะฮ์) และปรัชญากรีก ในศาสตร์ศาสนานั้น หากจะมีความสัมพันธ์ในเชิงวิชาการและการเรียนการสอน ก็อยู่กับฟิกฮ์ อุศูลุลฟิกฮ์ และอิลมุลกะลาม ซึ่งหัวข้อและเวทีการถกเถียงของมันคือ ประเด็นปลีกย่อย รายละเอียดปลีกย่อย หลักการวินิจฉัยประเด็นปัญหา และการถกเถียงเชิงปรัชญาเกี่ยวกับอะกีดะฮ์ มิใช่การปฏิรูปอะกีดะฮ์และการดะอ์วะฮ์สู่เตาฮีดในขั้นพื้นฐาน

อิทธิพลที่ศาสนาและปรัชญาต่าง ๆ ของอินเดีย รวมทั้งประเพณีและขนบธรรมเนียมของที่นี่ได้มีต่อสังคมมุสลิมตั้งแต่ศตวรรษที่สิบแล้วนั้น สามารถประเมินได้จากมักตูบ (จดหมาย) ของท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) ฉบับที่ท่านได้เขียนถึงสตรีผู้ศรัทธาและเป็นมุรีดคนหนึ่งของท่าน[^1] ซึ่งจากจดหมายนั้นทำให้เห็นถึงการให้ความสำคัญแก่พิธีกรรมแห่งชิริก การขอความช่วยเหลือจากผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์ และอะกีดะฮ์แบบมุชริกในการขอให้ความต้องการของตนสัมฤทธิ์ผล

[^1]: ดูมักตูบที่ 41 ถึงสตรีผู้ศอลิหะฮ์คนหนึ่งจากบรรดามุรีด

การยกย่องเทศกาลต่าง ๆ ของชาวกุฟร์ การเลียนแบบประเพณีและธรรมเนียมของพวกเขา การบนบานและเชือดสัตว์เพื่อบรรดาผู้อาวุโส (บุซุรก์) การถือศีลอดด้วยเจตนาเพื่อบรรดาปีร์และบีบี และการเกรงกลัวและยกย่องเทพีสีตลา (ซึ่งถูกเชื่อว่าเป็นผู้รับผิดชอบโรคฝีดาษ) ทั้งหมดนี้แสดงให้เห็นถึงทัศนคติแบบฮินดูและความงมงายที่ได้แทรกซึมเข้าสู่บ้านเรือนของชาวมุสลิม จากสิ่งเหล่านี้จึงไม่ยากที่จะประเมินได้ว่า เมื่อผ่านยุคนี้ไปอีกร้อยปี และเนื่องจากไม่มีการเชื่อมโยงโดยตรงที่แข็งแรงและกว้างขวางกับอัลกุรอานและหะดีษ ความบกพร่องในอะกีดะฮ์ที่ไม่ใช่อิสลาม หรือแม้กระทั่งขัดแย้งกับอิสลาม จะส่งผลต่ออะกีดะฮ์และการปฏิบัติของครอบครัวดี ๆ มากเพียงใด

อิทธิพลของผู้ที่ไม่ใช่มุสลิมในสมัยของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ความไม่รู้และความห่างเหินจากอัลกุรอานและหะดีษ ตลอดจนช่องว่างอันยาวนานของการขาดความพยายามที่ได้ผล โดยหลับตาต่อผลลัพธ์และภยันตราย และต่อความชอบหรือไม่ชอบของสามัญชน ได้ก่อให้เกิดสภาพการณ์ในอินเดียขึ้น และระบบอะกีดะฮ์ที่ขนานไปกับศาสนาหะนีฟ (ซึ่งไม่มีช่องว่างให้แม้แต่เงาของชิริก) ได้งอกงามขึ้นเองในวิถีชีวิตของสังคมมุสลิมดั่งต้นหญ้าแห่งญาฮิลียะฮ์ เราพอจะประเมินสภาพนี้ได้จากข้อความบางตอนที่ยกมาจากหนังสือของท่านชาห์เอง

ในหนังสือ "อัตตัฟฮีมาต" (التفهيمات) ท่านกล่าวไว้ตอนหนึ่งว่า

«มีหะดีษของท่านนบี ﷺ ว่า พวกท่านชาวมุสลิมในที่สุดก็จะยึดถือแนวทางของประชาชาติก่อนหน้าพวกท่าน ที่ใดที่พวกเขาย่างเท้าไป พวกท่านก็จะย่างเท้าไปที่นั่นด้วย จนกระทั่งหากพวกเขาเข้าไปในรูของตัวแย้ พวกท่านก็จะตามพวกเขาเข้าไปด้วย บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) จึงถามว่า โอ้ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ﷺ ประชาชาติก่อนหน้านั้น ท่านหมายถึงชาวยิวและชาวคริสต์หรือ?

ท่านนบี ﷺ ตอบว่า "แล้วจะเป็นใครอื่นเล่า?" หะดีษนี้รายงานโดยอัล-บุคอรีและมุสลิม

ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ﷺ กล่าวไว้จริงแท้ เราได้เห็นมุสลิมผู้มีอีมานอ่อนแอด้วยตาของเราเอง ซึ่งได้ยึดเอาบรรดาคนศอลิหฺเป็นพระเจ้าอื่นจากอัลลอฮ์ และได้ทำให้หลุมฝังศพของบรรดาวะลีของพวกเขาเป็นสถานที่สุญูดเช่นเดียวกับชาวยิวและชาวคริสต์ เรายังได้เห็นผู้คนที่บิดเบือนถ้อยคำของผู้บัญญัติศาสนา และอ้างคำพูดนี้ว่าเป็นของท่านนบี ﷺ ว่า "คนดีเป็นของอัลลอฮ์ ส่วนคนบาปเป็นของฉัน" นี่เป็นคำพูดชนิดเดียวกับที่ชาวยิวเคยกล่าวว่า

لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامًا مَّعْدُودَةً

«ไฟนรกจะไม่สัมผัสพวกเราเลย นอกจากเพียงไม่กี่วันที่นับได้» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:80) (คือพวกเราจะไม่ตกนรก และหากต้องเข้าไปก็เพียงไม่กี่วันเท่านั้น)

ความจริงก็คือ ทุกวันนี้การบิดเบือนศาสนาได้แพร่หลายไปในทุกกลุ่ม ดูบรรดาศูฟีเถิด ในหมู่พวกเขามีคำกล่าวที่ติดปากกันอยู่ซึ่งไม่สอดคล้องกับอัลกุรอานและซุนนะฮ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเด็นเรื่องเตาฮีด และดูเหมือนว่าพวกเขาไม่ใส่ใจต่อบทบัญญัติศาสนาเลยแม้แต่น้อย"[^1]

ท่าน (ชาห์ วะลียุลลอฮ์) ได้เขียนไว้ในหนังสือที่มีชื่อเสียงไปทั่วของท่าน "อัล-เฟาซุลกะบีร" (الفوز الكبير) ว่า

"หากท่านยังมีความลังเลอยู่บ้างในการยอมรับว่าคำอธิบายนี้[^2] ถึงหลักความเชื่อและการกระทำของพวกมุชริก (ในยุคญาฮิลิยะฮ์) เป็นความจริง ก็จงดูผู้บิดเบือนศาสนาในยุคนี้ โดยเฉพาะผู้ที่อาศัยอยู่ตามชายขอบของดินแดนอิสลาม ดูเถิดว่าพวกเขา…

[^1]: อัต-ตัฟฮีมาตุลอิลาฮิยยะฮ์ (التفهیمات الالٰہیہ) เล่ม 2 หน้า 134–135 [^2]: ก่อนหน้านี้ท่านชาห์ได้กล่าวถึงแก่นแท้และลักษณะของชิริกของพวกมุชริกในยุคญาฮิลิยะฮ์ ตลอดจนรูปแบบการแสดงออกต่าง ๆ ของมัน

…เกี่ยวกับความเป็นวะลีย์ (วิลายะฮ์) นั้น พวกเขายึดถือความคิดเช่นไร คนเหล่านั้นแม้จะยอมรับความเป็นวะลีย์ของบรรดาเอาลิยาอ์รุ่นก่อน แต่กลับถือว่าการมีอยู่ของเอาลิยาอ์ในยุคนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้โดยเด็ดขาด พวกเขาวนเวียนไปตามกุบูรและสถานที่ฝังศพ (อาสตานะฮ์) และตกอยู่ในชิริกนานาชนิด การบิดเบือนและการเทียบเคียงอัลลอฮ์กับสิ่งถูกสร้าง (ตัชบีฮ์) ได้หยั่งรากลึกในหมู่พวกเขาเพียงใด สอดคล้องกับหะดีษเศาะฮีห์ที่ว่า

لتتبعنّ سُنَنَ من كان قبلكم

«แน่แท้พวกท่านจะเดินตามรอยเท้าของผู้คนก่อนหน้าพวกท่าน»

ในบรรดาภัยพิบัติเหล่านี้ ไม่มีภัยใดเลยที่วันนี้จะไม่มีกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งของมุสลิมปฏิบัติอยู่ และยึดถือในเรื่องนั้นและเรื่องอื่น ๆ ทำนองเดียวกัน ขออัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์ทรงปกป้องเราให้พ้นจากสิ่งนั้นด้วยเถิด"[^1]

วิธีการที่ได้ผลในการรักษาโรคและปรับปรุงสภาพ: การเผยแพร่อัลกุรอาน

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ถือว่าการศึกษาอัลกุรอานอันทรงเกียรติ การใคร่ครวญ และการเข้าใจอัลกุรอาน คือการรักษาที่ได้ผลที่สุดสำหรับโรคนี้ หรือที่ถูกคือโรคระบาดทั่วไปนี้ และเรื่องนี้มิได้ตั้งอยู่บนเพียงความเฉลียวฉลาด ความสามารถในการศึกษา และการอนุมานเท่านั้น หากแต่เป็นความจริงอันประจักษ์ชัด ซึ่งอัลกุรอานอันทรงเกียรติเองเป็นพยาน และมิใช่เพียงประวัติศาสตร์ยุคการแต่งตั้งนบีเท่านั้น หากแต่ประวัติศาสตร์ดะอ์วะฮ์ทั้งหมดของอิสลาม ตลอดจนเรื่องราวการปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจดีด) ก็เป็นพยานยืนยันเช่นกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สำหรับการเปิดเผยความจริงของเตาฮีดและความจริงของชิริกนั้น ไม่อาจจินตนาการถึงสื่อใดที่ชัดเจนกว่า ทรงพลังกว่า และจับใจกว่านี้ได้อีกแล้ว ท่านผู้ถ่ายทอดความหมายอัลกุรอาน ชาฮ์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) ได้แสดงความจริงข้อนี้ไว้ในบทนำของหนังสือ "มูฎิฮุลกุรอาน" (موضح القرآن) ด้วยลีลาที่เรียบง่ายและจับใจ อย่างที่ยากจะหาใครทำได้ดีกว่า ท่านกล่าวว่า:—

[^1]: อัลเฟาซุลกะบีร (الفوز الكبير) หน้า 9 สำนักพิมพ์มักตะบะฮ์มุหัมมะดี

«…ผู้ที่บอก (หนทาง) ทั้งหลายย่อมบอกให้ได้ดีที่สุด แต่ไม่มีผู้ใดบอกได้ดังที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงบอกไว้ด้วยพระองค์เองในอัลกุรอาน และผลสะเทือนกับการได้รับทางนำที่มีอยู่ในพระดำรัสของอัลลอฮ์นั้น ไม่มีอยู่ในถ้อยคำของผู้ใดเลย»[^1]

ระหว่างที่พำนักอยู่ในแผ่นดินหิญาซอันศักดิ์สิทธิ์ ท่านชาห์ (ร.ฮ.) คงรู้สึกอย่างลึกซึ้งและรุนแรงถึงสภาพทางศาสนาเช่นนี้ของอินเดีย รวมทั้งความห่างไกลและความขัดแย้งของสภาพนั้นกับคำสอนของอัลกุรอานและคำสอนของอิสลาม และท่ามกลางบรรยากาศอันเปี่ยมด้วยรัศมี จิตวิญญาณ และอัลกุรอานของที่นั่น ซึ่งเป็นที่ที่เสียงเพรียกแห่งเตาฮีดดังกังวานขึ้นเป็นครั้งแรก ก็คงเกิดแรงบันดาลใจขึ้นในหัวใจที่ตื่นตัวของท่านชาห์ (ร.ฮ.) อย่างชัดเจนและแรงกล้าว่า ท่านจะต้องเผยแผ่ขุมทรัพย์แห่งอัลกุรอานอันทรงเกียรติให้แพร่หลายทั่วไปในอินเดีย แรงบันดาลใจนี้อาจเรียกได้ว่าเป็นอิลฮาม (การดลใจ) และสัญญาณจากเบื้องเร้นลับ ซึ่งมักจะลงมายังดวงวิญญาณอันบริสุทธิ์ในทุกยุคสมัยเพื่อให้งานศาสนาที่จำเป็นบางอย่างสำเร็จลุล่วง และเป็นสิ่งที่ยากจะต้านทานหรือเอาชนะได้ ด้วยเหตุนี้เราจึงเห็นว่า ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้เริ่มงานแปลอัลกุรอานอันทรงเกียรติเป็นภาษาเปอร์เซีย ซึ่งสำเร็จลุล่วงในชื่อ "ฟัตหุรเราะห์มาน" (فتح الرحمٰن)[^2] หลังจากกลับจากหิญาซ

[^1]: บทนำของ "มูฎิฮุลกุรอาน" (موضح القرآن) โดยท่านชาห์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.)

[^2]: ผู้แต่ง "หะยาตวะลี" (حیات ولی) ได้อ้างอิงผู้ร่วมสมัยคนหนึ่ง เล่าเรื่องราวอันน่าประทับใจเกี่ยวกับความวุ่นวายของอุละมาอ์และความพยายามลอบทำร้ายท่านชาห์โดยพวกบ่อนทำลาย อันเนื่องมาจากความผิดในการแปลอัลกุรอาน และได้สรุปจากเรื่องนี้ว่า ท่านชาห์ได้เดินทางไปหิญาซเพื่อหลีกหนีความวุ่นวายนี้ (หน้า 418–423) แต่แหล่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์อื่นใดไม่ได้ยืนยันเรื่องนี้เลย ในบทนำของ "ฟัตหุรเราะห์มาน" เองได้ระบุไว้อย่างชัดเจนว่า ท่านชาห์ได้เริ่มงานแปลในวันที่ 10 ซุลหิจญะฮ์ ฮ.ศ. 1150 และแปลเสร็จในปี ฮ.ศ. 1151 ซึ่งแสดงให้เห็นอย่างชัดแจ้งว่า งานอันทรงคุณค่าของท่านชาห์ชิ้นนี้เกิดขึ้นภายหลังการกลับจากการเดินทางไปหิญาซราวสี่ห้าปี ในคลังหนังสือของตระกูลเรามีต้นฉบับลายมือของ "ฟัตหุรเราะห์มาน" อยู่หนึ่งฉบับ แบ่งเป็นสองเล่ม ต้นฉบับนี้ท่านชาห์ได้มอบให้แก่ตระกูลของเรา… (ต่อในหน้า 142)

ในเวลานั้น ไม่เพียงแต่ฮินดูสถานเท่านั้น หากแต่แทบทุกดินแดนอะญัม (ที่มิใช่อาหรับ) ซึ่งในจำนวนนั้นเติร์กสถาน อิหร่าน และอัฟกานิสถานเป็นเพื่อนบ้านใกล้ชิดของฮินดูสถาน ______ และแนวโน้ม กิจกรรม รสนิยม และข้อเท็จจริงที่ถือกันว่าเป็นที่ยอมรับของดินแดนเหล่านั้น ล้วนทอดเงามาสู่วงการวิชาการและศาสนาของฮินดูสถาน เป็นที่ยอมรับกันว่า อัลกุรอานอันทรงเกียรติเป็นคัมภีร์สำหรับการศึกษา การใคร่ครวญ การไตร่ตรอง และการทำความเข้าใจของชนชั้นผู้เป็นเลิศที่สุดในหมู่ชนชั้นนำเท่านั้น การจะเข้าใจอัลกุรอานต้องอาศัยความรู้มากกว่าสิบสองแขนง การนำอัลกุรอานไปสู่สามัญชน และเชิญชวนให้พวกเขาทำความรู้จักกับความหมายของอัลกุรอานโดยตรง และรับเอาทางนำและแสงสว่างจากอัลกุรอานนั้น เป็นสิ่งที่อันตรายอย่างยิ่ง เท่ากับการเปิดประตูแห่งความหลงผิดและฟิตนะฮ์อันใหญ่หลวง และเป็นการเชิญชวนสามัญชนสู่ความสับสนทางความคิด การยึดถือความเห็นของตนเอง การไม่แยแสต่ออุละมาอ์ หรือแม้กระทั่งการกบฏและการแข็งข้อ แนวคิดและข้อโต้แย้งนี้ได้ถูกนำเสนอไว้อย่างดียิ่งในหนังสือเล่มเล็กชื่อ "ตุหฺฟะตุลมุวะห์ฮิดีน" (تحفة الموحدين)[^1] ดังนี้

"บางคนกล่าวว่า อัลกุรอานอันทรงเกียรติและหะดีษนั้น ผู้ที่จะเข้าใจได้ก็คือผู้ที่…

[^1]: (ต่อจากหน้า 142) ซึ่งผ่านทางมิยาน มุหัมมัด อะอ์ซัม ษานี นะศีรอบาดี ผู้มีความสัมพันธ์ฉันมุรีดกับท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) ได้มอบเป็นของขวัญ มิยาน มุหัมมัด อะอ์ซัมเป็นผู้ได้รับการเลี้ยงดูและอบรมจากท่านซัยยิด มุหัมมัด นุอ์มาน (ลุงแท้ ๆ ของท่านซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด) ต้นฉบับนี้ได้ตกมาอยู่ในกรรมสิทธิ์ของเมาลานา ซัยยิด กุฏบุลฮุดา มุหัดดิษ ศิษย์ของท่านชาฮ์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) และได้ตกทอดต่อมาจนถึงท่านเมาลานา ฮะกีม ซัยยิด อับดุลฮัยย์ บิดาผู้ล่วงลับ การคัดลอกต้นฉบับนี้เสร็จสิ้นในปี ฮ.ศ. 1165 คือสิบเอ็ดปีก่อนการวะฟาตของท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) ซึ่งก็เป็นหลักฐานยืนยันด้วยว่า การเรียบเรียง "ฟัตหุรเราะห์มาน" ให้สมบูรณ์เป็นผลงานหลังจากการกลับจากการเดินทางสู่ฮิญาซ ก่อนการเดินทางสู่ฮิญาซนั้น มีการแปลเพียงซูเราะฮ์อัลบะเกาะเราะฮ์และซูเราะฮ์อันนิซาอ์เท่านั้น หนังสือเล่มเล็กนี้ได้รับการตีพิมพ์โดยระบุชื่อและเชื่อมโยงไปยังท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) แต่เนื่องจากโดยทั่วไปไม่ปรากฏชื่อของหนังสือนี้ในบันทึกชีวประวัติยุคแรกและในบัญชีรายชื่อผลงานประพันธ์และหนังสือของท่านชาฮ์ เราจึงไม่อาจกล่าวได้อย่างแน่ชัดและมั่นใจว่าเป็นผลงานจากปลายปากกาของท่านชาฮ์ อย่างไรก็ตาม เนื้อหาที่กำลังยกมานี้เป็นการสะท้อนแนวคิดที่แพร่หลายอยู่ทั่วไปได้อย่างถูกต้อง และในหนังสือนั้นยังมีคำตอบที่หนักแน่นต่อแนวคิดนี้ด้วย

ความรู้และได้อ่านหนังสือมานับไม่ถ้วน และเป็นอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งยุคสมัยของตน ในการตอบพวกเขา อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

هُوَ ٱلَّذِى بَعَثَ فِى ٱلْأُمِّيِّـۧنَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَـٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَـٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا۟ مِن قَبْلُ لَفِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ ﴿٢﴾

«พระองค์คือผู้ทรงส่งเราะซูลคนหนึ่งจากหมู่พวกเขาไปยังหมู่ชนผู้ไม่รู้หนังสือ ท่านเราะซูลผู้นั้นอ่านอายะฮ์ต่าง ๆ ของอัลลอฮ์แก่ผู้ไม่รู้หนังสือเหล่านั้น ชำระพวกเขาให้สะอาดจากมลทินแห่งบาป และสอนคัมภีร์และวิทยปัญญาแก่พวกเขา» (ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ 62:2)

หมายความว่า ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ﷺ ก็ไม่รู้หนังสือ และบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติของท่านก็ไม่รู้หนังสือเช่นกัน แต่เมื่อท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ﷺ อ่านอายะฮ์อัลกุรอานต่อหน้าศอฮาบะฮ์ของท่าน พวกเขาได้ฟังแล้วก็บริสุทธิ์สะอาดจากความชั่วร้ายและความเสื่อมเสียทุกประเภท ดังนั้นหากคนที่ไม่รู้หนังสือไม่สามารถเข้าใจอัลกุรอานและหะดีษได้ และไม่มีความสามารถที่จะเข้าใจมัน แล้วบรรดาศอฮาบะฮ์จะบริสุทธิ์สะอาดจากความชั่วร้ายและข้อบกพร่องได้อย่างไร? น่าเศร้าใจยิ่งนักสำหรับกลุ่มชนที่อ้างว่ารู้จัก "ศุรอห์" (صراح) และ "กอมูส" (قاموس) แต่ในการทำความเข้าใจอัลกุรอานและหะดีษ กลับแสดงตนว่าเป็นคนโง่เขลาโดยสิ้นเชิง และบางคนก็กล่าวว่า พวกเราเป็นคนรุ่นหลัง เราจะหาความบะเราะกะฮ์แห่งยุคสมัยของท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ﷺ และความบริสุทธิ์แห่งหัวใจของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) มาจากที่ใด เพื่อที่จะเข้าใจความหมายของอัลกุรอานและหะดีษได้ ในการตอบพวกเขา อัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรมตรัสว่า

وَءَاخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا۟ بِهِمْ ۚ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ ﴿٣﴾

«และ (ส่งไปยัง) คนอื่น ๆ ในหมู่พวกเขาที่ยังมิได้มาสมทบกับพวกเขา และพระองค์คือผู้ทรงเดชานุภาพ ผู้ทรงปรีชาญาณ» (ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ 62:3)

หมายความว่า คนรุ่นหลัง ไม่ว่าจะเป็นผู้รู้หนังสือหรือไม่รู้หนังสือ ขอเพียงให้พวกเขาเป็นมุสลิม และตั้งใจที่จะเจริญรอยตามแนวทางของบรรดาศอฮาบะฮ์ และได้ฟังอัลกุรอานและหะดีษ อัลกุรอานและหะดีษนี้เองก็เพียงพอที่จะชำระพวกเขาให้บริสุทธิ์ได้เช่นกัน และพระองค์ตรัสอีกว่า

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا ٱلْقُرْءَانَ

...ลิซซิกริ ฟะฮัล มิน มุดดะกิร» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะมัร 54:22)

لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ ﴿٢٢﴾

«และแน่นอน เราได้ทำให้อัลกุรอานง่ายดายแก่การรำลึกและรับคำตักเตือน แล้วมีผู้ใดบ้างไหมที่จะรับคำตักเตือน?» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะมัร 54:22) แล้วจะเป็นไปได้อย่างไรที่มันง่ายดาย ในเมื่อผู้ที่อ่านตำรา «อัล-กาฟิยะฮ์» และผู้ที่รู้ตำรา «อัช-ชาฟิยะฮ์» ยังแสดงความจนปัญญาในการเข้าใจความหมายของมัน ทั้งที่ชาวทะเลทรายของอาหรับกลับได้รับส่วนแห่งสัจธรรมของมัน นอกจากนี้ ในอีกแห่งหนึ่งอัลลอฮ์ได้ตรัสไว้ว่า

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلْقُرْءَانَ

«พวกเขาไม่ใคร่ครวญอัลกุรอานดอกหรือ?» (ซูเราะฮ์มุฮัมมัด 47:24) ดังนั้น หากอัลกุรอานไม่ง่ายดาย แล้วจะใคร่ครวญมันได้อย่างไร

أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَآ ﴿٢٤﴾

«หรือว่าบนหัวใจของพวกเขามีกุญแจลั่นอยู่?» (ซูเราะฮ์มุฮัมมัด 47:24) หมายความว่า ทั้งที่บนหัวใจไม่ได้มีกุญแจลั่นอยู่ แต่ก็ยังเป็นความหลงผิดเพียงใดที่พวกเขาไม่ทุ่มเทความพยายามในการใคร่ครวญอัลกุรอาน”[^1]

แต่ดังที่กวีได้กล่าวไว้ว่า

«จงเปล่งเสียงขับขานของเจ้าให้ขมขื่นยิ่งขึ้น เมื่อเจ้าพบว่ารสนิยมต่อบทเพลงนั้นหาได้ยาก จงขับร้องเพลงต้อนอูฐให้เร่งเร้ายิ่งขึ้น เมื่อเจ้าเห็นว่าเกี้ยวบนหลังอูฐนั้นหนักอึ้ง»

เมื่อท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เห็นความไร้รสนิยม ความไร้เตาฟีก และความคิดที่ผิดพลาดนี้ ซึ่งเชื่อมโยงกับ

وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ

«และพวกเขาขัดขวางผู้คนจากทางของอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:45)

ท่านจึงตัดสินใจว่าจะต้องแปลอัลกุรอานเป็นภาษาเปอร์เซียที่สละสลวยและเข้าใจง่ายให้ได้ ภาษาเปอร์เซียนี้เป็นภาษาราชการ ภาษาวิชาการ ภาษาแห่งการประพันธ์ และภาษาแห่งการเขียนและการติดต่อสื่อสารในอินเดีย นับตั้งแต่การสถาปนาการปกครองอิสลามในอินเดีย และมุสลิมผู้มีการศึกษาเกือบทุกคน แม้หากพูดหรือเขียนภาษานี้ไม่ได้ ก็ย่อมเข้าใจมันได้อย่างแน่นอน ในระยะเวลาอันยาวนานที่ภาษาเปอร์เซียครองอำนาจอยู่ในอินเดีย ซึ่งไม่น้อยกว่าหกศตวรรษ อัลกุรอานฉบับแปลภาษาเปอร์เซียแม้เพียงสิบกว่าฉบับก็…

[^1]: ตุห์ฟะตุล มุวะห์ฮิดีน (تحفۃ الموحدین) หน้า 6–7 พิมพ์โดยอัล-มักตะบะฮ์ อัส-สะละฟียะฮ์ ถนนชีชมะฮัล ลาฮอร์

...มีคำแปลอยู่ ก็คงไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจ แต่ก่อนหน้าคำแปลของหะซัน บิน มุหัมมัด อัล-กุมมี ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม นิซาม นีชาปูรี แล้วต่อมาเป็นเดาละตาบาดี ผู้ซึ่งเป็นหนึ่งในอุละมาอ์แห่งศตวรรษที่แปดแห่งฮิจเราะฮ์ ก็ดูเหมือนจะไม่พบร่องรอยของคำแปลภาษาเปอร์เซียใด ๆ เลย คำแปลภาษาเปอร์เซียของนีชาปูรีนี้รวมอยู่ในตัฟซีรภาษาอาหรับของท่านชื่อ «เฆาะรออิบุลกุรอาน» (غرائب القرآن)[^1]

ในอินเดียมีคำแปลฉบับหนึ่งเป็นที่รู้จักในชื่อ "คำแปลของชัยค์สะอ์ดี (ร.ฮ.)" แม้ว่าคำแปลนี้จะไม่ได้แพร่หลายและใช้กันทั่วไปเหมือนผลงานยอดนิยมของชัยค์ คือ «กุลิสตาน» และ «บูสตาน» แต่ก็ยังพบเห็นได้ในบางแห่ง อย่างไรก็ตาม การระบุว่าเป็นผลงานของชัยค์สะอ์ดี (ร.ฮ.) นั้นไม่ถูกต้อง ข้อเท็จจริงที่ได้รับการพิสูจน์แล้วคือ คำแปลนี้เป็นผลงานของอัลลามะฮ์ ซัยยิด ชะรีฟ อะลี อัล-ญุรญานี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 816) เมาลานาอับดุลหัก หักกอนี ผู้ประพันธ์ «ตัฟซีรหักกอนี» ได้เล่าในฐานะผู้เห็นเหตุการณ์ด้วยตนเองว่า

«สิ่งที่ทุกวันนี้คนเขลาเรียกกันว่าคำแปลของสะอ์ดีนั้น แท้จริงแล้วเป็นคำแปลของซัยยิด ชะรีฟ เจ้าของโรงพิมพ์ได้ระบุว่าเป็นของสะอ์ดีต่อหน้าข้าพเจ้าเอง เพื่อให้มันแพร่หลาย»[^2]

กล่าวโดยสรุป ห้าปีหลังจากเดินทางกลับจากแคว้นหิญาซ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) (ซึ่งน่าจะเกิดขึ้นหลังจากได้เห็นผลของความพยายามในการปฏิรูปอะกีดะฮ์ ที่ดำเนินมาโดยผ่านการเรียนการสอนเฉพาะกลุ่ม ตลอดจนการเทศนาและการชี้แนะ) ได้ตัดสินใจว่า สำหรับการชี้นำมวลชนทั่วไป การปฏิรูปอะกีดะฮ์ และการสร้างความสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นกับอัลลอฮ์ตะอาลานั้น ไม่มีหนทางใดจะมีประสิทธิผลยิ่งไปกว่าการเผยแพร่และการดะอ์วะฮ์ทางนำและคำสอนของอัลกุรอานโดยตรง และสำหรับเรื่องนี้มีวิธีการเพียงวิธีเดียว นั่นคือการแปลอัลกุรอานเป็นภาษาเปอร์เซียและเผยแพร่คำแปลนั้น ส่วนแรงจูงใจและสาเหตุของเรื่องนี้ ท่านชาฮ์เองได้กล่าวไว้ด้วยวาจาของท่านว่า...

[^1]: «ญาอิซะฮ์ ตะรอญิม กุรอานี» จัดพิมพ์โดย มัจลิส มะอาริฟุลกุรอาน, ดารุลอุลูม เดโอบันด์, หน้า 13–14 [^2]: «อัล-บะยาน ฟี อุลูมิลกุรอาน» บทนำของ «ตัฟซีรหักกอนี» โดยเมาลานาอับดุลหัก หักกอนี, หน้า 50

และท่านได้กล่าวถึงประวัติความเป็นมาของการดำเนินการครั้งนี้ไว้ในบทนำของตัฟซีรฟัตหุรเราะห์มาน (فتح الرحمن) ว่า:

«ยุคสมัยที่เราทั้งหลายดำรงอยู่นี้ และดินแดนที่เราเป็นผู้พำนักอาศัยอยู่นี้ ความหวังดีต่อบรรดามุสลิมในยุคนี้เรียกร้องให้มีการแปลอัลกุรอานเป็นภาษาเปอร์เซียที่สละสลวยและเป็นสำนวนที่ใช้กันจริง โดยไม่แสดงความรู้ความเชี่ยวชาญและไม่ประดิษฐ์ถ้อยคำให้วิจิตร ทั้งไม่กล่าวถึงเรื่องเล่าที่เกี่ยวข้องและการตีความต่าง ๆ เพื่อให้ทั้งสามัญชนและผู้รู้สามารถเข้าใจได้เท่าเทียมกัน และทั้งผู้เยาว์และผู้ใหญ่ต่างสามารถเข้าใจความหมายของอัลกุรอานได้ ด้วยเหตุนี้ แรงบันดาลใจในการทำงานสำคัญนี้จึงถูกบรรจุลงในหัวใจของผู้ต่ำต้อยคนนี้ และข้าพเจ้าถูกผลักดันให้ทำงานนี้

ในชั้นแรก ได้พิจารณาคำแปลที่มีอยู่ก่อนแล้ว เพื่อว่าหากพบคำแปลใดที่ได้มาตรฐานก็จะส่งเสริมให้แพร่หลาย และให้คำแปลนั้นสอดคล้องกับรสนิยมของผู้คนในยุคนี้ให้มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ แต่คำแปลเหล่านั้นหากไม่ยืดยาวจนน่าเบื่อ ก็มีข้อบกพร่องด้วยความสั้นเกินไปหรือย่อความเกินไป ในช่วงเวลานั้นได้แปลอัซ-ซะฮ์ราวัยน์ (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์และอัน-นิซาอ์) เสร็จ หลังจากนั้นเกิดมีการเดินทางไปยังหะเราะมัยน์ (มักกะฮ์และมะดีนะฮ์) งานนั้นจึงหยุดชะงักไป หลายปีต่อมา มีศิษย์ผู้เป็นที่รักคนหนึ่งเริ่มมาเรียนคำแปลอัลกุรอาน งานนี้จึงกลายเป็นแรงกระตุ้นให้ความตั้งใจเดิมกลับฟื้นคืนมา และได้ตัดสินใจว่าจะเขียนคำแปลไว้ตามปริมาณของบทเรียนแต่ละครั้ง เมื่อแปลไปได้หนึ่งในสามของอัลกุรอานอันทรงเกียรติแล้ว ศิษย์ผู้นั้นก็มีเหตุต้องเดินทาง การแปลจึงหยุดลงอีกครั้ง ครั้นเวลาผ่านไประยะหนึ่ง ก็เกิดโอกาสขึ้นอีก ความคิดเดิมนั้นจึงกลับมาสดใหม่ และได้แปลไปจนถึงสองในสาม

มีการขอให้มิตรสหายบางท่านช่วยคัดต้นร่างให้เรียบร้อย และให้เขียนตัวบทอัลกุรอานกำกับไว้ด้วย เพื่อให้ได้ต้นฉบับที่สมบูรณ์เป็นเอกเทศ มิตรสหายผู้มีวาสนาท่านนั้นได้เริ่มคัดให้เรียบร้อยตั้งแต่วันอีดิลอัฎฮา ปี ฮ.ศ. 1150 หลังจากนั้น ความตั้งใจนี้ก็ได้รับแรงกระตุ้นอีกครั้ง…

และการแปลก็เสร็จสมบูรณ์จนจบ ร่างแรกเสร็จสิ้นในช่วงต้นเดือนชะอ์บาน และในปี ฮ.ศ. 1151 ต้นฉบับก็ได้รับการคัดลอกเป็นฉบับสมบูรณ์ ต่อมาในปี ฮ.ศ. 1156 ด้วยความเอาใจใส่ของพี่น้องในศาสนาผู้ทรงเกียรติ เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด อะมีน (ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงให้เกียรติแก่เขาด้วยการได้พบพระองค์) หนังสือเล่มนี้ก็ได้รับการเผยแพร่ เริ่มมีการสอน มีการคัดลอกออกมาหลายฉบับ และผู้คนร่วมสมัยก็หันมาให้ความสนใจ

«มวลการสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ ภาพที่ฉันได้วาดไว้ในใจ ในที่สุดก็ได้ปรากฏออกมาจากเบื้องหลังม่านแห่งกำหนดสภาวะ»[^1]

นอกจากการแปลและตัฟซีร «ฟัตหุรเราะห์มาน» (فتح الرحمن) แล้ว ท่านชาฮ์ยังได้เขียนบทนำว่าด้วยหลักการแปลไว้ด้วย ซึ่งแม้จะสั้น แต่ก็เปิดหูเปิดตาอย่างยิ่งและเปี่ยมด้วยวิชาการ ในตอนต้นท่านเขียนไว้ว่า

«ผู้ยากไร้ต่อความเมตตาของอัลลอฮ์ผู้ทรงกรุณา วะลียุลลอฮ์ บิน อับดุรเราะฮีม กล่าวว่า นี่คือเอกสารว่าด้วยหลักเกณฑ์การแปล ชื่อว่า «อัล-มุก็อดดิมะฮ์ ฟี เกาะวานีน อัต-ตัรญะมะฮ์» (المقدمة في قوانين الترجمة) ซึ่งปากกาได้บันทึกไว้ในขณะร่างคำแปลอัลกุรอาน»[^2]

ดูเหมือนว่า ด้วยการริเริ่มของบุคคลผู้มีตำแหน่งอันยิ่งใหญ่เช่นท่านชาฮ์ (ผู้ซึ่งความลึกซึ้งทางวิชาการ ความรอบด้าน ระดับชั้นทางจิตวิญญาณ และความบริสุทธิ์ใจของท่าน เป็นที่ยอมรับเกือบเป็นเอกฉันท์ในหมู่ผู้มีความคิดถูกต้องและผู้มีความรู้ในยุคนั้น) หินผาที่เคยขวางกั้นเส้นทางการแปลและการเผยแพร่อัลกุรอานอัลมะญีดสู่สาธารณชนก็ได้ถูกขจัดออกไป และเส้นทางก็โล่งสะดวก ในประวัติศาสตร์อิสลามมักเกิดขึ้นเช่นนี้อยู่เสมอ คือเมื่อบุคคลผู้มีความน่าเชื่อถือเป็นที่ยอมรับและมีสถานะสูงส่งได้ริเริ่มงานใดงานหนึ่ง ความเข้าใจผิดและ[…]

[^1]: บทนำของ «ฟัตหุรเราะห์มาน» พิมพ์ที่ดิลลี ฮ.ศ. 1294 [^2]: ต้นฉบับลายมือเก็บรักษาไว้ที่หอสมุดนัดวะตุลอุละมาอ์ มีความยาวหกหน้าขนาดใหญ่

เมฆหมอกแห่งความระแวงสงสัยได้จางหายไป และทางหลวงก็ได้เปิดกว้างแล้ว การที่อิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรี (ร.ฮ.) เข้าร่วมในการถกเถียงเชิงวิชากะลาม และใช้การอ้างเหตุผลทางปัญญา การที่หุจญะตุลอิสลาม อิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) ศึกษาปรัชญา ตรวจสอบและหักล้างมัน ตลอดจนมาตรการอีกมากมายเช่นนี้ที่ดำเนินไปเพื่อพิทักษ์หรือปกป้องอิสลามตามความจำเป็นแห่งยุคสมัยของตน ล้วนเป็นตัวอย่างอันชัดแจ้งของเรื่องนี้

คำแปลภาษาอุรดูหลังจากท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์)

หลังจากคำแปลภาษาเปอร์เซียของท่านชาฮ์ ไม่นานนักก็เกิดความจำเป็นต้องมีคำแปลอัลกุรอานเป็นภาษาอุรดู เพราะในช่วงปลายศตวรรษที่สิบสอง ภาษาอุรดูได้เริ่มเข้ามาแทนที่ภาษาเปอร์เซีย และงานเขียนงานประพันธ์ในภาษาอุรดูก็ได้เริ่มต้นขึ้นแล้ว[^1] ผู้ที่ตระหนักถึงความจำเป็นและความเปลี่ยนแปลงของสภาพการณ์นี้เป็นคนแรกคือบุตรชายผู้ทรงเกียรติของท่านชาฮ์เอง คือท่านชาฮ์อับดุลกอดิร เดห์ละวี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1230) และใน ฮ.ศ. 1205 หรือราวห้าสิบปีหลังคำแปลของท่านชาฮ์ ท่านได้แปลอัลกุรอานเป็นภาษาอุรดูที่ถูกต้องตามสำนวนภาษา ซึ่งอาจกล่าวได้ว่า จนถึงบัดนี้ยังไม่เป็นที่รู้กันว่ามีคำแปลอัลกุรอานอันทรงเกียรติในภาษาที่มิใช่ภาษาอาหรับใดที่ประสบความสำเร็จและงดงามสละสลวยเช่นนี้ ซึ่งสามารถถ่ายทอดจิตวิญญาณของถ้อยคำอัลกุรอานได้มากที่สุด ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ในบทนำของคำแปลของท่านว่า

«บ่าวผู้ต่ำต้อยอับดุลกอดิรผู้นี้เกิดความคิดขึ้นว่า ดังที่บิดาผู้ทรงเกียรติยิ่งของเรา ท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ บุตรอับดุรเราะฮีม ผู้รอบรู้หะดีษทั้งปวง ชาวฮินดูสถาน ได้เขียนความหมายของอัลกุรอานอย่างง่ายดายในภาษาเปอร์เซีย อัลหัมดุลิลลาฮ์ ว่า

[^1]: โปรดดู ประวัติร้อยแก้วอุรดู (تاریخ نثر اردو) โดยเมาละวี อะห์ซัน มาเรฮ์ระวี เล่ม 1 หน้า 76–77

ความปรารถนานี้สัมฤทธิ์ผลในปี ฮ.ศ. 1205 (ค.ศ. 1790)[^1]

หลังจากท่านชาห์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) แล้ว พี่ชายของท่าน คือ ท่านชาห์ร็อฟีอุดดีน (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1233) ได้แปลอัลกุรอานอันทรงเกียรติแบบคำต่อคำ (ตะห์ตุลละฟซ์) ซึ่งได้รับการยอมรับอย่างมาก เพราะความรอบคอบระมัดระวังของท่าน ตลอดจนความรอบรู้ทางวิชาการและความอิคลาศของผู้แปล ในบางแวดวง คำแปลแบบสำนวนภาษาของท่านชาห์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) เป็นที่แพร่หลายและได้รับความนิยมมากกว่า ส่วนในบางแวดวง คำแปลแบบคำต่อคำของท่านชาห์ร็อฟีอุดดีน (ร.ฮ.) เป็นที่แพร่หลายและได้รับความนิยมมากกว่า

คำแปลทั้งสองนี้แพร่หลายในบ้านเรือนของชาวมุสลิมอย่างกว้างขวาง และเกิดธรรมเนียมการอ่านคำแปลควบคู่ไปกับการอ่านอัลกุรอานอันทรงเกียรติ จนหาตัวอย่างเทียบเคียงไม่ได้กับหนังสือศาสนาเล่มอื่นใด ในด้านการปฏิรูปอะกีดะฮ์และการเผยแพร่อะกีดะฮ์เตาฮีดนั้น ไม่อาจระบุจำนวนผู้ที่ได้รับประโยชน์จากคำแปลทั้งสองนี้ได้ ซึ่งคงมีมากเกินหลายแสนคน อันที่จริง แม้แต่รัฐอิสลามใดก็ตามพร้อมด้วยทรัพยากรทั้งหมดของตน ก็ไม่อาจทำงานด้านดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปได้ยิ่งใหญ่เท่ากับที่คำแปลทั้งสามนี้ได้กระทำไว้ ซึ่งล้วนเป็นกิ่งก้านของต้นฏูบาต้นเดียวกัน

ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ

«และนั่นคือความกรุณาของอัลลอฮ์ พระองค์ทรงประทานแก่ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์»

หลังจากนั้น คำแปลภาษาอุรดูก็หลั่งไหลออกมาดั่งกระแสน้ำหลาก ซึ่งการรวบรวมนับจำนวนทั้งหมดเป็นงานที่ยากลำบาก และต้องอาศัยการศึกษาวิจัยเฉพาะทางแยกต่างหาก[^2]

[^1]: มูฎิฮุลกุรอาน (موضح القرآن) เล่มที่ 1 หน้า 2

[^2]: ขณะนี้ตรงหน้าเรามีหนังสือชื่อ "ญาอิซะฮ์ ตะรอญิม กุรอานี" (جائزۂ تراجم قرآنی) ในหนังสือนั้นได้สำรวจและแนะนำโดยสังเขปถึงคำแปลต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นหลังคำแปลของท่านชาห์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) และท่านชาห์ร็อฟีอุดดีน (ร.ฮ.) ซึ่งมีจำนวนห้าสิบห้าฉบับ

การสอนอัลกุรอาน

นอกเหนือจากงานแปลอัลกุรอานเป็นภาษาอุรดูเหล่านี้ ซึ่งบุคคลผู้ทรงเกียรติสองท่านแห่งตระกูลอันสูงส่งนี้ คือ ท่านชาฮ์ อับดุลกอดิร ดิฮ์ลวี (ร.ฮ.) และท่านชาฮ์ เราะฟีอุดดีน ดิฮ์ลวี (ร.ฮ.) ได้จัดทำขึ้น และเป็นที่อ่านกันแพร่หลายทุกครัวเรือนในทุกแห่งหนของอินเดียที่มีผู้พูดภาษาอุรดู ความพยายามที่ยาวนานที่สุด จริงจังและลึกซึ้ง ทรงพลังและกว้างขวางที่สุด ในการชำระอะกีดะฮ์ให้บริสุทธิ์และปรับปรุงการกระทำและจริยธรรมโดยอาศัยอัลกุรอาน ได้สำเร็จลุล่วงโดยบุคคลผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งตระกูลวะลียุลลอฮ์ ผู้ได้รับเกียรติในการสานต่อและขยายงานของท่านชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ นั่นคือ ท่านชาฮ์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1239) ท่านได้ดำเนินการสอนอัลกุรอานอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาราว 62–63 ปี ในเมืองศูนย์กลางอย่างดิลลี และในยุคสมัยอันสำคัญอย่างศตวรรษที่สิบสามแห่งฮิจเราะฮ์ การยอมรับที่การสอนนี้ได้รับทั้งในหมู่ชนชั้นนำและสามัญชน และผลงานอันยิ่งใหญ่ในการปรับปรุงอะกีดะฮ์ที่เกิดขึ้นจากการสอนนี้ เท่าที่เราทราบไม่มีสิ่งใดเทียบเคียงได้

อัลเฟาซุลกะบีร (الفوز الکبیر)

ในด้านการเชิญชวนสู่อัลกุรอาน และการสร้างความสามารถในการใคร่ครวญอัลกุรอานในหมู่ชนชั้นนำและผู้มีความรู้ ตลอดจนการปลุกความกระตือรือร้นในการปฏิรูปอุมมะฮ์โดยอาศัยอัลกุรอานนั้น ผลงานเชิงฟื้นฟูและปฏิวัติชิ้นหนึ่งและผลงานอันโดดเด่นของท่านชาฮ์ศอฮิบ คือการประพันธ์หนังสือ «อัลเฟาซุลกะบีร» ซึ่งเป็นหนังสือที่มีเอกลักษณ์ไม่ซ้ำใครในหัวข้อของมัน (เท่าที่เราทราบในห้องสมุดอิสลามทั้งหมด)

โดยทั่วไปแล้วไม่พบงานเขียนใดเกี่ยวกับหลักการตัฟซีร มีเพียงหลักการและกฎเกณฑ์บางประการของการตัฟซีร...

ในบทนำหรือเพื่ออธิบายวิธีการเรียบเรียงของตน ผู้แต่งบางท่านเขียนไว้เพียงไม่กี่บรรทัด หนังสือของท่านชาฮ์ศอฮิบ คือ "อัล-เฟาซุลกะบีร ฟี อุศูลิตตัฟซีร" (الفوز الكبير في أصول التفسير) แม้จะสั้นกระชับ แต่ทั้งเล่มเต็มไปด้วยข้อคิดอันลึกซึ้งและหลักการสากล และแท้จริงแล้วเป็นประสบการณ์ทางวิชาการของผู้รู้ผู้ยิ่งใหญ่ท่านหนึ่ง ซึ่งได้ประสบกับปัญหาต่าง ๆ ในการทำความเข้าใจอัลกุรอานมาด้วยตนเอง หนังสือเล่มนี้จึงเป็นสมุดบันทึกอันล้ำค่าและหาได้ยากยิ่ง

คุณค่าของหนังสือเล่มนี้จะเป็นที่รู้ซึ้งได้ก็แต่โดยผู้ที่เคยเผชิญกับปัญหาเหล่านั้นมาแล้ว หลักการบางข้อที่ท่านชาฮ์ศอฮิบได้เขียนไว้ด้วยรสนิยม ญาณหยั่งรู้ และความเข้าใจอัลกุรอานของท่าน ไม่อาจได้มาจากการศึกษาหนังสืออื่นแม้นับร้อย ๆ หน้า ในบทนำของหนังสือเล่มนี้เอง คำกล่าวของท่านชาฮ์ศอฮิบที่ว่าต่อไปนี้ถูกต้องทุกถ้อยคำ:

«ฟะกีรวะลียุลลอฮ์ บุตรอับดุรเราะฮีม (ขออัลลอฮ์ทรงปฏิบัติต่อทั้งสองด้วยความเมตตาอันยิ่งใหญ่ของพระองค์) กล่าวว่า เมื่ออัลลอฮ์ทรงเปิดประตูแห่งความเข้าใจคัมภีร์ของอัลลอฮ์แก่ฟะกีรผู้นี้ จึงเกิดความปรารถนาว่าข้อคิดอันเป็นประโยชน์บางประการ (ซึ่งจะช่วยผู้คนในการใคร่ครวญอัลกุรอาน) จะถูกบันทึกไว้ในหนังสือเล่มเล็กเล่มหนึ่ง ด้วยความกรุณาของพระผู้เป็นเจ้า หวังว่าเมื่อนักศึกษาได้เข้าใจหลักการเหล่านี้แล้ว พวกเขาจะได้พบหนทางอันกว้างขวางสู่ความเข้าใจความหมายของอัลกุรอาน ถึงขนาดที่ว่าหาก…»

«หากพวกเขาใช้ชีวิตไปทั้งชีวิตในการศึกษาตำราตัฟซีรและ (การกลับไปพึ่ง) บรรดานักตัฟซีร (ซึ่งในยุคนี้มีจำนวนน้อยยิ่งนัก) ถึงกระนั้นก็จะไม่สามารถได้มาซึ่งความเชื่อมโยงและความเข้าใจที่ลงตัวต่ออัลกุรอานเช่นนี้ได้»[^1]

สิ่งที่ท่านเขียนไว้ด้วยถ้อยคำเพียงไม่กี่คำเกี่ยวกับเนื้อหาและเป้าหมายของอัลกุรอาน ความพิเศษของลีลาและรูปแบบการนำเสนอ ความแตกต่างและความโดดเด่นของมันจากงานประพันธ์ของมนุษย์ โดยเฉพาะตำราเรียนของนักวิชาการยุคหลัง ตลอดจนเรื่องสาเหตุแห่งการประทาน (ชะอ์นุนนุซูล) นั้น ในวันนี้อาจดูไม่มีสิ่งใดแปลกใหม่ แต่ในคริสต์ศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์ สิ่งเหล่านี้เป็นแนวคิดใหม่โดยแท้ และแม้ในวันนี้ก็ยังมีหลายแวดวงที่ยังไม่คุ้นเคยกับแนวคิดเหล่านี้ ด้วยการมีรายงานเรื่องสาเหตุแห่งการประทานจำนวนมาก และการเน้นย้ำความสำคัญของมันเกินควร (ซึ่งได้กลายเป็นลักษณะเด่นของยุคหลัง) ประโยชน์ที่ควรได้รับจากเนื้อหา เรื่องราว ตลอดจนข้อตักเตือนและบทเรียนของอัลกุรอานอันทรงเกียรติในทุกยุคสมัย และการนำมาปรับใช้กับยุคสมัยและสภาพการณ์ของแต่ละคนอย่างที่ควรจะเป็นนั้น ได้เกิดความคลาดเคลื่อนไปอย่างมาก ด้วยการค้นคว้าและการตรวจสอบของท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) ม่านนั้นได้ถูกเปิดออก และความงดงามอันสว่างไสวของอัลกุรอานอันทรงเกียรติก็ปรากฏออกมาต่อหน้า ในบทที่หนึ่งของหนังสือ "อัล-เฟาซุลกะบีร" (الفوز الكبير) ท่านชาฮ์เขียนไว้ว่า:

«บรรดานักตัฟซีรโดยทั่วไปได้เชื่อมโยงทุกอายะฮ์ ไม่ว่าจะเป็นอายะฮ์ที่ว่าด้วยการโต้แย้งหรือว่าด้วยบทบัญญัติ เข้ากับเรื่องราวเรื่องหนึ่ง และถือว่าเรื่องราวนั้นเป็นสาเหตุแห่งการประทานของอายะฮ์นั้น แต่ความจริงก็คือ เป้าหมายที่แท้จริงของการประทานอัลกุรอานคือการขัดเกลาจิตใจของมนุษย์ และการหักล้างความเชื่ออันเป็นโมฆะและการกระทำอันเสื่อมเสียของพวกเขา ดังนั้น สำหรับการประทานอายะฮ์ที่ว่าด้วยการโต้แย้ง ในหมู่นักวิชาการอิลมุลกะลาม…»

[^1]: อัล-เฟาซุลกะบีร

การมีอยู่ของอะกีดะฮ์ที่บาฏิล (โมฆะ) และสำหรับอายะฮ์ที่ว่าด้วยบทบัญญัติ (อายาตุลอะห์กาม) ก็คือการแพร่หลายของการกระทำที่เสื่อมเสียและการกดขี่ในหมู่พวกเขา และสำหรับการประทานอายะฮ์แห่งการตักเตือน (อายาตุตตัซกีร) ก็คือการที่พวกเขาไม่ตื่นตัวหากปราศจากการรำลึกถึงความโปรดปรานของอัลลอฮ์ (อาลาอุลลอฮ์) วันเวลาแห่งอัลลอฮ์ (อัยยามุลลอฮ์) ความตาย และเหตุการณ์ภายหลังความตาย นี่คือสาเหตุที่แท้จริง ส่วนเหตุการณ์เฉพาะต่าง ๆ ที่บรรดานักตัฟซีรโดยทั่วไปได้ลำบากลำบนในการอธิบายนั้น ไม่ได้มีบทบาทมากนักในสาเหตุแห่งการประทาน (อัสบาบุนนุซูล) เว้นแต่เพียงบางอายะฮ์ที่มีการบ่งชี้ถึงเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งซึ่งเกิดขึ้นในสมัยของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ หรือก่อนหน้านั้น»[^1]

การบรรยายถึงแนวคิดและอะกีดะฮ์ดั้งเดิมที่ถูกต้องของบรรดาคณะกลุ่มที่อัลกุรอานได้หักล้าง ตลอดจนจุดอ่อนของพวกเขา สาเหตุที่แท้จริงของความหลงผิดและความเข้าใจผิดของพวกเขา และประวัติศาสตร์ของพวกเขา การอธิบายเรื่องนิฟาก (ความกลับกลอก) และการนำสิ่งเหล่านี้มาเทียบเคียงกับบางกลุ่มในหมู่มุสลิม ซึ่งเป็นรากฐานของความเข้าใจอัลกุรอาน ทั้งหมดนี้ แม้จะกระชับ แต่ก็มีความชัดเจนเช่นนี้ ซึ่งจะไม่พบในตัฟซีรเล่มใดไม่ว่าจะใหญ่เพียงใด

การชี้แจงความแตกต่างเชิงศัพท์วิชาการระหว่างอุละมาอ์รุ่นก่อน (มุตะก็อดดิมีน) และรุ่นหลัง (มุตะอัคคิรีน) ในเรื่องนัสค์ (การยกเลิกบทบัญญัติ) การประสานระหว่างอายะฮ์ที่ถูกยกเลิก (มันซูค) และอายะฮ์ที่ยกเลิก (นาสิค) และการคลี่คลายความเห็นต่างในการตัฟซีรของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีน ล้วนเป็นงานวิจัยอันยอดเยี่ยมของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ในเรื่องนี้

คำอธิบายที่ท่านชาห์ได้ให้ไว้เกี่ยวกับการที่บางอายะฮ์ดูภายนอกเหมือนไม่สอดคล้องกับกฎไวยากรณ์อาหรับ (นะห์วุ) ที่เป็นที่รู้จักและชัดแจ้งนั้น ผู้ที่จะเห็นคุณค่าได้คือผู้ที่รู้ประวัติศาสตร์การรวบรวมวิชานะห์วุ และเข้าใจความเห็นต่างระหว่างสำนักบัศเราะฮ์และกูฟะฮ์ คุณลักษณะเด่นที่สำคัญของหนังสือเล่มนี้คือ เมื่ออ่านแล้วจะมีการชี้ให้เห็นถึงโรคเรื้อรังและจุดอ่อนของศาสนาในอดีต กลุ่มชนที่หลงผิด และบรรดาประชาชาติและลัทธิต่าง ๆ และยังได้รับเตาฟีก (ความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์) ให้บรรดาคนรุ่นต่าง ๆ ของมุสลิม รวมทั้งสังคมมุสลิมในยุคของตน และชนชั้นต่าง ๆ ของอุมมะฮ์ ได้มองเห็นใบหน้าของตนเองในกระจกแห่งอัลกุรอาน และใคร่ครวญว่าโรคร้ายและจุดอ่อนในอดีตของศาสนาและกลุ่มชนต่าง ๆ นั้นได้ค่อย ๆ แทรกซึมเข้ามาในหมู่พวกเขาแล้วหรือไม่

[^1]: อัลเฟาซุลกะบีร (الفوز الكبير) บทที่หนึ่ง หน้า 3–4

...ไม่ได้เข้ามา:

لَقَدْ أَنزَلْنَآ إِلَيْكُمْ كِتَـٰبًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ ۖ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿١٠﴾

«แท้จริง เราได้ประทานคัมภีร์เล่มหนึ่งลงมาแก่พวกเจ้า ซึ่งในนั้นมีการกล่าวถึงพวกเจ้า พวกเจ้าไม่ใช้ปัญญาดอกหรือ?» (ซูเราะฮ์อัล-อัมบิยาอ์ 21:10)

การชำระและการศึกษาเชิงวิชาการในประเด็นเตาฮีด

ท่านชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) มิได้จำกัดงานของท่านไว้เพียงการแปลอัลกุรอานและการสอนอัลกุรอาน ในการดะอ์วะฮ์เพื่อปฏิรูปอะกีดะฮ์และเรียกร้องสู่เตาฮีดอันบริสุทธิ์ หากท่านยังได้ตรวจสอบประเด็นนี้อย่างยึดถือข้อเท็จจริง ในแบบฉบับของผู้รู้และนักวิจัย อะกีดะฮ์เตาฮีดคือสัญลักษณ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของมิลละฮ์ของท่านนบีอิบรอฮีม (อ.) และเป็นเป้าหมายสูงสุดแห่งการดะอ์วะฮ์และความเพียรพยายามของท่าน ทั้งยังเป็นรากฐาน จุดเริ่มต้น และจุดสูงสุดแห่งการดะอ์วะฮ์ของท่านผู้เป็นบทสุดท้ายแห่งบรรดาเราะซูล ﷺ อัลกุรอานทั้งเล่ม คลังแห่งหะดีษ และชีวประวัติของท่านนบี ﷺ ล้วนเป็นพยานยืนยันในเรื่องนี้ ท่าน ﷺ ได้ขีดเส้นแบ่งอย่างชัดเจนระหว่างเตาฮีดกับชิริก ได้เปิดเผยความจริงแห่งเตาฮีดให้ประจักษ์ ได้ทำญิฮาดต่อต้านร่องรอยอันเล็กน้อยที่สุดของชิริกและแม้เงาอันจางที่สุดของมัน และได้ปิดกั้นช่องทางที่จะทำให้ชิริกแทรกเข้าสู่อะกีดะฮ์ของอุมมะฮ์ และทำให้อะกีดะฮ์เกิดความบกพร่อง อย่างที่ไม่อาจจินตนาการได้ว่าจะมีมากไปกว่านี้อีก[^1] ข้อเท็จจริงทั้งหมดนี้เป็นที่รู้กันอย่างมุตะวาติรและเป็นที่ประจักษ์ชัด จนไม่จำเป็นต้องมีหลักฐานและตัวอย่างใด ๆ สำหรับผู้ที่มีความรู้เกี่ยวกับอัลกุรอานและหะดีษแม้เพียงเล็กน้อย

[^1]: ความเข้มงวดในการจัดงานชุมนุมและเทศกาลตามหลุมฝังศพ การห้ามสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ และการสาบานด้วยสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ ความไม่พอพระทัยอย่างยิ่งของท่านเมื่อชาวชนบทคนหนึ่งกล่าวว่า إِنْ شَاءَ اللّٰهُ وَشِئْتَ «หากอัลลอฮ์ทรงประสงค์และท่านประสงค์» และคำพูดของท่านที่ว่า «เจ้าทำให้ฉันเป็นผู้เทียบเคียงอัลลอฮ์กระนั้นหรือ? หามิได้ (จงกล่าวว่า) สิ่งที่อัลลอฮ์ผู้เดียวทรงประสงค์เท่านั้น» และตัวอย่างอีกนับสิบในลักษณะเดียวกันนี้ ล้วนเป็นพยานยืนยันในเรื่องนี้

เขาย่อมไม่อาจไม่ยอมรับในสิ่งนั้นได้

แล้วในประชาชาตินี้ ภายหลังจากที่ยุคสมัยซึ่งได้รับการรับรองว่าดีงาม (قرون مشہود لہا بالخیر) ได้ผ่านพ้นไป การพิชิตดินแดนใหม่ ๆ การที่ประชากรในดินแดนเหล่านั้นเข้ารับอิสลาม การคลุกคลีและการอยู่ใกล้ชิดกับชนชาติที่มิใช่มุสลิม และอิทธิพลของกาลเวลาที่ล่วงไป อะกีดะฮ์และการกระทำอันเป็นชิริกเหล่านี้ได้แทรกเข้ามาในหมู่ชนชั้นใหญ่ของสามัญชนได้อย่างไร? สิ่งเหล่านี้ได้โอกาสเข้ามาตั้งหลักปักฐานในสังคมมุสลิม พร้อมกับสัญลักษณ์และเครื่องหมายอันเป็นเตาฮีดจำนวนมากได้อย่างไร? ผู้อ้างตนว่ามีความรู้จำนวนมากกล้าตีความและหาคำอธิบายให้แก่สิ่งเหล่านั้น ยอมรับมัน และถือว่ามันเป็นที่อนุญาตได้อย่างไร? และมุสลิมผู้มีการศึกษาจำนวนมากตกเป็นเหยื่อของความเข้าใจผิดนี้ได้อย่างไร?

ตามทัศนะของท่านชาห์ (ร.ฮ.) สาเหตุของเรื่องนี้คือ การที่ไม่ได้เข้าใจอย่างถูกต้องถึงแก่นแท้ของเตาฮีด และอะกีดะฮ์ของพวกมุชริกีนในยุคญาฮิลียะฮ์และชาวอาหรับเกี่ยวกับการที่อัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สร้างจักรวาลและผู้บริหารกิจการอันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย ชนชั้นใหญ่ของสามัญชนเข้าใจว่าแก่นแท้ของชิริกคือ การทำให้ผู้ใดผู้หนึ่ง (ไม่ว่าจะยังมีชีวิตอยู่หรือล่วงลับไปแล้ว) มาเท่าเทียมและอยู่ในระดับเดียวกับอัลลอฮ์โดยสิ้นเชิง โดยมอบคุณลักษณะและการกระทำทั้งหมดของอัลลอฮ์ให้แก่เขา ถือว่าเขาเองคือผู้สร้าง ผู้ประทานปัจจัยยังชีพ ผู้ให้ชีวิตและผู้ให้ตาย (ผู้ทำให้มีชีวิตและผู้ทำให้ตาย) อย่างแท้จริงและโดยตัวของเขาเอง ส่วนการมอบคุณลักษณะบางประการของอัลลอฮ์ตะอาลาให้แก่บ่าวผู้เป็นที่โปรดปรานคนใดคนหนึ่งของพระองค์ และการที่การกระทำบางอย่าง (ซึ่งเป็นสิ่งเฉพาะของอัลลอฮ์) เกิดขึ้นจากพวกเขา การที่โรงงานบางแห่งแห่งเดชานุภาพของพระองค์มาเกี่ยวข้องกับพวกเขา และการที่อัลลอฮ์ทรงมอบอำนาจบางประการของพระองค์แก่พวกเขาตามพระประสงค์ของพระองค์เอง สิ่งนี้ไม่ขัดแย้งกับเตาฮีดและไม่ได้มีความหมายเท่ากับชิริก ในทำนองเดียวกัน การให้ความเคารพยกย่องผู้ใดผู้หนึ่งจนเกินขอบเขตเพียงเพื่อความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์และเพื่อการชะฟาอะฮ์ ณ อัลลอฮ์ และการปฏิบัติต่อพวกเขาด้วยการกระทำและอากัปกิริยาที่อยู่ในขอบเขตของอิบาดะฮ์ ไม่ถือว่าเข้าข่ายชิริก หากแต่เป็นเพียงสื่อหนึ่งในการได้มาซึ่งความพึงพอพระทัยของพระผู้เป็นเจ้า และ [เป็นสื่อ] ไปสู่ราชสำนักอันไร้ที่เปรียบและพ้นจากการตั้งคำถามนั้น

...ในการเข้าถึง (ผู้ซึ่งมนุษย์ธรรมดาไม่อาจเข้าถึงได้) เป็นวิธีที่มีประโยชน์และได้ผล ดังที่พวกกาฟิรอาหรับกล่าวว่า

مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلْفَىٰٓ

«(พวกเขากล่าวว่า) พวกเรามิได้เคารพบูชาพวกเขา เว้นแต่เพื่อให้พวกเขานำพวกเราเข้าใกล้ชิดอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:3)

นี่คือความเข้าใจผิดและความสับสนที่ทำให้คนจำนวนมากในประชาชาตินี้ตกเข้าไปในดินแดนต้องห้ามแห่งชิริก และก้าวข้ามเส้นพรมแดนซึ่งเป็นเส้นแบ่งเขต (LINE OF DEMARCATION) ระหว่างเตาฮีดกับชิริก ด้วยเหตุนี้ ความจำเป็นประการแรกและสำคัญที่สุดคือการรู้ว่า อะกีดะฮ์ของชาวญาฮิลียะฮ์และพวกมุชริกอาหรับเกี่ยวกับอัลลอฮ์ตะอาลานั้นเป็นอย่างไร พวกเขายึดถือสิ่งใดบ้างเกี่ยวกับซาตและคุณลักษณะของพระองค์ และเหตุใดเราะซูลของอัลลอฮ์ ﷺ จึงถือว่าพวกเขาเป็นมุชริก ทั้งที่พวกเขาเข้าใจว่าอัลลอฮ์ตะอาลาทรงเป็นผู้ให้กำเนิดจักรวาล ผู้ทรงสร้างแผ่นดินและชั้นฟ้าทั้งหลาย และผู้ทรงอำนาจโดยสมบูรณ์ และเหตุใดอัลกุรอานจึงประกาศว่าพวกเขาเป็นมุชริก?

ท่านชาห์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ในหนังสืออันหาที่เปรียบมิได้ของท่าน "อัล-เฟาซุลกะบีร ฟี อุศูลิตตัฟซีร" (الفوز الكبير في أصول التفسير) ว่า

"ชิริกคือ การยืนยันว่าสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์มีคุณลักษณะที่เฉพาะเจาะจงแก่อัลลอฮ์ตะอาลาเท่านั้น เช่น การบริหารจัดการกิจการในจักรวาลด้วยเจตนารมณ์ ซึ่งแสดงออกด้วยคำว่า 'กุน ฟะยะกูน' (จงเป็น แล้วมันก็เป็น) หรือความรู้ในตัวเอง ซึ่งมิได้ได้มาโดยอาศัยประสาทสัมผัส ไม่ใช่โดยการชี้นำของสติปัญญา และไม่ใช่โดยผ่านความฝันหรืออิลฮาม (การดลใจ) เป็นต้น หรือการให้ผู้ป่วยหายจากโรค หรือการสาปแช่งผู้ใดผู้หนึ่งและการโกรธเคืองเขา จนเป็นเหตุให้ความยากจนข้นแค้น ความเจ็บป่วย และความอับโชคเข้าครอบงำเขา หรือการประทานความเมตตาจนทำให้เขาได้รับความมั่งคั่ง สุขภาพดี และความผาสุก"

บรรดามุชริกก็ไม่ได้ถือว่าผู้ใดเป็นภาคีของอัลลอฮ์ตะอาลาในการสร้างญะวาฮิร (เรือนร่างวัตถุ) และกิจการอันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย พวกเขามีความเชื่อว่า เมื่ออัลลอฮ์ตะอาลาทรงประสงค์จะกระทำสิ่งใดแล้ว ไม่มีผู้ใดมีอำนาจที่จะยับยั้งสิ่งนั้นได้ การตั้งภาคีของพวกเขามีเพียงในกิจการบางอย่างที่เฉพาะเจาะจงกับบ่าวบางคนเท่านั้น

คนเหล่านั้นคาดคิดว่า เช่นเดียวกับที่กษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ทรงแต่งตั้งข้าราชบริพารคนสนิทของพระองค์ให้เป็นผู้ปกครองดินแดนส่วนต่าง ๆ ของอาณาจักร และทรงมอบอำนาจให้พวกเขาตัดสินกิจการเฉพาะบางเรื่อง (ตราบใดที่ยังไม่มีพระราชโองการที่ชัดแจ้ง) และพระองค์มิได้ทรงจัดการเรื่องเล็ก ๆ น้อย ๆ ของราษฎรด้วยพระองค์เอง หากแต่ทรงมอบราษฎรทั้งหมดไว้ในความดูแลของบรรดาผู้ปกครอง และคำฝากฝังของผู้ปกครองย่อมได้รับการตอบรับในเรื่องของข้าราชการและผู้เกี่ยวข้องที่อยู่ใต้บังคับบัญชาของพวกเขา ฉันใดก็ฉันนั้น พระราชาผู้ทรงอำนาจสูงสุดโดยสมบูรณ์ (อัลลอฮ์ ผู้ทรงยิ่งใหญ่ในความสูงส่งของพระองค์) ก็ได้ทรงยกย่องบ่าวผู้ใกล้ชิดของพระองค์ด้วยเครื่องแต่งกายแห่งตำแหน่งความเป็นพระเจ้า และความพอใจหรือความไม่พอใจของคนเหล่านั้นย่อมมีผลต่อบ่าวคนอื่น ๆ

ด้วยเหตุนี้ พวกเขาจึงเห็นว่าการเข้าใกล้บ่าวผู้ใกล้ชิดเหล่านั้นเป็นสิ่งจำเป็น เพื่อที่จะได้รับความเหมาะสมในการเป็นที่ยอมรับ ณ ราชสำนักของพระราชาที่แท้จริง และเพื่อที่ในเวลาแห่งการตอบแทนการงาน การชะฟาอะฮ์ (การวิงวอนขอแทน) ของพวกเขาจะได้รับการตอบรับ เมื่อพิจารณาเห็นความจำเป็นตามความคิดของพวกเขาดังนี้ คนเหล่านั้นจึงเห็นว่าเป็นที่อนุญาตที่จะสุญูดต่อบ่าวเหล่านั้น เชือดสัตว์พลีเพื่อพวกเขา สาบานด้วยชื่อของพวกเขา และขอความช่วยเหลือจากอำนาจ "กุน ฟะยะกูน" (จงเป็น แล้วมันก็เป็น) ของพวกเขาในกิจการที่จำเป็น พวกเขาได้สร้างรูปเคารพจากหิน ทองเหลือง และตะกั่ว เป็นต้น แล้วกำหนดให้รูปเคารพเหล่านั้นเป็นสื่อในการมุ่งหน้าไปยังดวงวิญญาณของพวกเขา (บ่าวผู้ใกล้ชิดเหล่านั้น)

แต่ทีละน้อย ๆ ผู้ไม่รู้ทั้งหลายก็เริ่มถือเอาหินเหล่านั้นเองเป็นพระเจ้าที่แท้จริงของตน และความสับสนอันใหญ่หลวงก็ได้เกิดขึ้น"[^1]

และในหนังสือ "หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة) ท่านได้เขียนไว้ว่า:—

"แก่นแท้ของชิริกคือ การที่มนุษย์มีอะกีดะฮ์ต่อบุคคลใดบุคคลหนึ่งที่ถูกมองว่าควรแก่การเทิดทูนว่า การกระทำและเหตุการณ์อันผิดธรรมดาที่ปรากฏออกมาจากเขานั้น เกิดขึ้นเพราะบุคคลนั้นมีคุณลักษณะแห่งความสมบูรณ์ประการหนึ่ง ซึ่งไม่เคยพบเห็นในหมู่ปัจเจกบุคคลแห่งเผ่าพันธุ์มนุษย์ คุณลักษณะนั้นเป็นของเฉพาะวาญิบุลวุญูด (ผู้ทรงดำรงอยู่โดยจำเป็น) ผู้ทรงยิ่งใหญ่ในความรุ่งโรจน์ของพระองค์ ไม่พบในผู้ใดอื่นนอกจากพระองค์ อะกีดะฮ์เช่นนี้อาจมีได้หลายรูปแบบ แบบหนึ่งคือ วาญิบุลวุญูดทรงประทานความยิ่งใหญ่แห่งความเป็นพระเจ้าให้แก่สิ่งถูกสร้างบางสิ่งของพระองค์ หรือสิ่งถูกสร้างนั้นได้ดับสลาย (ฟะนาอ์) ในซาตของพระผู้เป็นเจ้า แล้วคงอยู่ด้วยอัลลอฮ์ (บากีบิลลาฮ์) หรือรูปแบบอื่นใดในทำนองเดียวกันนี้ที่ผู้ยึดถืออะกีดะฮ์นี้ได้กุขึ้นเอง ถ้อยคำตัลบิยะฮ์ (การกล่าวลับบัยกะ ลับบัยกะในการทำหัจญ์) ของพวกมุชริกีนที่ถูกรายงานไว้ในหะดีษ เป็นตัวอย่างและแบบฉบับหนึ่งของอะกีดะฮ์นี้ ในหะดีษระบุว่า พวกมุชริกีนอาหรับ (ในยุคญาฮิลียะฮ์และก่อนรับอิสลาม) กล่าวลับบัยกะด้วยถ้อยคำเหล่านี้:

لبّيك لبّيك لاشريك لك، إلّاشريكًا هو لك، تملكه وماملك

«โอ้พระผู้เป็นเจ้า! ข้าพระองค์มาแล้ว ข้าพระองค์มาแล้ว! ไม่มีภาคีใดสำหรับพระองค์ นอกจากภาคีผู้ซึ่งเป็นบ่าวเฉพาะของพระองค์ พระองค์ทรงเป็นเจ้าของเขาและสิ่งที่เขาครอบครอง»

[^1]: อัล-เฟาซุล-กะบีร (الفوز الكبير) คัดจากคำแปลของเมาละวีย์ เราะชีด อะห์มัด อันศอรี หน้า 8

เป็นเจ้าของสิ่งนั้นด้วย และเป็นเจ้าของบรรดามัมลูก (สิ่งที่อยู่ในความครอบครอง) ของมันด้วย

ด้วยเหตุนี้ ผู้ที่ศรัทธาเช่นนั้นจึงแสดงความต่ำต้อยและความถ่อมตนอย่างที่สุดต่อผู้นั้น (ซึ่งเขาเห็นว่าเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งคุณลักษณะบางประการของพระผู้เป็นเจ้า และได้รับเกียรติด้วยอาภรณ์แห่งความเป็นพระเจ้า) และปฏิบัติต่อเขาเช่นเดียวกับที่บ่าวพึงปฏิบัติต่อพระผู้เป็นเจ้า"[^1]

ในหนังสือ หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجۃ اللہ البالغہ) อีกแห่งหนึ่ง ท่านได้อธิบายถึงแก่นแท้ของชิริกของบรรดามุชริกีน และชี้แจงว่า ในเรื่องเกี่ยวกับอัลลอฮ์ผู้ทรงจำเริญและสูงส่งนั้น ระหว่างพวกเขากับมุสลิม (ผู้ยึดมั่นในอะกีดะฮ์ที่ถูกต้อง) มีความเห็นตรงกันในหลายเรื่อง มุชริกีนอาหรับไม่ได้ปฏิเสธการมีอยู่ของพระผู้ทรงสร้าง ความเป็นเอกะอันไม่มีผู้ใดเสมอเหมือนของพระองค์ และอำนาจอันสมบูรณ์เด็ดขาดของพระองค์ เพียงแต่ในคุณลักษณะและอำนาจบางประการนั้น พวกเขาถือว่าผู้ใกล้ชิดและผู้เป็นที่รักบางคนของพระองค์ (โดยความประสงค์และความพอพระทัยของพระผู้เป็นเจ้าเอง) เป็นภาคีและเป็นผู้มีอำนาจ และด้วยเหตุนั้นพวกเขาจึงปฏิบัติต่อบุคคลเหล่านั้นด้วยการเคารพภักดีและการเป็นบ่าว ท่านได้เขียนไว้ภายใต้หัวข้อ "บาบุตเตาฮีด" ว่า

«...ในเรื่องนี้ บรรดามุชริกีนมีความคิดเห็นและความเชื่อเช่นเดียวกับมุสลิมว่า การดำเนินกิจการอันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย และสิ่งใดก็ตามที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงตัดสินแล้ว และพระประสงค์ของพระองค์เป็นที่เด็ดขาดแล้ว ในสิ่งนั้นย่อมไม่มีผู้อื่นใดมีอำนาจหลงเหลืออยู่เลย ส่วนในกิจการอื่น ๆ นั้น พวกเขาได้เลือกเดินทางที่แตกต่างไปจากมุสลิม พวกเขาเชื่อว่า บรรดาคนดีในยุคอดีตได้ทำอิบาดะฮ์อย่างมากมาย และได้รับความใกล้ชิดกับพระผู้เป็นเจ้า อัลลอฮ์ตะอาลาจึงได้ประทานอาภรณ์แห่งความเป็นพระเจ้าแก่พวกเขา ด้วยเหตุนี้ พวกเขาจึง[เห็นว่า]บ่าวอื่น ๆ ของพระผู้เป็นเจ้า[ควร]ทำอิบาดะฮ์ต่อ...»

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ เล่ม 1 หน้า 61 บาบ อักสามุชชิรก์ (บทว่าด้วยประเภทของชิริก)

ได้รับสิทธิ์ (ในการเคารพภักดี) เช่นเดียวกับเมื่อทาสผู้รู้ใจคนหนึ่งของจักรพรรดิได้ปฏิบัติหน้าที่รับใช้กษัตริย์อย่างสมบูรณ์ จักรพรรดิก็จะพระราชทานเสื้อคลุมเกียรติยศแห่งราชสำนักแก่เขา และมอบการปกครองเมืองหนึ่งในอาณาจักรของพระองค์ให้แก่เขา ด้วยเหตุนี้เขาจึงมีสิทธิ์ที่ชาวเมืองนั้นจะต้องรับฟังและเชื่อฟังคำของเขา พวกเขาเชื่อว่าการเป็นบ่าวของพระเจ้านั้นจะถูกตอบรับได้ก็ต่อเมื่อมีการเป็นทาสรับใช้บ่าวผู้เป็นที่โปรดปรานและได้รับการคัดเลือกเหล่านี้ควบคู่ไปด้วย อีกทั้งความจริงก็คือ อัลลอฮ์ตะอาลาทรงสูงส่งและยิ่งใหญ่เหนือมนุษย์ทั้งหลายอย่างมาก จนการเคารพภักดีต่อพระองค์โดยตรงนั้นไม่เกิดผลอันใด และไม่อาจไปถึงพระองค์ได้ จึงจำเป็นต้องเคารพภักดีต่อบรรดาผู้ใกล้ชิดแห่งราชสำนักอิลาฮีเหล่านั้น เพื่อที่พวกเขาจะนำ (การเคารพภักดีนั้น) ไปถึงอัลลอฮ์ พวกเขากล่าวว่า (บรรดาผู้ใกล้ชิดเหล่านี้) ได้ยินและได้เห็น ช่วยวิงวอนขอแทนบ่าวของตน จัดการกิจการต่าง ๆ ของพวกเขา และให้ความช่วยเหลือแก่พวกเขา พวกเขาจึงสลักหินขึ้นตามนามของบุคคลเหล่านั้น และยึดเอาเป็นกิบลัตแห่งการมุ่งหน้า ต่อมาเมื่อมีผู้คนรุ่นหลังมา พวกเขาไม่อาจเข้าใจความแตกต่างระหว่างรูปเคารพเหล่านั้นกับบุคคลที่รูปเคารพเหล่านั้นสร้างขึ้นตามนาม และได้ถือเอารูปเคารพเหล่านั้นว่าเป็นพระเจ้าในตัวเอง”[^1]

ท่านเขียนไว้อีกแห่งหนึ่งว่า:

“บรรดาผู้ตั้งภาคีชาวอาหรับเชื่อว่า ในการสร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดินนั้น อัลลอฮ์ตะอาลาไม่มีผู้ใดเป็นภาคี ในทำนองเดียวกัน วัตถุและสรรพสิ่งที่อยู่ระหว่างทั้งสองนั้น ก็ไม่มีผู้ใดเป็นภาคีกับพระองค์ในการสร้างสิ่งเหล่านั้นเช่นกัน อีกทั้งในการดำเนินกิจการสำคัญทั้งหลายก็ไม่มีผู้ใดมีส่วนร่วม ไม่มีผู้ใดสามารถปฏิเสธการตัดสินของพระองค์ได้ และไม่มีผู้ใด (ขัดขวาง) คำบัญชาอันเด็ดขาดของพระองค์ได้

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) เล่ม 1 หน้า 59 บาบุตเตาฮีด

ไม่มีผู้ใดยับยั้งได้ อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสไว้ในอัลกุรอานว่า

وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُ

«และหากเจ้าถามพวกมุชริกเหล่านั้นว่า ใครเป็นผู้สร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน แน่นอนพวกเขาจะกล่าวว่า อัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์ลุกมาน 31:25)

อัลกุรอานเองเป็นพยานว่า พวกมุชริกเหล่านี้ยอมรับในพระเจ้า และยังวิงวอนขอดุอาอ์ต่อพระองค์ด้วย

بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ

«แต่ทว่าพวกเจ้าย่อมวิงวอนขอต่อพระองค์เท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:41)

และพระองค์ยังตรัสอีกว่า

ضَلَّ مَن تَدْعُونَ إِلَّآ إِيَّاهُ

«ผู้ที่พวกเจ้าวิงวอนขอนั้นได้หายไปหมด เว้นแต่พระองค์เท่านั้น» กล่าวคือ การวิงวอนขอต่อพระองค์เท่านั้นที่ให้ผลสำเร็จ ส่วนการวิงวอนขอต่อผู้อื่นย่อมสูญเปล่า (ซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ 17:67)

แท้จริงแล้ว ความหลงผิดและความไร้ศาสนาของพวกมุชริกเหล่านี้อยู่ที่ความเชื่อของพวกเขาว่า มีมะลาอิกะฮ์และวิญญาณบางจำพวกที่ (ละวางกิจการใหญ่ ๆ ไว้แล้ว) เข้ามาดูแลกิจการปลีกย่อยและเรื่องรองต่าง ๆ ของผู้ที่เคารพบูชาพวกตน และจัดการธุระของพวกเขาให้สำเร็จ ซึ่งเป็นเรื่องที่เกี่ยวกับตัวตน ลูกหลาน ทรัพย์สิน และที่ดินของเขา ในทัศนะของพวกเขา ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งเหล่านั้นกับพระเจ้า ก็เหมือนความสัมพันธ์ระหว่างทาสคนโปรดที่ได้รับการเลี้ยงดูอย่างทะนุถนอมกับจักรพรรดิ หรือเหมือนความสัมพันธ์ระหว่างผู้ฝากฝังและข้าราชบริพารกับกษัตริย์ผู้ทรงอำนาจ ในบทบัญญัติของพระเจ้าที่มีกล่าวไว้ในบางแห่งว่า อัลลอฮ์ตะอาลาทรงมอบหมายกิจการบางอย่างแก่มะลาอิกะฮ์บางองค์ หรือว่าดุอาอ์ของผู้ใกล้ชิดพระองค์ (มุก็อรร็อบีน) นั้นได้รับการตอบรับ คนโง่เขลาเหล่านี้ก็ยึดเอาสิ่งนั้นเป็นฐาน แล้วถือว่าพวกเขาเป็นผู้มีอำนาจและผู้มีสิทธิ์จัดการ (ตะศ็อรรุฟ) ด้วยตนเอง เหมือนกษัตริย์ที่ทรงอำนาจด้วยพระองค์เอง ทั้งที่นี่เป็นการเทียบสิ่งที่เร้นลับกับสิ่งที่ปรากฏ และจากสิ่งนี้เองที่ความเสียหายทั้งปวง

เกิดขึ้น"[^1]

ในทำนองเดียวกัน ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้ขุดรากถอนโคนความเชื่อและการปฏิบัติอันเป็นชิริกจำนวนมากของคนทั่วไป และของชนชั้นสูงที่มีสภาพไม่ต่างจากคนทั่วไป ท่านยังได้เปิดโปงความหลงผิดนี้ ซึ่งเป็นเหตุให้คนเขลาจำนวนมากและผู้อ้างตนว่ามีความรู้ติดอยู่ในการปฏิบัติและประเพณีเหล่านั้น ได้แก่ สัญลักษณ์แห่งชิริก การบนบานและการเชือดสัตว์เพื่อผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์ การถือศีลอดในนามของบรรดาผู้อาวุโส การขอดุอาอ์และการวิงวอนต่อบรรดาเอาลิยาอ์และคนศอลิห์ การยำเกรงและการตั้งความหวังต่อพวกเขา การขอความช่วยเหลือและการขอความอนุเคราะห์จากพวกเขา การให้เกียรติสถานที่ฝังศพของพวกเขาและสิ่งต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับพวกเขาเฉกเช่นการให้เกียรติแก่ฮะร็อมอันทรงเกียรติและบัยตุลลอฮ์ การรักษามารยาทเดียวกันนั้นต่อสิ่งเหล่านี้ ตลอดจนการตกอยู่ในความเชื่อแบบชิริกว่าพวกเขามีอำนาจบางส่วนในการควบคุมจักรวาล และมีอิทธิพลต่อความทุกข์และความสุขของมนุษย์ ความเจ็บป่วยและความสมบูรณ์ ความกว้างขวางและความคับแคบของปัจจัยยังชีพ พวกเขาจึงขาดสมบัติอันล้ำค่า คือการปฏิบัติตาม

فَٱعْبُدِ ٱللَّهَ مُخْلِصًا لَّهُ ٱلدِّينَ ﴿٢﴾

«ดังนั้น จงเคารพภักดีต่ออัลลอฮ์ โดยมอบการภักดีอย่างบริสุทธิ์ใจแด่พระองค์» [^2]

รวมทั้งการกลับเนื้อกลับตัวและการหันไปหาพระองค์ การมอบหมายต่ออัลลอฮ์ และการตัดขาดจากสิ่งอื่นมุ่งสู่อัลลอฮ์ และเมื่อได้ยินสภาพบางอย่างของพวกเขาและเห็นการกระทำของพวกเขา ก็ทำให้นึกถึงอายะฮ์อัลกุรอานโดยไม่ตั้งใจว่า

وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِٱللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشْرِكُونَ ﴿١٠٦﴾

«และส่วนมากของพวกเขาไม่ได้ศรัทธาต่ออัลลอฮ์ เว้นแต่พวกเขาเป็นผู้ตั้งภาคีด้วย (ไปพร้อมกัน)» (ซูเราะฮ์ยูซุฟ 12:106)

หากท่านชาห์ (ร.ฮ.) และผู้สืบทอดของท่านไม่มีผลงานอื่นใดเลย นอกจากการฟื้นฟูหลักอะกีดะฮ์เตาฮีดนี้ การชำระและอธิบายให้กระจ่าง การเผยแพร่ และการขจัดความเข้าใจผิดที่เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ ผลงานนี้เพียงอย่างเดียวก็เพียงพอแล้วที่จะนับท่านเป็นหนึ่งในบรรดามุจัดดิด (ผู้ฟื้นฟูศาสนา) ของประชาชาติ แล้วนับประสาอะไรกับผลงานอื่น ๆ อีกมากมายของท่าน ซึ่งจะได้อธิบายในหน้าต่อ ๆ ไป

[^1]: ฮุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) บท مَا كَانَ عَلَيْهِ حَالُ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَصْلَحَهُ اللّٰهُ เล่ม 1 หน้า 125 [^2]: ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:2

การอธิบายและชี้แจงอะกีดะฮ์ภายใต้แสงสว่างของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และตามแนวทางของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และสะลัฟ

นอกเหนือจากผลงานการฟื้นฟู (ตัจดีด) ขั้นพื้นฐานของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งเกี่ยวข้องกับมวลมุสลิมทั่วไปและสังคมมุสลิมทั้งหมด และเป็นสิ่งที่หากปราศจากมันแล้ว ทางนำและความรอดย่อมเป็นที่สงสัย อีกทั้งการช่วยเหลือและการสนับสนุนจากอัลลอฮ์ก็เป็นไปไม่ได้ ยังมีผลงานด้านวิชาการและการปฏิรูปอีกประการหนึ่ง คือ ท่านได้อธิบายและชี้แจงอะกีดะฮ์ภายใต้แสงสว่างของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และเรียกร้องให้ปฏิบัติในเรื่องนี้ตามแนวทางและรสนิยมของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และสะลัฟ ทั้งยังได้ริเริ่มด้วยตนเองและนำเสนอแบบอย่างทางวิชาการของเรื่องนี้

แวดวงวิชาการของโลกอิสลามมีความต้องการมาเป็นเวลานานแล้ว ซึ่งนักคิดผู้ปราดเปรื่องหาได้ยากยิ่งและมุจญ์ตะฮิดผู้ยึดมั่นในตัวบท ที่จะสามารถประจันหน้ากับทัศนะและแนวคิดของปรัชญาและนักปรัชญา (ซึ่งได้แผ่อิทธิพลเต็มที่แม้กระทั่งต่อวิชาอิลมุลกะลามเอง) ผู้มีอีมานต่ออัลกุรอานตามที่มันถูกประทานลงมา ยอมรับคุณลักษณะ (ศิฟาต) และกิริยา (อัฟอาล) ของอัลลอฮ์ตะอาลา โดยไม่บิดเบือน (ตะห์รีฟ) และไม่ตีความ (ตะอ์วีล) ตรงตามที่พระองค์ได้ตรัสเกี่ยวกับพระองค์เอง และอธิบายสัจธรรมเหล่านั้นในลักษณะที่ด้านหนึ่งได้รับการสนับสนุนจากความรู้และหลักฐานทางชะรีอะฮ์ อีกด้านหนึ่งสติปัญญาและตรรกะก็ยอมรับด้วย

บุคคลเช่นนี้ย่อมเป็นได้เพียงอุละมาอ์ผู้ยึดมั่นในสัจธรรม ผู้ได้รับประโยชน์จากสำนักแห่งอัลกุรอานและสวนแห่งวิชาความรู้ของท่านนบี ﷺ ผู้ที่รู้แจ้งอย่างถ่องแท้ทั้งวิชาปรัชญาและความละเอียดลึกซึ้งของวิชากะลาม พร้อมกันนั้นก็ยึดมั่นในคัมภีร์ของอัลลอฮ์และซุนนะฮ์ที่มุตะวาติรในเรื่องอะกีดะฮ์ และมีอีมานและความเชื่อต่ออัลลอฮ์ตะอาลาด้วยคุณลักษณะที่พระองค์ทรงแจกแจงไว้ในคัมภีร์ของพระองค์ คำสรรเสริญที่มีมาในหะดีษหนึ่งเกี่ยวกับอุละมาอ์ผู้ยึดมั่นในสัจธรรมนั้น ตรงกับพวกเขาอย่างสมบูรณ์

ينفون عن هذا الدين تحريف

«พวกเขาจะขจัดการบิดเบือนของผู้ที่สุดโต่ง (และการอ้างของผู้ยึดถือความเท็จ) ออกไปจากศาสนานี้»

الغالين. وانتحال المبطلين وتاويل الجاهلين.

«พวกเขาจะปกป้องศาสนาจากการบิดเบือนของพวกที่เลยเถิด การอ้างอิงที่ผิด ๆ ของพวกที่ทำให้เป็นโมฆะ และการตีความของพวกที่ไม่รู้»

ไม่มียุคสมัยใดที่ว่างเว้นจากอุละมาอ์แห่งอิสลามเหล่านี้ ในบรรดาบุคคลสำคัญเหล่านี้ ได้แก่ ปราชญ์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งศตวรรษที่แปดแห่งฮิจเราะฮ์ ชัยค์อัลอิสลาม อัลหาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ อัลหัรรอนี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 728) และหลังจากท่านคือศิษย์ผู้ปราดเปรื่องของท่าน อัลลามะฮ์ อิบนุก็อยยิม อัลเญาซียะฮ์ ผู้แต่งหนังสือ "ซาดุลมะอาด" (زاد المعاد) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 751) และอุละมาอ์ผู้ทรงเกียรติอีกบางท่านที่ดำเนินตามแนวทางนี้ ซึ่งรายชื่อของพวกเขาไม่ได้ยาวมากนัก

หลังจากอิมามอิบนุตัยมียะฮ์แล้ว หากจะเอ่ยนามผู้ใดในสายธารนี้ได้ด้วยความมั่นใจอย่างเต็มที่ และผลงานของเขาปรากฏอยู่ต่อหน้าผู้มีความรู้ ผู้นั้นก็คือท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ท่านมีความสามารถอย่างครบถ้วนในการอธิบายและทำให้เข้าใจหลักอะกีดะฮ์ และนำเสนอตามความเข้าใจและแนวทางของสะลัฟ เพราะในด้านหนึ่ง ท่านได้ศึกษาปรัชญากรีกอย่างลึกซึ้งและกว้างขวาง และวิชาอิลมุลกะลามทั้งหมดอยู่ในสายตา หรือยิ่งกว่านั้นอยู่ในมือของท่าน อีกด้านหนึ่ง ท่านเป็นนักตัฟซีรผู้มีทัศนะลึกซึ้งต่ออัลกุรอาน เป็นผู้เชี่ยวชาญพิเศษในวิชาหะดีษ และเป็นผู้ล่วงรู้ความลับและเป้าหมายแห่งชะรีอะฮ์ ด้วยเหตุนี้ท่านจึงยืนอยู่บนทางสายกลางระหว่าง "ตะอ์ฏีล" (การปฏิเสธคุณลักษณะ) กับ "ตะอ์วีล" (การตีความ) หนังสือของท่าน "อัลอะกีดะฮ์ อัลหะสะนะฮ์" (العقيدة الحسنة)[^2] […ความลึกซึ้งของการศึกษา]

[^1]: ตามรายงานของอัลบัยฮะกี ถ้อยคำของหะดีษมีดังนี้: «يَحْمِلُ هَذَا الْعِلْمَ مِنْ كُلِّ خَلَفٍ عُدُولُهُ، يَنْفُونَ عَنْهُ تَحْرِيفَ الْغَالِينَ...» «ความรู้นี้จะถูกแบกรับโดยผู้เที่ยงธรรมจากทุกรุ่น พวกเขาจะขจัดการบิดเบือนของพวกที่เลยเถิดออกไปจากมัน...»

[^2]: หนังสือเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์เป็นภาษาเปอร์เซียในชื่อ "อัลอะกีดะฮ์ อัลหะสะนะฮ์" ที่โรงพิมพ์มุฟีด-อี อาม เมืองอาคระ ท่านเมาลานา มุหัมมัด อุวัยส์ อันนัดวี อันนัครอมี ผู้ล่วงลับ ผู้ทรงคุณวุฒิแห่งดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์ และอาจารย์วิชาตัฟซีร ได้เรียบเรียงหนังสือนี้พร้อมคำอธิบายและเชิงอรรถที่เป็นประโยชน์ของท่าน (ซึ่งนำมาจากผลงานอื่น ๆ ของท่านชาห์ (ร.ฮ.) เอง) ในชื่อ "อัลอะกีดะฮ์ อัสสุนนียะฮ์" (العقيدة السنية) และได้ตีพิมพ์พร้อมคำนำของผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ที่โรงพิมพ์ดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์ ในปี ฮ.ศ. 1382 / ค.ศ. 1962 หนังสือของผู้แต่ง "อัลอะกีดะฮ์ วัลอิบาดะฮ์ วัสสุลูก" (العقيدة والعبادة والسلوك) และ […] (ต่อหน้า 165)

และรวมทั้งความสละสลวยและความลื่นไหลของสำนวนไว้ครบถ้วน หนังสือเล่มนี้เป็นตัวบท (มะตัน) ในวิชาเตาฮีด (ซึ่งโดยทั่วไปเรียกกันว่าวิชาอิลมุลกะลาม) ที่รวบรวมแก่นสาระของอะกีดะฮ์แห่งอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ไว้ อันเป็นสิ่งที่มุสลิมผู้มีการศึกษาทุกคนซึ่งนับตนเองว่าเป็นอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ และปรารถนาจะยึดอะกีดะฮ์ของพวกเขาเป็นสัญลักษณ์ประจำตน ควรได้รู้จัก

ท่านชาห์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ในริซาละฮ์ของท่านชื่อ "วะศอยา" (وصایا) (ซึ่งเป็นภาษาเปอร์เซีย) ว่า

«คำสั่งเสียประการแรกของผู้ต่ำต้อยผู้นี้คือ ให้ยึดมั่นในคัมภีร์ (อัลกุรอาน) และซุนนะฮ์ทั้งในด้านความเชื่อและการปฏิบัติอย่างมั่นคง และให้ปฏิบัติตามทั้งสองนั้นอยู่เสมอ ... และในเรื่องอะกีดะฮ์ ให้ยึดถือแนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์รุ่นก่อน และในเรื่อง (ศิฟาตและอายะฮ์มุตะชาบิฮาต) ในส่วนที่สะลัฟมิได้ลงรายละเอียดและสืบค้น ก็ให้ละเว้นจากสิ่งนั้น และไม่ใส่ใจต่อข้อสงสัยของนักเหตุผลนิยมผู้ยังไม่สุกงอม»[^1]

(ต่อจากหน้า 164) การแปล "ดัสตูรุลหะยาต" (دستورِ حیات) ได้รวมบทสรุปของเรื่องนี้ไว้แล้ว ส่วนใน "ตัฟฮีมาต" (تفہیمات) เนื้อหาของ "อัลอะกีดะฮ์ อัลหะสะนะฮ์" (العقيدة الحسنة) ได้นำมาลงไว้ทั้งหมด คงจะนำมาจากที่นั่นแล้วจัดพิมพ์ออกเป็นริซาละฮ์แยกต่างหาก (ดู "อัตตัฟฮีมาต อัลอิลาฮิยะฮ์" (التفهيمات الإلهية) เล่ม 1 หน้า 144–148)

[^1]: ท่านชาห์ได้ตั้งชื่อริซาละฮ์ฉบับนี้ซึ่งเป็นภาษาเปอร์เซียว่า "อัลมิรอาต อัลวะฎีอะฮ์ ฟิน-นะศีหะฮ์ วัลวะศียะฮ์" (المرآة الوضية في النصيحة والوصية) ริซาละฮ์นี้ยังรวมอยู่ในประมวลริซาละฮ์อื่นๆ บางฉบับของท่านชาห์ด้วย

...ต่อความคลางแคลงสงสัยของ[…]เหล่านั้น ก็ไม่ควรใส่ใจแต่อย่างใด

แนวรสนิยมและแนวทางของท่านชาฮ์ศอฮิบในเรื่องพระนามและคุณลักษณะ (อัสมาอ์และศิฟาต) จะประเมินได้ในระดับหนึ่งจากข้อความที่ยกมา ณ ที่นี้ว่า:—

«อัลลอฮ์ทรงสูงส่งและยิ่งใหญ่เกินกว่าที่ปัญญาหรือประสาทสัมผัสจะหยั่งรู้ได้ หรือที่คุณลักษณะทั้งหลายจะดำรงอยู่ในพระองค์ในลักษณะเดียวกับที่สิ่งอุบัติ (อะรอฎ) ดำรงอยู่ในสาระ (เญาฮัร) หรือที่คุณลักษณะเหล่านั้นจะเป็นไปในลักษณะที่ปัญญาของคนทั่วไปจะเข้าใจได้ หรือที่ถ้อยคำที่ใช้กันทั่วไปจะสื่อความได้ กระนั้นก็ตาม ก็จำเป็นที่จะต้องบอกให้ผู้คนได้รู้ด้วย เพื่อให้ความเป็นมนุษย์ได้รับความสมบูรณ์เท่าที่จะเป็นไปได้ ในสภาวะเช่นนี้ จึงไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากจะใช้คุณลักษณะเหล่านี้ในความหมายที่ให้เข้าใจถึงผลและสิ่งที่ตามมาของมัน ตัวอย่างเช่น เมื่อเรายืนยัน "ความเมตตา" (เราะห์มะฮ์) แก่อัลลอฮ์ สิ่งที่มุ่งหมายก็คือการหลั่งไหลแห่งความโปรดปรานของพระองค์ มิใช่สภาวะเฉพาะของหัวใจ (ซึ่งโดยแท้แล้วเรียกว่าความเมตตา) ในทำนองเดียวกัน เพื่อแสดงถึงความกว้างขวางแห่งเดชานุภาพของอัลลอฮ์ เราจำต้องใช้ถ้อยคำในเชิงอุปมา (อิสติอาเราะฮ์) ซึ่งใช้กับอำนาจและพละกำลังของมนุษย์ เพราะเราไม่มีถ้อยคำใดที่ดีไปกว่านี้ในการสื่อความหมายเหล่านั้น และในทำนองเดียวกัน ก็จะมีการใช้ถ้อยคำมากมายในเชิงเปรียบเทียบ แต่ด้วยเงื่อนไขว่า มิได้มุ่งหมายถึงความหมายตามตัวอักษรของถ้อยคำเหล่านั้น หากแต่หมายถึงความหมายที่คู่ควรและเหมาะสมกับซาตของอัลลอฮ์ ...... ศาสนาที่มาจากฟากฟ้าทั้งหมดต่างเห็นพ้องกันในเรื่องนี้ว่า คุณลักษณะทั้งหลายนั้น (ใช้) ในลักษณะนี้...

…ถูกใช้มา และยึดตามนั้นว่าถ้อยคำเหล่านี้ให้ใช้กล่าวในลักษณะเดียวกันนั้น โดยไม่มีการถกเถียงและขุดค้นใด ๆ เพิ่มเติมไปมากกว่านั้น และนี่คือแนวทางของยุคสมัยที่ได้รับการรับรองถึงความดีงามและความจำเริญ (คือจนถึงยุคของตาบิอุตตาบิอีน) หลังจากนั้นได้มีบางคนเกิดขึ้นในหมู่มุสลิม ซึ่งเริ่มคิดค้นและขุดค้นในประเด็นเหล่านี้ โดยปราศจากตัวบทที่เด็ดขาดและหลักฐานที่หนักแน่น»[^1]

เป็นเวลาหลายศตวรรษที่ในโลกอิสลาม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในดินแดนที่อยู่ภายใต้อิทธิพลของอิหร่านทั้งในทางวิชาการ ทางปัญญา และทางการศึกษา มีกระแสแห่งการขุดค้นอย่างละเอียดตามแบบนักวิชาการกะลาม และการตีความ (ตะอ์วีล) เกี่ยวกับคุณลักษณะ (ศิฟาต) ของอัลลอฮ์อย่างไกลเกินเหตุ ซึ่งผลที่ตามมาคือคุณลักษณะเหล่านั้นกลายเป็นสิ่งที่ถูกปฏิเสธ (มุอัฏเฏาะล) และไร้ความหมาย อีกทั้งยังมีความหลงใหลในปรัชญากรีกจนถึงขั้นเป็นทาสทางความคิด ส่วนทัศนะของพวกเขาที่มีต่อสะลัฟนั้นได้ไปถึงขั้นดูแคลน แม้แต่ผู้ที่ใช้ความระมัดระวังและความเป็นธรรมอย่างมากก็ยังกล่าวว่า

مذهب السلف أسلم ومذهب الخلف اعلم

«แนวทางของสะลัฟปลอดภัยกว่า และแนวทางของเคาะลัฟรอบรู้กว่า» (คือในแนวทางของสะลัฟมีความระมัดระวัง และในการค้นคว้าของเคาะลัฟมีความโดดเด่นทางวิชาการ)

ภายใต้บริบทเช่นนี้ การรับใช้และความกล้าหาญของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ในเรื่องนี้จึงเป็นผลงานเชิงอิจญ์ติฮาดและการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) อย่างแท้จริง

การสนับสนุนแนวทางของสะลัฟในเรื่องพระนามและคุณลักษณะของอัลลอฮ์ ความไม่ลงรอยกับนักปรัชญาและนักวิชาการกะลาม (ผู้ซึ่งใช้การตีความอย่างไกลเกินเหตุ และทัศนะของพวกเขาเกี่ยวกับคุณลักษณะบางครั้งก็ปรากฏว่าแตะเส้นแบ่งของการตะอ์ฏีล [การปฏิเสธคุณลักษณะ] และการปฏิเสธศิฟาต) ตลอดจนความรักและความเคารพต่อหะดีษและซุนนะฮ์ ได้ทำให้ท่านพร้อมที่จะปกป้องเชคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และยอมรับในความยิ่งใหญ่ของท่าน ผู้ซึ่งตัวตนของท่านได้กลายเป็นที่ถกเถียงขัดแย้งกันอย่างมากในศตวรรษหลัง ๆ เหล่านี้ ยิ่งไปกว่านั้น…

[^1]: หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) เล่มที่ 1 หน้า 63 บท อัลอีมาน บิศิฟาติลลาฮ์ คำแปลอ้างอิงจากหนังสือ «อะฮ์ลุสสุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์» (اہل السنۃ والجماعۃ) ของเมาลานาซัยยิด สุลัยมาน นัดวี หน้า 44–45

...ได้กลายเป็นเป้าแห่งการตำหนิและข้อกังขา ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้ยกย่องเขาด้วยถ้อยคำอันสูงส่ง และได้ปกป้องเขา ท่านกล่าวไว้ใน "ตัฟฮีมาต อิลาฮียะฮ์" (تفہیمات الٰہیہ) ว่า

وليس شئ منها الّا ومعه دليله من الكتاب والسنة وآثار السلف فمثل هذا الشيخ عزيز الوجود في العالم، ومن يطيق أن يلحق شأوه في تحريره وتقريره والذين ضيّقوا عليه ما بلغوا معشار ما آتاه الله تعالى.

«ไม่มีสิ่งใดในบรรดาคำกล่าวของชัยคุลอิสลาม (อิบนุตัยมียะฮ์) เลย ที่เขาไม่มีหลักฐานจากอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ และอาษารของสะลัฟรองรับ ผู้รู้เช่นนี้หาได้ยากยิ่งในโลก ใครเล่าจะมีความสามารถไปถึงระดับของเขาทั้งในงานเขียนและการบรรยาย บรรดาผู้ที่โจมตีเขาด้วยข้อกล่าวหามากมายนั้น ไม่ได้รับแม้เพียงหนึ่งในสิบแห่งความสมบูรณ์ที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานแก่เขา»

[^1]: ญิลาอ์ อัล-อัยนัยน์ (جلاء العینین) หน้า 4 อ้างจาก ตัฟฮีมาต อิลาฮียะฮ์

บทที่หก

การเผยแผ่และส่งเสริมหะดีษและซุนนะฮ์ และการเรียกร้องและความพยายามในการประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษ

ความสำคัญของหะดีษและความจำเป็นของมันในทุกแผ่นดินและทุกยุคสมัย

ในอนุทวีปอินเดีย หรือแท้จริงแล้วในยุคหลัง (ซึ่งเริ่มต้นตั้งแต่กลางศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์และดำรงอยู่จนถึงปัจจุบัน) ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้ประกอบภารกิจแห่งการฟื้นฟู (ตัจดีด) อันยิ่งใหญ่ ด้วยการส่งเสริมและเผยแผ่หะดีษ การฟื้นฟูการเรียนการสอนหะดีษ การให้ความใส่ใจต่อศาสตร์แห่งหะดีษ และด้วยงานนิพนธ์อันลึกซึ้งเชิงวิจัยและเปี่ยมด้วยวิจารณญาณในหัวข้อนี้ ภารกิจดังกล่าวเป็นบทที่สำคัญและเจิดจรัสบทหนึ่งในบันทึกแห่งการฟื้นฟูและหนังสือแห่งชีวิตของท่าน และมันได้โดดเด่นเหนือความเป็นเลิศทางวิชาการและการรับใช้ศาสนาด้านอื่น ๆ ของท่าน จนคำว่า "มุหัดดิษ ดะห์ละวี" กลายเป็นส่วนหนึ่งของนามและเป็นสิ่งแสดงถึงตัวตนของท่าน และคำว่า "หัฎรัต ชาห์วะลียุลลอฮ์ มุหัดดิษ ดะห์ละวี (ร.ฮ.)" ก็แพร่หลายติดปากและปลายปากกาของผู้คนทั่วไป

แต่ก่อนที่จะกล่าวถึงประวัติและรายละเอียดของภารกิจนี้ เพื่อให้เข้าใจถึงความยิ่งใหญ่ของมัน จำเป็นต้องทราบก่อนว่า หะดีษมีความสำคัญเพียงใดต่อระบบแห่งศาสนาและชะรีอะฮ์ ต่อความพยายามในการรักษาอิสลามไว้ในรูปแบบที่ถูกต้องของมัน และต่อการธำรงไว้ซึ่งอุปนิสัยและบรรยากาศแบบอิสลาม

ในการก่อร่างและพิทักษ์รักษา (บรรยากาศและอุปนิสัยแห่งอิสลาม) หะดีษมีสถานะเช่นไร? เหตุใดการเผยแผ่และพิทักษ์รักษาหะดีษจึงจำเป็นในทุกยุคทุกสมัยและในทุกดินแดน (ที่มีมุสลิมอาศัยอยู่)? และการละเลย ความไม่รู้ หรือการปฏิเสธหะดีษนั้นแฝงไว้ด้วยภยันตรายใด และนำมาซึ่งความเสียหายอันใหญ่หลวงเพียงใด? การที่วิชานี้สูญสิ้นไปหรือถูกลืมเลือนไปในยุคใดหรือดินแดนใดก็ตาม จะก่อให้เกิดช่องว่างเช่นใดที่ไม่อาจเติมเต็มได้ด้วยสิ่งอื่น? เพื่ออธิบายเรื่องนี้ ผู้เขียนจะขอยกข้อความตอนหนึ่งจากหนังสือเล่มเล็กของตนเอง ซึ่งได้พยายามทำให้ความจริงข้อนี้ชัดเจนและพิสูจน์ให้เห็นอย่างสมบูรณ์[^1]

หะดีษคือมาตรวัดและเกณฑ์อันถูกต้องสำหรับอุมมะฮ์

"หะดีษของท่านนบี ﷺ เป็นมาตรวัดอันถูกต้อง ซึ่งนักปฏิรูปและมุจญัดดิดในทุกยุคสมัยสามารถใช้ชั่งวัดการกระทำ อะกีดะฮ์ แนวโน้ม และความคิดของอุมมะฮ์นี้ได้ และสามารถรับรู้ถึงความเปลี่ยนแปลงและความเบี่ยงเบนที่เกิดขึ้นในการเดินทางอันยาวนานทั้งทางประวัติศาสตร์และในระดับสากลของอุมมะฮ์ ความสมดุลและความพอดีอย่างสมบูรณ์ในด้านจริยธรรมและการกระทำนั้นจะไม่อาจเกิดขึ้นได้ ตราบใดที่ไม่ได้ยึดถืออัลกุรอานและหะดีษไว้เบื้องหน้าไปพร้อมกัน หาก

[^1]: หนังสือเล่มเล็กนี้มีชื่อภาษาอาหรับว่า "دور الحديث في تكوين المناخ الإسلامي وصيانته" (บทบาทของหะดีษในการก่อร่างและพิทักษ์บรรยากาศแห่งอิสลาม) และฉบับแปลภาษาอุรดูได้จัดพิมพ์ในชื่อ "บทบาทพื้นฐานของหะดีษในการก่อร่างและพิทักษ์อุปนิสัยและบรรยากาศแห่งอิสลาม" แท้จริงแล้วเป็นบทความที่ผู้เขียนใช้เปิดการบรรยายชุดของสันนิบาตโลกมุสลิม (ราบิเฏาะฮ์ อัลอาลัม อัลอิสลามี) ณ มักกะฮ์ อัลมุกัรร็อมะฮ์ ในปี ฮ.ศ. 1401 และบทความนั้นได้อ่านต่อหน้าที่ประชุมของผู้รู้ ณ มักกะฮ์ อัลมุกัรร็อมะฮ์ เมื่อวันที่ 16 ซุลเกาะอ์ดะฮ์ ฮ.ศ. 1401 (13 กันยายน ค.ศ. 1981) หนังสือเล่มเล็กนี้ยังได้จัดพิมพ์เป็นภาษาอังกฤษในชื่อ ROLE OF HADITH IN THE PROMOTION OF ISLAMIC CLIMATE & ATTITUDES โดยมัจลิส ตะห์กีกาต วะ นัชริยาต อิสลาม

...คลังหะดีษของท่านนบี ﷺ ซึ่งเป็นภาพสะท้อนที่ถูกต้องของชีวิตอันพอเหมาะพอดี สมบูรณ์ และสมดุล คงจะไม่มีอยู่ คำสอนอันเปี่ยมด้วยวิทยปัญญาของท่านนบี ﷺ คงจะไม่มีอยู่ และบทบัญญัติต่าง ๆ ที่ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้ให้สังคมอิสลามยึดถือปฏิบัติก็คงจะไม่มีอยู่เช่นกัน หากเป็นเช่นนั้น ประชาชาตินี้ก็คงตกเป็นเหยื่อของความสุดโต่งและความหย่อนยาน ความสมดุลของประชาชาติก็คงไม่อาจดำรงอยู่ได้ และแบบอย่างเชิงปฏิบัติที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงส่งเสริมให้ปฏิบัติตามในพระดำรัสของพระองค์นี้ก็คงจะไม่มีอยู่

لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِى رَسُولِ ٱللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ

«แท้จริง สำหรับพวกเจ้านั้น ในตัวท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ มีแบบอย่างอันดีงาม» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:21)

และพระองค์ทรงเชิญชวนให้ปฏิบัติตามท่าน ﷺ โดยตรัสว่า

قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ ٱللَّهَ فَٱتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ ٱللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ

«จงกล่าวเถิด (มุฮัมมัด) ว่า หากพวกท่านรักอัลลอฮ์ ก็จงปฏิบัติตามฉัน แล้วอัลลอฮ์จะทรงรักพวกท่าน และจะทรงอภัยโทษบาปทั้งหลายของพวกท่าน» (ซูเราะฮ์อาล อิมรอน 3:31)

นี่คือแบบอย่างเชิงปฏิบัติที่มนุษย์มีความจำเป็นต้องมี ซึ่งพวกเขาสามารถได้รับชีวิตชีวา พลัง และความมั่นใจจากแบบอย่างนี้ และสามารถมั่นใจได้ว่า การนำบทบัญญัติทางศาสนามาบังคับใช้ในชีวิตนั้นไม่เพียงแต่เป็นเรื่องง่ายเท่านั้น หากแต่ยังเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจริงแล้วด้วย

หะดีษของท่านนบี ﷺ เปี่ยมล้นไปด้วยชีวิตชีวา พลัง และอิทธิพลในการโน้มน้าว และได้กระตุ้นปลุกเร้าอยู่เสมอให้เกิดงานปฏิรูปและฟื้นฟู (ตัจดีด) ให้ลุกขึ้นยืนหยัดต่อต้านความเสื่อมทราม ความเสียหาย และบิดอะฮ์ทั้งหลาย ให้ต่อสู้กับสิ่งเหล่านั้น และให้ตรวจสอบสังคม และด้วยอิทธิพลของหะดีษนี้ ในทุกยุคทุกสมัยและในทุกดินแดน...

…ได้ถือกำเนิดบุคคลเช่นนี้ขึ้นเรื่อยมา ผู้ซึ่งชูธงแห่งการปฏิรูป (อิศลาห์) และการฟื้นฟู (ตัจดีด) พวกเขาก้าวออกสู่สนามโดยพร้อมสละชีวิตราวกับแบกผ้ากะฝั่นไว้บนบ่า ทำสงครามอย่างเปิดเผยกับบิดอะฮ์ ความงมงาย และขนบธรรมเนียมแห่งยุคญาฮิลียะฮ์ และเชิญชวนสู่ศาสนาอันบริสุทธิ์และอิสลามที่ถูกต้อง ด้วยเหตุนี้ หะดีษของท่านนบี ﷺ จึงเป็นสัจธรรมที่ขาดไม่ได้สำหรับประชาชาติอิสลาม และเป็นเงื่อนไขจำเป็นต่อการดำรงอยู่ของประชาชาตินี้ หากปราศจากการพิทักษ์รักษา การเรียบเรียงและการบันทึกรวบรวม การท่องจำ ตลอดจนการเผยแพร่หะดีษแล้ว ความต่อเนื่องและความยั่งยืนทางศาสนา ทางความคิด ทางวิชาการ และทางจริยธรรมของประชาชาตินี้ย่อมไม่อาจคงอยู่ได้

ขบวนการปฏิรูปและฟื้นฟูในประวัติศาสตร์อิสลามผูกพันอยู่กับวิชาหะดีษ

ซุนนะฮ์ของท่านนบี ﷺ และประมวลหะดีษของท่านนบี ﷺ เป็นต้นธารแห่งการปฏิรูปและการฟื้นฟู และเป็นต้นธารแห่งความคิดอิสลามที่ถูกต้องในประชาชาติอิสลามตลอดมา บรรดาผู้แบกรับภารกิจการปฏิรูปในยุคสมัยต่าง ๆ ของประวัติศาสตร์ได้รับเอาความรู้ศาสนาที่ถูกต้องและความคิดอิสลามอันบริสุทธิ์มาจากแหล่งนี้ พวกเขาอ้างหลักฐานจากหะดีษเหล่านี้ และในการเชิญชวนสู่ศาสนาและการปฏิรูปนั้น หะดีษคือหลักฐานอ้างอิงของพวกเขา เป็นอาวุธและโล่ของพวกเขา ในการต่อสู้และเผชิญหน้ากับบิดอะฮ์ ฟิตนะฮ์ ความชั่วร้ายและความเสื่อมเสีย หะดีษนี้เองคือพลังขับเคลื่อนและแรงผลักดัน แม้ในวันนี้ ผู้ใดก็ตามที่ปรารถนาจะเชิญชวนชาวมุสลิมให้กลับสู่ศาสนาอันบริสุทธิ์และอิสลามที่สมบูรณ์อีกครั้ง และตั้งใจจะสร้างความผูกพันอันมั่นคงระหว่างพวกเขากับชีวิตของท่านนบี ﷺ และแบบอย่างอันสมบูรณ์ของท่าน รวมทั้งผู้ที่ความจำเป็นและความเปลี่ยนแปลงของกาลเวลาบีบบังคับให้ต้องวินิจฉัยหาบทบัญญัติใหม่ ๆ ผู้นั้นย่อมไม่อาจละเลยหรือไม่พึ่งพาต้นธารนี้ได้เลย

ประวัติศาสตร์ของอิสลามและชาวมุสลิมเป็นประจักษ์พยานต่อข้อเท็จจริงนี้ว่า เมื่อใดก็ตามที่หะดีษและซุนนะฮ์…

ความผูกพันและความคุ้นเคยของชาวมุสลิมที่มีต่อคัมภีร์ต่าง ๆ ได้ลดน้อยลง และเมื่อความบกพร่องนี้ดำรงอยู่เป็นเวลายาวนาน แม้ว่าในสังคมมุสลิมนี้จะมีนักดะอ์วะฮ์และนักอบรมจิตวิญญาณผู้ขัดเกลาจริยธรรมและชำระจิตใจอยู่มากมาย มีการถือสมถะในโลกนี้และการปฏิบัติตามซุนนะฮ์อยู่ในระดับหนึ่ง อีกทั้งสังคมนี้ยังเปี่ยมล้นไปด้วยผู้เชี่ยวชาญในวิชาการอิสลาม คณาจารย์ในศาสตร์ปรัชญาและวิทยปัญญา ตลอดจนนักประพันธ์และกวี และยังดำรงชีวิตอยู่ภายใต้พลังและความเหนือกว่าของอิสลามและการปกครองของชาวมุสลิมก็ตาม บิดอะฮ์ใหม่ ๆ ประเพณีและธรรมเนียมแบบอะญัม (ต่างชาติที่มิใช่อาหรับ) และอิทธิพลของสภาพแวดล้อมแปลกปลอมก็ได้เข้ามาครอบงำ จนถึงขั้นที่น่าหวั่นเกรงว่าสังคมนี้จะกลายเป็นสังคมญาฮิลียะฮ์ฉบับที่สอง และเป็นภาพสะท้อนอันสมบูรณ์ของสังคมนั้น และคำทำนายของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ตลอดจนหะดีษได้พิสูจน์ความจริงทุกตัวอักษร

لتتبعنّ سنن من كان قبلكم شبرًا بشبرٍ وذراعًا بذراعٍ

«พวกท่านจะเดินตามแนวทางของประชาชาติก่อนหน้าพวกท่านทีละก้าว คืบต่อคืบ ศอกต่อศอก» (อัล-มุสตัดร็อก ของอัล-หากิม)

ในเวลานั้น เสียงแห่งการปฏิรูป (อิศลาห์) ได้เงียบหายไป และตะเกียงแห่งความรู้ก็เริ่มริบหรี่

ลองพิจารณาสภาพทางศาสนาและวิถีชีวิตของชาวมุสลิมในอินเดียในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ ในขณะที่แวดวงวิชาการและศาสนาของอนุทวีปอินเดียเกือบจะขาดความเชื่อมโยงกับแหล่งที่มาและแหล่งอ้างอิงอันถูกต้องของหะดีษและซุนนะฮ์ ไม่มีความเชื่อมโยงใด ๆ กับศูนย์กลางแห่งวิชาการศาสนาและมัดเราะซะฮ์ต่าง ๆ ในหิญาซ เยเมน อียิปต์ และชาม ซึ่งเป็นสถานที่สอนหะดีษ และสิ่งที่แพร่หลายทั่วไปคือตำราฟิกฮ์ อุศูล และคำอธิบายของตำราเหล่านั้น ความละเอียดลออเชิงนิติศาสตร์และการตีความอย่างพิสดาร ตลอดจนตำราด้านวิทยปัญญาและปรัชญา ก็จะเห็นได้โดยง่ายว่า บิดอะฮ์ได้แพร่ระบาดอย่างไร สิ่งต้องห้าม (มุงกะรอต) ได้กลายเป็นเรื่องธรรมดาทั่วไป และการอิบาดะฮ์และการแสวงหาความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์

…ได้มีการประดิษฐ์รูปแบบใหม่ ๆ และวิธีการใหม่ ๆ ขึ้นมากมายเพียงใด

ผู้เขียนได้กล่าวไว้ในภาคที่สี่ของหนังสือ «ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น» (تاریخ دعوت و عزیمت) ขณะกล่าวถึงหนังสือ «ญะวาฮิรฺ เคาะมสะฮ์» (جواہر خمسہ) ของชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ผู้มีชื่อเสียงและเป็นที่ยอมรับแห่งศตวรรษที่สิบแห่งฮิจญ์เราะฮ์ คือ ชัยค์มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี (ร.ฮ.) ว่า

“ยกเว้นแคว้นคุชราต ซึ่งการเดินทางมาของอุละมาอ์ชาวอาหรับ และการไปมาหาสู่กับสองนครอันศักดิ์สิทธิ์ (หะเราะมัยน์) ได้ทำให้หะดีษแพร่หลายแล้ว และที่นั่นได้ให้กำเนิดอัลลามะฮ์อะลี มุตตะกี บุรฮานปูรี และศิษย์ผู้มีชื่อเสียงของท่าน คืออัลลามะฮ์มุฮัมมัด ฏอฮิรฺ ปัฏฏะนี (ในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจญ์เราะฮ์ อินเดียยังไม่รู้จักตำราเศาะฮีหฺทั้งหก [เศาะฮาห์ ซิตตะฮ์] และงานเขียนของบรรดาผู้แต่งเหล่านั้น) ซึ่งพวกท่านได้ทำงานด้านการวิพากษ์หะดีษและการหักล้างบิดอะฮ์ และได้นำเสนอแนวทางการดำเนินชีวิตภายใต้แสงสว่างแห่งซุนนะฮ์ที่ถูกต้องและหะดีษที่ได้รับการยืนยัน อิทธิพลของปรัชญาและประสบการณ์ทางจิตวิญญาณท้องถิ่นของอินเดียเหล่านี้ สามารถเห็นได้ในหนังสือที่เป็นที่นิยมของผู้ทรงคุณธรรมแห่งสายชัฏฏอรีผู้มีชื่อเสียงและเป็นที่ยอมรับในยุคของท่าน คือชัยค์มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี (ร.ฮ.) ได้แก่ «ญะวาฮิรฺ เคาะมสะฮ์» ซึ่งรากฐานส่วนใหญ่ตั้งอยู่บนคำกล่าวของผู้ทรงคุณธรรมทั้งหลายและประสบการณ์ของท่านเอง ดูเหมือนว่าท่านไม่ได้เห็นว่าจำเป็นต้องนำมาจากหะดีษที่ถูกต้องและได้รับการยืนยัน หรือจากตำราชะมาอิลและซีเราะฮ์ที่เชื่อถือได้ ในหนังสือนั้นมีละหมาดอะห์ซาบ เศาะลาตุลอาชิกีน ละหมาดตันวีรุลก็อบรฺ และละหมาดเฉพาะของเดือนต่าง ๆ รวมทั้งดุอาอ์ต่าง ๆ ซึ่งไม่มีหลักฐานใด ๆ จากหะดีษและซุนนะฮ์เลย”[^1]

นี่มิใช่ลักษณะเฉพาะของ «ญะวาฮิรฺ เคาะมสะฮ์» เท่านั้น ในประมวลคำกล่าว (มัลฟูซาต) ของผู้ทรงคุณธรรมที่ไม่น่าเชื่อถือ อาจพบตัวอย่างเช่นนี้ได้มากมาย การสุญูดเพื่อแสดงความเคารพต่อบรรดาชัยค์…

[^1]: ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต ภาคที่สี่ หน้า 244

เป็นธรรมเนียมที่แพร่หลายทั่วไป หลุมศพถูกทำให้เป็นที่สุญูดอย่างเปิดเผย มีการจุดตะเกียงบนหลุมศพ มีการคลุมผ้า บริเวณรอบ ๆ หลุมศพได้รับการเคารพเหมือนเขตหะรอมแห่งมักกะฮ์ มีการจัดงานเฉลิมฉลองหลากหลายรูปแบบในนามของงานอุรส์และการอ่านฟาติหะฮ์ ซึ่งมีสตรีเข้าร่วมเป็นจำนวนมาก มีการละหมาดเฆาษียะฮ์ ละหมาดมะอ์กูส การบนบานต่อสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ในนามของบรรดาวะลีและคนศอลิห์ การเชือดและการกุรบานด้วยเจตนาเพื่อให้พวกเขาพึงพอใจ การถือศีลอดในนามของสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ และบิดอะฮ์อีกมากมายเช่นนี้ (ซึ่งขอบเขตของมันไปบรรจบกับชิริก) ได้รับการยอมรับทั้งในหมู่ชนทั่วไปและชนชั้นนำ ในวันเกิดและวันเสียชีวิตของบรรดาวะลีและคนศอลิห์ มีการจัดงานชุมนุมและมีงานเทศกาลเกิดขึ้น

หากอุละมาอ์ของอิสลามไม่มีตำราหะดีษอยู่ในมือ และไม่มีสื่อที่น่าเชื่อถือและง่ายดายนี้ในการแยกแยะและจำแนกระหว่างซุนนะฮ์กับบิดอะฮ์ สายธารของนักปฏิรูปประชาชาติและนักเผยแผ่ศาสนาอันบริสุทธิ์นี้ ตั้งแต่ยุคของชัยค์อัล-อิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 728) จนถึงยุคของหะกีมุลอิสลาม ชาห์วะลียุลลอฮ์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1176) ก็คงไม่เกิดขึ้น และเราคงไม่ได้เห็นนักปฏิรูปผู้โดดเด่นแห่งยุคและผู้ถือธงแห่งการแก้ไขอะกีดะฮ์และการปฏิรูปประเพณีเหล่านั้น

ลองอ่านประวัติของอุละมาอ์แห่งอัฟกานิสถาน (กาบูล เฮรัต และฆอซนี) ในศตวรรษที่สิบและสิบเอ็ดแห่งฮิจเราะฮ์ศักราช และพิจารณาผลงานประพันธ์ของพวกเขา จะพบว่าสีสันของการปกป้องซุนนะฮ์ การหักล้างบิดอะฮ์ การค้นคว้าทางวิชาการ และการชำระประเด็นปัญหาต่าง ๆ ให้กระจ่างนั้นปรากฏให้เห็นน้อยมาก ทันใดนั้นบุคลิกภาพของอัลลามะฮ์ มุลลา อะลี อัล-กอรี (อะลี บิน สุลฏอน มุหัมมัด อัล-ฮะเราะวี เสียชีวิต ฮ.ศ. 1014) ก็ปรากฏขึ้น ท่านได้เดินทางไปยังแคว้นหิญาซ และศึกษาตำราหะดีษจากบรรดามุหัดดิษผู้ยิ่งใหญ่และคณาจารย์อาวุโสที่นั่น จนบรรลุความเชี่ยวชาญในด้านนี้ ท่านได้อธิบายตำราหะดีษและฟิกฮ์ และประเด็นปัญหาต่าง ๆ…

ให้น้ำหนัก (ความเห็นที่มีหลักฐานกว่า) และในการหักล้างบิดอะฮ์บางประการในยุคสมัยของท่านอย่างไม่ลดละ ลักษณะแห่งการปฏิรูปและการค้นคว้าของท่านปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจน การศึกษาค้นคว้า การกล่าวความจริง และความเที่ยงธรรมของท่านได้นำท่านไปสู่ขั้นที่ท่านได้ปกป้องชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และยืนยันว่าท่านเป็นหนึ่งในบรรดาผู้อาวุโสของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ และเป็นหนึ่งในบรรดาวะลีย์ของอุมมะฮ์[^1]

สภาพเช่นนี้ก็เป็นเช่นเดียวกันในประเทศอาหรับหลายแห่ง เช่น อิรัก ชาม อียิปต์ ตูนิเซีย แอลจีเรีย โมร็อกโก เป็นต้น[^2]

วิชาหะดีษกับชาวอาหรับ

ประเด็นหนึ่งในปรัชญาประวัติศาสตร์อิสลามคือ ในดินแดนใดที่อิสลามไปถึงโดยผ่านชาวอาหรับ ณ ที่นั้นวิชาหะดีษก็แผ่ขยายและเจริญงอกงามไปพร้อมกับอิสลามด้วย วิชานี้มีความเหมาะสมเป็นพิเศษกับอุปนิสัยของชาวอาหรับ ความจำอันแข็งแกร่งของพวกเขา ความรักในการปฏิบัติ ความนิยมในความเป็นจริง และความผูกพันอันลึกซึ้งต่อองค์ท่านนบี ﷺ พวกเขาไปที่ใดก็นำวิชาหะดีษติดตัวไปด้วย และในยุคแห่งการเป็นผู้นำและในขอบเขตแห่งอิทธิพลของพวกเขา วิชานี้ได้รับความเอาใจใส่อย่างเต็มที่ การสอนวิชานี้และการแต่งตำราในแง่มุมต่าง ๆ ของมันดำเนินไปอย่างกระตือรือร้นเต็มที่ ดินแดนอย่างเยเมน หะฎเราะเมาต์ อียิปต์ ชาม อิรัก แอฟริกาเหนือ และอันดะลุส (สเปน) ก็มีสภาพเช่นนี้ ในอินเดียเองก็มีแคว้นคุชราตเป็นตัวอย่างหนึ่ง ซึ่งได้ให้กำเนิดนักหะดีษผู้ทรงสถานะสูงส่ง เช่น ชัยค์อะลี อัลมุตตะกี อัลบุรฮานปูรี (ผู้เขียน "กันซุลอุมมาล" [كنز العمال]) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 975) และชัยค์มุฮัมมัด ฏอฮิร ปัฏนี (ผู้เขียน "มัจญ์มะอ์ บิฮารุลอันวาร" [مجمع بحار الأنوار]) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 986) เหตุผลของเรื่องนี้ก็คือสิ่งที่เราได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้วว่า ความสัมพันธ์ระหว่างคุชราตกับแผ่นดินหิญาซอันศักดิ์สิทธิ์นั้นมีมากกว่าแคว้นอื่น ๆ

[^1]: มิรกอตุ ชัรห์ มิชกาต (مرقاة شرح مشكاة) เล่ม 4 หน้า 27 [^2]: ริซาละฮ์ "หะดีษ กา บุนยาดี กิรดาร" (บทบาทพื้นฐานของหะดีษ) หน้า 34–35

เมื่อเทียบกับดินแดนอื่นแล้ว [อิทธิพลของหะดีษ] ในดินแดนเหล่านั้นมีมากกว่า และการไปมาหาสู่ของอุละมาอ์ชาวอาหรับยังคงดำเนินอยู่อย่างต่อเนื่อง

แต่ในดินแดนที่อิสลามเข้าไปถึงโดยผ่านชาวอะญัม (ผู้มิใช่อาหรับ) สภาพการณ์มิได้เป็นเช่นนั้น ในอินเดีย ราชวงศ์เชื้อสายเติร์กหรือเชื้อสายอัฟกันได้สถาปนาการปกครองขึ้น และการเผยแผ่และการแพร่หลายของอิสลามเกิดขึ้นโดยผ่านบรรดาชัยค์และนักดะอ์วะฮ์ ซึ่งส่วนใหญ่มีเชื้อสายอะญัมและเป็นชาวอิหร่านและเติร์กิสถาน ต่อมาเมื่อถึงยุคแห่งการเรียนการสอนในอินเดีย การก่อตั้งมัดเราะซะฮ์และการวางหลักสูตร อิทธิพลของ "ปราชญ์และนักวิชาการชาวอิหร่าน" ก็ได้ครอบงำอย่างเต็มที่แล้ว ในบทที่หนึ่งได้กล่าวไว้แล้วว่า ภายหลังการสถาปนาการปกครองของราชวงศ์ซะฟะวีในอิหร่าน และการที่ลัทธิชีอะฮ์กลายเป็นศาสนาประจำรัฐ (ซึ่งเป็นเหตุการณ์ในช่วงต้นศตวรรษที่สิบเอ็ดแห่งฮิจเราะฮ์) อิหร่าน (ซึ่งเคยให้กำเนิดเสาหลักสำคัญแห่งปราสาทของหะดีษ) ก็ได้ขาดความสัมพันธ์กับหะดีษไปแล้ว ดังนั้นจึงไม่มีความเป็นไปได้เลยที่วิชาหะดีษจะแพร่หลายในอินเดียโดยผ่านอิหร่าน และที่ความสำคัญและความยิ่งใหญ่ของวิชานี้จะได้รับการสถาปนาขึ้น ตรงกันข้าม ยิ่งอิทธิพลของอิหร่านลงลึกในแวดวงวิชาการของอินเดียมากเท่าใด ความเพิกเฉยต่อหะดีษก็ยิ่งเพิ่มพูนขึ้นเท่านั้น ศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์ ซึ่งเป็นยุคที่ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ได้ปรากฏขึ้นนั้น คือจุดสูงสุดของพัฒนาการดังกล่าว

ความรุ่งเรืองและความเสื่อมถอยของวิชาหะดีษในอินเดีย

เพื่อสำรวจความรุ่งเรืองและความเสื่อมถอยของวิชาหะดีษในอินเดีย ณ ที่นี้เราขอนำเสนอข้อความที่คัดมาจากหนังสือ "อัษษะกอฟะฮ์ อัลอิสลามิยะฮ์ ฟิลฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) ของเมาลานา หะกีม ซัยยิด อับดุลหัยย์ (ร.ฮ.) ซึ่งได้รวบรวมสาระสำคัญจากการศึกษาเอกสารหลายร้อยหน้าไว้:

«เมื่อการปกครองของชาวอาหรับในแคว้นสินธ์สิ้นสุดลง และแทนที่ด้วยราชวงศ์ฆัซนะวีและ

เมื่อบรรดาสุลต่านแห่งราชวงศ์ฆูรีเข้ายึดครองแคว้นสินธ์ และบรรดาอุละมาอ์จากคุรอซานและมาวะรออันนะฮ์รเดินทางเข้ามาสู่สินธ์ วิชาหะดีษในดินแดนแถบนี้ก็เริ่มลดน้อยลงจนถึงขั้นสูญหายไป ส่วนในหมู่ผู้คนนั้น การประพันธ์บทกวี วิชาดาราศาสตร์ วิชาคณิตศาสตร์ และในบรรดาวิชาทางศาสนาก็คือวิชาฟิกฮ์และอุศูลุลฟิกฮ์ กลับแพร่หลายมากขึ้น สภาพการณ์เช่นนี้ดำรงอยู่เป็นเวลายาวนาน จนกระทั่งงานหลักของอุละมาอ์แห่งอินเดียเหลือเพียงปรัชญากรีก และความละเลยต่อวิชาตัฟซีรและหะดีษก็ยิ่งเพิ่มพูนขึ้น

ในส่วนที่เกี่ยวกับประเด็นทางฟิกฮ์นั้น การกล่าวถึงอัลกุรอานและซุนนะฮ์เพียงเล็กน้อยที่ปรากฏอยู่ พวกเขาก็พอใจเพียงแค่นั้น ในวิชาหะดีษ ตำราที่แพร่หลายคือ "มะชาริกุลอันวาร" (مشارق الانوار) ของอิมามอัศ-ศอฆอนี หากผู้ใดก้าวหน้าในวิชานี้มากขึ้น เขาก็จะได้ศึกษา "มะศอบีหุสซุนนะฮ์" (مصابیح السنۃ) ของอิมามอัล-บะเฆาะวี หรือ "มิชกาต" (مشکوٰۃ) และบุคคลเช่นนั้นก็จะถูกมองว่าได้เป็นมุหัดดิษแล้ว ทั้งหมดนี้เป็นเพราะโดยทั่วไปผู้คนในอินเดียไม่รู้ถึงความสำคัญและสถานะของวิชานี้

คนเหล่านั้นละเลยวิชานี้โดยสิ้นเชิง ทั้งไม่รู้จักประวัติความเป็นมาของอิมามผู้นำในวิชานี้ และวิชานี้ก็ไม่ได้เป็นที่กล่าวขานในหมู่พวกเขาเลย พวกเขาอ่าน "มิชกาตชะรีฟ" เพียงเพื่อแสวงหาบะเราะกะฮ์เท่านั้น ทุนทางวิชาการที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของพวกเขาคือการศึกษาวิชาฟิกฮ์ และนั่นก็เป็นไปในลักษณะของการตักลีด มิใช่การค้นคว้าพิสูจน์ (ตะห์กีก) ด้วยเหตุนี้ ในยุคนั้นฟัตวาและริวายะฮ์ทางฟิกฮ์จึงแพร่หลายมากขึ้น ตัวบท (นุศูศ) และหลักการที่ชัดแจ้ง (มุห์กะมาต) ถูกทอดทิ้ง วิธีการตรวจสอบความถูกต้องของประเด็นทางฟิกฮ์ด้วยอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และการนำอิจญ์ติฮาดทางฟิกฮ์มาเทียบเคียงให้สอดคล้องกับหะดีษของท่านนบี ﷺ ก็ถูกละทิ้งไป

แล้วก็มาถึงยุคหนึ่งที่อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประสงค์ให้มีการเผยแผ่วิชานี้ในอินเดีย…

ได้จัดการไว้ ในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ มีอุละมาอ์บางท่านเดินทางมายังฮินดูสถาน และโดยผ่านพวกท่าน วิชานี้จึงได้แพร่หลายในฮินดูสถาน ตัวอย่างเช่น

• ชัยค์อับดุลมุอ์ฏี อัลมักกี บิน หะซัน บิน อับดุลลอฮ์ บากะษีร เสียชีวิตที่อะห์มะดาบาด ปี ฮ.ศ. 989
• ชิฮาบ อะห์มัด อัลมิศรี บิน บัดรุดดีน เสียชีวิตที่อะห์มะดาบาด ปี ฮ.ศ. 992
• ชัยค์มุหัมมัด ฟากิฮ์ ญัด[…] บิน อะห์มัด บิน อะลี เสียชีวิตที่อะห์มะดาบาด ปี ฮ.ศ. 992
• ชัยค์มุหัมมัด อัลมาลิกี อัลมิศรี บิน มุหัมมัด อับดุรเราะห์มาน เสียชีวิตที่อะห์มะดาบาด ปี ฮ.ศ. 919
• ชัยค์เราะฟีอุดดีน ชิชตี ชีรอซี เสียชีวิตที่อักบัรอาบาด ปี ฮ.ศ. 954
• ชัยค์อิบรอฮีม บัฆดาดี บิน อะห์มัด บิน หะซัน
• ชัยค์ฎิยาอุดดีน มะดะนี ฝังอยู่ที่กากูรี เขตลัคเนา
• ชัยค์บะห์ลูล บะดัคชี, เคาะวาญะฮ์ มีร์ กะลาน เฮราวี เสียชีวิตที่อักบัรอาบาด ปี ฮ.ศ. 981

และอุละมาอ์ผู้ทรงเกียรติอีกเป็นจำนวนมาก

อุละมาอ์ผู้ทรงเกียรติบางท่านของฮินดูสถานได้เดินทางไปยังหะเราะมัยน์อันทรงเกียรติ และได้ศึกษาวิชาหะดีษอันทรงเกียรติที่นั่น แล้วนำวิชานี้กลับมายังฮินดูสถาน และได้สอนหะดีษในคุชราตเป็นเวลายาวนาน จากนั้นบางท่านก็อพยพไปยังหิญาซอีกครั้ง ได้แก่ ชัยค์ยะอ์กูบ บิน หะซัน กัชมีรี เสียชีวิตปี ฮ.ศ. 1003, ชัยค์เญาฮัร กัชมีรี เสียชีวิตปี ฮ.ศ. 1026, ชัยค์อับดุนนะบี กังโกฮี บิน อะห์มัด, ชัยค์อับดุลลอฮ์ สุลฏอนปูรี บิน ชัมซุดดีน, ชัยค์กุฏบุดดีน อับบาซี คุชราตี, ชัยค์อะห์มัด บิน อิสมาอีล มานดูวี, ชัยค์รอเญียะห์ บิน ดาวูด คุชราตี, ชัยค์อะลีมุดดีน มานดูวี, ชัยค์มุอัมมัร อิบรอฮีม บิน ดาวูด มานิกปูรี ผู้ฝังอยู่ที่อักบัรอาบาด, ชัยค์มุหัมมัด บิน ฏอฮิร บิน อะลี ปัฏฏะนี ผู้แต่ง «มัจญ์มะอ์ บิหาริลอันวาร» (مجمع بحار الأنوار)

ซัยยิดอับดุลเอาวัล อัล-หุซัยนี บิน อะลี บิน อัล-อะลาอ์ อัล-หุซัยนี และอุละมาอ์ผู้ทรงเกียรติท่านอื่น ๆ[^1]

ผู้แต่งหนังสือ "อัษ-ษะกอฟะฮ์ อัล-อิสลามิยะฮ์ ฟิล-ฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) เขียนต่อไปว่า:

ผลงานของชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.)

"หลังจากนั้น อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงคัดเลือกชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) บุตรของซัยฟุดดีน บุคอรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1052) ให้เป็นผู้เผยแพร่วิชาหะดีษ โดยผ่านท่าน การเผยแพร่วิชาหะดีษได้แพร่หลายอย่างกว้างขวาง ท่านได้ตั้งเวทีการสอนขึ้นในเมืองหลวงดิลลี และทุ่มเทความพยายามและความสามารถทั้งหมดของท่านเพื่อเผยแพร่วิชานี้ อุละมาอ์จำนวนมากได้ศึกษาวิชาหะดีษจนสำเร็จจากเวทีการสอนของท่าน และได้แต่งตำราจำนวนมากในวิชาหะดีษ ชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ได้ทุ่มเทอย่างยิ่งในการเผยแพร่วิชานี้ ตัวท่านและความรู้ของท่านได้ยังประโยชน์อย่างมากแก่ปวงบ่าวของอัลลอฮ์ ความพากเพียรและความพยายามของท่านในการเผยแพร่วิชาหะดีษโดดเด่นและเหนือกว่าบรรดาผู้มาก่อนท่านถึงขนาดที่ผู้คนกล่าวกันว่า ผู้ที่นำวิชาหะดีษเข้ามาในอินเดียเป็นคนแรกคือชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ผู้นี้ ทั้งที่ดังที่ข้าพเจ้าได้ชี้แจงไว้ข้างต้นแล้ว ในทางประวัติศาสตร์ คำกล่าวนี้ไม่ถูกต้อง

หลังจากชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) บุตรชายของท่าน คือชัยค์นูรุลหัก (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1073) ได้รับภาระในการรับใช้และเผยแพร่วิชานี้ และลูกศิษย์บางคนของท่าน…

[^1]: "อิสลามี อุลูม วะ ฟุนูน ฮินดูสตาน เมน" (اسلامی علوم وفنون ہندوستان میں) หน้า 195–196

และบรรดาลูกหลานก็ได้รับใช้ศาสตร์นี้เช่นกัน ตัวอย่างเช่น ชัยค์อัลอิสลาม ผู้อธิบายเศาะฮีหฺอัลบุคอรี และเมาลานาสะลามุลลอฮ์ บุตรของชัยค์นูรุลหัก ผู้แต่ง "มุหัลลา" (محلّی) เป็นต้น»[^1]

ศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซามี ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องว่า:

«อย่างไรก็ตาม ในเวลาที่ท่านชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ เดห์ละวี (ร.ฮ.) ได้ปูอาสนะแห่งการสอนนั้น วิชาหะดีษในอินเดียตอนเหนือได้แทบจะสูญสิ้นไปแล้ว ท่านได้จุดประทีปแห่งวิชาการศาสนาขึ้นในบรรยากาศที่คับแคบและมืดมิดนั้น จนผู้คนจากที่ไกลแสนไกลถูกดึงดูดมารวมตัวรอบท่านดุจแมลงเม่ารอบเปลวไฟ สายธารใหม่แห่งการสอนหะดีษได้เริ่มขึ้นในอินเดียตอนเหนือ และศูนย์กลางแห่งวิชาการศาสนา โดยเฉพาะอย่างยิ่งวิชาหะดีษ ได้ย้ายจากคุชราตมายังดิลลี»[^2]

ความจำเป็นต่อมุญัดดิด

ด้วยความสัจจริง ความอิคลาศ และบะเราะกะฮ์แห่งลมหายใจของท่านชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ เดห์ละวี (ร.ฮ.) ทำให้ผู้คนเริ่มหันมาสนใจหะดีษ และท่านได้สร้างรสนิยมใหม่และขบวนการใหม่ในการสอน การศึกษาค้นคว้า การอธิบาย และการเขียนเชิงอรรถหะดีษ เป็นที่คาดหวังว่าผู้สืบทอดและสมาชิกในตระกูลของท่าน ซึ่งแต่ละคนล้วนเป็นมุหัดดิษ ครูผู้สอน และนักประพันธ์ในตัวเอง จะดำเนินสายธารนี้ต่อไป จนศาสตร์อันทรงเกียรตินี้จะได้รับตำแหน่งอันสมฐานะในระบบการศึกษา หลักสูตรการสอน และกิจกรรมทางวิชาการและการประพันธ์ของอินเดีย บุตรผู้ทรงเกียรติของท่านเอง คืออัลลามะฮ์ มุฟตี นูรุลหัก เดห์ละวี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1073) ผู้ซึ่งได้เขียนคำอธิบายเศาะฮีหฺอัลบุคอรีเป็นภาษาเปอร์เซียจำนวนหกเล่ม และคำอธิบาย "ชะมาอิล อัตติรมิซี"

[^1]: «อิสลามี อุลูม ว ฟุนูน ฮินดูสตาน เมน» (اسلامی علوم و فنون ہندوستان میں) หน้า 197–198 [^2]: «หะยาต ชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ เดห์ละวี» (حیات شیخ عبد الحق محدث دہلوی) หน้า 43

ก็เป็นงานอรรถาธิบายของท่าน ในเรื่องนี้ท่านสามารถสานต่องานที่ท่านเริ่มไว้ให้สมบูรณ์ได้ แต่ดูเหมือนว่าด้วยเหตุแห่งตำแหน่งกอฎีที่ท่านดำรงอยู่ในเมืองศูนย์กลางอย่างอักบะร์อาบาด (อาครา) ท่านจึงไม่มีโอกาสมากนักในการสอนและเผยแผ่วิชาหะดีษ หลานของท่าน คือเมาลานาชัยค์อุลอิสลาม ดิห์ละวี (ร.ฮ.) ก็เป็นมุหัดดิษผู้ยิ่งใหญ่เช่นกัน ท่านมีงานอรรถาธิบายเศาะฮีหฺอัลบุคอรีเป็นภาษาเปอร์เซียอย่างละเอียดพิสดาร

แต่ด้วยเหตุผลบางประการที่ทราบและบางประการที่ไม่ทราบ ความพยายามส่วนตัวของบุคคลเหล่านี้ไม่ได้ก่อให้เกิดการหันมาสนใจหะดีษอย่างกว้างขวางในอินเดีย และไม่ได้ก่อให้เกิดความกระตือรือร้นและความคึกคักในการเผยแผ่และการเรียนการสอนหะดีษดังที่คาดหวังไว้ บางทีอาจเป็นเพราะบุคคลเหล่านี้มีแรงจูงใจและแนวโน้มที่จะใช้หะดีษเพื่อสนับสนุนมัซฮับหะนะฟีเป็นหลัก อีกสาเหตุหนึ่งก็คือ ในช่วงกลางศตวรรษที่สิบสอง ศูนย์กลางการศึกษากำลังย้ายจากดิลลีไปยังลัคเนา และที่นั่นหลักสูตรใหม่กำลังถูกวางรากฐานขึ้นด้วยมืออันประเสริฐและทรงพลังของอุสตาซุลอุละมาอ์ มุลลา นิซอมุดดีน สิฮาละวี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1161) ผู้วางหลักสูตรและผู้แต่งตำราในหลักสูตรนี้ไม่ได้มีสายสัมพันธ์ทางวิชาการกับหะเราะมัยน์ชะรีฟัยน์และสถานที่เหล่านั้น ซึ่งเป็นศูนย์กลางแห่งการเรียนการสอน การรับใช้ และการเผยแผ่หะดีษ และในหลักสูตรนี้ (ดังที่ปรากฏจากประวัติศาสตร์ของดัรส์นิซอมีและหนังสือชีวประวัติและบันทึกประวัติบุคคล) วิชาปรัชญาและเหตุผล และในบรรดาวิชาศาสนา วิชาอุศูลุลฟิกฮ์ มีอิทธิพลเหนือกว่า

อย่างไรก็ตาม แวดวงวิชาการและศาสนาของอินเดียกำลังรอคอยและต้องการบุคคลผู้หนึ่ง ที่มีความรักและความหลงใหลในหะดีษ และถือว่าการเผยแผ่หะดีษเป็นเป้าหมายอันดับแรกแห่งชีวิตของตน อินเดียได้รับบุคคลเช่นนี้ในช่วงกลางศตวรรษที่สิบสอง ในตัวของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ ดิห์ละวี (ร.ฮ.) ผู้ซึ่งได้ปฏิบัติตามบทกวีนี้ในความหมายที่แท้จริง:

«สิ่งใดที่เราได้ร่ำเรียนมา เราได้ลืมเลือนไปหมดสิ้น เว้นแต่ถ้อยคำของผู้เป็นที่รัก ซึ่งเราหวนทวนซ้ำอยู่เสมอ»

ผู้แต่งหนังสือ "อัษ-ษะกอฟะฮ์ อัล-อิสลามิยะฮ์ ฟิล-ฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) หลังจากได้กล่าวถึงบรรดาท่านเหล่านั้นผู้ซึ่งมีส่วนร่วมในการเผยแผ่วิชาหะดีษในอินเดียช่วงต้นศตวรรษที่ 11 และ 12 และได้แผ่คุณประโยชน์จากการสอนและการประพันธ์ของพวกเขาไปสู่วงกว้าง ก็ได้กล่าวถึงการรับใช้วิชาหะดีษของท่านชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งไม่เพียงแต่ในประเทศนี้เท่านั้น แต่ในยุคหลังนี้มีลักษณะของการฟื้นฟู (ตัจดีด) การอิจญ์ติฮาด และการชุบชีวิตใหม่ (อิห์ยาอ์) อันเป็นเหตุให้หะดีษในประเทศนี้กลายเป็นเสมือนเหรียญที่ใช้กันแพร่หลาย ได้กลายเป็นส่วนที่จำเป็นของหลักสูตรการเรียนการสอนและเป็นมาตรฐานของความเป็นเลิศทางวิชาการ วงการสอนหะดีษอย่างเป็นเอกเทศได้ถูกจัดตั้งขึ้น ในมัดรอซะฮ์ต่าง ๆ เกิดธรรมเนียมการสอนตำราเศาะฮีห์ทั้งหก[^1] โดยเฉพาะตำราทั้งสี่ คือ บุคอรี มุสลิม อบูดาวูด และติรมิซี อย่างลึกซึ้งด้วยการค้นคว้าวิเคราะห์ (ซึ่งปัจจุบันแม้ในประเทศอาหรับก็ไม่มีแล้ว) ยุคแห่งการแต่งอรรถาธิบายหะดีษได้เริ่มขึ้น และในเวลาไม่นานก็เกิดเป็นคลังตำราอันกว้างขวางและยิ่งใหญ่ ซึ่งแม้ในประเทศอาหรับก็หาตัวอย่างเทียบไม่ได้ ตำราหะดีษได้ถูกแปล อันเป็นประโยชน์อย่างหาค่ามิได้แก่มุสลิมทั่วไป ผู้ที่ไม่รู้ภาษาอาหรับ ตลอดจนสตรีมุสลิม เกิดความกระตือรือร้นในการขับเคลื่อนเพื่อการปฏิบัติและการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ เกิดความกระตือรือร้นในการรับอิญาซะฮ์หะดีษและสายรายงาน (สะนัด) และอินเดียได้กลายเป็นศูนย์กลางแห่งวิชาอันประเสริฐนี้ ถึงขนาดที่อาลิมผู้ยิ่งใหญ่แห่งอียิปต์ อัลลามะฮ์ ซัยยิด เราะชีด ริฎอ บรรณาธิการนิตยสาร "อัล-มะนาร" (ร.ฮ.) ได้เขียนถ้อยคำดังต่อไปนี้ว่า

ولولا عناية إخواننا علماء الهند

«หากมิใช่เพราะความเอาใจใส่ของพี่น้องของเรา บรรดาอุละมาอ์แห่งอินเดีย…»

[^1]: ด้วยผลจากการศึกษา การอบรม และดะอ์วะฮ์และการเคลื่อนไหวของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ทำให้เกิดคณาจารย์ ผู้อรรถาธิบาย และผู้แต่งตำราหะดีษจำนวนมากในอินเดีย และผลที่ตามมาคือเกิดคลังตำราอันยิ่งใหญ่ด้านหะดีษและวิชาการหะดีษ เพื่อประเมินความกว้างขวางและความหลากหลายของมัน โปรดดูหนังสือ "อัษ-ษะกอฟะฮ์ อัล-อิสลามิยะฮ์ ฟิล-ฮินด์" ของเมาลานา หะกีม ซัยยิด อับดุลฮัยย์ (ร.ฮ.) ภาคที่สอง บทที่สี่ "มุศ็อนนะฟาต อะฮ์ลิล-ฮินด์ ฟิล-หะดีษ" หน้า 142–160 หรือฉบับแปลภาษาอูรดู "อิสลามี อุลูม วะ ฟุนูน ฮินดูสตาน เมน" โดยเมาลานา อบุล-อิรฟาน นัดวี จัดพิมพ์โดยดารุล-มุศ็อนนิฟีน อะอ์ซัมกัรห์

بعلوم الحديث في هذا العصر لقضي عليها بالزوال من امصار الشرق، فقد ضعفت في مصر والشام والعراق والحجاز منذ القرن العاشر للهجرة، حتى بلغت منتهى الضعف في أوائل هذا القرن الرابع عشر

«…หากไม่มีการเอาใจใส่ต่อวิชาการหะดีษในยุคนี้ วิชาเหล่านี้ก็คงสูญสิ้นไปจากดินแดนตะวันออกโดยสมบูรณ์แล้ว เพราะในอียิปต์ ชาม อิรัก และหิญาซ วิชาเหล่านี้ได้อ่อนแอลงตั้งแต่ศตวรรษที่สิบแห่งฮิจญ์เราะฮ์ จนกระทั่งความอ่อนแอนั้นถึงขีดสุดในช่วงต้นศตวรรษที่สิบสี่แห่งฮิจญ์เราะฮ์นี้»

ความคิดและความรู้สึกของท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) เกี่ยวกับหะดีษ

แรงบันดาลใจใดที่ผลักดันให้ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ทุ่มเทศึกษาวิชานี้ แล้วกระตือรือร้นในการเผยแพร่ และอุทิศชีวิตตลอดจนความสามารถของท่านให้แก่วิชานี้ เพื่อจะรู้เรื่องนี้ เราควรย้อนไปดูงานเขียนของท่านชาฮ์ศอฮิบเอง ซึ่งเป็นกระจกสะท้อนความคิดของท่านอย่างแท้จริง ในหน้าแรกของบทนำแห่งหนังสือ "หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة) ท่านเขียนว่า:

إن عمدة العلوم اليقينية ورأسها، ومبنى الفنون الدينية وأساسها، هو علم الحديث الذي يذكر فيه ما صدر من

«สิ่งที่เป็นหลักยึด เป็นทุนและเป็นมงกุฎแห่งวิชาการอันเป็นที่แน่นอน และเป็นรากฐานและพื้นฐานของศาสตร์ทางศาสนา คือวิชาหะดีษ ซึ่งในวิชานั้นได้กล่าวถึงคำพูดและการกระทำของผู้ประเสริฐที่สุดแห่งบรรดาเราะซูล ﷺ…»

[^1]: บทนำ "มิฟตาหุ กุนูซิสซุนนะฮ์" (مفتاح كنوز السنة)

أفضل المرسلين صلى الله عليه وآله وسلم وأصحابه اجمعين من قول أو فعل أو تقرير، فهي مصابيح الدجى ومعالم الهدى وبمنزلة البدر المنير، من انقادلها ووعى فقد رشد واهتدى وأوتي الخير الكثير، ومن أعرض وتولّى فقد غوى وهوى، وما زاد نفسه الّا التخسير، فانه صلى الله عليه وآله وسلم نهى وأمر، وأنذر وبشّر، وضرب الأمثال وذكّر، وإنّها لمثل القرآن أو أكثر

«…ของท่านผู้ประเสริฐที่สุดแห่งบรรดาเราะซูล ﷺ ทั้งคำพูด การกระทำ หรือการนิ่งเงียบของท่าน (อันแสดงถึงความยินยอม) ต่อเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ดังนั้นหะดีษเหล่านี้จึงเป็นดวงประทีปที่ส่องสว่างในความมืด เป็นหลักชี้ทางแห่งทางนำ และมีฐานะดั่งจันทร์เพ็ญ ผู้ใดปฏิบัติตามและรักษามันไว้ เขาย่อมได้รับทางนำ และได้รับความดีอันมากมาย ส่วนผู้ใดผินหลังและหันหนีจากมัน เขาย่อมหลงผิดและพินาศ และไม่ได้เพิ่มสิ่งใดให้แก่ตนเองนอกจากความขาดทุน เพราะชีวิตของท่านนบี ﷺ เปี่ยมไปด้วยการสั่งใช้และการห้าม การตักเตือนและการแจ้งข่าวดี การยกอุปมา และการให้คำแนะนำและการรำลึก และในหะดีษของท่านนั้น สิ่งเหล่านี้มีอยู่เทียบเท่ากับอัลกุรอาน หรือ (ในด้านปริมาณ) มากกว่าเสียอีก»

ในอีกที่หนึ่ง ท่านได้เขียนไว้ว่า:

«สิ่งแรกที่ปัญญา (ของเรา) …» — สิ่งแรกที่ปัญญาถือว่าเป็นหน้าที่บนตัวเอง…

[^1]: บทนำของหนังสือ หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 2

…ซึ่ง (ศาสนา) กำหนดให้เป็นวาญิบนั้น ก็คือการศึกษาค้นคว้าสภาพการณ์และคำสั่งสอนของท่านนบี ﷺ ว่าท่านได้กล่าวไว้อย่างไรเกี่ยวกับบทบัญญัติของอัลลอฮ์ และท่านได้ปฏิบัติตามบทบัญญัติเหล่านั้นอย่างไร จากนั้นจึงปฏิบัติตามคำพูดและสภาพการณ์เหล่านั้นด้วยหัวใจและอวัยวะทั้งหลาย เพราะสิ่งที่เรากล่าวถึงนี้เกี่ยวกับบุคคลที่ได้ยอมรับความจริงแล้วว่า อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงให้บ่าวของพระองค์มีภาระรับผิดชอบต่อบทบัญญัติของพระองค์ และบุคคลนั้นได้ตั้งเจตนาอย่างแน่วแน่ที่จะปฏิบัติหน้าที่ตามภาระทางศาสนบัญญัตินี้ให้ลุล่วง[^1]

ข้อร้องทุกข์ต่อการละเลยวิชาหะดีษในอินเดีย

สำหรับท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) แรงผลักดันประการที่สองในการฟื้นฟู เผยแผ่ และส่งเสริมวิชาหะดีษในอินเดีย คือสภาพการณ์ของอินเดียซึ่งได้กล่าวถึงไว้โดยละเอียดในบทที่สองของหนังสือเล่มนี้

[^1]: กะลิมาต ฏ็อยยิบาต (كلمات طيبات) หน้า 172

ได้กล่าวไปแล้ว ว่าในแวดวงศาสนานั้นถูกปกคลุมด้วยควันแห่งบิดอะฮ์ ประเพณีแห่งยุคญาฮิลียะฮ์ การลอกเลียนแบบผู้ที่ไม่ใช่มุสลิม และการรับเอาสัญลักษณ์ที่ไม่ใช่ของอิสลามมาปฏิบัติ ซึ่งทำให้รูปโฉมอันงดงามของอิสลามที่แท้จริงมองเห็นได้ยาก ส่วนในแวดวงวิชาการและการศึกษานั้น วิชาการกรีกที่เข้ามาจากกรีก ซึ่งผู้คนเรียกว่า "ศาสตร์แห่งปัญญา" ตลอดจนวิชาการเครื่องมือ ศาสตร์แห่งวาทศิลป์ และวิชากะลาม ได้ครอบงำอยู่ และในแวดวงทั้งสองนี้ วิชาการด้านชะรีอะฮ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งวิชาหะดีษ ไม่อาจเข้าไปมีที่ยืนได้ หากจะมีความสนใจต่อวิชาการศาสนาอยู่บ้าง ก็ไม่อาจก้าวไปไกลกว่าวิชาฟิกฮ์ อุศูลุลฟิกฮ์ และรายละเอียดปลีกย่อยอันละเอียดลออของวิชาเหล่านั้น เมื่อได้เห็นสภาพการณ์เช่นนี้ ท่านชาฮ์ศอฮิบได้เขียนไว้ด้วยความรู้สึกสะเทือนใจ ความโศกเศร้า และความเสียใจอย่างยิ่งว่า

«ข้าพเจ้าขอกล่าวแก่นักศึกษาผู้แสวงหาความรู้เหล่านั้น ซึ่งเรียกตนเองว่าเป็นอุละมาอ์ว่า โอ้บ่าวทั้งหลายของอัลลอฮ์! พวกท่านได้ติดหล่มอยู่ในมนตร์สะกดแห่งวิชาการของชาวกรีก และในหล่มโคลนแห่งวิชาเศาะรฟ์ นะห์วู และมะอานี จนพวกท่านเข้าใจไปว่าสิ่งนี้แหละคือความรู้ ทั้งที่ความรู้นั้นได้แก่อายะฮ์มุหกะมะฮ์แห่งคัมภีร์ของอัลลอฮ์ หรือซุนนะฮ์ที่ได้รับการยืนยันแล้วของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ พวกท่านควรจะจดจำไว้ว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ละหมาดอย่างไร ท่านอาบน้ำละหมาดอย่างไร ท่านไปปลดทุกข์อย่างไร ท่านถือศีลอดอย่างไร ท่านประกอบพิธีหัจญ์อย่างไร ท่านทำญิฮาดอย่างไร ลีลาการพูดจาของท่านเป็นอย่างไร วิธีการระวังรักษาลิ้นของท่านเป็นอย่างไร และจริยธรรมอันสูงส่งของท่านเป็นเช่นไร? พวกท่านจงดำเนินตามแบบอย่างของท่าน และปฏิบัติตามซุนนะฮ์ของท่าน โดยถือว่านั่นคือวิถีชีวิตของท่านและเป็นซุนนะฮ์ของท่านนบี มิใช่โดยถือว่ามันเป็นฟัรฎูและวาญิบ พวกท่านควรจะเรียนรู้บทบัญญัติและประเด็นปัญหาต่าง ๆ ของศาสนา ส่วนชีวประวัติและเรื่องราวต่าง ๆ ของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีน ซึ่งปลุกเร้าความปรารถนาต่ออาคิเราะฮ์นั้น เป็นสิ่งเสริมให้สมบูรณ์และเป็นเรื่องที่เพิ่มเติมเข้ามา เมื่อเทียบกับสิ่งนั้น

กิจธุระของพวกท่าน และเรื่องราวที่พวกท่านทุ่มเทความสนใจอย่างเต็มที่นั้น หาใช่ศาสตร์แห่งอาคิเราะฮ์ไม่ หากแต่เป็นศาสตร์ทางโลก

พวกท่านดำดิ่งอยู่กับอิสติห์สาน (การวินิจฉัยโดยถือว่าดีกว่า) ของบรรดาฟุเกาะฮาอ์ที่มาก่อนพวกท่าน และกับข้อปลีกย่อยต่าง ๆ ของพวกเขา โดยไม่รู้ว่าหุก่ม (บทบัญญัติ) ที่แท้จริงนั้นคือสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ได้ตัดสินไว้ ในหมู่พวกท่านมีกี่คนแล้วที่เมื่อหะดีษของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ มาถึงพวกเขา พวกเขาก็ไม่ปฏิบัติตาม และกล่าวว่า "การปฏิบัติของเรายึดตามมัซฮับของคนนั้นคนนี้ ไม่ใช่ตามหะดีษ" แล้วพวกท่านยังคิดเอาเองว่า การเข้าใจหะดีษและการตัดสินตามหะดีษนั้นเป็นงานของผู้สมบูรณ์และผู้เชี่ยวชาญเท่านั้น บรรดาอิมามท่านทั้งหลายย่อมไม่อาจไม่รู้หะดีษนี้ได้ หากพวกท่านละทิ้งมันไป ก็ย่อมเป็นเพราะเหตุผลบางประการที่ได้ประจักษ์แก่พวกท่าน เช่น การถูกยกเลิก (นัสค์) หรือการมีหลักฐานอื่นที่มีน้ำหนักเหนือกว่า

พึงจำไว้เถิดว่า สิ่งนี้หาได้เกี่ยวข้องอันใดกับศาสนาไม่ หากพวกท่านมีอีมานต่อนบีของพวกท่าน ก็จงปฏิบัติตามท่าน ไม่ว่าสิ่งนั้นจะสอดคล้องหรือขัดแย้งกับมัซฮับของพวกท่านก็ตาม พระประสงค์ของอัลลอฮ์คือให้พวกท่านเริ่มต้นด้วยการศึกษาคัมภีร์ของอัลลอฮ์และซุนนะฮ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ หากการปฏิบัติตามทั้งสองเป็นสิ่งง่ายสำหรับพวกท่าน ก็ดียิ่งนัก แต่หากความเข้าใจของพวกท่านไม่เพียงพอต่อสิ่งนั้น ก็จงอาศัยความช่วยเหลือจากอิจญ์ติฮาดของอาลิมรุ่นก่อน และสิ่งใดที่พวกท่านพบว่าถูกต้องกว่า ชัดเจนกว่า และสอดคล้องกับซุนนะฮ์มากกว่า ก็จงยึดถือสิ่งนั้น จงศึกษาศาสตร์ที่เป็นเครื่องมือ (อุลูมอาลียะฮ์) ด้วยความคิดที่ว่า ศาสตร์เหล่านั้นเป็นเพียงเครื่องมือและสื่อ มิใช่มีสถานะในตัวเองหรือเป็นเป้าหมายสูงสุด อัลลอฮ์มิได้ทรงกำหนดให้เป็นหน้าที่ของพวกท่านดอกหรือ ที่จะต้องเผยแผ่ความรู้ จนกระทั่งในดินแดนของชาวมุสลิม สัญลักษณ์ของอิสลาม

ที่ปรากฏเด่นชัดและแพร่หลาย แต่พวกท่านมิได้แสดงสัญลักษณ์ของศาสนาให้ปรากฏ และกลับทำให้ผู้คนหมกมุ่นอยู่กับสิ่งที่เป็นส่วนเกิน"[^1]

ความปลาบปลื้มยินดีที่ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) มีในการกล่าวถึงหะดีษ และความศรัทธาอันลึกซึ้งที่ท่านมีต่อตัวบุคคลของบรรดาอิมามแห่งหะดีษนั้น สามารถเห็นตัวอย่างได้บางส่วนในจดหมายฉบับหนึ่งที่ท่านเขียนถึงศิษย์ผู้แสวงหาทางนำคนหนึ่งของท่าน ว่าด้วยเกียรติคุณของอิมามอัล-บุคอรี (ร.ฮ.)[^2]

ความกระตือรือร้นในการรับใช้และเผยแผ่หะดีษ

ดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้นว่า เมื่อท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) จะอำลาครูและชัยค์ของท่าน คือ ชัยค์อบูฏอฮิร อัล-มะดะนี ท่านได้กล่าวบทกวีนี้ว่า

نسيتُ كل طريق كنت أُعرفه إلا طريقًا يؤدينى لربعكم

«ข้าพเจ้าลืมทุกหนทางที่ข้าพเจ้าเคยรู้จัก เว้นแต่หนทางที่นำข้าพเจ้าไปสู่บ้านของท่าน»

ท่านชาฮ์ยังได้กล่าวในขณะออกเดินทางด้วยว่า "สิ่งใดที่ข้าพเจ้าได้ร่ำเรียนมา ข้าพเจ้าได้ลืมไปหมดแล้ว เว้นแต่วิชาความรู้แห่งศาสนา คือหะดีษ"

ชีวิตทั้งชีวิตของท่านชาฮ์เป็นเครื่องยืนยันถึงคำกล่าวนี้ ว่าท่านได้ทุ่มเทอยู่กับการอธิบายและทำความเข้าใจ การสอนและการถ่ายทอด ตลอดจนการเผยแผ่และทำให้หะดีษอันทรงเกียรติแพร่หลาย ดังที่กวีได้กล่าวไว้ว่า

«คำที่เราเคยกล่าวว่า จะไม่มีชีวิตอยู่โดยปราศจากเธอ เราก็ได้รักษาสัญญานั้นไว้จนจากไป»

[^1]: ตัฟฮีมาตอิลาฮิยะฮ์ (تفہیمات الٰہیہ) พิมพ์โดยอัล-มัจญ์ลิส อัล-อิลมี ดาบิล ปี 1936 ภาคแรก หน้า 214–215 [^2]: โปรดดู "กะลิมาต ฏ็อยยิบาต" (کلمات طیبات) หน้า 168–171

ทันทีที่ท่านกลับมาถึงฮินดูสถาน ท่านก็อุทิศตนเพื่อการเผยแพร่หะดีษ ในเวลาไม่นาน มัดเราะสะฮ์เราะฮีมิยะฮ์ก็กลายเป็นศูนย์กลางการศึกษาหะดีษที่ใหญ่ที่สุดทั่วทั้งฮินดูสถาน ผู้กระหายวิชาหะดีษจากทุกมุมของฮินดูสถานต่างหลั่งไหลมาที่นี่ดุจแมลงเม่าบินเข้าหาเปลวไฟ ในจำนวนนั้นมีผู้มาจากดินแดนห่างไกลอย่างสินธ์[^1]และกัศมีร์[^2] ส่วนดิลลี ปริมณฑลโดยรอบ และอินเดียตอนเหนือนั้นไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงเลย นอกจากท่านมุสนิดุลฮินด์ ชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ผู้เป็นบุตรชายผู้ทรงเกียรติของท่าน และเป็นผู้ขยายและสานต่องานของท่านชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ให้สมบูรณ์แล้ว ผู้ที่ได้รับประโยชน์จากการสอนหะดีษนี้ยังรวมถึงความภาคภูมิใจของฮินดูสถาน ท่านอัลลามะฮ์ ซัยยิดมุรตะฎอ บิลกิรามี ผู้มีชื่อเสียงในนามอัซ-ซะบีดี (ฮ.ศ. 1145–1205) ผู้แต่ง "ตาญุลอะรูส" (تاج العروس) ซึ่งเป็นคำอธิบายของ "อัลกอมูส" และ "อิตหาฟุสสาดะฮ์อัลมุตตะกีน" (إتحاف السادة المتقين) ซึ่งเป็นคำอธิบายของ "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน" ความรู้อันลึกซึ้งและความเชี่ยวชาญด้านหะดีษของท่านเลื่องลือไปทั่วโลกอาหรับ และมัจลิสของท่านในกรุงไคโรก็เป็นที่อิจฉาของราชสำนักแห่งบรรดาสุลต่าน ในบรรดาศิษย์ของท่าน (ชาห์วะลียุลลอฮ์) ยังมีท่านเบฮะกีแห่งยุค กอฎีษะนาอุลลอฮ์ ปานีปะตี (ร.ฮ.) (ม. ฮ.ศ. 1225) เคาะลีฟะฮ์ผู้ได้รับการชี้นำมากที่สุดของท่านมีรซา มัซฮัร ญานญานาน (ร.ฮ.) ผู้แต่ง "ตัฟซีรมัซฮะรี" (تفسیر مظہری) และ "มาลาบุดดะ" (مالا بد منہ) ด้วย[^3]

[^1]: ท่านเมาลานา มุฮัมมัด มุอีน แห่งสินธ์ ได้เดินทางมายังดิลลี และได้ศึกษาหะดีษและรับประโยชน์ทางวิชาการจากท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ผลงานที่มีชื่อเสียงของท่านคือ "ดิรอสาต อัลละบีบ ฟิล-อุสวะฮ์ อัล-หะสะนะฮ์ บิล-หะบีบ" (دراسات اللبيب في الأسوة الحسنة بالحبيب) ซึ่งในหนังสือเล่มนี้สะท้อนให้เห็นการวิเคราะห์และรสนิยมทางวิชาการของท่านชาห์ศอฮิบอย่างชัดเจน ท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 1161 (ดู นุซฮะตุลเคาะวาฏิร เล่ม 6)

[^2]: ในบรรดาศิษย์คนสำคัญของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ และผู้สืบทอดและเผยแพร่แนวการวิเคราะห์และรสนิยมทางวิชาการของท่าน คือ เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด อะมีน กัศมีรี (ม. ฮ.ศ. 1187) ผู้เป็นที่รู้จักในนาม มุฮัมมัด อะมีน วะลียุลลอฮี ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) เป็นศิษย์ของท่าน และท่านชาห์ศอฮิบได้เขียนตำราบางเล่มขึ้นเพื่อท่านด้วย (ดู นุซฮะตุลเคาะวาฏิร เล่ม 6)

[^3]: ดู นุซฮะตุลเคาะวาฏิร เล่ม 7

ด้วยเหตุนี้ ในอินเดียหลังจากผ่านไปหลายศตวรรษ (อาจเป็นครั้งแรก) วิชาหะดีษจึงได้รับการเล่าเรียนอย่างแพร่หลายและผู้คนหันมาสนใจอย่างมาก จนอินเดียทัดเทียมกับเยเมน และกระแสลมอันชื่นใจของมันได้พัดไปถึงดินแดนหิญาซเอง[^1] นะวาบ ซัยยิด ศิดดีก หะสัน ข่าน ผู้ล่วงลับ ได้กล่าวถึงการรับใช้และความเพียรพยายามของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ในการเผยแผ่หะดีษ และได้ประพันธ์บทกวีภาษาอาหรับอันไพเราะสองบท ซึ่งเป็นภาพสะท้อนความเป็นจริงได้อย่างถูกต้อง

من زار بابك لم تبرح جوارحه تروي أحاديث ما أوليت من منن فالعين عن قُرّة والكف عن صلة والقلب عن جابر والسمع عن حسن

«ผู้ใดมาเยือนประตูบ้านของท่าน อวัยวะทั้งหลายของเขาก็จะง่วนอยู่กับการรายงานหะดีษแห่งความกรุณาที่ท่านได้มอบให้ (ดวงตากล่าวว่า ตนได้รับความชุ่มเย็น (กุรเราะฮ์) มือกล่าวว่า ตนได้รับความเอื้อเฟื้อ (ศิละฮ์) จนเปี่ยมล้น หัวใจรายงานว่า ตนได้รับความสงบอันล้ำค่าด้วยการเยียวยา (ญาบิร) และหูรายงานว่า ตนเปี่ยมด้วยถ้อยคำอันดีงามเพราะความดี (หะสัน))»

ความงดงามของบทกวีนี้อยู่ที่ว่า ความกรุณาที่อวัยวะเหล่านี้กล่าวถึง และนามของบุคคลที่ถูกเอ่ยถึงในบริบทนั้น ล้วนเป็นนามของผู้รายงานหะดีษและเหล่าชัยค์ผู้สมบูรณ์ เช่น กุรเราะฮ์ บิน คอลิด อัส-สะดูซี, ศิละฮ์ บิน อัชยัม อัล-อะดะวี, ท่านญาบิร บิน อับดุลลอฮ์ (ร.ฎ.) และอิมามหะสัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.)

[^1]: บรรดาผู้ทรงความรู้ของมัดเราะซะฮ์วะลียุลลอฮีแห่งนี้ และศิษย์ของบรรดาศิษย์ของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) คือ ชาฮ์อิสหาก เดห์ลวี และชาฮ์อับดุลฆอนี มุญัดดิดี ได้รับใช้และสอนหะดีษในหะร็อมทั้งสอง จนชาวอาหรับและชาวอะญัมได้รับประโยชน์ สำหรับรายละเอียด โปรดดู นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) เล่ม 7

ผลงานการประพันธ์ของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.)

ผลงานที่ท่านชาฮ์ได้ประพันธ์ไว้เกี่ยวกับหะดีษและศาสตร์แห่งหะดีษ มีรายชื่อดังต่อไปนี้

1. อัล-มุศ็อฟฟา (المصفّٰی) (อรรถาธิบายภาษาเปอร์เซียของอัล-มุวัฏเฏาะอ์ของอิมามมาลิก (ร.ฮ.))
2. อัล-มุซัววา (المسوّٰی) (อรรถาธิบายภาษาอาหรับของอัล-มุวัฏเฏาะอ์)

แนวทางด้านฟิกฮ์อัลหะดีษและการสอนหะดีษที่ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ปรารถนาจะให้แพร่หลายนั้น หนังสือทั้งสองเล่มนี้เป็นแบบอย่างของแนวทางดังกล่าว และจากหนังสือทั้งสองนี้เองได้สะท้อนให้เห็นถึงความเป็นนักวิจัยและความเป็นมุจตะฮิดของท่านชาฮ์ในศาสตร์แห่งหะดีษและฟิกฮ์อัลหะดีษ ท่านจัดให้อัล-มุวัฏเฏาะอ์อยู่ในลำดับแรกของเศาะฮีหฺทั้งหก และนับรวมไว้ในตำแหน่งของอิบนุมาญะฮ์[^1] ท่านยกย่องอัล-มุวัฏเฏาะอ์อย่างยิ่ง และเป็นผู้เรียกร้องและเผยแผ่อย่างแข็งขันให้เอาใจใส่และให้ความสำคัญอันดับแรกแก่อัล-มุวัฏเฏาะอ์ในการสอนหะดีษ[^2]

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ในพินัยกรรมของท่านว่า

«เมื่อมีความสามารถในภาษาอาหรับแล้ว ก็ให้อ่านอัล-มุวัฏเฏาะอ์ตามรายงานของยะห์ยา อิบนุยะห์ยา อัล-มัศมูดี และอย่าได้ละทิ้งมันเป็นอันขาด เพราะมันคือรากฐานของวิชาหะดีษ และการอ่านมันนั้นมีคุณประโยชน์อันยิ่งใหญ่»

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดูบทความของเมาลานาอุบัยดุลลอฮ์ สินธี ในวารสาร "อัล-ฟุรกอน" ฉบับชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) หน้า 292–298 [^2]: โปรดดู: บทนำของ อัล-มุศ็อฟฟา และ "อัล-ฟาอิดะฮ์ อัษ-ษานียะฮ์ ฟี ดะเราะญะติล-มุวัฏเฏาะอ์ บัยนะ กุตุบิล-หะดีษ" (الفائدة الثانية في درجة الموطأ بين كتب الحديث) ในบทนำของ เอาญะซุล-มะซาลิก (أوجز المسالك) โดยชัยค์อัลหะดีษ เมาลานามุหัมมัด ซะกะรียา หน้า 32–33 พิมพ์ที่โรงพิมพ์อัส-สะอาดะฮ์ อียิปต์ ฮ.ศ. 1393

«สมาอ์ญะมีอ์ อาน มุซัลซัล อัสต์»[^1] (การได้ฟังทั้งหมดของหะดีษมุซัลซัลนั้น) เป็นรากฐาน และการอ่านหะดีษนี้ก็นำมาซึ่งฟุยูฎ (ความประเสริฐทางจิตวิญญาณ) อันยิ่งใหญ่ เราได้รับการฟังหนังสือ «อัล-มุวัฏเฏาะอ์» ทั้งเล่มโดยวิธีมุซัลซัล

1. «ชัรห์ ตะรอญิม อับวาบ เศาะฮีห์ อัล-บุคอรี» (شرح تراجم أبواب صحيح البخاري) — ตะรอญิม (ชื่อบท) และอับวาบของเศาะฮีห์อัล-บุคอรี ได้รับการถือว่าเป็นสิ่งที่ละเอียดลึกซึ้งที่สุดในการศึกษาหนังสืออัล-บุคอรีในทุกยุคสมัย และในทุกยุค บรรดานักอธิบาย (ชุรรอห์) และครูผู้สอนอัล-บุคอรีได้แสดงตัวอย่างแห่งความเฉลียวฉลาดและความลึกซึ้งในการพินิจของตนไว้ในเรื่องนี้ ริสาละฮ์นี้เป็นภาษาอาหรับ ตีพิมพ์ครั้งแรกในปี ฮ.ศ. 1323 โดยดาอิเราะตุลมะอาริฟ ไฮดะรอบาด จากนั้นได้นำไปรวมไว้เป็นบทนำในตอนต้นของฉบับเศาะฮีห์อัล-บุคอรี ของสำนักพิมพ์อัศหัจญ์ อัล-มะฏอบิอ์ ดิลลี[^2]

1. «มัจญ์มูอะฮ์ เราะซาอิล อัรบะอะฮ์» (مجموعه رسائل اربعه) เป็นชุดรวมริสาละฮ์ขนาดสั้นสี่เรื่อง ซึ่งในจำนวนนั้นมี «อิรชาด อิลา มุฮิมมาต อัล-อิสนาด» และ «ตะรอญิม อัล-บุคอรี» (เรื่องนี้แตกต่างจาก «ชัรห์ ตะรอญิม อับวาบ อัล-บุคอรี» และมีความยาวเพียงหนึ่งแผ่น) เป็นผลงานประพันธ์ของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.)

1. «อัล-ฟัฎล์ อัล-มุบีน ฟี อัล-มุซัลซัล มิน หะดีษ อัน-นะบีย์ อัล-อะมีน» «อัน-นะวาดิร มิน หะดีษ ซัยยิด อัล-เอาวาอิล วัล-เอาวาคิร» และ «อัรบะอีน» — ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้ประพันธ์ริสาละฮ์นี้ขึ้นเพื่อให้ได้รับความประเสริฐที่มีรายงานไว้เกี่ยวกับการรวบรวมหะดีษสี่สิบบท[^3] ซึ่งบรรดาอุละมาอ์ในยุคสมัยต่าง ๆ ได้ปฏิบัติตามมา หะดีษเหล่านี้โดยทั่วไปสั้นมาก ถ้อยคำน้อยแต่ความหมายมาก และริสาละฮ์นี้สมควรแก่การท่องจำ และควรบรรจุไว้ในหลักสูตรการศึกษา

[^1]: วะศียัตนามะฮ์ ภาษาเปอร์เซีย หน้า 11 [^2]: ริสาละฮ์นี้ยังรวมอยู่ในริสาละฮ์ «ตะรอญิม อับวาบ บุคอรี» ของชัยค์ อัล-หะดีษ เมาลานา มุฮัมมัด ซะกะรียา ศอฮิบ สะฮารันปูรี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1402) ด้วย [^3]: […]

6. หนังสือชุดต่อเนื่อง (ข้อเขียนเสริม)

หนังสือเหล่านี้มิได้ว่าด้วยวิชาหะดีษโดยตรง แต่มีความเกี่ยวข้องกับหะดีษโดยอ้อม และควรอ่านในฐานะบทนำของวิชาหะดีษ หนังสือเหล่านี้ทำให้เห็นถึงความลึกซึ้งในการพิจารณาวิชาหะดีษของท่านชาฮ์ศอฮิบ การประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษ ความเป็นธรรมและใจกว้างในการตัดสินระหว่างมัซฮับต่าง ๆ ทัศนะอันกว้างไกลของท่านเกี่ยวกับชั้นของนักหะดีษ (มุหัดดิษีน) และชั้นของตำราหะดีษ ตลอดจนความสมดุลและความพอเหมาะพอดีโดยทั่วไปที่อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงประทานแก่ท่าน หนังสือเหล่านี้มีดังต่อไปนี้:

1. «อัล-อินศอฟ ฟี บะยาน อัสบาบ อัล-อิคติลาฟ» (الإنصاف في بيان أسباب الاختلاف)

ในหนังสือ «หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์» (حجة الله البالغة) ภายใต้หัวข้อ «ตะติมมะฮ์» (ภาคผนวก) มีหัวข้อและเนื้อหาจำนวนหนึ่งซึ่งกินพื้นที่ตั้งแต่หน้า 140 ถึง 162[^1] ภาคผนวกนี้แบ่งออกเป็นสี่บท ผู้จัดพิมพ์ได้ค้นคว้าพบว่าภาคผนวกนี้ปรากฏอยู่ในต้นฉบับเพียงฉบับเดียวเท่านั้น ในตอนท้ายของบทนี้ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า:

«ข้าพเจ้าตั้งใจจะเรียบเรียงหนังสือเล่มหนึ่งโดยเฉพาะ ซึ่งข้าพเจ้าจะตั้งชื่อว่า "ฆอยะตุล-อินศอฟ ฟี บะยาน อัสบาบ อัล-อิคติลาฟ" (غاية الإنصاف في بيان أسباب الاختلاف) และในหนังสือนั้นข้าพเจ้าจะอภิปรายถึงสาเหตุของความขัดแย้งอย่างละเอียด พร้อมทั้งนำเสนอหลักฐานและตัวอย่างประกอบด้วย แต่จนถึงขณะนี้ข้าพเจ้ายังไม่มีเวลาว่างสำหรับงานนี้ เมื่อการอภิปรายในหนังสือเล่มนี้ (หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์) มาถึงจุดนี้ ข้าพเจ้าจึงเห็นสมควรที่จะนำเสนอสิ่งที่อยู่ในความคิดขณะนี้และที่สามารถบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรได้โดยง่าย»[^2]

ดูเหมือนว่าภายหลังท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้มีโอกาสทำเช่นนั้น และ (ส่วนนี้) ของหุจญะตุลลอฮ์…

[^1]: ฉบับพิมพ์มักตะบะฮ์ สะละฟียะฮ์ ลาฮอร์ [^2]: หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์ หน้า 161 (สะละฟียะฮ์)

ท่านได้นำเนื้อหานี้มาเพิ่มเติมบางส่วน แล้วเรียบเรียงให้สมบูรณ์เป็นริซาละฮ์แยกต่างหากภายใต้ชื่อ "อัลอินศอฟ ฟี บะยาน อัสบาบ อัลอิคติลาฟ" (الإنصاف في بيان أسباب الاختلاف) ด้วยเหตุนี้ ระหว่างริซาละฮ์นี้กับภาคผนวกที่สองของหุจญะตุลลอฮ์ จึงพบความแตกต่าง ตลอดจนการตัดทอนและการเพิ่มเติมเล็กน้อยอยู่บ้างเป็นบางแห่ง

ริซาละฮ์อัลอินศอฟนี้ (ซึ่งมีความโดดเด่นไม่เหมือนใครในหัวข้อของมัน) ได้รับการตีพิมพ์หลายครั้งทั้งในอินเดียและนอกอินเดีย โดยบางแห่งพบความแตกต่างของถ้อยคำอยู่บ้าง ในปี ฮ.ศ. 1327 ริซาละฮ์นี้ได้รับการตีพิมพ์ด้วยตัวพิมพ์อาหรับเป็นครั้งแรกโดย "ชะริกะฮ์ อัลมัฏบูอาต อัลอิลมียะฮ์" (شركة المطبوعات العلمية) แห่งอียิปต์ และครั้งที่สองโดย "มักตะบะฮ์ อัลมันศูเราะฮ์" (مكتبة المنصورة) แห่งอียิปต์ ขณะนี้ที่อยู่ตรงหน้าเราคือฉบับที่ตีพิมพ์ด้วยตัวพิมพ์อย่างดีของ "ดารุนนะฟาอิส" (دار النفائس) กรุงเบรุต ซึ่งเป็นหนังสือขนาดเล็ก มีความยาวหนึ่งร้อยสิบเอ็ดหน้า นักหะดีษผู้ยิ่งใหญ่แห่งยุคปัจจุบัน ชัยค์อับดุลฟัตตาห์ อบูฆุดดะฮ์ ได้ทำการเทียบเคียงต้นฉบับและตรวจชำระ พร้อมทั้งเพิ่มเชิงอรรถไว้ด้วย

1. อิกดุลญีด ฟี อะห์กาม อัลอิจญ์ติฮาด วัตตักลีด (عقد الجيد في أحكام الاجتهاد والتقليد)

1. หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) : อัลมับหัษ อัสสาบิอ์ (บทที่เจ็ด)[^1]

แท้จริงแล้ว ตั้งแต่ "อัลกิสม์ อัษษานี ฟี บะยาน อัสรารฺ มา ญาอะ อะนินนบี ศ็อลลัลลอฮุ อะลัยฮิ วะอาลิฮี วะซัลลัม ตัฟศีลัน" (ภาคที่สอง ว่าด้วยการอธิบายเคล็ดลับของสิ่งที่มาจากท่านนบี ﷺ โดยละเอียด) ในส่วนแรกของหุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ ไปจนถึงส่วนสุดท้ายของเล่มที่สองคือ "อัลฟิตัน วัลมะนากิบ" ล้วนเป็นการอธิบายหะดีษอย่างลึกซึ้งเชิงปรัชญาและเชิงวิชาการ พร้อมทั้งเคล็ดลับและวิทยปัญญาของมัน ตลอดจนความพยายามระดับมุจญ์ตะฮิดในการนำไปประยุกต์ใช้ในทางปฏิบัติ ซึ่งเป็นส่วนเฉพาะของท่านชาห์ (ร.ฮ.) เท่านั้น และในเรื่องนี้ท่านเป็นผู้นำหน้าและเป็นคนแรก แต่น่าเสียดายที่ผู้ศึกษาหุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ และแม้แต่ผู้สอนหนังสือเล่มนี้เอง (เว้นแต่เพียงส่วนน้อยยิ่ง) ก็ยังถือว่าส่วนนี้ไม่สำคัญ...

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ หน้า 128 ถึง 154

…มองข้ามไป

การประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษ (تطبيق بين الفقه والحديث)

เป็นเวลานานมาแล้วที่ในแวดวงวิชาการ การสอน และการประพันธ์ตำราจำนวนมากของโลกอิสลาม มีสายธารสองสายของฟิกฮ์และหะดีษไหลขนานกันมา ซึ่งแต่ละสายต่างดำเนินการเดินทางของตนในที่ทางของตน (ตั้งแต่ครั้งที่มันถือกำเนิดขึ้น) โดยไม่พึ่งพาและไม่ใยดีต่ออีกสายหนึ่ง และบ่อยครั้งเมื่อแยกจากกันแล้วก็ไม่ได้มาบรรจบกัน ณ จุดใดอีกเลย ในแนวทางฟิกฮ์หลายสาย หะดีษจะถูกหยิบยกขึ้นมาอภิปรายก็ต่อเมื่อจำเป็นต้องสนับสนุนประเด็นปัญหาหนึ่ง และต้องหักล้างข้อโต้แย้งของผู้แทนมัซฮับฟิกฮ์อื่นที่ว่าประเด็นนี้ขัดกับหะดีษ หรือเมื่อต้องพิสูจน์ว่ามัซฮับของตนเหนือกว่ามัซฮับอื่น ในการสอนตำราเศาะฮีหฺต่าง ๆ ก็จะมีการตีความ (ตะอ์วีล) หะดีษที่ขัดกับมัซฮับของตน หรือมีการนำเสนอหะดีษจากตำราอื่นที่สนับสนุนมัซฮับของตน หากในตำราอันเชื่อถือได้และเป็นมาตรฐานของมัซฮับฟิกฮ์ใดได้มีการอ้างหลักฐานจากหะดีษไว้ บางครั้งอุละมาอ์ของมัซฮับนั้นซึ่งมีทัศนะกว้างขวางในศาสตร์หะดีษและมีรสนิยมแบบนักหะดีษ ก็ได้พยายามทำการตัครีจญ์หะดีษเหล่านั้นและวิจารณ์ตามแนวทางของนักหะดีษ ซึ่งถูกนำมาใช้เป็นหลักฐานในตำรานั้น[^1] ความพยายามนี้ก็นับเป็นความพยายามที่น่าสรรเสริญ เป็นวิธีหนึ่งในการสนับสนุนและค้ำจุนมัซฮับฟิกฮ์นั้น และพิสูจน์ว่ามันสอดคล้องกับหะดีษ อีกทั้งเป็นการรับใช้มัซฮับนั้นอย่างมีวิชาการและเชิงวิจัย ซึ่งควรค่าแก่การยกย่องและขอบคุณ แต่ทั้งหมดนี้ไม่ใช่ความพยายามที่จะทบทวนตัวประเด็นปัญหาเหล่านั้นใหม่ และประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษ

[^1]: ตัวอย่างอันเด่นชัดของเรื่องนี้คือตำราของอัลลามะฮ์ อัซ-ซัยละอี ชื่อ «นัศบุร-รอยะฮ์ ฟี ตัครีจญ์ อะหาดีษ อัล-ฮิดายะฮ์» (نصب الراية في تخريج أحاديث الهداية)

มัซฮับทางฟิกฮ์ได้กลายเป็นแม่พิมพ์เหล็กบางอย่างไปแล้ว ซึ่งการแตกหักของมันนั้นเป็นไปได้[^1] แต่การขยายออกนั้นเป็นไปไม่ได้ ผู้ตามแต่ละมัซฮับต่างยึดถือความคิดเกี่ยวกับมัซฮับของตนว่า การที่มัซฮับของพวกเขาถูกต้องร้อยเปอร์เซ็นต์นั้นคือความจริงแท้ ส่วนที่เหลือก็เพียงแต่มีความเป็นไปได้ที่จะผิดพลาดอันเนื่องมาจากความเป็นมนุษย์เท่านั้น มีผู้หนึ่งได้แสดงแนวคิดนี้ไว้อย่างคมคายด้วยประโยคนี้ว่า

مذهبنا صوابٌ يحتمل الخطاء ومذهب غيرنا خطاءٌ يحتمل الصواب

«มัซฮับของเราโดยหลักแล้วถูกต้องและเป็นสัจธรรม แต่มีความเป็นไปได้ที่จะผิด ส่วนมัซฮับ (ทางฟิกฮ์) ของผู้อื่นโดยหลักแล้วไม่ถูกต้อง แต่มีความเป็นไปได้ที่จะถูก»

ผลของแนวคิดนี้ก็คือ ระหว่างมัซฮับทั้งสี่ (ฮะนะฟี มาลิกี ชาฟิอี ฮัมบะลี) ซึ่งประชาชาติโดยทั่วไปได้ให้การยอมรับ และซึ่งในหมู่ผู้ยึดมั่นในสัจธรรมและผู้มีความรู้ได้ยอมรับกันโดยหลักการมาตั้งแต่แรกว่า สัจธรรมนั้นวนเวียนอยู่ในมัซฮับเหล่านี้ ผู้ก่อตั้งและผู้วางรากฐานของมัซฮับเหล่านี้คืออิมามผู้ได้รับทางนำและเป็นผู้นำของประชาชาติ และมัซฮับเหล่านี้เป็นมัซฮับที่ถูกต้อง ช่องว่างกลับยิ่งลึกและกว้างขึ้นทุกวัน ความขัดแย้งระหว่างผู้ปฏิบัติตามมัซฮับเหล่านั้นลุกลามไปถึงขั้นรังเกียจกัน และการโต้แย้งถกเถียงบางครั้งก็ไปถึงขั้นวิวาทและปะทะกัน ส่วนที่หนักหนายิ่งกว่านั้นคือท่าทีที่มีต่อผู้มีความรู้เหล่านั้น…

[^1]: หมายถึง ในทุกยุคสมัยจะพบตัวอย่างของการละทิ้งมัซฮับหนึ่งแล้วหันไปถือมัซฮับอื่น เช่น จากฮะนะฟีไปเป็นชาฟิอี หรือในทางกลับกัน หรือหันไปถือแนวทางของอะฮ์ลุลหะดีษ แต่ตัวอย่างของการที่ยังคงอยู่ในกรอบของมัซฮับเดียว แล้วเบี่ยงออกจากบางประเด็นเป็นการเฉพาะส่วน โดยรับเอาประเด็นของมัซฮับอื่น หรือปฏิบัติตามหะดีษในบางประเด็นนั้น จะพบได้น้อยมาก เพราะในทัศนะของท่านผู้รู้หลายท่าน "การตักลีดแบบแยกส่วน" (ตัจซีอ์ อัตตักลีด) นั้นไม่ถูกต้อง กล่าวคือ ผู้ตักลีดมัซฮับหรืออิมามท่านใดท่านหนึ่ง หากในประเด็นใดประเด็นหนึ่งเขาไปตักลีดมัซฮับหรืออิมามอื่นและปฏิบัติตามประเด็นนั้น เขาก็จะหลุดออกจากกรอบการตักลีดอิมามของตน

ผู้ซึ่งเริ่มปฏิบัติตามหะดีษในเรื่องอิบาดะฮ์ ไม่ว่าทั้งหมดหรือบางส่วน ตัวอย่างหนึ่งของเรื่องนี้คือ อาลิมและนักหะดีษสายสะละฟีแห่งศตวรรษที่สิบสอง เมาลานาชัยค์มุฮัมมัด ฟาคิร ซาอิร อิลาฮาบาดี (ฮ.ศ. 1120–1164) ผู้ซึ่ง (ตามรายงานของนักประพันธ์บางท่าน) ตกเป็นเป้าความไม่พอใจของสามัญชน เนื่องจากการยึดถือหะดีษและแนวทางสะละฟียะฮ์ของท่าน[^1]

ในบรรดาผลงานเชิงการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ผลงานหนึ่ง และเป็นห่วงโซ่ทองคำสำคัญห่วงหนึ่งในสายแห่งการรับใช้หะดีษและการปกป้องซุนนะฮ์ ก็คือความพยายามของท่านในการประสานฟิกฮ์กับหะดีษ และต่อจากนั้นในการรวบรวมและประสานมัซฮับทั้งสี่เข้าด้วยกัน สิ่งนี้เป็นการยืนยันข่าวดีที่ท่านนบี ﷺ ได้แจ้งไว้ ซึ่งกล่าวไว้ว่า «อัลลอฮ์จะทรงใช้ท่านให้ทำงานชนิดพิเศษอย่างหนึ่งในการรวบรวมเอกภาพของอุมมะฮ์นี้»[^2]

สำหรับอนุทวีปอินเดียนั้น ไม่ปรากฏร่องรอยของแนวคิดและความพยายามในการรวบรวมและประสานเช่นนี้ และมีสาเหตุทางประวัติศาสตร์และทางวิชาการของเรื่องนี้ กล่าวคือ อนุทวีปนี้ตั้งแต่ต้นอยู่ภายใต้การปกครองของบรรดาผู้พิชิตและผู้สถาปนาราชอาณาจักรซึ่งเป็นเชื้อสายเติร์กหรือเชื้อสายอัฟกัน และชนชาติทั้งสองนี้ นับแต่ราวสมัยที่ตนรับอิสลาม ก็ได้เป็นผู้ยึดถือมัซฮับหะนะฟีอย่างเหนียวแน่น ทั้งยังกระตือรือร้นและแข็งขันในการสนับสนุนและเผยแผ่มัซฮับนี้ ในประวัติศาสตร์อิสลามที่นี่ราวแปดร้อยปี มัซฮับมาลิกีและมัซฮับหัมบะลีไม่มีโอกาสแม้แต่จะย่างเท้าเข้ามา ส่วนมัซฮับชาฟิอีก็จำกัดอยู่เพียงแถบชายฝั่งทะเล หรือในอินเดียตอนใต้ คือจำกัดอยู่ในมัดราสและชายฝั่งตอนเหนือ (กรณาฏกะในปัจจุบัน) บางส่วนของกงกัณ เป็นต้น และเกรละ ในบรรดาพื้นที่เหล่านี้ ยกเว้นมะละบาร์ (ซึ่งในอดีตเรียกว่าบิลาดุลมะอ์บัร) ซึ่งเป็นที่ที่บรรดานักดะอ์วะฮ์ของอิสลาม พ่อค้า ชัยค์ นักฟิกฮ์ และอุละมาอ์ส่วนใหญ่ที่เป็นแนวทางชาฟิอีได้เดินทางมา ชัยค์มัคดูม …

[^1]: สำหรับชีวประวัติของชัยค์ฟาคิร อิลาฮาบาดี โปรดดู «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» (نزہۃ الخواطر) เล่ม 6 [^2]: ฟุยูฎุลหะเราะมัยน์ (فیوض الحرمین) หน้า 62

ฟะกีฮ์ อะลี มะฮาอิมี (ฮ.ศ. 835) เจ้าของตัฟซีร "ตับศีรุรเราะห์มาน วะตัยซีรุลมันนาน" (تبصير الرحمان وتيسير المنان) และชัยค์ของมะละบาร์ คือ มัคดูม อิสมาอีล ฟะกีฮ์ อัสสุกรี อัศศิดดีกี (ฮ.ศ. 929) ตลอดจนมัคดูม ชัยค์ซัยนุดดีน อัลมะลีบารี (ฮ.ศ. 928) เจ้าของ "ฟัตหุลมุอีน" (فتح المعين) แล้ว ในดินแดนที่เราศึกษาอยู่นี้ไม่ปรากฏว่ามีนักนิติศาสตร์และนักหะดีษสายชาฟิอีย์ระดับนี้ถือกำเนิดขึ้นเลย[^1] ซึ่งจะสามารถสร้างอิทธิพลอย่างลึกซึ้งต่อแวดวงวิชาการของอินเดีย (โดยเฉพาะอินเดียตอนเหนือ) และกระตุ้นให้อุละมาอ์สายหะนะฟีย์หันมาพินิจพิจารณานิติศาสตร์สายชาฟิอีย์อย่างลึกซึ้งและได้รับประโยชน์จากมัน บรรดาอุละมาอ์และนักศึกษาวิชาหะดีษและนิติศาสตร์ที่เดินทางจากอินเดียไปยังหิญาซ (ซึ่งอยู่ภายใต้การปกครองของจักรวรรดิตุรกี และชาวตุรกีในทุกยุคล้วนเป็นซุนนีและหะนะฟีย์เต็มร้อยเปอร์เซ็นต์) ส่วนใหญ่ก็มักผูกสัมพันธ์กับอุละมาอ์ในมัซฮับของตนเอง และโดยเฉพาะอย่างยิ่งกับบรรดาอาจารย์ด้านนิติศาสตร์และหะดีษที่เป็นเพื่อนร่วมชาติของตน ซึ่งได้อพยพจากอินเดียหรืออัฟกานิสถานไปพำนักอยู่ที่นั่น และมีวงศ์ศิษย์ขนาดใหญ่[^2]

ชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) เป็นบุคคลแรกที่การศึกษาและการรับประโยชน์ทางวิชาการโดยหลักในหะเราะมัยน์ชะรีฟัยน์ (มักกะฮ์และมะดีนะฮ์) ของท่านนั้น เป็นการศึกษากับนักหะดีษสายชาฟิอีย์ผู้ทรงเกียรติท่านหนึ่ง คือ ชัยค์อบูฏอฮิร อัลกุรดี อัลมะดะนี ท่านได้รับความประทับใจจากความรู้ บุคลิกภาพ ความสมบูรณ์ทางจิตวิญญาณ ตลอดจนความกว้างขวางในทัศนะและความใจกว้างของชัยค์ท่านนี้ ในบรรดาชัยค์แห่งหะเราะมัยน์ที่ชาห์ วะลียุลลอฮ์แนะนำไว้ในหนังสือ "อินซานุลอัยน์" (إنسان العين) นั้น มีเพียงชัยค์ตาญุดดีน อัลก็อลอี เท่านั้นที่เป็นอาลิมและนักหะดีษสายหะนะฟีย์ ส่วนชัยค์มุหัมมัด วัฟดุลลอฮ์ บิน ชัยค์มุหัมมัด บิน มุหัมมัด บิน สุไลมาน นั้นเป็นผู้ถือมัซฮับมาลิกี ในยุคที่ชาห์ วะลียุลลอฮ์พำนักอยู่ในหะเราะมัยน์นั้น ความเป็นผู้นำทางวิชาการของหิญาซ ตลอดจนการเป็นหัวหน้าและผู้นำในด้านการเรียนการสอน (โดยเฉพาะการสอนวิชาหะดีษ) อยู่ในมือของอุละมาอ์และนักหะดีษชาวเยเมน หรืออุละมาอ์เชื้อสายเคิร์ด

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดูหนังสือ "อะรับ โอ ดิยารฺ ฮินด์" (عرب و دیار ہند) เรียบเรียงโดยเมาลานา เคาะวาญะฮ์ บะฮาอุดดีน อักรมี นัดวี บัตกะลี

[^2]: เช่น อัลลามะฮ์ ชัยค์อะลี มุตตะกี บุรฮานปูรี เจ้าของ "กันซุลอุมมาล" (كنز العمال), อัลลามะฮ์ กุฏบุดดีน นะฮ์รวาลี, มุลลา อะลี กอรี อัลฮะระวี อัลมักกี, ชัยค์อับดุลวะฮ์ฮาบ มุตตะกี และชัยค์มุหัมมัด หะยาต อัสสินดี เป็นต้น

...อยู่ในมือของพวกเขา และพวกเขาโดยทั่วไปเป็นชาวชาฟิอีย์ ด้วยเหตุทั้งหมดนี้ ท่านชาฮ์จึงได้รับโอกาสอย่างเต็มที่ในการเรียนรู้หลักการ (อุศูล) และกฎเกณฑ์ของฟิกฮ์ชาฟิอีย์ ตลอดจนลักษณะเฉพาะและประเด็นที่เป็นจุดแตกต่างบางประการของมัน และในทำนองเดียวกันก็ได้มีโอกาสรู้จักฟิกฮ์มาลิกีย์และฟิกฮ์หัมบะลีย์ด้วย ซึ่งเป็นโอกาสที่อุละมาอ์แห่งอินเดียไม่เคยได้รับมาเป็นเวลายาวนาน (ด้วยเหตุผลทางประวัติศาสตร์ ภูมิศาสตร์ การเมือง และอารยธรรม) และด้วยเหตุนี้ การศึกษาเปรียบเทียบมัซฮับทั้งสี่ (อัลฟิกฮุลมุกอริน) จึงเป็นสิ่งที่เป็นไปได้และง่ายดายสำหรับท่าน ซึ่งเป็นเรื่องยากลำบากสำหรับอุละมาอ์ที่ไม่ได้รับโอกาสเช่นนี้

ท่านชาฮ์ได้ตั้งใจเดินทางไปยังหิญาซในปี ฮ.ศ. 1143 ขณะมีอายุ 30 ปี เมื่อท่านได้สอนหนังสืออยู่ในอินเดียมาประมาณสิบสองปีแล้ว แต่อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงประทานไว้ในธรรมชาติของท่านโดยกำเนิดซึ่งความครอบคลุมรอบด้าน ความกว้างขวางของทัศนะและจิตใจ รสนิยมในการประสานโดยธรรมชาติ และความโน้มเอียงโดยธรรมชาติที่จะปฏิบัติตามคำสั่งเสียของอาริฟ รูมี (ร.ฮ.) ที่ว่า

«เจ้ามาเพื่อเชื่อมประสาน มิใช่มาเพื่อแบ่งแยก»

ด้วยเหตุนี้ ตั้งแต่ก่อนการเดินทางไปหิญาซ ในตัวท่านจึงมีแรงปรารถนาที่จะประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษ (ตัฏบีก บัยนัลฟิกฮ์ วัลหะดีษ) และได้เกิดความมุ่งมั่นที่จะให้น้ำหนักแก่แนวทางของฟุกอฮาอ์สายมุหัดดิษีน และยึดถือแนวทางนั้นเป็นวิถีแห่งชีวิตของท่าน ท่านเขียนไว้เองในหนังสือ "อัลญุซอุลละฏีฟ ฟี ตัรญะมะติลอับดิฎฎะอีฟ" (الجزء اللطيف في ترجمة العبد الضعيف) ว่า

«หลังจากได้พิจารณาตำราของมัซฮับทั้งสี่และอุศูลฟิกฮ์ของพวกเขา รวมทั้งหะดีษต่าง ๆ ที่เป็นหลักฐานอ้างอิงของพวกเขาแล้ว ด้วยการช่วยเหลือแห่งนูรเร้นลับ จิตใจของข้าพเจ้าก็ยึดมั่นในแนวทางของฟุกอฮาอ์สายมุหัดดิษีน»

(คำแปลภาษาอูรดู: หลังจากได้ศึกษาตำราของมัซฮับทั้งสี่และอุศูลฟิกฮ์ของพวกเขา รวมทั้งหะดีษที่พวกเขาใช้เป็นหลักฐานอ้างอิง และได้ใคร่ครวญพิจารณาแล้ว ในจิตใจของข้าพเจ้า [แนวทาง] ของฟุกอฮาอ์สายมุหัดดิษีน...)

…แนวทาง [ของพวกเขา] ได้รับความพอใจ และในเรื่องนี้ก็มีความช่วยเหลือจากรัศมีแห่งฟัยฎ์ (ความโปรดปรานทางจิตวิญญาณ) ร่วมอยู่ด้วย หลังจากนั้นความปรารถนาที่จะไปเยือนสองนครอันทรงเกียรติ (มักกะฮ์และมะดีนะฮ์) ก็เกาะกุมจิตใจ[^1]

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้วิพากษ์อย่างรุนแรงต่อแนวทางของพวกฟุกอฮาอ์ที่สุดโต่ง (ซึ่งไม่พร้อมจะคลาดเคลื่อนจากมัซฮับของตนแม้เพียงเส้นผม) และต่อกลุ่มซอฮิรียะฮ์ (ซึ่งปฏิเสธฟิกฮ์โดยสิ้นเชิง และกล่าวล่วงเกินเกียรติของบรรดาฟุกอฮาอ์ ผู้ซึ่งเป็นมงกุฎของผู้แบกรับวิชาความรู้ และเป็นอิมามและผู้นำของชาวศาสนา) ท่านไม่พอใจต่อความสุดโต่งและความเกินขอบเขตของทั้งสองฝ่าย และเขียนไว้อย่างชัดเจนว่า "อันที่จริง สัจธรรมเป็นเรื่องที่อยู่ตรงกลางระหว่างสองฝ่าย" เรื่องนี้อยู่ตรงกลาง ฝ่ายแรกก็ไม่ได้อยู่บนสัจธรรมร้อยเปอร์เซ็นต์ และฝ่ายที่สองก็เช่นกัน

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ในหนังสือชิ้นเอกของท่าน "หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة) ว่า:

"ด้านหนึ่งคือการตัขรีจ (การอนุมานหลัก) จากคำพูดของบรรดาฟุกอฮาอ์ อีกด้านหนึ่งคือการติดตามสืบค้นถ้อยคำของหะดีษ ทั้งสองต่างมีรากฐานอันมั่นคงในศาสนา และบรรดาอุละมาอ์ผู้ค้นคว้าลึกซึ้งในทุกยุคสมัยก็ได้ปฏิบัติตามหลักทั้งสองนี้ บางท่านก้าวถอยหลังในเรื่องการตัขรีจ และก้าวไปข้างหน้าในการสืบค้นถ้อยคำของหะดีษ ส่วนบางท่านก็ตรงกันข้าม แต่การละทิ้งหลักใดหลักหนึ่งไปโดยสิ้นเชิงนั้นไม่สมควร ดังที่เป็นวิสัยของสามัญชนในทั้งสองฝ่าย ทางอันเที่ยงตรงในเรื่องนี้คือ ให้พยายามประสานระหว่างทั้งสอง และให้สิ่งที่บกพร่องของฝ่ายหนึ่งได้รับการเติมเต็มจากอีกฝ่ายหนึ่ง และนี่คือคำกล่าวของอิมามหะซัน อัลบัศรี (ร.ฮ.)"[^2]

[^1]: อัลญุซอุล ละฏีฟ ฟี ตัรญะมะติล อับดิฎ ฎะอีฟ (الجزء اللطيف في ترجمة العبد الضعيف) ผนวกท้าย อันฟาซุล อาริฟีน ฉบับพิมพ์มุจตะบาอี หน้า 193–194

[^2]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ หน้า 151 ภาคที่หนึ่ง สำหรับรายละเอียด ควรดูการอภิปรายทั้งหมดในบท "หิกายะตุ หาลิน นาสิ ก็อบลัล มิอะติร ร็อบิอะฮ์ วะบะอ์ดะฮา" (حكاية حال الناس قبل المائة الرابعة وبعدها)

ท่านได้เขียนไว้ในหนังสือพินัยกรรมภาษาเปอร์เซีย (وصیت نامہ) ของท่านว่า:

«ในประเด็นปลีกย่อย (ฟุรูอ์) พึงปฏิบัติตามอุละมาอ์สายหะดีษผู้ที่รวมความรู้ทั้งฟิกฮ์และหะดีษไว้ในตัว และพึงนำประเด็นปลีกย่อยทางฟิกฮ์ไปเทียบเคียงกับกิตาบ (อัลกุรอาน) และซุนนะฮ์อยู่เสมอ»

ท่านเขียนต่อไปว่า:

«สำหรับอุมมะฮ์นั้น ไม่มีเวลาใดเลยที่จะหมดความจำเป็นในการนำประเด็นที่ได้จากการกิยาสของบรรดามุจญ์ตะฮิดไปเทียบกับกิตาบและซุนนะฮ์»[^1]

พัฒนาการทางวิชาการทั้งหมดของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เกิดขึ้นในบรรยากาศของฟิกฮ์ฮะนะฟีและอุศูลุลฟิกฮ์ฮะนะฟี ท่านรู้จักลักษณะเด่นของมัซฮับฮะนะฟีและยอมรับในคุณค่าของมันมากเท่ากับที่อาลิมฮะนะฟีผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดคนใดคนหนึ่งจะรู้จักและยอมรับได้ ท่านตระหนักในความจริงข้อนี้ และกล่าวแสดงไว้ในหลายแห่งว่า ด้วยปัจจัยต่าง ๆ ทั้งทางประวัติศาสตร์ วิชาการ การเมือง และอารยธรรม ฟิกฮ์ฮะนะฟี (รวมทั้งฟิกฮ์ชาฟิอี) ได้รับการรับใช้มากเพียงใด ได้รับการขัดเกลาให้ถูกต้องสมบูรณ์ทุกแง่มุม มีการอธิบายตัวบท (มุตูน) และแตกแขนงหลักการ (อุศูล) ออกไป […]

[^1]: วะศียัตนามะฮ์ ภาษาเปอร์เซีย หน้า 2–3

ซึ่งไม่ปรากฏเกี่ยวกับมัซฮับอื่นใด ท่าน (ชาห์ วะลียุลลอฮ์) เขียนเกี่ยวกับอิมามอบูหะนีฟะฮ์ (ร.ฮ.) ว่า:

كان عظيم الشان في التخريج على مذهب ابراهيم وأقرانه دقيق النظر في وجوه التخريجات مقبلا على الفروع اتم إقبال

«อิมามอบูหะนีฟะฮ์มีสถานะสูงส่งยิ่งในด้านการอิจญ์ติฮาดและการอิสติมบาฏ (การวินิจฉัยหาข้อสรุปทางนิติศาสตร์) บนแนวทางมัซฮับของอิบรอฮีม อันนะคออี และอุละมาอ์ร่วมสมัยของท่าน ท่านมีความละเอียดลึกซึ้งยิ่งในแง่มุมและรูปแบบของการตัครีจ (การอนุมานข้อชี้ขาด) เหล่านั้น และท่านทุ่มเทอย่างยิ่งในการวินิจฉัยประเด็นปลีกย่อยและเรื่องฟุรูอ์»[^1]

แต่ในขณะเดียวกัน ท่านก็ไม่เพียงยอมรับ หากยังเป็นผู้เรียกร้องเชิญชวนให้ตระหนักถึงความยิ่งใหญ่ของอิมามมาลิก (ร.ฮ.) และโดยเฉพาะอย่างยิ่งความถูกต้องของหนังสืออัลมุวัฏเฏาะอ์ ฐานะและตำแหน่งของมัน ตลอดจนความบะเราะกะฮ์ของมัน และถือว่ามันเป็นหนังสือพื้นฐานของหะดีษ[^2] อีกด้านหนึ่ง ท่านกล่าวถึงมัซฮับชาฟิอีด้วยถ้อยคำที่หนักแน่นว่าเป็นมัซฮับที่ผ่านการขัดเกลาและเรียบเรียงอย่างเป็นระบบ และใกล้ชิดกับหะดีษมากกว่า และท่านยอมรับอย่างยิ่งในความละเอียดลึกซึ้งของการพิจารณาของอิมามชาฟิอี[^3]

จากนั้น ท่านกล่าวถึงอิมามอะห์มัด บินหัมบัล (ร.ฮ.) ไว้ในหนังสือหุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) ว่า:

وكان اعظمهم شأنًا وأوسعهم روايةً، وأعرفهم للحديث مرتبةً وأعمقهم فقهًا احمد بن حنبل ثم اسحاق بن راهويه

«ในบรรดาฟุเกาะฮาอ์และนักหะดีษเหล่านั้น ผู้มีสถานะสูงส่งที่สุด มีการรายงานกว้างขวางที่สุด รอบรู้เรื่องหะดีษดีที่สุด และมีความลึกซึ้งในฟิกฮ์ที่สุด คืออิมามอะห์มัด บินหัมบัล ถัดมาคืออิสหาก บินรอฮะวัยฮ์»[^4]

[^1]: อัลอินศอฟ ฟี บะยานิ อัสบาบิล อิคติลาฟ (الإنصاف في بيان أسباب الاختلاف) พิมพ์โดยดารุนนะฟาอิส เบรุต หน้า 39 [^2]: ดูคำนำของหนังสืออัลมุศ็อฟฟา [^3]: ดูอัลค็อยรุลกะษีร หน้า 133 และหนังสือกุรเราะตุลอัยนัยน์ หน้า 232 [^4]: หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ เล่ม 1 หน้า 151

ด้วยการที่ท่านชาฮ์ได้รู้จักโดยตรง (ผ่านตำราเหล่านั้นและหนังสือประวัติศาสตร์และชีวประวัติ) ถึงความสูงส่งแห่งฐานะ ความกว้างขวางแห่งวิชาความรู้ ความละเอียดลึกซึ้งแห่งทัศนะ และคุณูปการที่มีต่อประชาชาติของบรรดาอิมามทั้งสี่ท่านนี้ และด้วยความศรัทธาเลื่อมใสจากใจที่มีต่อท่านเหล่านั้น จึงเกิดความครอบคลุมรอบด้าน ตลอดจนความสมดุลและความเป็นกลางในการศึกษาเปรียบเทียบฟิกฮ์และหะดีษขึ้นในตัวท่าน ซึ่งโดยธรรมชาติแล้วไม่อาจคาดหวังได้จากบรรดาอุละมาอ์และนักประพันธ์ที่การศึกษาและความผูกพันทางความคิดของพวกเขาจำกัดอยู่กับมัซฮับฟิกฮ์เพียงมัซฮับเดียวและผู้ก่อตั้งมัซฮับนั้น และพวกเขาก็ไม่เคยมีโอกาสได้ก้าวออกนอกวงนี้เลย (ด้วยสาเหตุทางธรรมชาติและทางส่วนตัวหลายประการ)

จุดแห่งความเป็นกลางระหว่างอิจญ์ติฮาดและตักลีด

ในบรรดาคุณสมบัติอันสมบูรณ์ที่ได้รับจากพระผู้เป็นเจ้าและความโดดเด่นในเชิงการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงโปรดประทานให้แก่ท่านเป็นพิเศษนั้น คือแนวทางที่สมดุลและเป็นกลาง และจุดแห่งความเป็นกลางที่ท่านยึดถือระหว่างอิจญ์ติฮาดและตักลีด ซึ่งเป็นภาพสะท้อนที่ดีที่สุดของอุปนิสัยอันเที่ยงตรง รสนิยมอันถูกต้อง และความเข้าใจอันลึกซึ้งในหลักความจริงของท่าน

ฝ่ายหนึ่งคือกลุ่มบุคคลที่กำหนดให้มุสลิมทุกคน ไม่ว่าจะเป็นคนสามัญหรือผู้รู้ มีหน้าที่ต้องปฏิบัติตามอัลกุรอานและซุนนะฮ์โดยตรง และต้องนำบทบัญญัติในทุกเรื่องมาจากแหล่งนั้นเอง และพวกเขาถือว่าการตักลีดเป็นสิ่งต้องห้ามโดยสิ้นเชิง แม้หากในคำพูดของพวกเขาจะไม่พบการระบุเรื่องนี้อย่างชัดแจ้ง ก็ย่อมสรุปผลเช่นนี้ได้โดยธรรมชาติจากวิถีปฏิบัติและงานเขียนของพวกเขา ในกลุ่มนี้ เมื่อพิจารณาบรรดาผู้รู้รุ่นก่อน จะเห็นอัลลามะฮ์อิบนุหัซม์ (ร.ฮ.) โดดเด่นอยู่แถวหน้า แต่นี่เป็นเรื่องที่ไม่อาจปฏิบัติได้จริงเลย และการกำหนดให้มุสลิมทุกคนต้องรับภาระเช่นนี้ก็คือการกำหนดภาระเกินกว่าที่จะแบกรับได้

อีกฝ่ายหนึ่งคือกลุ่มที่ถือว่าการตักลีดเป็นวาญิบแก่มุสลิมทุกคนในทำนองเดียวกัน และเรียกผู้ละทิ้งการตักลีดด้วยบทบัญญัติทางฟิกฮ์อันรุนแรงว่า "ฟาซิก" และ "ผู้หลงผิด" เช่นเดียวกับที่กลุ่มแรกเรียกบรรดาผู้ตักลีด

และผู้ที่ยึดตามมัซฮับฟิกฮ์ใดมัซฮับหนึ่งโดยเฉพาะ กลุ่มนี้ลืมข้อเท็จจริงที่ว่า การตักลีดเป็นมาตรการทางการบริหารอย่างหนึ่ง เพื่อปกป้องสามัญชนจากการตามอารมณ์ใฝ่ต่ำและการถือความคิดเห็นของตนเป็นใหญ่ เพื่อรักษาสังคมมุสลิมให้พ้นจากความแตกแยกและความโกลาหล (อนาธิปไตย) เพื่อสร้างเอกภาพและระเบียบในชีวิตทางศาสนา และเพื่อเปิดโอกาสให้ปฏิบัติตามบทบัญญัติของชะรีอะฮ์ได้โดยสะดวก แต่พวกเขากลับยกการปฏิบัติเชิงบริหารนี้ขึ้นเป็นการปฏิบัติเชิงบัญญัติศาสนา และยืนกรานในเรื่องนี้อย่างรุนแรง จนทำให้สิ่งนี้มีสถานะเป็นการปฏิบัติที่มีตัวบทรองรับและเด็ดขาด และเป็นศาสนาอันเป็นเอกเทศ แทนที่จะเป็นเพียงมัซฮับฟิกฮ์และประเด็นทางอิจญ์ติฮาด

แนวทางที่ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เลือกในเรื่องนี้ และการอธิบายของท่านนั้น ใกล้ชิดกับเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์มากกว่า สอดคล้องกับการปฏิบัติของยุคแรกมากกว่า ตรงกับฟิฏเราะฮ์ของมนุษย์มากกว่า และเหมาะสมกับชีวิตในทางปฏิบัติมากกว่า ในเรื่องนี้ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงแนวทางปฏิบัติก่อนศตวรรษที่สี่แห่งฮิจญ์เราะฮ์ และอธิบายว่าเมื่อผู้คนประสบปัญหาและความยุ่งยากใหม่ ๆ ในชีวิตทางศาสนา ทั้งในเรื่องอิบาดาตและมุอามะลาต พวกเขาแก้ไขอย่างไร และเลือกเดินแนวทางใด ท่านเขียนไว้ในหนังสือ "หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์" (حجۃ اللہ البالغۃ) ในบท "حكاية حال الناس قبل المأة الرابعة وبعدها" (แนวทางปฏิบัติของผู้คนก่อนศตวรรษที่สี่แห่งฮิจญ์เราะฮ์และหลังจากนั้น ในการศึกษาค้นคว้าและการปฏิบัติตามประเด็นทางศาสนา) ว่า

แนวทางปฏิบัติของมุสลิมในยุคแรก

«พึงทราบเถิดว่า ผู้คนก่อนศตวรรษที่สี่มิได้มีมติเอกฉันท์ในการยึดถือมัซฮับ (ฟิกฮ์) ใดมัซฮับหนึ่งโดยเฉพาะ และการตักลีดมัซฮับนั้นอย่างสมบูรณ์ อบูฏอลิบ อัล-มักกี เขียนไว้ใน (หนังสือที่มีชื่อเสียงของท่าน) "กูตุล-กุลูบ" (قوت القلوب) ว่า หนังสือที่เรียบเรียงเป็นตำรา (และ

ประมวลประเด็นปัญหาทางนิติศาสตร์) ล้วนเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นภายหลังยุคนั้น การยึดถือคำพูดของผู้คน การให้ฟัตวาตามมัซฮับใดมัซฮับหนึ่งโดยเฉพาะ การถือเอาคำกล่าวของมัซฮับนั้นเป็นหลักปฏิบัติ การรายงานถ่ายทอดเฉพาะคำกล่าวของมัซฮับนั้น และการศึกษาฟิกฮ์บนพื้นฐานหลักการและรากฐานของมัซฮับนั้นเพียงมัซฮับเดียว ไม่มีปรากฏในศตวรรษที่หนึ่งและศตวรรษที่สอง

ข้าพเจ้าขอเพิ่มเติมว่า หลังจากศตวรรษแรก ๆ เหล่านั้น กระบวนการตัครีจ (การวินิจฉัยต่อยอดจากหลักของอิมาม) ได้เริ่มต้นขึ้นบ้างในระดับหนึ่ง แต่เป็นที่ยอมรับกันว่า ผู้คนในศตวรรษที่สี่ยังไม่คุ้นเคยกับการจำกัดตนอยู่ในกรอบของมัซฮับเดียว ยึดมั่นในการตักลีดอย่างบริสุทธิ์ ศึกษาฟิกฮ์ในประเด็นปัญหาและบทบัญญัติตามมัซฮับนั้นเท่านั้น และถ่ายทอดรายงานผลการค้นคว้าและอิจญ์ติฮาดของมัซฮับนั้นเพียงอย่างเดียว ดังที่ปรากฏชัดจากการศึกษาค้นคว้า

ในประชาชาติ (สังคมมุสลิม) มีอยู่สองชนชั้น คือ ชนชั้นอุละมาอ์ และชนชั้นสามัญชน

สำหรับสามัญชนนั้น ในประเด็นปัญหาที่เป็นมติเอกฉันท์ ซึ่งไม่มีความเห็นแตกต่างระหว่างมุสลิมหรือระหว่างมุจญ์ตะฮิดส่วนใหญ่ พวกเขาจะตักลีดเฉพาะต่อเจ้าของบทบัญญัติ (ท่านนบี ﷺ) เท่านั้น พวกเขาเรียนรู้วิธีการอาบน้ำละหมาด การอาบน้ำชำระร่างกาย การละหมาด การจ่ายซะกาต ตลอดจนอิบาดะฮ์และฟัรฎูอื่น ๆ ในทำนองเดียวกัน จากบิดามารดาของตน หรือจากครูบาอาจารย์และผู้รู้ในเมืองของตน แล้วปฏิบัติตามนั้น และหากมีเรื่องใหม่เกิดขึ้น พวกเขาก็จะไปสอบถามมุฟตีคนใดก็ได้ที่ตนสามารถเข้าถึงได้ โดยไม่กำหนดเจาะจงมัซฮับใดมัซฮับหนึ่ง และถามประเด็นปัญหานั้นจากเขา

ส่วนในกรณีของชนชั้นผู้รู้นั้น ผู้ที่มีความเชี่ยวชาญในวิชาหะดีษและทุ่มเทให้กับหะดีษ จะมีคลังหะดีษของท่านนบี ﷺ และอาษาร (คำกล่าวและการปฏิบัติ) ของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) มากมาย

...จนพบได้ว่า เมื่อมีสิ่งนั้นอยู่แล้ว พวกเขาก็ไม่จำเป็นต้องอาศัยสิ่งอื่นใดอีกในประเด็นปัญหานั้น พวกเขามีหะดีษบางบทที่บรรลุถึงระดับความแพร่หลาย (ชุฮเราะฮ์) ความเป็นที่รู้กันอย่างกว้างขวาง (อิสติฟาเฎาะฮ์) หรือระดับเศาะฮีห์ หรือมีหะดีษเศาะฮีห์อยู่ ซึ่งฟุเกาะฮาอ์และอุละมาอ์ชั้นนำบางท่านได้ปฏิบัติตาม และไม่มีผู้ใดมีข้ออ้างอันมีเหตุผลที่จะละทิ้งมันได้ หรือพวกเขามีคำกล่าวของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีนส่วนใหญ่ที่สอดรับสนับสนุนกันต่อเนื่อง ซึ่งไม่เปิดช่องให้มีความเห็นขัดแย้งได้เลย

หากผู้ใดในหมู่พวกเขาไม่พบสิ่งใดในประเด็นปัญหาที่ทำให้หัวใจของเขาสงบมั่นได้ ไม่ว่าจะเป็นเพราะตัวบทที่รายงานมาขัดแย้งกัน หรือเพราะปัจจัยแห่งการให้น้ำหนัก (ตัรญีห์) ไม่ชัดเจน หรือด้วยเหตุผลอันสมควรอื่นใด เขาก็จะหันกลับไปพึ่งคำกล่าวของฟุเกาะฮาอ์และอุละมาอ์รุ่นก่อนหน้าเขา หากเขาพบว่ามีสองทัศนะในเรื่องนั้น เขาก็จะเลือกทัศนะที่แข็งแรงกว่าและมีหลักฐานมากกว่า ไม่ว่าทัศนะนั้นจะเป็นของอุละมาอ์แห่งมะดีนะฮ์หรืออุละมาอ์แห่งกูฟะฮ์ก็ตาม

ผู้ที่มีความสามารถในการตัครีจ (คือการอิจญ์ติฮาดและการอิสติมบาฏ) ในประเด็นปัญหาที่พวกเขาไม่พบตัวบทที่ชัดแจ้ง ก็จะใช้การตัครีจและการอิจญ์ติฮาด คนเหล่านี้ถูกนับเนื่องสังกัดไปยังครูบาอาจารย์หรือกลุ่มของตน เช่น มีการกล่าวว่า คนนั้นเป็นชาฟิอี คนนี้เป็นหะนะฟี แม้แต่ในหมู่อุละมาอ์หะดีษ ผู้ใดที่มีความเห็นสอดคล้องกับมัซฮับใดมากที่สุด ก็จะถูกนับเนื่องสังกัดไปยังมัซฮับนั้น ดังเช่น อันนะสาอีและอัลบัยฮะกี ถูกนับเนื่องไปยังอิมามชาฟิอี (ร.ฮ.)

ในยุคนั้น ตำแหน่งกอฎีและมุฟตีจะแต่งตั้งเฉพาะผู้ที่มีความสามารถในการอิจญ์ติฮาดเท่านั้น และผู้ที่ถูกเรียกว่าฟะกีฮ์ก็คือผู้ที่เป็นมุจญ์ตะฮิด ต่อมาหลังจากศตวรรษเหล่านี้ ก็เกิดผู้คนอีกประเภทหนึ่ง...

…ที่ถือกำเนิดขึ้น ซึ่งพวกเขาเลือกเดินบนแนวทางซ้ายและขวา»[^1]

รูปแบบของการตักลีดที่อนุญาตและเป็นไปตามธรรมชาติ

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ด้วยความยุติธรรมและการยึดถือความเป็นจริงอย่างยิ่ง ถือว่าบุคคลผู้หนึ่งได้รับการผ่อนผัน (มะอ์ซูร) ในเรื่องการตักลีด คือบุคคลที่เป็นผู้ตักลีดมัซฮับทางฟิกฮ์หนึ่งหรืออิมามท่านใดท่านหนึ่งโดยเฉพาะ แต่เจตนาของเขาเป็นเพียงการเชื่อฟังผู้นำบทบัญญัติ (ท่านนบี ﷺ) และการปฏิบัติตามท่านนบี ﷺ เท่านั้น ทว่าเขาไม่พบความสามารถในตนเองที่จะเข้าถึงหุก่มทางชะรีอะฮ์และสิ่งที่ได้รับการยืนยันจากคัมภีร์และซุนนะฮ์ได้โดยตรง ซึ่งอาจมีสาเหตุหลายประการ เช่น เขาเป็นบุคคลสามัญ หรือเขาไม่มีเวลาและโอกาสในการค้นคว้าโดยตรง หรือเขาไม่มีเครื่องมือ (ความรู้และการค้นคว้า) ที่จะทำให้เขาสามารถค้นหาตัวบทได้ด้วยตนเอง หรือนำประเด็นปัญหามาวินิจฉัยจากตัวบทเหล่านั้นได้ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) หลังจากได้ยกคำกล่าวของอัลลามะฮ์อิบนุหัซม์ที่ว่า การตักลีดเป็นสิ่งต้องห้าม (หะรอม) และไม่อนุญาตสำหรับมุสลิมคนใดที่จะยอมรับคำกล่าวของผู้ใดโดยปราศจากหลักฐาน นอกเหนือจากคำกล่าวของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ แล้ว ท่านได้เขียนไว้ว่า:

«คำกล่าวของอิบนุหัซม์นั้นไม่ได้หมายถึงบุคคลผู้ซึ่งไม่ถือว่าผู้ใดเป็นผู้ที่ตนจำเป็นต้องเชื่อฟัง นอกจากคำกล่าวของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ผู้ซึ่งถือว่าสิ่งที่หะลาลคือสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ได้ทรงอนุมัติ และถือว่าสิ่งที่หะรอมคือสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ได้ทรงห้าม แต่เนื่องจากเขาไม่มีความรู้โดยตรงเกี่ยวกับ (คำพูดและสภาวการณ์ของ) ท่านนบี ﷺ และเขาไม่มีความสามารถที่จะประสานคำพูดต่าง ๆ ของท่าน และจากถ้อยคำของท่าน…

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 152–153

ไม่มีความสามารถที่จะอิสติมบาฏ (วินิจฉัยหาข้อตัดสินจาก) ประเด็นปัญหาต่าง ๆ ได้ด้วยตนเอง เขาจึงยึดเหนี่ยวผู้รู้ที่ยำเกรงอัลลอฮ์คนหนึ่ง โดยเข้าใจว่าผู้รู้ท่านนั้นกล่าวสิ่งที่ถูกต้อง และเมื่อเขาอธิบายประเด็นปัญหาใด ในเรื่องนั้นเขาก็เป็นเพียงผู้ปฏิบัติตามและผู้ถ่ายทอดซุนนะฮ์ของท่านนบี ﷺ เท่านั้น ครั้นเมื่อใดที่เขารู้ว่าความเห็นนี้ของผู้รู้ท่านนั้นไม่ถูกต้อง ในทันใดนั้นเขาก็ละทิ้งการยึดเหนี่ยวผู้รู้ท่านนั้นโดยไม่โต้แย้งหรือดื้อดึงใด ๆ แล้วใครเล่าจะประณามบุคคลเช่นนี้ และจะถือว่าเขาเป็นผู้ขัดแย้งต่อชะรีอะฮ์ได้อย่างไร!

เป็นที่รู้กันดีว่า การขอคำวินิจฉัย (อิสติฟตาอ์) และการให้คำวินิจฉัย (อิฟตาอ์) ได้ดำเนินสืบต่อกันมาอย่างไม่ขาดสายนับตั้งแต่สมัยของท่านนบี ﷺ แล้วระหว่างสองกรณีนี้มีความแตกต่างอันใด คือการที่คนคนหนึ่งขอฟัตวาจากผู้รู้คนเดียวเสมอ หรือบางครั้งขอฟัตวาจากคนหนึ่ง บางครั้งจากอีกคนหนึ่ง ในสภาพที่จิตใจของเขาบริสุทธิ์ เจตนาของเขาดี และเขาต้องการเพียงปฏิบัติตามชะรีอะฮ์เท่านั้น เหตุใดเรื่องนี้จึงไม่เป็นที่อนุญาตเล่า? ในเมื่อเรามิได้มีความเชื่อเกี่ยวกับฟะกีฮ์คนใดเลยว่า อัลลอฮ์ได้ประทานฟิกฮ์ลงมาจากฟากฟ้าแก่เขา และได้ทรงบัญญัติให้การเชื่อฟังเขาเป็นสิ่งจำเป็นแก่เรา และเขาเป็นผู้ไร้ความผิดพลาด (มะอ์ศูม) ดังนั้น หากเราได้ปฏิบัติตามฟุเกาะฮาอ์และอิมามท่านใดท่านหนึ่ง ก็เพียงเพราะเรารู้ว่าท่านเป็นผู้รู้ในคัมภีร์ของอัลลอฮ์และซุนนะฮ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ คำกล่าว (ฟัตวา) ของท่านย่อมไม่พ้นไปจากสภาพใดสภาพหนึ่งในสองสภาพ คือ อาจตั้งอยู่บนบทบัญญัติที่ชัดแจ้งของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ หรือท่านได้วินิจฉัยออกมาจากบทบัญญัตินั้นตามหลักการใดหลักการหนึ่งของการอิสติมบาฏ หรือท่านได้เข้าใจจากข้อบ่งชี้แวดล้อมต่าง ๆ ว่าข้อตัดสินนั้นผูกพันอยู่กับอิลละฮ์ (เหตุผลทางกฎหมาย) ประการหนึ่ง (และอิลละฮ์นั้นปรากฏอยู่ในกรณีนี้) และจิตใจของท่านก็มั่นใจในเรื่องนั้นแล้ว

ด้วยเหตุนี้ เขาจึงเทียบเคียง (กิยาส) สิ่งที่ไม่มีตัวบทระบุไว้กับสิ่งที่มีตัวบทระบุไว้ ประหนึ่งว่าเขากล่าวด้วยภาษาแห่งสภาพการณ์ว่า "ข้าพเจ้าเข้าใจว่าท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า ที่ใดก็ตามที่พบเหตุผล (อิลละฮ์) นี้ ที่นั่นย่อมมีหุกุมเช่นนี้ และประเด็นที่ได้จากการกิยาสนี้ก็รวมอยู่ในความหมายทั่วไปและหลักการรวมนั้นด้วย ดังนั้น การโยงหุกุมนี้ไปยังท่านนบี ﷺ ก็ย่อมกระทำได้ แต่เป็นไปในลักษณะที่อาศัยการคาดคะเน (ซันนี) หากสภาพการณ์มิได้เป็นเช่นนี้แล้ว ผู้มีอีมานคนใดก็จะไม่ตักลีดมุจญ์ตะฮิดคนใดเลย หากมีหะดีษบทใดจากท่านเราะซูลผู้บริสุทธิ์ (มะอ์ศูม) ﷺ ผู้ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงบัญญัติให้การเชื่อฟังท่านเป็นข้อบังคับ (ฟัรฎู) แก่เรา มาถึงเราด้วยสายรายงานที่เชื่อถือได้ ซึ่งขัดแย้งกับฟัตวาและคำกล่าวของมุจญ์ตะฮิดหรืออิมามท่านนั้น แล้วเรากลับละทิ้งหะดีษนั้นและไปปฏิบัติตามแนวทางที่อาศัยการคาดคะเนนั้น ก็จะมีผู้ใดเล่าที่ยึดถือแนวทางอันไม่ชอบธรรมยิ่งไปกว่าเรา และในวันพรุ่งนี้ (วันกิยามะฮ์) เราจะมีข้ออ้างอันใดต่อหน้าพระผู้เป็นเจ้าของเรา?"[^1]

ความโดดเด่นของมัซฮับทั้งสี่

ภายหลังการวิเคราะห์อย่างเที่ยงธรรมและอย่างนักค้นคว้านี้ ท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) ได้เขียนเกี่ยวกับมัซฮับฟิกฮ์ทั้งสี่ (หะนะฟี มาลิกี ชาฟิอี และหัมบะลี) ซึ่งโลกอิสลามโดยทั่วไปปฏิบัติตามอยู่ ไว้ในริสาละฮ์ของท่านชื่อ "อิกดุลญีด ฟี อะห์กามิล อิจญ์ติฮาด วัต-ตักลีด" (عقد الجيد في أحكام الاجتهاد والتقليد) ซึ่งเป็นดั่งคำกล่าวที่ว่า «รูปร่างเล็ก แต่คุณค่าสูงยิ่ง» ว่า:

"พึงจำไว้เถิดว่า ในการยึดถือมัซฮับทั้งสี่นี้มีประโยชน์ (มัศละหะฮ์) อันยิ่งใหญ่ และ…

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 155–156

การละทิ้งมัซฮับทั้งสี่นี้โดยสิ้นเชิงนั้นมีความเสียหายใหญ่หลวง ซึ่งมีเหตุผลและสาเหตุหลายประการ ประการหนึ่งคือ อุมมะฮ์ได้มีความเห็นพ้องกันมาโดยตลอดว่า ในการรู้จักชะรีอะฮ์นั้น ให้ยึดถือตามสะลัฟรุ่นก่อน ตาบิอีนได้ยึดถือศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ในเรื่องนี้ และตาบิอุตตาบิอีนได้ยึดถือตาบิอีน และในทำนองเดียวกันนี้ อุละมาอ์ในทุกยุคสมัยได้ยึดถือบรรพชนของตน ในทางสติปัญญาก็พิสูจน์ได้ว่าสิ่งนี้เป็นสิ่งที่ดีงามเช่นกัน เพราะหนทางสู่ความรู้แห่งชะรีอะฮ์คือการถ่ายทอด (นักล์) และการวินิจฉัยอนุมาน (อิสติมบาฏ) และการถ่ายทอดนั้นจะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อแต่ละรุ่นรับเอาจากรุ่นก่อนหน้าที่ต่อเนื่องกับตน ส่วนในการวินิจฉัยอนุมานนั้น ก็จำเป็นต้องรู้แนวทางของบรรพชนรุ่นก่อน เพื่อจะได้ไม่ออกนอกขอบเขตทัศนะของพวกเขาจนกลายเป็นการละเมิดอิจญ์มาอ์ ด้วยเหตุนี้จึงจำเป็นต้องรู้ทัศนะเหล่านั้นและอาศัยความช่วยเหลือจากบรรพชนรุ่นก่อน

วิชาความรู้ ศาสตร์ ทักษะ และอาชีพอื่น ๆ ก็มีสภาพเช่นเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นวิชาศ็อรฟ์ (สัณฐานวิทยา) นะห์วู (ไวยากรณ์) การแพทย์ กวีนิพนธ์ งานช่างเหล็ก งานช่างไม้ หรืองานย้อมสี ทั้งหมดนี้จะได้มาก็ต่อเมื่อได้คบหาอยู่กับครูผู้สอนและผู้ที่ทำงานในด้านนั้น ๆ การที่จะได้ความชำนาญโดยปราศจากสิ่งนี้เกิดขึ้นได้น้อยมาก แม้ในทางเหตุผลจะเป็นไปได้ แต่ในความเป็นจริงไม่เกิดขึ้น

เมื่อเป็นที่ชัดเจนแล้วว่าการยึดถือทัศนะและผลการค้นคว้าของสะลัฟเป็นสิ่งจำเป็น ก็ย่อมจำเป็นด้วยว่าทัศนะที่ถูกยึดถือนั้นจะต้องได้รับการรายงานด้วยสายรายงานที่ถูกต้อง ได้รับการรวบรวมไว้ในตำราที่เป็นที่รู้จักแพร่หลาย และได้รับการศึกษาตรวจสอบจนสามารถแยกแยะได้โดยง่ายว่าทัศนะใดมีน้ำหนัก (รอญิห์) และทัศนะใดด้อยน้ำหนัก (มัรญูห์) อะไรเป็นข้อทั่วไป (อาม) และอะไรเป็นข้อเฉพาะ (คาศ) และในที่ใดที่พบว่ามีความหมายกว้างไม่จำกัด (อิฏลาก) ในที่นั้น

ให้สามารถรู้ได้ว่ามีการตรวจสอบวิพากษ์ในเรื่องนั้นแล้ว ได้มีการประสานทัศนะที่แตกต่างกันแล้ว และได้มีการอธิบายเหตุผล (อิลละฮ์) ของบทบัญญัติต่าง ๆ แล้ว หากไม่เป็นเช่นนั้น การยึดถือมัซฮับและอิจญ์ติฮาดเหล่านั้นย่อมไม่ถูกต้อง ในยุคหลัง ๆ นี้ไม่มีมัซฮับ (ทางฟิกฮ์) ใดเลยที่มีคุณลักษณะเหล่านี้และครบตามเงื่อนไขเหล่านี้ นอกจากมัซฮับทั้งสี่นี้เท่านั้น"[^1]

ด้วยเหตุนี้ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) จึงได้เลือกจุดยืนสายกลางระหว่างอิจญ์ติฮาดกับตักลีด ซึ่งสอดคล้องอย่างสมบูรณ์กับเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์ ธรรมชาติของมนุษย์ และโลกแห่งความเป็นจริง ท่านได้วางเงื่อนไขไว้กับการตักลีดว่า ในเรื่องนี้จิตใจจะต้องบริสุทธิ์และเจตนาจะต้องถูกต้อง กล่าวคือ เป้าหมายคือการปฏิบัติตามผู้ประกาศชะรีอะฮ์ ﷺ และการยึดตามอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และการตักลีดนี้ตั้งอยู่บนความเชื่อมั่นว่า บุคคลที่เราถือเป็นสื่อกลางนั้นเป็นผู้รู้ในอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และเป็นเพียงผู้แทนและผู้ถ่ายทอดชะรีอะฮ์อิสลามเท่านั้น นอกจากนี้จิตใจจะต้องพร้อมอยู่เสมอ (แม้โอกาสเช่นนั้นจะมาถึงหลังจากเวลาผ่านไปนาน) ว่า เมื่อใดที่เกิดความมั่นใจว่าข้อเท็จจริงแตกต่างไปจากนี้ และหุก่มที่มีหลักฐานยืนยันจากซุนนะฮ์เป็นอีกอย่างหนึ่ง ผู้มีอีมานก็จะไม่ลังเลเลยที่จะเลือกยึดถือรูปแบบอีกอย่างนั้น

فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا۟ فِىٓ أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا۟ تَسْلِيمًا ﴿٦٥﴾

«ขอสาบานด้วยพระผู้อภิบาลของเจ้า พวกเขาจะยังไม่เป็นผู้ศรัทธาจนกว่าพวกเขาจะให้เจ้าเป็นผู้ตัดสินในข้อขัดแย้งระหว่างพวกเขา แล้วพวกเขาไม่รู้สึกอึดอัดใจต่อสิ่งที่เจ้าได้ตัดสิน และพวกเขายอมรับโดยดุษณีด้วยความยินดี» (ซูเราะฮ์อันนิซาอ์ 4:65)

[^1]: อิกดุลญีด (عقد الجيد) หน้า 36–38

ความจำเป็นของการอิจญ์ติฮาดในทุกยุคสมัย

แม้ท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) จะยอมรับอย่างเต็มที่ถึงคุณลักษณะเด่นของมัษฮับทั้งสี่ ตลอดจนคุณูปการและความยิ่งใหญ่ของบรรดาฟุเกาะฮาอ์และมุหัดดิษีน ถือว่าคลังความรู้ด้านฟิกฮ์และหะดีษนี้มีคุณค่ายิ่งและควรค่าแก่การนำมาใช้ประโยชน์ และเห็นว่าการเพิกเฉยและไม่ใยดีต่อสิ่งนี้เป็นเหตุแห่งความเสียหายและความสูญเสีย แต่ท่านก็มีทัศนะว่าการอิจญ์ติฮาด (พร้อมด้วยเงื่อนไขและความระมัดระวังที่จำเป็น) เป็นความจำเป็นของทุกยุคสมัย เป็นสิ่งที่ธรรมชาติเรียกร้องจากความเปลี่ยนแปลงได้ของชีวิตมนุษย์ อารยธรรม และสังคม จากศักยภาพแห่งการเติบโตและพัฒนา และจากความต่อเนื่องของความต้องการของมนุษย์ เหตุการณ์ และความเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ ทั้งยังเป็นหลักฐานแสดงถึงความกว้างขวางของชะรีอะฮ์อิสลาม การที่ชะรีอะฮ์มาจากอัลลอฮ์ และความสามารถของชะรีอะฮ์ในการชี้นำมนุษย์และตอบสนองความต้องการอันชอบธรรมของสังคมจนถึงวันกิยามะฮ์ ซึ่งการแสดงให้ประจักษ์และการพิสูจน์สิ่งนี้เป็นความจำเป็นในทุกยุค และเป็นหน้าที่ของผู้แบกรับชะรีอะฮ์

ท่านเขียนไว้ในบทนำของหนังสือ «อัลมุศัฟฟา» (المصفّٰی) ว่า

«การอิจญ์ติฮาดในทุกยุคสมัยเป็นฟัรฎูกิฟายะฮ์ การอิจญ์ติฮาดในที่นี้มิได้หมายถึงการอิจญ์ติฮาดมุสตะกิล (อิสระ) ดังเช่นการอิจญ์ติฮาดของอิมามชาฟิอี (ร.ฮ.) ซึ่งท่านไม่ต้องพึ่งพาผู้อื่นในเรื่องอัลญัรห์วัตตะอ์ดีล ความเชี่ยวชาญด้านภาษา และอื่น ๆ และในทำนองเดียวกัน ท่านก็มิได้ขึ้นต่อผู้อื่นในการพิจารณาวิเคราะห์ตามแบบมุจญ์ตะฮิดของท่าน (ในทุกประเภทของมัน) หากแต่สิ่งที่มุ่งหมายคือการอิจญ์ติฮาดมุนตะสิบ (ที่สังกัดมัษฮับ) และนั่นคือการรู้จักบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์โดยอาศัยหลักฐานโดยละเอียดของมัน และการแตกแขนงประเด็นปัญหาและการจัดเรียงบทบัญญัติตามวิธีการของบรรดามุจญ์ตะฮิด แม้ว่าจะเป็นไปภายใต้การชี้นำของเจ้าของมัษฮับคนใดคนหนึ่งก็ตาม»

และที่เรากล่าวว่าการอิจญ์ติฮาดเป็นฟัรฎูในยุคนี้ (และนี่เป็นประเด็นที่บรรดาผู้ทรงความรู้ที่เป็นนักตรวจสอบค้นคว้า (มุหักกิกีน) มีมติเป็นเอกฉันท์) เหตุผลของเรื่องนี้ก็คือ ประเด็นปัญหาต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นนั้นมีมากมาย ไม่อาจนับจำกัดได้ และการรู้ถึงหุก่มของอัลลอฮ์ในเรื่องเหล่านั้นเป็นสิ่งวาญิบ ส่วนสิ่งที่ได้รับการเขียนและรวบรวมไว้แล้วนั้นไม่เพียงพอ และยังมีความขัดแย้งกันมากมายในเรื่องเหล่านั้น ซึ่งไม่อาจคลี่คลายได้หากไม่ย้อนกลับไปพิจารณาหลักฐาน รายงานเกี่ยวกับประเด็นปัญหาต่าง ๆ ที่ถ่ายทอดมาจากบรรดาอิมามมุจญ์ตะฮิดส่วนใหญ่นั้นมีสายรายงานที่ขาดตอน จนหัวใจไม่อาจเชื่อถือได้อย่างสนิทใจ ดังนั้นหากไม่นำสิ่งเหล่านั้นมาพิจารณาตามหลักเกณฑ์ของการอิจญ์ติฮาดและตรวจสอบค้นคว้าแล้ว เรื่องราวย่อมไม่อาจลุล่วงไปได้[^1]

[^1]: มุก็อดดิมะฮ์ มุศ็อฟฟา (مقدمہ مصفّٰی) (ภาษาเปอร์เซีย) หน้า 12 โรงพิมพ์ฟารูกี ดิลลี

บทที่เจ็ด

การอธิบายชะรีอะฮ์อิสลามอย่างเป็นระบบและมีหลักฐาน และการเปิดเผยเคล็ดลับและเป้าหมายของชะรีอะฮ์ ในกระจกแห่ง "หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์" (حجۃ اللہ البالغہ)

ความโดดเด่นและเอกลักษณ์ของ "หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์"

ผลงานที่เป็นที่ถกเถียงและกล่าวขวัญมากที่สุด และเป็นผลงานทางวิชาการที่สำคัญที่สุดของท่านชาฮ์ ศอฮิบ (ร.ฮ.) คือ "หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์" ซึ่งในหนังสือเล่มนี้ ได้นำเสนอภาพของศาสนาและระบบแห่งชะรีอะฮ์อย่างเป็นระบบ ครอบคลุม และมีหลักฐานรองรับ โดยนำเรื่องอีมาน (อีมานิยาต) อิบาดาต มุอามะลาต อัคลาก วิชาสังคมศาสตร์และอารยธรรม การเมือง และอิห์ซาน มาเสนอด้วยความเชื่อมโยงสัมพันธ์และความกลมกลืนอันถูกต้อง จนดูเหมือนเป็นไข่มุกในสร้อยเส้นเดียวกัน และเป็นห่วงโซ่ในโซ่สายเดียวกัน และในนั้นความแตกต่างระหว่างหลัก (อุศูล) กับข้อปลีกย่อย (ฟุรูอ์) ระหว่างเป้าหมายกับสื่อ และระหว่างสิ่งที่ถาวรกับสิ่งที่เป็นเพียงชั่วคราว ไม่ได้เลือนหายไปจากสายตา ซึ่งเป็นจุดอ่อนเก่าแก่ของงานประพันธ์และงานวิจัยจำนวนมากที่เขียนขึ้นภายใต้ปฏิกิริยาต่อความสุดโต่งหรือความไม่เป็นธรรมบางอย่าง หรือภายใต้อารมณ์หรือความรู้สึกฮึกเหิมบางประการ สาเหตุของความเชื่อมโยงและความกลมกลืนนี้ (นอกเหนือจากความเที่ยงตรงและความสมดุลแห่งอุปนิสัยโดยธรรมชาติของท่านชาฮ์ ศอฮิบ) ก็คือ ความรู้ในวิชาหะดีษอย่างลึกซึ้งและกว้างขวางของท่าน และอุปนิสัยเฉพาะซึ่งเกิดขึ้นจากการทุ่มเทศึกษาหะดีษและสีเราะฮ์ หรือจากการได้คบหาและได้รับการอบรมจาก "อาลิมร็อบบานี" ผู้มีความสอดคล้องกับอุปนิสัยของท่านนบี ﷺ การอธิบายอิสลามอย่างเป็นระบบและครอบคลุมเช่นนี้ ซึ่งปรากฏให้เห็นในหน้าต่าง ๆ ของ "หุจญะตุลลอฮ์"

เพียงในผลงานทางศาสนาไม่กี่ชิ้นเท่านั้น[^1] ด้วยเหตุนี้ หนังสือหุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) จึงกลายเป็นวิชาอิลมุลกะลามแบบใหม่สำหรับยุคแห่งเหตุผลนิยมนี้ ในหนังสือเล่มนี้มีสิ่งที่เพียงพอจะให้ความอิ่มเอมแก่มนุษย์ผู้รักสัจธรรมและมีจิตใจเที่ยงตรง (ผู้ซึ่งได้รับความพร้อมทางวิชาการและความลึกซึ้งในการพิจารณาอยู่บ้าง) เท่าที่เรารู้ ยังไม่เคยมีหนังสือระดับนี้ที่เขียนขึ้นเพื่อสนับสนุนศาสนาใดศาสนาหนึ่ง และอธิบายศาสนานั้นอย่างมีหลักปรัชญาและเหตุผล (ในภาษาต่าง ๆ ที่เรารู้จัก) และหากเคยมีผู้เขียนขึ้น หนังสือเช่นนั้นก็ไม่ได้ปรากฏต่อหน้าโลกวิชาการในเวลานี้

ไม่นานหลังจากศตวรรษที่สิบสอง ในอนุทวีปอินเดียและทั่วทั้งโลกอิสลาม (ด้วยสาเหตุหลายประการทั้งด้านการศึกษา อารยธรรม วิชาการ และความคิด) ยุคแห่ง "เหตุผลนิยม" แบบเฉพาะรูปแบบหนึ่งกำลังจะเริ่มต้นขึ้น และความใฝ่ใจทั่วไปที่จะแสวงหาความลับและเจตนารมณ์ (มะศอลิห์) ของบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ก็กำลังจะเกิดขึ้น ซึ่งเป็นเหตุให้ความคิดจำนวนมากพร้อมที่จะหลงทาง และปากกาจำนวนมากพร้อมที่จะเขียนผิดพลาด โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หะดีษและซุนนะฮ์ (ด้วยสาเหตุเฉพาะบางประการ) จะกลายเป็นเป้าหมายหลักของข้อโต้แย้งและข้อกังขามากที่สุด[^2] ผู้ที่จะรับมือกับความต้องการใหม่เหล่านี้ได้อย่างถูกต้อง มีเพียงบุคคลที่รอบรู้ทั้งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ วิชาปรัชญา (หิกมะฮ์) อิลมุลกะลาม วิชาจริยศาสตร์ วิชาจิตวิทยา (และภายในขอบเขตของยุคสมัยของตน) วิชาเศรษฐศาสตร์ วิชาการครองชีพ และวิชาการเมือง และพร้อมกันนั้นยังรอบรู้เรื่องอิหสานและตัซกียะฮ์ด้วย

[^1]: ผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ได้พบว่า ผู้นำแห่งมัฆริบ อัลลามะฮ์อัลลาล อัล-ฟาสี แห่งมอรอกโก ผู้แต่งหนังสือ "มะกอศิดุช-ชะรีอะฮ์ อัล-อิสลามิยะฮ์ วะมะการิมุฮา" (مقاصد الشريعة الإسلامية ومكارمها) และท่านอุสตาซมุหัมมัด อัล-มุบาร็อก อดีตคณบดีคณะชะรีอะฮ์และอดีตรัฐมนตรีแห่งซีเรีย ซึ่งเป็นปราชญ์ร่วมสมัยผู้ทรงคุณวุฒิและผู้มีวิสัยทัศน์ ต่างกล่าวยกย่องท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) และหุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์อยู่เสมอ โดยเฉพาะอย่างยิ่งพวกท่านประทับใจในแง่มุมที่ว่า หนังสือเล่มนี้ได้นำเสนอและอธิบายทุกแขนงของศาสนา จนกระทั่งถึงเรื่องจริยธรรม การขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะฮ์นัฟส์) และอิหสาน

[^2]: รายละเอียดในเรื่องนี้สามารถดูได้ในหนังสือเล่มเล็กของผู้เขียน "บทบาทพื้นฐานของหะดีษในการสร้างและรักษาจิตวิญญาณและบรรยากาศแบบอิสลาม" โปรดดูหน้า 41–45

ผู้ซึ่งไม่เพียงแต่รู้แจ้งในแก่นแท้ของวิชานี้เท่านั้น หากแต่ยังดำรงอยู่ในระดับของการอิจญ์ติฮาดในวิชานี้อีกด้วย

ทั้งหมดนี้เรียกร้องให้มีการเขียนตำราเล่มหนึ่งขึ้นด้วยปลายปากกาของอิมามแห่งศตวรรษที่สิบสอง ก่อนที่ยุคสมัยนี้จะเริ่มต้นขึ้น ตำราซึ่งจะเติมเต็มความจำเป็นนี้ได้ในระดับที่กว้างขวาง เท่าที่จะเป็นไปได้จากปลายปากกาของมนุษย์ผู้หนึ่ง ซึ่งไม่ว่าอย่างไรก็ยังเป็นมนุษย์ เขาไม่ใช่ผู้ไร้ความผิดพลาด (มะอ์ศูม) และความรู้ของเขาก็ไม่ได้ครอบคลุมทุกยุคสมัย ทุกสถานที่ และทุกข้อมูล อีกทั้งบนตัวเขายังมีร่องรอยของยุคสมัยของเขา (อย่างน้อยก็ในระดับหนึ่ง) และของระบบการศึกษาและการอบรมที่เขาได้เติบโตขึ้นมา ถึงกระนั้นก็ตาม เขาก็ปรากฏเป็นผู้ได้รับประโยชน์และเป็นปากเสียงของสำนักแห่งปัญญาอัลกุรอานและสถาบันแห่งหะดีษและซุนนะฮ์โดยแท้

ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงแรงจูงใจและเหตุผลในการเรียบเรียงตำราเล่มนี้ว่า

«ในบรรดาวิชาหะดีษทั้งหลาย วิชาที่ละเอียดอ่อน ลึกซึ้ง สูงส่ง และแปลกใหม่ที่สุด คือวิชาอัสรอรุดดีน (ความลับของศาสนา) อันเป็นวิชาที่อธิบายถึงวิทยปัญญาของบทบัญญัติต่าง ๆ เหตุผลเบื้องหลัง ตลอดจนความลับและแง่คิดอันละเอียดของคุณลักษณะเฉพาะแห่งการกระทำต่าง ๆ ด้วยวิชานี้ มนุษย์จะกลายเป็นผู้มีความเข้าใจอันแจ่มชัด (บะศีเราะฮ์) ในสิ่งที่ชะรีอะฮ์นำมา และจะรอดพ้นจากความผิดพลาดและความสับสน»[^1]

ความละเอียดอ่อนของหัวข้อนี้

แต่หัวข้อการอธิบายถึงสัจธรรมทางศาสนา และวิทยปัญญา ประโยชน์ (มะศอลิห์) ตลอดจนสาเหตุและเหตุผลของบทบัญญัติทางชะรีอะฮ์นั้น เป็นเรื่องที่ละเอียดอ่อนยิ่งนัก เพียงความไม่สมดุลเล็กน้อย การครอบงำของแนวโน้มเฉพาะบางอย่าง หรืออิทธิพลของยุคสมัย ก็อาจทำให้จิตใจของผู้อ่านหลุดออกจากรางของบทบัญญัติแห่งฟากฟ้าและคำสอนของท่านนบี ﷺ ซึ่งได้กำหนดให้เป้าหมายที่แท้จริงคือความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์ ความใกล้ชิดต่อพระองค์ และความรอดพ้นในปรโลก และหันไปสู่ผลประโยชน์ทางวัตถุของชีวิต[…]

[^1]: บทนำ หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 3

การจัดระเบียบที่ดีขึ้นและประโยชน์ทางอารยธรรม หรือถูกนำไปผูกไว้กับการบรรลุเป้าหมายทางการเมือง และวิญญาณแห่งอีมานและอิห์ติสาบ[^1] ก็จะหลุดออกไปจากกระบวนการแห่งความพยายามและการต่อสู้ทั้งหมดนั้นโดยสิ้นเชิง หรือไม่ก็อ่อนแอลงและบอบช้ำอย่างยิ่ง ตัวอย่างเช่น อาจมีการอธิบายวิทยปัญญาและประโยชน์ของการละหมาดว่า มันคือการสวนสนามทางทหาร และช่วยในการสร้างระเบียบวินัย การเชื่อฟังผู้นำ และการสถาปนารัฐอิสลาม การถือศีลอดเป็นวิธีที่มีประโยชน์ที่สุดสำหรับสุขภาพ ซะกาตคือภาษีที่เก็บจากผู้มีทรัพย์เพื่อคนยากจน ฮัจญ์คือการประชุม (คอนเฟอเรนซ์) อิสลามนานาชาติประจำปี ซึ่งมีการพิจารณาและปรึกษาหารือปัญหาต่าง ๆ เพื่อผลประโยชน์ของประชาชาติ

เมื่อคำนึงถึงอันตรายเหล่านี้ (ซึ่งได้ก้าวพ้นจากความเป็นไปได้และการคาดคะเน มาเป็นเหตุการณ์จริงและตัวอย่างที่ปรากฏแล้ว) ผู้ที่จะสามารถจัดการกับหัวข้อนี้ได้อย่างถูกต้อง ก็คือผู้รู้ที่ถือรากฐานแท้จริงของศาสนาและชะรีอะฮ์ไว้ในมือ รู้ถึงเป้าหมายของการประทานบทบัญญัติแห่งพระเจ้าและการส่งบรรดานบีมา และวิญญาณแห่งอีมานและอิห์ติสาบได้ซึมซาบเข้าสู่ทุกอณูของเขา และพัฒนาการทางความคิดและวิชาการของเขาเกิดขึ้นในบรรยากาศของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ อีกทั้งอีมานและอิห์ติสาบ และภายใต้ร่มเงาของสิ่งเหล่านั้น และท่านชาฮ์ (ดังที่ทราบแล้วจากประวัติของท่าน) ก็เป็นบุคคลที่เหมาะสมที่สุดในการจับปากกาเขียนเรื่องอันละเอียดอ่อนนี้

[^1]: ในศัพท์ของหะดีษและซุนนะฮ์ การปฏิบัติอะมัลใดอะมัลหนึ่งด้วยความปรารถนาและความกระตือรือร้นในผลบุญและรางวัล พร้อมทั้งความเชื่อมั่นในสัญญาที่อัลลอฮ์ทรงให้ไว้ เรียกว่า "อิห์ติสาบ" ในหะดีษเศาะฮีหฺมีระบุว่า "مَن صام رمضان إيمانًا واحتسابًا غُفِرَ لَهُ ما تقدَّم من ذنبه" (อัล-บุคอรี) «ผู้ใดถือศีลอดเดือนเราะมะฎอนด้วยความศรัทธาต่อสัญญาของอัลลอฮ์ และด้วยความปรารถนาในผลบุญของพระองค์ บาปทั้งหมดที่ผ่านมาของเขาจะได้รับการอภัย» เกี่ยวกับการละหมาดยามค่ำคืนในคืนลัยละตุลก็อดร์ ก็มีหะดีษในทำนองเดียวกันนี้รายงานไว้

ความจำเป็นของการประพันธ์ตำราเฉพาะเรื่อง และความพยายามในยุคแรกของอุละมาอ์รุ่นก่อน

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงความพยายามโดยสังเขปของอุละมาอ์รุ่นก่อนในหัวข้อนี้ โดยเขียนไว้ว่า

«อุละมาอ์รุ่นก่อนได้เปิดเผยให้เห็นถึงมัศละฮะฮ์ (ประโยชน์และเจตนารมณ์) เหล่านั้นที่ได้รับการคำนึงถึงในหมวดต่าง ๆ ของบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ และนักวิชาการผู้ค้นคว้าในยุคหลังก็ได้อธิบายประเด็นอันทรงคุณค่ายิ่งไว้บางประการ แต่ปริมาณของมันมีเพียงน้อยนิด จนกระทั่งการพูดถึงหัวข้อนี้ในปัจจุบันไม่ถือเป็นการฝ่าฝืนอิจญ์มาอ์อีกต่อไป ยังไม่มีผู้ใดประพันธ์ตำราเฉพาะในหัวข้อนี้ และยังไม่มีผู้ใดเรียบเรียงหลักการ (อุศูล) และรายละเอียดปลีกย่อย (ฟุรูอ์) ของมันไว้อย่างสมบูรณ์»[^1]

ในเรื่องนี้ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้อ้างถึงอิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) อัลลามะฮ์ค็อฏฏอบี และชัยคุลอิสลามอิซซุดดีน บิน อับดิสสลาม ซึ่งในตำราและงานเขียนของท่านเหล่านั้นปรากฏเนื้อหาและข้อบ่งชี้เช่นนี้อยู่เป็นระยะ ๆ[^2] ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ในการหักล้างข้ออ้างที่ว่าบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์มิได้ครอบคลุมมัศละฮะฮ์ใด ๆ และไม่จำเป็นต้องมีความสัมพันธ์ใด ๆ ระหว่างการกระทำกับผลตอบแทน ได้ยกหลักฐานจากอายะฮ์และหะดีษที่เชื่อมโยงการกระทำเข้ากับผลของมัน ได้อธิบายถึงเหตุผล (อิลละฮ์) และมัศละฮะฮ์ของบทบัญญัติบางประการ อีกทั้งได้กล่าวถึงหะดีษที่อธิบายสาเหตุของการบัญญัติอิบาดะฮ์หรือการกระทำบางอย่าง หรือเปิดเผยความลับของการกำหนดเจาะจงต่าง ๆ นอกจากนี้ยังได้ยกตัวอย่างสาเหตุและหิกมะฮ์ของข้อห้ามบางประการที่รายงานมาจากท่านอุมัร (ร.ฎ.) และศอฮาบะฮ์ท่านอื่น ๆ[^3] และได้หักล้างแนวคิดและการคาดเดาต่าง ๆ พร้อมทั้งตอบโต้ผู้ที่เห็นว่าการรวบรวมงานอันละเอียดอ่อนนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ หรือไม่มีประโยชน์ หรือเป็น "การกระทำใหม่" (บิดอะฮ์) และท่านยังได้ชี้แจงว่า การที่ในช่วงเวลานั้นหัวข้อนี้ยังไม่ได้รับความสนใจอย่างเต็มที่ ก็เนื่องมาจาก

[^1]: บทนำ หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 3 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 1 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 5–6

...มีสาเหตุอะไรบ้าง[^1]

ในการอธิบายถึงความจำเป็นและหิกมะฮ์ของการรวบรวมเรียบเรียงวิชานี้ ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ได้เขียนไว้ว่า หะดีษบางบทซึ่งโดยผิวเผินแล้วดูเหมือนขัดแย้งกับการอนุมาน (กิยาส) ในทุกด้าน ฟุเกาะฮาอ์บางท่านเห็นว่าเป็นการชอบธรรมที่จะปฏิเสธหะดีษเหล่านั้นโดยอ้างว่าขัดกับสติปัญญา ด้วยเหตุนี้จึงจำเป็นต้องพิสูจน์ให้เห็นว่าหะดีษทั้งหลายสอดคล้องกับสติปัญญาและการอนุมาน[^2] แนวทางที่ขัดแย้งกันของกลุ่มต่าง ๆ ในอุมมะฮ์ กล่าวคือ บางกลุ่มปิดตาต่อสติปัญญาและการอนุมานโดยสิ้นเชิง บางกลุ่มใช้การตีความ (ตะอ์วีล) และในกรณีที่หะดีษดูเหมือนขัดกับหลักการทางปัญญา ก็ "หันเหออกจากความหมายตามตัวอักษร" อย่างเกินเลย ตลอดจนความสุดโต่งของหลายกลุ่มในเรื่องนี้ ทำให้ในทัศนะของท่านชาห์ การเรียบเรียงวิชานี้ขึ้นใหม่มิใช่เพียงเป็นสิ่งที่อนุญาตและมีประโยชน์เท่านั้น หากแต่ยังเป็นการรับใช้ศาสนาอันยิ่งใหญ่ที่สุด และเป็นความจำเป็นสำคัญของยุคสมัยด้วย[^3]

นอกเหนือจากความรู้สึกถึงความจำเป็นนี้ ประสบการณ์ภาคปฏิบัติ และความต้องการของยุคสมัยแล้ว ท่านชาห์ยังได้รับข่าวดีจากโลกเร้นลับบางประการ และสัญญาณจากราชสำนักแห่งความเป็นเราะซูล ﷺ อันทำให้ท่านตระหนักว่า สิ่งที่ถูกต้องการคือการอธิบายศาสนาในรูปแบบใหม่ ท่านชาห์ (ร.ฮ.) กล่าวว่า «ข้าพเจ้าได้พบแสงสว่างอย่างหนึ่งในอกของข้าพเจ้า ซึ่งเพิ่มพูนขึ้นเรื่อย ๆ ในช่วงที่พำนักอยู่ ณ นครมักกะฮ์อันทรงเกียรติ ข้าพเจ้าได้ฝันเห็นท่านอิมามหะซัน (ร.ฎ.) และท่านอิมามหุซัยน์ (ร.ฎ.) ท่านทั้งสองได้มอบปากกาเล่มหนึ่งแก่ข้าพเจ้า และกล่าวว่า นี่คือปากกาของท่านตาของเรา ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ»[^4]

ในบรรดาศิษย์และสหายของท่านชาห์ ผู้ที่เรียกร้องและเร่งเร้ามากที่สุดให้ทำงานชิ้นนี้ให้สำเร็จ คือ ชัยค์มุฮัมมัด อาชิก ผุลัตตี ลูกพี่ลูกน้อง (บุตรของลุงฝ่ายมารดา) ของท่าน ซึ่งเป็นสหายร่วมทางทั้งในยามอยู่และยามเดินทาง และเป็นศิษย์ผู้ทรงคุณ ผู้ซึ่งเข้าใจอุปนิสัยของท่านชาห์ดีที่สุด และรู้ซึ้งถึงความรู้และคุณสมบัติอันสมบูรณ์ของท่านมากที่สุด[^5]

[^1]: บทนำ หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 7 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 9 [^3]: เล่มเดียวกัน [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 2 [^5]: เล่มเดียวกัน หน้า 2

อย่างไรก็ตาม อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงประทานเตาฟีกแก่ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ให้ทำงานสำคัญนี้จนสำเร็จลุล่วง และหนังสืออันทรงคุณค่ายิ่งเล่มนี้ก็ได้ออกมาจากปลายปากกาของท่าน ถึงมือของบรรดาผู้ทรงความรู้[^1]

เนื้อหาเบื้องต้นและพื้นฐาน: ตักลีฟ (ภาระหน้าที่ทางศาสนา) และการตอบแทน

ในภาคต้นของหนังสือ ท่านชาห์ได้บรรจุประเด็นอภิปรายเบื้องต้นไว้ ซึ่งทำให้เห็นถึงความจำเป็นของทางนำจากพระผู้เป็นเจ้า คำสอนจากฟากฟ้า การส่งบรรดานบีมา ตลอดจนการสั่งสอนและการขัดเกลาของพวกท่าน รวมทั้งหลักการพื้นฐานที่เป็นธรรมชาติของมนุษย์

[^1]: หนังสือ «หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์» (حجۃ اللہ البالغہ) ได้รับการตีพิมพ์ครั้งแรกจากสำนักพิมพ์ศิดดีกี เมืองบะรัยลี ในปี ฮ.ศ. 1286 ภายใต้การดูแลของเมาลานา มุฮัมมัด อะห์ซัน ศิดดีกี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1312) ตามการชี้แนะและคำแนะนำ และด้วยทุนทรัพย์ของมาดาร อัล-มะฮาม (มุขมนตรี) แห่งรัฐโภปาล ผู้เป็นนักวิชาการ ผู้ยำเกรงอัลลอฮ์ และอัครมหาเสนาบดีผู้บริหารรัฐ คือ เมาลานา ญะมาลุดดีน (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1299) ครั้งที่สองได้ตีพิมพ์ที่สำนักพิมพ์บูลาก ประเทศอียิปต์ ในปี ฮ.ศ. 1296 ตามคำสั่งของอะมีรุล-มุลก์ วาลาญาห์ นะวาบ ซัยยิด ศิดดีก หะซัน ข่าน บะฮาดุร (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1307) ต่อมาได้มีการตีพิมพ์จากอียิปต์อีกสองฉบับ และในปี ฮ.ศ. 1396 (ค.ศ. 1976) ได้มีฉบับหนึ่งออกจากอัล-มักตะบะฮ์ อัส-สะละฟียะฮ์ ลาฮอร์ ภายใต้การดูแลของเมาลานา อะฏออุลลอฮ์ หะนีฟ ซึ่งเป็นฉบับออฟเซ็ตของฉบับอียิปต์ เมื่อไม่นานมานี้ได้มีฉบับหนึ่งออกมาโดยดารุล-กุตุบ อัล-หะดีษะฮ์ ไคโร และมักตะบะฮ์ อัล-มุษันนา แบกแดด ด้วยการตรวจสอบและทบทวนของซัยยิด ซาบิก นักวิชาการชาวอียิปต์ผู้มีชื่อเสียงและผู้นำแห่งขบวนการอิควาน พร้อมด้วยบทนำอย่างละเอียดและประวัติของผู้ประพันธ์ (ร.ฮ.) แต่การตรวจทานแก้ไข การทำเชิงอรรถ การระบุที่มาของหะดีษ และการอธิบายข้อบ่งชี้ต่าง ๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่ควรจะทำนั้น จนถึงบัดนี้ก็ยังไม่ได้มีการดำเนินการ

ในภาษาอุรดู หนังสือเล่มนี้ได้รับการแปลและตีพิมพ์แล้วสองฉบับ ฉบับแรกเป็นผลงานของเมาลานา อับดุลหักก์ หักกานี นักวิชาการผู้ยิ่งใหญ่และรอบรู้แห่งยุคของท่าน ในชื่อ «นิอ์มะตุลลอฮิส-สาบิเฆาะฮ์» (نعمۃ اللہ السابغۃ) แบ่งเป็นสองภาค การแปลนี้เสร็จสมบูรณ์ในปี ฮ.ศ. 1301 และตีพิมพ์ในปี ฮ.ศ. 1312 ที่สำนักพิมพ์อะห์มะดี เมืองปัฏนะ ต่อมาได้รับการตีพิมพ์อีกครั้งโดยนูร มุฮัมมัด อะศ็อห์ฮุล-มะฏอบิอ์ อาราม บาฆ การาจี ส่วนฉบับแปลที่สองเป็นผลงานของเมาลานา เคาะลีล อะห์มัด อิสรออีลี ในชื่อ «อายาตุลลอฮิล-กามิละฮ์» (آیات اللہ الکاملۃ) ตีพิมพ์โดยสำนักพิมพ์อิสลามี

แต่หนังสือเล่มนี้มิใช่หนังสือประเภทที่เพียงแค่ถ่ายทอดสู่อีกภาษาหนึ่งหรือแปลตามตัวอักษรก็เพียงพอแล้ว ด้วยเหตุนี้ ผู้อ่านภาษาอุรดูจึงไม่อาจได้รับประโยชน์จากฉบับแปลเหล่านี้อย่างเต็มที่ และไม่อาจประเมินความสูงส่งของเนื้อหาและคุณประโยชน์ของหนังสือเล่มนี้ได้อย่างถูกต้อง

และการอภิปรายที่เป็นพื้นฐานคือการอภิปรายที่ท่านได้นำเสนอไว้ภายใต้หัวข้อ "บาบ สิรรุต-ตักลีฟ" (ความลับของการมอบภาระหน้าที่ทางศาสนา) ซึ่งในนั้นท่านได้พิสูจน์ว่า "ตักลีฟ"[^1] (การมอบภาระหน้าที่) เป็นส่วนหนึ่งของความต้องการตามธรรมชาติของมนุษยชาติ มนุษย์ร้องขอด้วยภาษาแห่งศักยภาพของตนว่า ขอให้พระผู้เป็นเจ้าทรงกำหนดให้เป็นสิ่งจำเป็นแก่เขาซึ่งสิ่งที่สอดคล้องกับพลังแห่งมลาอิกะฮ์ (เกาวะฮ์มะละกียะฮ์) แล้วทรงตอบแทนผลบุญแก่สิ่งนั้น และทรงห้ามการหมกมุ่นอยู่ในพลังแห่งสัตว์เดรัจฉาน (เกาวะฮ์บะฮีมียะฮ์) (ซึ่งถูกฝากไว้ในตัวเขา) และทรงลงโทษต่อสิ่งนั้น[^2] ในเรื่องนี้ได้ปรากฏให้เห็นถึงการศึกษาอย่างกว้างขวางและลึกซึ้งของท่านชาห์ เกี่ยวกับสัตว์ พืช และมนุษยชาติ อีกทั้งยังแสดงให้เห็นถึงความรอบรู้ของท่านในวิชาธรรมชาติวิทยา การแพทย์ และพฤกษศาสตร์ด้วย ท่านชาห์ได้พิสูจน์ในเชิงเหตุผลว่า มนุษย์มีความโดดเด่นเหนือสัตว์และพืช และศักยภาพกับความต้องการตามธรรมชาติที่ถูกวางไว้ในตัวมนุษย์นั้น ได้ร้องขอด้วยภาษาแห่งสภาวะ (ลิซานุลหาล) ซึ่งภาระหน้าที่ทางศาสนบัญญัติและทางนำจากพระผู้อภิบาล ท่านชาห์ได้แสดงออกถึงสิ่งนี้ด้วยถ้อยคำอันคมคายว่า "อัต-ตะกัฟฟุฟ อัล-หาลี" (การขอทานและยื่นมือร้องขอด้วยภาษาแห่งสภาวะ) และท่านได้เพิ่มเติมคำว่า "อัต-ตะกัฟฟุฟ อัล-อิลมี" (การร้องขอทางความรู้) เข้าไปด้วย

ตามทัศนะของท่าน ในตัวมนุษย์ (นอกเหนือจากสติปัญญาและการพูด) ยังมีอีกสองสิ่ง คือ "ซิยาดะตุล-กุววะฮ์ อัล-อักลียะฮ์" (ความเหนือกว่าแห่งพลังทางปัญญา) และ "บะรออะตุล-กุววะฮ์ อัล-อะมะลียะฮ์" (ความเป็นเลิศแห่งพลังทางการปฏิบัติ) กล่าวคือ ในตัวมนุษย์ไม่เพียงแต่มีพลังทางปัญญาและพลังทางการปฏิบัติอยู่เท่านั้น หากแต่ความก้าวหน้า ความมุ่งมั่นอันสูงส่ง การแสวงหาความสมบูรณ์ และความไม่รู้จักอิ่มพอของพลังเหล่านั้น ก็อยู่ในฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม) ของเขาด้วย ตามทัศนะของท่านชาห์ การสร้างมลาอิกะฮ์ เหตุการณ์อันยิ่งใหญ่ และการส่งบรรดาเราะซูลมา ล้วนเป็นผลจากสิ่งนี้ ทั้งหมดนี้ (อินายะฮ์ บิน-เนาอ์ — ความเอาใจใส่ต่อเผ่าพันธุ์) เป็นผลแห่งความเอาใจใส่และการดูแลซึ่งครอบคลุมมนุษยชาติทั้งมวล และทั้งหมดนี้คือการปรากฏของรุบูบียะฮ์ (ความเป็นพระผู้อภิบาล) และความเมตตาของพระผู้เป็นเจ้า ตามทัศนะของท่าน

[^1]: การที่พระผู้เป็นเจ้าทรงตรัสแก่ปวงบ่าวของพระองค์ และทรงทำให้พวกเขาเป็นผู้มีภาระหน้าที่ในการปฏิบัติตามคำสั่งใช้และหลีกห่างจากข้อห้าม ซึ่งในอัลกุรอานได้กล่าวถึงด้วยคำว่า "อัล-อะมานะฮ์" ดังที่ว่า إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ «แท้จริงเราได้เสนออะมานะฮ์ (ความไว้วางใจ)…» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:72) ดูคำอธิบายใน "หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة) หน้า 19 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 20

การปฏิบัติอิบาดะฮ์และการปฏิบัติตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ เป็นความเรียกร้องตามธรรมชาติแห่งเผ่าพันธุ์ของมนุษย์ เช่นเดียวกับที่สัตว์ร้ายกินเนื้อ สัตว์เลี้ยงกินหญ้า และผึ้งเชื่อฟังหัวหน้าของมัน (นางพญาผึ้ง) เพียงแต่ความรู้ของสัตว์ทั้งหลายนั้นเกี่ยวข้องกับอิลฮาม (การดลใจ) ตามสัญชาตญาณ ส่วนความรู้และการกระทำของมนุษย์นั้นเกี่ยวข้องกับการขวนขวาย การพิจารณาไตร่ตรอง วะห์ยู หรือการปฏิบัติตาม[^1]

หลังจากนั้น ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้อธิบายว่าการตอบแทน (รางวัลและการลงโทษ) เป็นความเรียกร้องตามธรรมชาติของการมอบภาระหน้าที่ทางชะรีอะฮ์ ตามทัศนะของท่าน สิ่งนี้มีสาเหตุสี่ประการ คือ (1) ความเรียกร้องของรูปลักษณ์แห่งเผ่าพันธุ์ (2) อิทธิพลของมลาอ์อัลอะอ์ลา (ที่ชุมนุมชั้นสูง)[^2] (3) สิ่งที่ชะรีอะฮ์กำหนด (4) ผลลัพธ์และความเรียกร้องของการส่งนบีมา และเป็นสิ่งที่ตามมาจากการตัดสินของอัลลอฮ์ ตะอาลา ในการตอบรับและให้ความช่วยเหลือแก่ท่านนบีนั้น[^3] ต่อมา เนื่องด้วยความแตกต่างในธรรมชาติดั้งเดิมของมนุษย์ จึงเกิดความแตกต่างในด้านจริยธรรม การกระทำ และระดับขั้นแห่งความสมบูรณ์ด้วย ณ จุดนี้ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้อธิบายถึงการรวมกันของ "มะละกียะฮ์" (คุณลักษณะแห่งมลาอิกะฮ์) และ "บะฮีมียะฮ์" (คุณลักษณะแห่งสัตว์) ความเหมาะสมในด้านความเข้มแข็งและความอ่อนแอของทั้งสอง และลักษณะความสัมพันธ์ระหว่างกันของทั้งสอง (ซึ่งท่านเรียกด้วยถ้อยคำว่า "ตะญาซุบ" (การดึงดูดกัน) และ "อิศฏิลาห์" (การประนีประนอมกัน)) ไว้แปดรูปแบบพร้อมทั้งคุณสมบัติเฉพาะของแต่ละรูปแบบ และได้กล่าวถึงว่ารูปแบบใดในจำนวนนั้นมีความเหนือกว่า การอภิปรายและการแจกแจงประเด็นนี้เป็นตัวอย่างแห่งพลังการสำรวจอย่างถี่ถ้วนและความเฉลียวฉลาดของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) และเป็นส่วนหนึ่งของคุณลักษณะเด่นของหนังสือเล่มนี้[^4] และจากสิ่งนี้แสดงให้เห็นถึงการศึกษาอย่างลึกซึ้งของท่านต่อสภาวะและธรรมชาติของมนุษย์[^5]

ความสำคัญของการกระทำและผลของการกระทำ

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้อธิบายถึงความสำคัญของการกระทำ ผลของการกระทำต่อคุณลักษณะที่ฝังแน่นในตัวมนุษย์ และผลของการกระทำเหล่านั้นในโลกนี้และ

[^1]: บาบ อินชิกาก อัตตักลีฟ มินัตตักดีร หน้า 26–27 [^2]: ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้พิสูจน์ถึงอาลัมอัลมิษาล (โลกแห่งรูปจำลอง) และมลาอ์อัลอะอ์ลาไว้ตั้งแต่ต้นหนังสือ ซึ่งจำเป็นต้องอ้างถึงทั้งสองสิ่งนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า และหะดีษกับอายะฮ์จำนวนมากเป็นการยากที่จะเข้าใจได้หากปราศจากทั้งสองสิ่งนี้ ดูหน้า 13–15 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 25 [^4]: เล่มเดียวกัน [^5]: เล่มเดียวกัน

ในโลกอาคิเราะฮ์ ท่านได้อธิบายถึงรูปแบบต่าง ๆ ของการเกิดผลขึ้น[^1] ท่านกล่าวว่า จะมีช่วงเวลาหนึ่งมาถึง ที่ในการงานทั้งหลาย (เนื่องจากความพึงพอใจหรือความไม่พึงพอใจของมะลาอ์อะอ์ลา) จะเกิดผลขึ้น ซึ่งผลนั้นปรากฏอยู่ในเครื่องรางและยันต์ทั้งหลายที่ถูกถ่ายทอดมาจากชนรุ่นก่อน (สะลัฟ) พร้อมด้วยรูปลักษณ์เฉพาะและเงื่อนไขต่าง ๆ[^2]

ด้วยวิธีนี้ ประเด็นเบื้องต้นเหล่านี้ได้เตรียมความคิดของผู้ศึกษาหนังสือให้พร้อมสำหรับประเด็นต่าง ๆ ที่จะตามมา ซึ่งรากฐานของประเด็นเหล่านั้นตั้งอยู่บนการยอมรับการมีอยู่ของสิ่งต่อไปนี้ ได้แก่ การทำความเข้าใจความต้องการตามธรรมชาติของมนุษย์ เหตุผลของบทบัญญัติทางศาสนา การตอบแทนที่เกิดขึ้นจากบทบัญญัติเหล่านั้น ความต้องการของความเป็นพระผู้อภิบาลและความเมตตา ความสำคัญของการงาน และความเกี่ยวโยงของการงานเหล่านั้นกับมนุษย์ในฐานะสังคมและกับชีวิตมนุษย์ ตลอดจนความจริงอันเร้นลับ และโลกกับสรรพสิ่งที่มองไม่เห็นทั้งหลาย

ความบังเอิญที่สอดคล้องกัน

จากการศึกษาหนังสือ «หุจญะตุลลอฮ์ (حجۃ اللہ)» ทำให้เห็นว่า สายตาอันมองการณ์ไกลของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) และการศึกษาสภาพการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างลึกซึ้งและยึดถือความจริงของท่าน (ด้วยความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์) ได้มองเห็นแล้วว่า ในไม่ช้าจะมาถึงยุคสมัยหนึ่ง ซึ่งในด้านหนึ่ง ผู้คนจะพยายามทำความเข้าใจวิทยปัญญาและความลับของบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งคำสอนของหะดีษและซุนนะฮ์ และโอวาทของท่านนบี ﷺ และต้องการรู้ถึงประโยชน์ทางอารยธรรม สังคม เศรษฐกิจ และการปฏิบัติของสิ่งเหล่านั้น ส่วนอีกด้านหนึ่ง พวกเขาต้องการรู้ถึงความเชื่อมโยงระหว่างศาสนากับชีวิต และจะพยายามทำความเข้าใจคำสอนทางศาสนาและทางนำจากฟากฟ้าในขอบเขตอันกว้างใหญ่ของชีวิต (CANVAS) และในบริบท (CONTEXT) ของความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ด้วยกัน รวมถึงความสัมพันธ์ระหว่างเหตุและผล ตลอดจนต้องการรู้ถึงคุณประโยชน์ของสิ่งเหล่านั้น

[^1]: แหล่งเดิม หน้า 29–32 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 30

ด้วยเหตุนี้ ท่านชาห์ (ร.ฮ.) จึงได้เริ่มต้นหนังสือ "หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة) ซึ่งโดยหลักแล้วเขียนขึ้นเพื่ออธิบายเคล็ดลับและวิทยปัญญาของชะรีอะฮ์ และอธิบายหะดีษและซุนนะฮ์ด้วยเหตุผลทางปัญญา ด้วยประเด็นต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับระบบการสร้างสรรค์ของโลกและชีวิตมนุษย์ ทั้งนี้ก่อนจะเข้าสู่ระบบบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ซึ่งประกอบด้วยคำสั่งใช้และข้อห้าม อันโดยหลักแล้วเกี่ยวข้องกับผลบุญและการลงโทษ การรอดพ้นและความสำเร็จในโลกหน้า และตามศัพท์ของท่านชาห์ก็คือ "มับหะษุล-บิรริ วัล-อิษม์" (หมวดว่าด้วยความดีและบาป) ประเด็นเหล่านั้นคือสิ่งที่หากยึดถือปฏิบัติแล้ว จะทำให้เกิดโครงสร้างทางสังคมที่สมบูรณ์แข็งแรง และอารยธรรมที่ดีงามขึ้น ท่านชาห์ได้ใช้ศัพท์เฉพาะสำหรับเรื่องนี้ว่า "อิรติฟากอต"[^1] ซึ่งเท่าที่เราทราบ ก่อนหน้าท่าน นักเทววิทยามุสลิม (มุตะกัลลิมีน) นักปรัชญา และนักสังคมศาสตร์ไม่เคยใช้คำนี้ (อย่างน้อยก็ไม่เคยใช้อย่างชัดเจนและต่อเนื่องเช่นนี้)

ความสำคัญของอิรติฟาก

คำว่า "อิรติฟาก" ท่านชาห์หมายถึง "มาตรการอันเป็นประโยชน์"[^2] สำหรับการที่บุคคลจะได้รับประโยชน์จากกันและกันโดยชอบธรรม การร่วมมือช่วยเหลือกัน การทำงานร่วมกัน และการสถาปนาชีวิตพลเมืองที่พอดีและสมดุล

ด้วยวิธีนี้ ท่านชาห์ได้อภิปรายถึงความผาสุกของมนุษย์ทั้งในด้านปัจเจกและด้านสังคม ตลอดจนทั้งชีวิตในโลกนี้และโลกหน้า ในทัศนะของท่านชาห์ ระบบการสร้างสรรค์นี้ไม่เพียงแต่ควรสอดคล้องกับระบบบทบัญญัติที่บรรดานบี (อ.ล.) ได้นำมาเท่านั้น หากแต่สำหรับมัน…

[^1]: ในพจนานุกรมภาษาอาหรับที่ใหญ่ที่สุด "ลิสานุล-อะร็อบ" (لسان العرب) คำนี้อยู่ในรากศัพท์ "ริฟก์" กล่าวว่า: يقال للمتطبب مترفق ورفيق، والرِّفْقُ والمِرْفَقُ والمَرْفِقُ ما استُعين به، وقد ترفّق به وارتفق، وفي التنزيل: «وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا» وهو ما ارتفقت وانتفعت به، وقد ترفّق عليه وارتفق توكّأ، وقال عزّ وجلّ: «نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا»، وترافق القوم وارتفقوا صاروا رفقاء. «ผู้ทำการรักษาเรียกว่า มุตะร็อฟฟิก และ เราะฟีก; อัร-ริฟก์ อัล-มิรฟัก และอัล-มัรฟิก คือสิ่งที่ใช้เป็นเครื่องช่วย กล่าวว่า ตะร็อฟฟะเกาะ บิฮี และ อิรตะฟะเกาะ (ได้ใช้ประโยชน์จากมัน) และในอัลกุรอานมีว่า "และพระองค์จะทรงจัดเตรียมสิ่งอำนวยประโยชน์ในกิจการของพวกท่านให้แก่พวกท่าน" (ซูเราะฮ์อัล-กะฮ์ฟี 18:16) คือสิ่งที่ท่านได้ใช้และได้รับประโยชน์จากมัน; ตะร็อฟฟะเกาะ อะลัยฮิ และ อิรตะฟะเกาะ หมายถึง พิงอาศัย และอัลลอฮ์ผู้ทรงเกียรติและทรงยิ่งใหญ่ตรัสว่า "เป็นการตอบแทนที่ดียิ่ง และเป็นที่พำนักพักพิงอันงดงาม" (ซูเราะฮ์อัล-กะฮ์ฟี 18:31); ตะรอฟะเกาะ อัล-เกาม์ และ อิรตะฟะกู หมายถึง พวกเขากลายเป็นสหายกัน» (ลิสานุล-อะร็อบ โดยย่อ)

[^2]: เมาลานาอับดุลหัก หักกอนี ได้แปลคำว่า "อิรติฟากอต" ไว้ในลักษณะเดียวกันนี้

ซึ่งช่วยเหลือและสนับสนุน และควรดำรงอยู่ในฐานะผู้รับใช้เป้าหมายของสิ่งเหล่านั้น ท่าน (ในหมู่นักจริยศาสตร์และผู้เชี่ยวชาญด้านเศรษฐศาสตร์) เป็นคนแรกที่พิสูจน์ให้เห็นถึงความสัมพันธ์อันลึกซึ้งระหว่างเศรษฐศาสตร์และวิชาการครองชีพ (อิลมุลมะอีชะฮ์) กับวิชาจริยศาสตร์ (อิลมุลอัคลาก) ตามทัศนะของท่านชาฮ์ เมื่อความสัมพันธ์นี้ขาดสะบั้นลง ทั้งเศรษฐกิจและจริยธรรมต่างก็ต้องเผชิญกับวิกฤตอันรุนแรง ซึ่งส่งผลกระทบต่อศาสนาและศีลธรรม ต่อชีวิตอันสงบสุข ต่อความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ด้วยกัน และต่ออารยธรรมและวัฒนธรรมทั้งปวง ตามทัศนะของท่าน จริยธรรมทางสังคมของมนุษย์จะถูกทำลายลงอย่างสิ้นเชิงเมื่อพวกเขาถูกบีบบังคับด้วยการกดขี่ใด ๆ ให้ตกอยู่ในความขัดสนทางเศรษฐกิจ เมื่อนั้นมนุษย์ (ซึ่งอัลลอฮ์ทรงประทานคุณสมบัติทางจิตวิญญาณอันสูงส่งและศักยภาพแห่งความก้าวหน้าไว้ในตัวเขา) ก็จะดิ้นรนวุ่นวายเพื่อหาขนมปังประทังชีวิตเหมือนลาและวัว และถูกพรากไปจากความผาสุกและความก้าวหน้าทุกรูปแบบ

ความสำคัญของชีวิตเมืองและชีวิตสังคม และรูปแบบต่าง ๆ ของมัน

ท่านชาฮ์ได้ให้นิยามของชีวิตเมืองและชีวิตสังคม (ซึ่งศูนย์กลางของมันท่านเรียกว่า "อัลมะดีนะฮ์") ในลักษณะเชิงวิชาการ ซึ่งนิยามที่ดีกว่าและครอบคลุมกว่านี้ไม่เคยมีมาก่อนจนถึงยุคนั้น (ในหมู่นักประพันธ์และนักปราชญ์) ท่านเขียนไว้ใน "บาบ สิยาสะตุลมะดีนะฮ์" (باب سياسة المدينة) ว่า

وأعني بالمدينة جماعة متقاربة تجري بينهم المعاملات ويكونون أهل منازل شتى.

«อัลมะดีนะฮ์ (เมือง) ที่เราหมายถึงนั้น คือกลุ่มชนของมนุษย์ที่มีความใกล้ชิดกันในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง มีการติดต่อธุรกรรมร่วมกันระหว่างพวกเขา และพวกเขาอาศัยอยู่ในที่พำนักที่แตกต่างกัน»[^1]

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 44

ท่านนิยาม «สิยาสะฮ์อัล-มะดีนะฮ์» (การปกครองนคร) ด้วยถ้อยคำต่อไปนี้:

هي الحكمة الباحثة عن كيفية حفظ الربط الواقع بين أهل المدينة.

«การปกครองนครนั้น เราหมายถึงวิทยปัญญาที่ศึกษาถึงวิธีการรักษาความผูกพันและความสัมพันธ์ที่มีอยู่ระหว่างปัจเจกบุคคลแห่งชีวิตเมือง»

จากนั้นท่านได้นิยามชีวิตแบบอารยธรรมหรือ «อัล-มะดีนะฮ์» เพิ่มเติมว่า:

المدينة شخص واحد من جهة ذلك الربط مُركّبٌ من اجزاء وهيئة اجتماعية.

«ด้วยเหตุแห่งความผูกพันที่มีอยู่ระหว่างปัจเจกบุคคลของเมือง จึงควรมองเมืองว่าเป็นบุคคลเดียว ซึ่งประกอบขึ้นจากส่วนต่าง ๆ และสภาพทางสังคมหนึ่งเดียว»

ตามทัศนะของท่าน «อิรติฟาก» (การจัดระเบียบเพื่อประโยชน์ร่วมของมนุษย์) มีสองประเภท:

1. ขั้นปฐมภูมิและจำเป็น ซึ่งชาวชนบทก็มีอยู่ด้วย
2. ขั้นสังคมหรือขั้นพัฒนาแล้ว ซึ่งชาวเมือง (ผู้มีความเป็นเมืองและอารยธรรม) มีอยู่

หลังจากสองประเภทนี้ มีประเภทที่สาม คือ การปกครองและการบริหารจัดการ จากนั้นผลที่ตามมาคือประเภทที่สี่ ได้แก่ เคาะลีฟะฮ์สากล (คิลาฟะฮ์อามมะฮ์) ในอิรติฟากขั้นที่สี่นี้ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เน้นย้ำถึงการรักษาความผูกพันระหว่างกันของบรรดาผู้ปกครองแคว้นต่าง ๆ (ในดินแดนที่กระจัดกระจายและห่างไกลของประเทศ) ความผูกพันนี้ (ระหว่างดินแดนต่าง ๆ)

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 42 [^2]: แหล่งเดียวกัน

มีความจำเป็นเพียงเท่ากับที่เคยจำเป็นในหมู่ปัจเจกบุคคลของเมืองหนึ่งในสภาพเริ่มแรกและจำกัด[^1]

รูปแบบที่น่าสรรเสริญและน่าตำหนิของการประกอบอาชีพและแหล่งยังชีพ

ในขณะที่ท่านชาห์ (ร.ฮ.) อธิบายถึงการประกอบอาชีพและแหล่งยังชีพในหัวข้อเรื่อง "อัรติฟากอต" (ارتفاقات) ท่านก็ไม่ลืมที่จะกล่าวถึงแหล่งยังชีพที่ผิดธรรมชาติและผิดศีลธรรมด้วย ท่านกล่าวว่า:

وبقيت نفوسٌ أعيت بهم المذاهب الصالحة فانحدروا إلى أكساب ضارة بالمدينة كالسرقة والقمار والتكدّي.

«มีจิตใจจำนวนมากที่รู้สึกว่าการหาเลี้ยงชีพด้วยหนทางที่ชอบธรรมและสุจริตเป็นเรื่องยากลำบาก พวกเขาจึงตกต่ำลงสู่แหล่งยังชีพที่เป็นภัยต่อชีวิตในเมืองและชีวิตส่วนรวม เช่น การลักขโมย การพนัน การขอทาน และการแลกเปลี่ยนด้วยวิธีที่ผิดกฎหมายและผิดศีลธรรม»[^2]

ในบทว่าด้วยหัวข้อ "อัรติฟากอต" นี้ ปากกาของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้เผยข้อเท็จจริงบางประการ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความลึกซึ้งในการมองอารยธรรม สังคม และประวัติศาสตร์ความรุ่งเรืองและความเสื่อมถอยของมนุษยชาติ ท่านกล่าวว่า:

كلما رقّت النفوس وأمعنت

«เมื่อใดก็ตามที่ความละเมียดละไมอันผิดธรรมชาติเกิดขึ้นในจิตใจ…»

[^1]: หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 47 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 43

فی حُبِّ اللذّة والرفاهية تفرقت حواشی المکاسب واختصّ کلُّ رجلٍ بکسبٍ

«เมื่อความลุ่มหลงในความสุขสำราญเพิ่มพูนเกินขอบเขตอันพอดี และความมั่งคั่งสุขสบายถึงขั้นเกินเลย ความละเอียดซับซ้อนของการหาเลี้ยงชีพและแขนงย่อยต่าง ๆ ก็เกิดขึ้น และแต่ละคนก็กลายเป็นผู้ผูกขาดช่องทางทำมาหากินเฉพาะอย่างหนึ่ง»

ท่านชาฮ์ (ชาฮ์ วะลียุลลอฮ์) ยังได้กล่าวถึงสิ่งที่ก่อความเสียหายแก่ชีวิตชาวเมืองอีกประการหนึ่ง คือการที่ชาวเมืองทั้งหมดยึดเอาช่องทางทำมาหากินเพียงอย่างเดียวกัน เช่น ทุกคนหันไปทำการค้า ละทิ้งการเกษตร หรือหาเลี้ยงชีพด้วยการสงคราม ตามทัศนะของท่าน การเกษตรเปรียบเสมือนอาหาร ส่วนหัตถกรรม การค้า และการบริหารปกครองเปรียบเสมือนเกลือ ในเรื่องนี้ท่านชาฮ์ได้เขียนข้อคิดอันลึกซึ้งยิ่งไว้ โดยกล่าวว่าความพินาศของประเทศในยุคนี้มีสาเหตุใหญ่อยู่สองประการ

1. การเป็นภาระแก่บัยตุลมาล (คลังของรัฐ) โดยไม่ได้ทำงานใด ๆ[^2]

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า ๔๒ [^2]: ในบรรดาผู้เป็นภาระเหล่านี้ ท่านชาฮ์ได้ยกตัวอย่างทหาร อุละมาอ์ ศูฟีผู้ถือสมถะ กวี และกลุ่มอื่น ๆ ซึ่งในประเทศได้กลายเป็นเจ้าของที่ดินศักดินา (ญาฆีร) โดยมิได้รับใช้รัฐแต่อย่างใด และเคยชินกับการกินฟรีและรางวัลตอบแทน ระบบศักดินาที่ดิน (ญาฆีรดารี) ก็รวมอยู่ในข้อนี้ด้วย ซึ่งได้สร้างความเสียหายอย่างหนักแก่การคลังของรัฐ และก่อให้เกิดกองทัพของผู้กินฟรีและผู้รักความสบาย จากข้อนี้จะเห็นได้ถึงสายตาอันแหลมคมทางการเมืองของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) และความเข้าใจอันลึกซึ้งของท่านต่อสาเหตุแห่งความเสื่อมของจักรวรรดิโมกุล

1. การเก็บภาษีหนักจากเกษตรกร พ่อค้า ช่างฝีมือ และผู้ประกอบอาชีพต่าง ๆ ในตอนท้ายท่านกล่าวว่า:

فليتنبه أهل الزمان لهذه النكتة

«ผู้คนในยุคสมัยของเราพึงเข้าใจความจริงข้อนี้ และพึงตื่นตัวระมัดระวัง»[^1]

ในบรรดาสาเหตุที่ก่อความเสื่อมทรามแก่อารยธรรมและสังคม ท่านชาห์ยังนับรวมถึงความฟุ่มเฟือยในการหาความบันเทิงด้วย ซึ่งทำให้คนหลงลืมทั้งเรื่องการดำรงชีพในโลกนี้และเรื่องโลกหน้า ในหมวดนี้ท่านรวมถึงการหมกมุ่นอยู่กับหมากรุก การล่าสัตว์อย่างเกินเลย และการเลี้ยงนกพิราบ[^2] ในทำนองเดียวกัน ยังรวมถึงการยอมปล่อยให้มีอาชญากรรมทางศีลธรรม และการกระทำที่โดยทั่วไปผู้มีฟิฏเราะฮ์บริสุทธิ์ไม่อาจยอมรับได้สำหรับตนเอง และเห็นว่าเป็นภัยต่ออารยธรรม ในทัศนะของท่าน สิ่งเหล่านี้นำไปสู่ความล่มสลายของรัฐบาลทั้งหลาย[^3]

ความผาสุก (สะอาดะฮ์) และหลักการทั้งสี่ประการ

บทหลัก (มับหัษ) ที่สี่ของหนังสือคือ "มับหัษ อัส-สะอาดะฮ์" (مبحث السعادة) ในบทนี้ได้อธิบายว่า การบรรลุความผาสุกเป็นสิ่งสำคัญที่สุดสำหรับมนุษย์ และความผาสุกนั้นได้มาด้วยการขัดเกลาจิตใจ (ตะฮ์ซีบุนนัฟส์) และทำให้พลังฝ่ายสัตว์ (เกาวะฮ์ บะฮีมียะฮ์) อยู่ใต้การควบคุมของพลังฝ่ายมลาอิกะฮ์ (เกาวะฮ์ มะละกียะฮ์)[^4]

ในทัศนะของท่านชาห์ หลักการพื้นฐานของความผาสุกมีสี่ประการ ซึ่งเพื่อการนี้เองบรรดานบีจึงถูกส่งมา และรายละเอียดของหลักการเหล่านี้ก็คือบทบัญญัติแห่งฟากฟ้า (ชะรีอะฮ์จากฟากฟ้า) แท้จริงแล้วหลักการเหล่านี้เป็นหัวข้อที่ครอบคลุมสาขาพื้นฐานของศาสนาและชะรีอะฮ์ทั้งหลาย และเป็นสื่ออันทรงประสิทธิผลในการทำให้เป้าหมายของการส่งนบีมาสมบูรณ์

[^1]: เล่มเดียวกัน หน้า 45 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 49 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 50 [^4]: ดูหน้า 51

1. ฏะฮาเราะฮ์ (ความสะอาดบริสุทธิ์ทางกาย ซึ่งเตรียมมนุษย์ให้พร้อมสำหรับการมุ่งหน้าสู่อัลลอฮ์และการมีความสัมพันธ์กับอัลลอฮ์)
2. อิคบาต อิลัลลอฮ์ ตะอาลา (การกลับไปหาและการมุ่งหน้าสู่อัลลอฮ์ ตลอดจนความนอบน้อมและความถ่อมตน)
3. สะมาหะฮ์ (ความใจกว้าง) มะการิมุลอัคลาก (คุณธรรมอันสูงส่ง) และกิจการอันประเสริฐ
4. อะดาละฮ์[^1] (ความยุติธรรม — คือคุณลักษณะประจำจิตใจซึ่งด้วยการกระทำตามนั้น ระเบียบของบ้านเมืองและประชาชาติจะตั้งมั่นได้โดยง่าย)

ด้วยวิธีนี้ ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้ฉายแสงให้เห็นถึงรากฐานแห่งการสร้างบุคลิกภาพของมนุษย์ให้สมบูรณ์ การได้มาซึ่งความสัมพันธ์กับอัลลอฮ์ และการสร้างสังคมที่ดีงามและร่วมมือกัน ซึ่งเป็นเป้าหมายของชะรีอะฮ์แห่งฟากฟ้าและการส่งบรรดานบีมา

หลังจากนั้น ท่านได้อธิบายวิธีการได้มาซึ่งคุณลักษณะทั้งสี่ประการนี้[^2] แล้วจึงกล่าวถึงบรรดาม่านกั้น (หิญาบ) ที่ขวางกั้นการปรากฏของฟิฏเราะฮ์ ท่านได้จัดสิ่งเหล่านี้ออกเป็นสามประเภท คือ (1) หิญาบุฏเฏาะบ์อ์ (ม่านแห่งธรรมชาติ — การครอบงำของความต้องการทางกายและอารมณ์ใฝ่ต่ำ) (2) หิญาบุรร็อสม์ (ม่านแห่งขนบธรรมเนียม — อิทธิพลของสภาพภายนอกและสิ่งแวดล้อม) (3) หิญาบุ ซูอิลมะอ์ริฟะฮ์[^3] (ม่านแห่งความรู้ที่ผิด — ผลของการศึกษาและการอบรมที่ผิดพลาด และอะกีดะฮ์ที่เสื่อมเสียซึ่งแพร่หลายอยู่) แล้วท่านก็ได้อธิบายวิธีการขจัดม่านเหล่านั้น[^4]

อะกีดะฮ์และอิบาดะฮ์

เนื้อหาหลักของหนังสือเริ่มต้นจาก «อัลมับหะษุลคอมิส — มับหะษุลบิรริ วัลอิษม์» (บทที่ห้า — บทว่าด้วยความดีและบาป) แท้จริงแล้วนี่คือหัวข้อและเป้าหมายของหนังสือเล่มนี้[^5]

ในบรรดาหลักการแห่งความดี ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้วางเตาฮีดไว้เป็นอันดับแรกสุด เพราะเตาฮีดนี้เองที่เป็นรากฐานของการอิคบาตและการกลับไปหาอัลลอฮ์…

[^1]: ดูนิยามของหลักการเหล่านี้ที่หน้า 55 [^2]: หน้า 56–57 [^3]: สำหรับรายละเอียด ดูหน้า 60 [^4]: หน้า 60–61 ดูคำอธิบายในหน้านั้น [^5]: หน้า 64

...ขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น ซึ่งเป็นสื่อที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในการบรรลุความผาสุก ในเรื่องนี้ ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้อธิบายลำดับขั้นทั้งสี่ของเตาฮีด และได้ชี้แจงสภาพที่แท้จริงของชิริกของพวกมุชริกีนอาหรับไว้อย่างชัดเจน[^1] หลังจากเตาฮีดแล้ว ท่านได้กล่าวถึงการศรัทธาต่อคุณลักษณะของอัลลอฮ์ การศรัทธาต่อกฎกำหนด (อัลเกาะดัร) และการเทิดทูนบรรดาสัญลักษณ์ของอัลลอฮ์ (ชะอาอิรุลลอฮ์) ซึ่งตามทัศนะของท่านชาห์นั้น อัลกุรอาน อัลกะอ์บะฮ์ ท่านนบี ﷺ และการละหมาด คือสัญลักษณ์ที่ชัดเจนและสำคัญที่สุด จากนั้นท่านชาห์ (ร.ฮ.) จึงเข้าสู่เรื่องอิบาดะฮ์และฟัรฎูต่าง ๆ ท่านได้อภิปรายโดยสังเขปถึงเคล็ดลับของการอาบน้ำละหมาด (วุฎูอ์) และการอาบน้ำชำระร่างกาย (ฆุสล์) เคล็ดลับของการละหมาด เคล็ดลับของซะกาต เคล็ดลับของการถือศีลอด และเคล็ดลับของการทำฮัจญ์[^2] การอภิปรายเหล่านี้แม้จะเป็นเพียงหลักการและโดยสังเขป แต่ก็มีประเด็นละเอียดอ่อนบางประการปรากฏอยู่ ซึ่งยากที่จะพบได้ในที่อื่น

ตัวอย่างเช่น ในหัวข้อเคล็ดลับของการละหมาด ท่านชาห์ (ร.ฮ.) เขียนว่า รูปแบบของอิบาดะฮ์นี้ครอบคลุมอิริยาบถทั้งสาม คือ การยืน (กิยาม) การโค้ง (รุกูอ์) และการสุญูด ในการนี้ แทนที่จะเคลื่อนจากสิ่งที่สูงกว่าไปสู่สิ่งที่ต่ำกว่า กลับได้กำหนดให้มีการยกระดับจากสิ่งที่ต่ำกว่าไปสู่สิ่งที่สูงกว่า (จากการยืนสู่การรุกูอ์ จากการรุกูอ์สู่การสุญูด) และนี่คือสิ่งที่สอดคล้องกับปัญญาและฟิฏเราะฮ์ จากนั้นท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้อธิบายเหตุผลที่ในเรื่องอิบาดะฮ์ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการใคร่ครวญและการเพ่งพินิจ (มุรอเกาะบะฮ์) ถึงความยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ และการซิกรุลลอฮ์อย่างต่อเนื่องเท่านั้น (ซึ่งเป็นแนวทางของพวกอิชรอกียูน นักปราชญ์ และนักบวชฮินดู และนักตะเซาวุฟบางกลุ่มที่ไม่ยึดถือข้อกำหนดก็ได้รับเอาแนวทางนี้มาใช้) และท่านได้ชี้ให้เห็นว่า การใคร่ครวญและการเพ่งพินิจเช่นนี้เป็นไปได้และเป็นประโยชน์เฉพาะแก่ผู้ที่มีอุปนิสัยสอดคล้องกับมันเท่านั้น และพวกเขาสามารถก้าวหน้าได้ด้วยวิธีนั้น ส่วนการละหมาดนั้นเป็นการผสมผสานระหว่างความคิดและการปฏิบัติ ความตั้งใจทางจิตใจและการเคลื่อนไหวทางร่างกาย มันจึงเป็นประโยชน์แก่คนทุกกลุ่ม และเป็นยาถอนพิษที่ทรงพลัง สำหรับการขจัดผลร้ายของประเพณีอันเลวร้าย (อิทธิพลเสื่อมเสียของสภาพแวดล้อม) และสำหรับการฝึกฝนให้อุปนิสัยเชื่อฟังปัญญา ไม่มีวิธีการใดที่เป็นประโยชน์และได้ผลยิ่งไปกว่าการละหมาด[^3]

[^1]: การอภิปรายนี้ได้ผ่านมาแล้วในบทที่ห้าของหนังสือเล่มนี้ [^2]: รายละเอียดปรากฏอยู่ในภาคที่สองของหนังสือ ซึ่งได้นำหะดีษต่าง ๆ มาแสดงไว้และอภิปรายแต่ละเรื่องโดยละเอียดแยกจากกัน [^3]: หน้า 3 [...]

ส่วนเรื่องการถือศีลอดและหัจญ์นั้น แม้ว่าในบทนี้จะมีการกล่าวพาดพิงถึงไว้บ้างแล้ว แต่สิ่งที่เขียนไว้ในภาคที่สองของหนังสือเกี่ยวกับเป้าหมาย ความลับ และหิกมะฮ์ (วิทยปัญญา) ของทั้งสองนั้น ยังไม่เคยพบเห็นสิ่งใดเทียบเคียงได้ในหนังสือเล่มใดมาก่อน เรื่องนี้จะได้กล่าวถึงในหน้าต่อ ๆ ไปตามที่ของมัน

การเมืองการปกครองของประชาชาติ (สิยาซาตมิลลีย์) และความจำเป็นของบรรดานบี

บทที่หก (อัล-มับหัษ อัส-สาดิส) มีชื่อว่า "มับหัษ อัส-สิยาสาต อัล-มิลลียะฮ์" (مبحث السياسات الملية) ซึ่งเป็นบทที่สำคัญยิ่งบทหนึ่งของหนังสือเล่มนี้[^1] ในหมวดแรกของบทนี้ ท่านชาห์ได้อธิบายด้วยความลึกซึ้งในการเข้าถึงประเด็นและด้วยทัศนะที่ยึดถือความเป็นจริงอย่างยิ่งว่า เหตุใดมนุษยชาติทุกยุคสมัยจึงมีความจำเป็นต้องมีผู้ชี้นำทาง และผู้วางรากฐานแห่งศาสนา (คือบรรดานบี) และเหตุใดฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม) ที่บริสุทธิ์และสติปัญญาทั่วไปของพวกเขาจึงไม่เพียงพอ จากนั้นท่านได้อภิปรายถึงคุณลักษณะและเงื่อนไขที่จำเป็นของคนกลุ่มนี้ ตลอดจนว่าพวกเขาจะบรรลุเป้าหมายของตนและประสบความสำเร็จในภารกิจนั้นได้เมื่อใดและด้วยวิธีใด

หมวดนี้ดูแตกต่างโดยสิ้นเชิงจากการอภิปรายทั่วไปเรื่องการพิสูจน์ความเป็นนบีในตำราวิชาอิลมุลกะลาม และในหมวดนี้มีเนื้อหาที่ทำให้สติปัญญาทั่วไปและสติปัญญาที่บริสุทธิ์รู้สึกพึงพอใจและมั่นใจ ซึ่งโดยทั่วไปไม่พบในตำราอิลมุลกะลามและตำราอะกีดะฮ์ หมวดที่ว่าด้วยตำแหน่งความเป็นนบีและคุณลักษณะเฉพาะของมันในบทนี้ แสดงให้เห็นว่าท่านชาห์มีความรู้ลึกซึ้งในเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์และธรรมชาติที่แท้จริงของความเป็นนบี มีความเข้าใจในจิตใจมนุษย์ การศึกษาอย่างลึกซึ้ง และการรู้แจ้งถึงบ่อเกิดภายในของจริยธรรม ในหมวดนี้ได้มีการอภิปรายอย่างละเอียดถึงสาเหตุของการส่งบรรดานบีมา

[^1]: ดูหน้า 83–84

บิอ์ษะฮ์มักรูนะฮ์ (การส่งมาที่ผนวกควบคู่)

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ว่า การส่งมา (บิอ์ษะฮ์) ที่สมบูรณ์ที่สุดคือการส่งมาของนบีผู้ซึ่งการส่งมาของท่านเป็น "มักรูน" (ผนวกควบคู่) กล่าวคือ ควบคู่ไปกับการส่งท่านมานั้น ประชาชาติทั้งประชาชาติหนึ่งได้รับมอบหมายให้ทำหน้าที่ตับลีฆและดะอ์วะฮ์ และประชาชาตินั้นเมื่อได้รับการเตรียมพร้อมจากความเมตตาแห่งการได้อยู่ร่วมกับท่านแล้ว ก็จะกลายเป็นสื่อในการสั่งสอนและอบรมขัดเกลามนุษย์คนอื่น ๆ การส่งมาของนบีนั้นเป็นการส่งมาโดยตรง (และเรียกสิ่งนี้ว่า นุบูวะฮ์) ส่วนการได้รับมอบหมายและการมอบหน้าที่ให้แก่อุมมะฮ์นั้นมีลักษณะเป็นการผ่านสื่อกลางและในฐานะตัวแทน การส่งมาของท่านนบี ﷺ คือการส่งมาที่ครอบคลุมเช่นนี้ ซึ่งควบคู่กับท่าน ประชาชาติทั้งประชาชาติหนึ่งได้ถูกทำให้เป็น "อวัยวะ" และเครื่องมือเพื่อรับใช้และเผยแผ่ตำแหน่งนุบูวะฮ์ของท่าน และได้มีการใช้คำว่า "บิอ์ษะฮ์" และคำที่มีความหมายเดียวกันกับบิอ์ษะฮ์สำหรับอุมมะฮ์นี้ ในอัลกุรอานได้กล่าวไว้ว่า

كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِٱلْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ ٱلْمُنكَرِ

«บรรดาประชาชาติที่ได้ถูกให้บังเกิดขึ้นมาทั้งหมดนั้น พวกเจ้าเป็นประชาชาติที่ดีที่สุดในหมู่พวกเขา พวกเจ้าใช้ผู้คนให้กระทำความดี และห้ามปรามจากการกระทำที่ชั่ว» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:110)

และในหะดีษก็ได้ใช้คำว่า "บิอ์ษะฮ์" เช่นกัน ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวแก่บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ว่า

فانّما بعثتم ميسرين ولم تبعثوا معسرين.

«แท้จริงพวกท่านถูกส่งมาเพื่อเป็นผู้ทำให้ง่าย (สร้างความสะดวก) และพวกท่านไม่ได้ถูกส่งมาเพื่อเป็นผู้ทำให้ยาก (สร้างความลำบาก)»[^1]

เนื้อหาเฉพาะของบทนี้คือเรื่องที่ว่าด้วยชีวประวัติของบรรดานบี (อ.ล.) และ […]

[^1]: หน้า 85

ลักษณะนิสัยและอุปนิสัยของพวกท่าน วิธีการดะอ์วะฮ์ ตลอดจนแบบอย่างการเทศนาและการอธิบายให้เข้าใจของพวกท่าน จากสิ่งนี้ทำให้ประจักษ์ถึงความลึกซึ้งในทัศนะของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) การศึกษาอย่างลึกซึ้งของท่านในเรื่องคุณลักษณะเฉพาะของการเป็นนบีและของบรรดานบี ตลอดจนการใคร่ครวญอัลกุรอานอันทรงเกียรติอย่างลึกซึ้งของท่าน[^1]

ความเสื่อมสลายของคุณค่าทางศีลธรรมและอีมานในอารยธรรมเปอร์เซียและโรมัน และความตกต่ำของมนุษยชาติ

แม้ว่ายุคญาฮิลียะฮ์จะมิได้จำกัดอยู่เฉพาะกับชาวอาหรับ หากแต่เป็นวิกฤตการณ์ระดับโลกด้านความเชื่อ ศีลธรรม สังคม เศรษฐกิจ และการเมือง ที่ครอบคลุมไปทั่วทั้งโลก ทว่าชาวเปอร์เซียและชาวโรมันคือผู้นำและผู้รับผิดชอบที่แท้จริงของวิกฤตการณ์นี้ เพราะอารยธรรมของพวกเขาในเวลานั้นถูกถือว่าเป็นมาตรฐานของโลก และผู้คนในทุกหนแห่งต่างก็ลอกเลียนแบบอารยธรรมนั้น ส่วนดินแดนของพวกเขาเอง ทั้งเมืองศูนย์กลางและสังคมต่าง ๆ ก็ตกอยู่ภายใต้ผลกระทบของมันมากที่สุด

ภาพสภาพการณ์ที่ท่านชาฮ์ได้วาดไว้ และสาเหตุต่าง ๆ ที่ท่านได้อธิบายไว้นั้น ไม่เคยพบภาพที่ดีกว่านี้ในหนังสือเล่มใดเลยว่าด้วยชีวประวัติและประวัติศาสตร์ที่ถูกเขียนขึ้นในอดีต หรือจากปลายปากกาของปราชญ์ผู้ใดในสาขาปรัชญาประวัติศาสตร์และสังคมศาสตร์ ณ ตรงนี้เองที่ปากกาของท่านชาฮ์ได้แสดงพรสวรรค์ออกมาอย่างเต็มที่ และพลังในการเขียนกับความงดงามทางวรรณศิลป์ของท่านก็ปรากฏถึงจุดสูงสุด[^2]

เนื้อหานี้ถูกยกมาไว้ ณ ที่นี้ ก็เพื่อให้ประจักษ์ถึงทัศนะอันลึกซึ้งของท่านชาฮ์ที่มีต่อประวัติศาสตร์ ความสามารถในการเข้าถึงสัจธรรม และความสามารถที่อัลลอฮ์ทรงประทานให้ในการวิเคราะห์สภาพการณ์ได้อย่างถูกต้อง ท่านชาฮ์ได้เขียนไว้ว่า:—

[^1]: หน้า 86 [^2]: ส่วนนี้เป็นตัวอย่างหนึ่งของความราบรื่น พลังแห่งถ้อยคำ และความงดงามทางวรรณศิลป์ ด้วยเหตุนี้ผู้เขียนจึงได้รวมไว้เป็นตัวอย่างหนึ่งในหนังสือรวมคัดสรรวรรณกรรมอาหรับ "มุคตาร็อต" (مختارات)

ด้วยเหตุที่ได้ปกครองอย่างเสรีมาหลายศตวรรษ หมกมุ่นอยู่กับความเพลิดเพลินแห่งดุนยา หลงลืมอาคิเราะฮ์โดยสิ้นเชิง และตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของชัยฏอนอย่างเต็มที่ ชาวอิหร่านและชาวโรมันจึงได้สร้างความพิถีพิถันและความประณีตอย่างยิ่งในเรื่องความสะดวกสบายของชีวิตและเครื่องอำนวยความสุข พวกเขาพยายามแข่งขันกันเพื่อนำหน้ากันและโอ้อวดกันในความก้าวหน้าและความหรูหราทุกรูปแบบ บรรดาช่างฝีมือผู้ยิ่งใหญ่ ผู้มีศิลปะ และผู้มีความเชี่ยวชาญจากทุกมุมโลกได้มารวมตัวกันอยู่ในศูนย์กลางเหล่านั้น พวกเขาคิดค้นความประณีตใหม่ ๆ ในเครื่องประดับประดาและเครื่องอำนวยความสุข และประดิษฐ์รูปแบบใหม่ ๆ ขึ้นอยู่เสมอ ซึ่งผู้คนก็นำไปปฏิบัติตามในทันที และมีการเพิ่มเติมและสร้างสรรค์สิ่งใหม่ ๆ อยู่ตลอดเวลา ผู้คนต่างภาคภูมิใจในสิ่งเหล่านี้ มาตรฐานการครองชีพได้สูงขึ้นถึงขนาดที่ว่า หากผู้ใดในหมู่ขุนนางคาดผ้าคาดเอวที่มีราคาต่ำกว่าหนึ่งแสนดิรฮัม หรือสวมมงกุฎที่มีราคาต่ำกว่านั้น ก็จะถูกถือว่าเป็นเรื่องน่าตำหนิอย่างยิ่ง หากผู้ใดไม่มีวังอันโอ่อ่า น้ำพุ ห้องอาบน้ำ สวน อาหารเลิศรส สัตว์พาหนะชั้นดี และทาสหนุ่มรูปงาม และหากในการกินและการแต่งกายของเขาไม่มีความหรูหราฟุ่มเฟือย เขาก็จะไม่ได้รับเกียรติใด ๆ ในหมู่คนชั้นเดียวกัน รายละเอียดในเรื่องนี้ยาวมาก ท่านทั้งหลายสามารถเปรียบเทียบได้จากสภาพของบรรดากษัตริย์ในประเทศของท่านเองที่ท่านได้เห็นและรู้จัก[^1]

ความฟุ่มเฟือยทั้งหมดนี้ได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตและสังคมของพวกเขา และฝังรากลึกอยู่ในจิตใจของพวกเขาจนไม่อาจถอนออกได้ด้วยวิธีใดเลย ด้วยเหตุนี้จึงเกิดโรคร้ายที่ไม่มีทางรักษาขึ้น ซึ่งได้แพร่ไปทั่วทั้งชีวิตในเมืองและ…

[^1]: เป็นการกล่าวพาดพิงถึงบรรดากษัตริย์แห่งดิลลีและกษัตริย์ราชวงศ์โมกุล

…ได้แผ่ซึมเข้าไปในระบบอารยธรรมทั้งหมด นี่คือภัยพิบัติอันใหญ่หลวง ซึ่งไม่มีผู้ใดเลยไม่ว่าจะเป็นสามัญชนหรือชนชั้นสูง คนร่ำรวยหรือคนยากจน ที่รอดพ้นจากมันได้ ชีวิตอันฟุ่มเฟือยหรูหราแบบชนชั้นสูงได้ครอบงำพลเมืองทุกคน จนทำให้เขาหมดเรี่ยวแรงที่จะดำเนินชีวิต และภาระแห่งความทุกข์และความกังวลดุจภูเขาลูกหนึ่งได้กดทับอยู่บนศีรษะของเขาตลอดเวลา

ประเด็นก็คือ ความฟุ่มเฟือยเหล่านี้ไม่อาจได้มาโดยไม่ต้องใช้จ่ายเงินมหาศาล และเงินจำนวนมากมายและทรัพย์สินอันไร้ขอบเขตเหล่านี้ก็ไม่อาจหามาได้ หากไม่ขึ้นภาษีอากรและบีบคั้นชาวนา พ่อค้า และผู้ประกอบอาชีพอื่น ๆ หากพวกเขาปฏิเสธที่จะจ่ายตามข้อเรียกร้องเหล่านี้ ก็จะถูกทำสงครามด้วยและถูกลงโทษ และหากพวกเขายอมปฏิบัติตาม ก็จะถูกทำให้เป็นเหมือนลาและวัวที่ถูกใช้งานในการทดน้ำและเพาะปลูก ถูกเลี้ยงดูไว้เพียงเพื่อรับใช้เท่านั้น และไม่เคยได้หยุดพักจากความเหนื่อยยากตรากตรำเลยแม้สักครั้ง

ผลของชีวิตอันยากลำบากและเยี่ยงสัตว์เช่นนี้ก็คือ พวกเขาไม่มีโอกาสและเวลาที่จะเงยศีรษะขึ้น หรือแม้แต่จะคิดถึงความผาสุกในโลกหน้า บ่อยครั้งที่ทั่วทั้งประเทศ ไม่พบแม้แต่คนเดียวที่ใส่ใจและให้ความสำคัญกับศาสนาของตน"[^1]

การอภิปรายที่เป็นประโยชน์อื่น ๆ บางประการ

หลังจากนี้ จะเป็นการอภิปรายว่า รากฐานของศาสนานั้นเป็นหนึ่งเดียว ส่วนบทบัญญัติ (ชะรีอะฮ์) และแนวทางนั้นแตกต่างกันไปตาม…

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة), บทว่าด้วยการดำรงไว้ซึ่งความเกื้อกูล (อิรติฟากาต) และการปฏิรูปประเพณี, เล่ม 1 หน้า 103–107

ความแตกต่างเกิดขึ้นตามการคำนึงถึงยุคสมัยและกลุ่มชน จากนั้นท่านได้อธิบายว่า เหตุใดจึงมีการเอาผิดตามแนวทางเหล่านั้น ทั้งที่ศาสนามีรากฐานเดียวกัน?

หลังจากการอภิปรายย่อยเกี่ยวกับความง่าย (ตัยซีร) การส่งเสริม (ตัรฆีบ) และการเตือนสำทับ (ตัรฮีบ) ฯลฯ ท่านชาห์ได้พิสูจน์ถึงความจำเป็นของศาสนาที่ยกเลิกศาสนาทั้งปวงก่อนหน้า และอธิบายว่าจะปกป้องศาสนาจากการบิดเบือนได้อย่างไร การบิดเบือนเข้ามาในศาสนาทางประตูและช่องทางใดบ้าง ปรากฏออกมาในรูปแบบใด และมีรูปลักษณ์อย่างไรบ้าง? และชะรีอะฮ์ได้เลือกใช้แนวทางใดและวางมาตรการอะไรไว้เพื่อสกัดกั้นสิ่งนั้น? จากนั้นท่านได้อธิบายโดยละเอียดว่า ในสมัยที่ท่านนบี ﷺ ได้รับการแต่งตั้งเป็นเราะซูลนั้น สภาพของยุคญาฮิลียะฮ์เป็นอย่างไร ซึ่งท่านนบี ﷺ ได้ทำการปฏิรูปแก้ไข?

สถานะของหะดีษและซุนนะฮ์ และท่าทีของประชาชาติต่อสิ่งเหล่านั้น

บทอภิปรายที่เจ็ดมีชื่อว่า «บทว่าด้วยการนำชะรีอะฮ์มาจากหะดีษของท่านนบี ﷺ» ในส่วนนี้มีการอภิปรายที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับการทำความเข้าใจหะดีษและซุนนะฮ์ การวินิจฉัยประเด็นปัญหาจากหะดีษและซุนนะฮ์ ประเภทต่าง ๆ ของวิชาความรู้แห่งนุบูวะฮ์ ลักษณะและวิธีการรับชะรีอะฮ์มาจากท่านนบี ระดับชั้นของตำราหะดีษ วิธีการนำความหมายทางศาสนบัญญัติมาจากอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และการประสาน การปรับให้สอดคล้อง หรือการให้น้ำหนักระหว่างหะดีษที่แตกต่างกัน ในเรื่องนี้ท่านชาห์ได้อภิปรายด้วยความลึกซึ้งและความละเอียดถี่ถ้วนอย่างยิ่ง พร้อมทั้งอธิบายถึงสาเหตุของความแตกต่างระหว่างศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีนในประเด็นปลีกย่อย (ฟุรูอ์) หลังจากยกตัวอย่างประกอบแล้ว ท่านได้อธิบายถึงความแตกต่างในมัซฮับของบรรดานักนิติศาสตร์ (ฟุก็อฮาอ์) และความแตกต่างระหว่างความเห็นต่างของอะฮ์ลุลหะดีษกับอัศฮาบุรเราะอ์ ซึ่งก่อนศตวรรษที่สี่

และหลังจากนั้นผู้คนมีแนวทางและวิธีการอย่างไรในการสอบถามปัญหาต่าง ๆ และในการปฏิบัติตามสิ่งเหล่านั้น และสามัญชนกับผู้รู้ชั้นสูงมีท่าทีอย่างไรในเรื่องนี้ ท่านได้อธิบายสิ่งเหล่านี้ไว้อย่างละเอียดและชัดเจน ซึ่งประกอบด้วยการวิเคราะห์ที่ลึกซึ้งและละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง ซึ่งเป็นสิ่งที่หาได้ยากมากในตำราวิชาอิลมุลกะลามหรืออุศูลุลฟิกฮ์เล่มใด ๆ

เคล็ดลับและวิทยปัญญาของฟัรฎูและรุก่น

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้อภิปรายหะดีษต่าง ๆ ตั้งแต่เรื่องอะกีดะฮ์ไปจนถึงอิบาดาต มุอามะลาต อิห์ซานและตัซกียะฮ์ มะกอมาตและอะห์วาล วิธีการประกอบอาชีพ การบริจาคโดยสมัครใจและการช่วยเหลือกัน การบริหารครัวเรือน คิลาฟะฮ์ การตัดสินคดี ญิฮาด มารยาทในการรับประทานอาหาร มารยาทในการคบหาสมาคม การอยู่ร่วมกันในสังคม และในตอนท้ายคือฟิตนะฮ์ เหตุการณ์ภายหลังจากนั้น และสัญญาณของวันกิยามะฮ์ และในการนี้ท่านยังได้นำเสนอบทสรุปของชีวประวัติท่านนบี ﷺ ไว้ด้วย ท่านได้อธิบายเคล็ดลับและเป้าหมายของหมวดต่าง ๆ เหล่านี้ในลักษณะที่ความเชื่อมโยงระหว่างประเด็นเหล่านั้นกับชีวิต อารยธรรม และจริยธรรม ไม่ขาดตอนลงเลย และแท้จริงแล้วนี่คือเนื้อหาหลักของหนังสือเล่มนี้ เจตนารมณ์ของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) คือ ให้การสอนหะดีษดำเนินไปภายใต้แสงสว่างแห่งวิทยปัญญาและเคล็ดลับเหล่านี้ โดยเชื่อมโยงกับการปฏิบัติและจริยธรรม อารยธรรมและการอยู่ร่วมกันในสังคม ความผาสุกของมนุษย์ และความสัมพันธ์ระหว่างกัน เพื่อให้ส่งผลกระทบอย่างเต็มที่ต่อชีวิต การปฏิบัติและจริยธรรม อารยธรรมและสังคม เพื่อพิสูจน์ความสอดคล้องระหว่างเหตุผล (อักล์) กับตัวบท (นักล์) และเพื่อไม่ให้ผู้วิจารณ์มีโอกาสคัดค้าน ลดทอนคุณค่า ประโยชน์ ความสำคัญ และความจำเป็นของหะดีษและซุนนะฮ์ (ซึ่งท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้มองเห็นล่วงหน้าด้วยสายตาอันยาวไกลและหยั่งถึงความจริง) และก่อให้เกิดความสับสนทางความคิด สิ่งที่ท่านชาฮ์ได้เขียนไว้เกี่ยวกับรุก่นภาคปฏิบัติและฟัรฎูทั้งสี่ประการนั้น เป็นส่วนเฉพาะของท่าน และเป็นหนึ่งในลักษณะเด่นของ "หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة) ในที่นี้ จะยกมาเป็นตัวอย่างเพียงเป้าหมายและเคล็ดลับของการถือศีลอด (ศิยาม) และหัจญ์ รวมทั้งวิทยปัญญาของรูปแบบทางอิสลามและทางชะรีอะฮ์ของทั้งสองประการนี้

สิ่งที่ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ได้เขียนไว้นั้น จะนำเสนอดังต่อไปนี้

ขณะกล่าวถึงการถือศีลอด ปริมาณของมัน และเหตุผลแห่งการกำหนดจำนวนวันของการถือศีลอด (ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของชะรีอะฮ์อิสลาม) รวมทั้งเมื่ออภิปรายถึงบทบัญญัติทางศาสนาของมัน ท่านได้เขียนไว้ว่า

«หากในเรื่องการถือศีลอดปล่อยให้ (กำหนดเวลา จำนวน และปริมาณ) เป็นไปตามความสมัครใจ ประตูแห่งการตีความเลี่ยงและการหลบหนีก็จะเปิดออก ประตูแห่งการสั่งใช้ในสิ่งที่ดีและการห้ามปรามจากสิ่งที่ชั่วก็จะถูกปิดลง และการเชื่อฟังอันยิ่งใหญ่ที่สุดของอิสลามนี้ก็จะตกเป็นเหยื่อของความประมาทเลินเล่อ»[^1]

หลังจากนั้น ขณะกล่าวถึงปริมาณและจำนวนของมัน ท่านเขียนว่า

«การกำหนด (ระยะเวลา) ของมันก็เป็นสิ่งจำเป็นเช่นกัน เพื่อมิให้มีช่องทางแก่การทำเกินเลยและการทำหย่อนยาน หากมิได้เป็นเช่นนั้น บางคนก็จะถือศีลอดเพียงน้อยนิดจนไม่ได้รับประโยชน์ใด ๆ และไม่เกิดผลใด ๆ ขึ้น ขณะที่บางคนก็จะสุดโต่งและทำมากเกินไปจนความอ่อนเพลียและความอ่อนแอของเขาถึงขีดสุด และเขาก็จะกลายเป็นคนกึ่งตาย แท้จริงแล้วการถือศีลอดคือยาถอนพิษที่ถูกจัดเตรียมไว้เพื่อทำลายพิษของนัฟซู ดังนั้นจึงจำเป็นต้องคำนึงถึงความพอเหมาะในเรื่องนี้»[^2]

จากนั้น ขณะเปรียบเทียบระหว่างการถือศีลอดทั้งสองประเภท (คือ ประเภทหนึ่งที่งดเว้นอย่างสมบูรณ์จากการกินการดื่มและจากทุกสิ่งที่ขัดต่อการถือศีลอด และอีกประเภทหนึ่งที่งดเว้นจากบางสิ่งแต่ไม่งดเว้นจากบางสิ่ง) ท่านได้ให้น้ำหนักแก่ประเภทแรก และขณะอธิบายถึงความประเสริฐของมันในแง่ของประสบการณ์ การวิเคราะห์ทางวิชาการ และจิตวิทยา ท่านได้เขียนไว้ว่า

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) เล่ม 2 หน้า 37 [^2]: แหล่งเดียวกัน

"การลดอาหารมีสองวิธี วิธีหนึ่งคือลดปริมาณอาหารลง อีกวิธีหนึ่งคือยืดช่วงเวลาระหว่างมื้ออาหารให้ยาวนานพอที่จุดประสงค์จะบรรลุผลได้ ในชะรีอะฮ์ได้เลือกใช้วิธีหลังนี้ เพราะด้วยวิธีนี้จะทำให้รู้สึกถึงความหิวและความกระหายได้อย่างถูกต้อง ตัณหาความอยากแบบสัตว์ถูกกระทบอย่างจัง และเห็นได้อย่างเป็นรูปธรรมว่ามันลดลง ตรงกันข้ามกับวิธีแรก ประการแรก การที่จะเกิดผลพิเศษใด ๆ ต่อมนุษย์นั้น ย่อมไม่อาจเกิดขึ้นได้เพราะการกินอาหารยังคงต่อเนื่องอยู่ ประการที่สอง การวางกฎเกณฑ์ทั่วไปสำหรับวิธีแรกนั้นเป็นเรื่องยากมาก เพราะผู้คนมีสภาพแตกต่างกัน คนหนึ่งกินหนึ่งปาว อีกคนหนึ่งกินครึ่งเซอร์ ดังนั้นด้วยการกำหนดในลักษณะนี้ หากเป็นผลดีแก่คนหนึ่ง ก็จะเป็นผลเสียแก่อีกคนหนึ่ง"[^1]

ท่านกล่าวว่า ในการกำหนดนี้และในการยึดถือเวลา ความพอดีเป็นสิ่งจำเป็น ท่านเขียนว่า:

"สิ่งนี้ก็จำเป็นเช่นกัน คือระยะเวลานี้ต้องไม่ทำให้ตกอยู่ในภาระที่เกินความสามารถ เช่น สามวันสามคืน เพราะสิ่งนี้อยู่นอกขอบเขตของชะรีอะฮ์และขัดกับเจตนารมณ์ของมัน และโดยทั่วไปก็เป็นไปไม่ได้ที่จะปฏิบัติตาม"[^2]

สิ่งที่ท่านได้เขียนไว้เกี่ยวกับหัจญ์นั้น เป็นการอภิปรายที่โดดเด่นและไม่มีผู้ใดเทียบได้โดยสิ้นเชิง ท่านชาห์ (ร.ฮ.) กล่าวว่า:

"(ในบรรดาเป้าหมายของหัจญ์) คือการรักษามรดกที่ท่านนบีอิบรอฮีม (อ.) และท่านนบีอิสมาอีล (อ.) ได้ทิ้งไว้ให้แก่เรา เพราะทั้งสองท่านเป็นอิมามแห่งมิลละฮ์อัลหะนีฟียะฮ์ และอาจกล่าวได้ว่าเป็นผู้ก่อตั้งและผู้วางรากฐานมิลละฮ์นี้ในดินแดนอาหรับ ท่านนบี ﷺ

[^1]: หุจญะตุลลอฮิลบาลิฆะฮ์ (حجة الله البالغة) เล่ม 2 หน้า 37 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 31

...การแต่งตั้งท่านนบี ﷺ ก็เพื่อเหตุนี้เช่นกัน คือเพื่อให้ศาสนาของท่านนบีอิบรอฮีมผู้ใฝ่หาสัจธรรม (มิลละฮ์หะนีฟียะฮ์) มีชัยในโลกโดยผ่านท่าน และธงของมันได้โบกสะบัดสูงเด่น

อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

مِّلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَٰهِيمَ

«(นี่คือ) ศาสนาของบิดาของพวกเจ้า คืออิบรอฮีม»[^1]

ด้วยเหตุนี้ จึงจำเป็นที่เราจะต้องรักษาสิ่งต่าง ๆ ที่เราได้รับเป็นมรดกจากอิมามแห่งศาสนานี้ เช่น คุณลักษณะแห่งฟิฏเราะฮ์[^2] และพิธีกรรมของการทำหัจญ์ ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า

قفوا على مشاعركم فانكم على إرث من إرث أبيكم

«จงหยุดยืนอยู่ ณ มะชาอิร (สถานที่ประกอบพิธีหัจญ์) ของพวกท่านเถิด เพราะพวกท่านคือผู้สืบทอดมรดกส่วนหนึ่งจากมรดกของบิดาของพวกท่าน»[^3]

นอกจากนี้ ท่านยังได้อธิบายถึงวิทยปัญญาอีกประการหนึ่งของหัจญ์ โดยเขียนว่า

"เช่นเดียวกับที่รัฐบาลจำเป็นต้องมีการสำรวจและตรวจตราทั่วไปเป็นระยะ ๆ เพื่อจะได้รู้ว่าผู้ใดจงรักภักดี ผู้ใดเป็นกบฏ ผู้ใดรู้หน้าที่ ผู้ใดเกียจคร้านหลบเลี่ยงงาน และเพื่อให้ความซื่อสัตย์ของรัฐบาลเป็นที่เลื่องลือ ชื่อเสียงของรัฐบาลสูงส่ง และให้เจ้าหน้าที่กับประชาชนได้รู้จักคุ้นเคยกัน ฉันใด ประชาชาติก็จำเป็นต้องมีหัจญ์ ฉันนั้น เพื่อ (ให้แยกแยะ) ผู้กลับกลอก (มุนาฟิก) ออกจากผู้ที่ไม่ใช่มุนาฟิก...

[^1]: ซูเราะฮ์อัล-หัจญ์ 22:78 [^2]: คุณลักษณะแห่งฟิฏเราะฮ์ หมายถึงสิบประการดังต่อไปนี้ คือ การเล็มหนวด การไว้เครา การแปรงฟันด้วยไม้สิวาก การล้างจมูกด้วยน้ำ การตัดเล็บ การล้างข้อนิ้ว การถอนขนรักแร้ การโกนขนที่อวัยวะเพศ การชำระล้างด้วยน้ำ (อิสตินญาอ์) และการขลิบ (คิตาน) ท่านอบูดาวูดรายงานจากท่านหญิงอาอิชะฮ์ (ร.ฎ.) (ผู้รายงานกล่าวเกี่ยวกับสิ่งที่สิบว่า ข้าพเจ้าลืมไปแล้ว อาจจะเป็นการบ้วนปาก แต่ท่านกอฎีอิยาฎ (ร.ฮ.) และอิมามนะวะวี (ร.ฮ.) ระบุว่าสิ่งที่สิบคือการขลิบ) [^3]: หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) เล่ม 1

ให้แยกแยะได้ ในศาสนาของอัลลอฮ์ตะอาลา และให้หมู่คณะต่างๆ มาปรากฏตัวในราชสำนักของอัลลอฮ์ตะอาลาเป็นกลุ่มๆ ผู้คนจะได้ทำความรู้จักซึ่งกันและกัน และแต่ละคนจะได้รับประโยชน์จากผู้อื่นในสิ่งที่ตนไม่มี เพราะสิ่งที่ดีเลิศและน่าปรารถนาทั้งหลายโดยทั่วไปแล้วย่อมได้มาด้วยการคบหาสมาคมและการอยู่ร่วมกัน และด้วยการได้เห็นซึ่งกันและกัน»[^1]

นอกจากนี้ท่านยังกล่าวว่า

«เนื่องจากฮัจญ์เป็นโอกาสที่ทุกคนมารวมตัวกัน จึงเป็นประโยชน์อย่างยิ่งในการปกป้องจากประเพณีที่ผิดๆ ต่างๆ[^2] สำหรับประชาชาติแล้ว ไม่มีสิ่งใดในระดับที่จะเทียบเท่ากับฮัจญ์ได้ ในการรำลึกถึงเรื่องราวของบรรดาอิมามและผู้นำของตน และในการปลุกเร้าความปรารถนาที่จะเจริญรอยตามพวกท่านให้เกิดขึ้นในหัวใจ»[^3]

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนไว้ว่า

«(ในบรรดาเป้าหมายของฮัจญ์) ยังมีอีกประการหนึ่ง ซึ่งเปรียบได้กับการที่รัฐบาลทั้งหลายจัดนิทรรศการหรืองานเฉลิมฉลองของทางราชการ ซึ่งผู้คนจากทุกสารทิศทั้งใกล้และไกลมารวมตัวกันเพื่อชม ได้พบปะกัน ได้รู้จักคำสอนของรัฐและของประชาชาติของตน และได้แสดงความเคารพต่อสถานที่อันศักดิ์สิทธิ์ของมัน ในทำนองเดียวกัน ฮัจญ์ก็คือนิทรรศการหรืองานเฉลิมฉลองอย่างเป็นทางการของชาวมุสลิม ซึ่งในนั้นความยิ่งใหญ่ของพวกเขาได้ปรากฏ พลังของพวกเขาได้รวมเป็นหนึ่ง และนามของประชาชาติของพวกเขาได้เจิดจรัส»

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجۃ اللہ البالغہ) เล่ม 1 หน้า 59–60 [^2]: ในนี้รวมถึงการบิดเบือนศาสนา บิดอะฮ์ ส่วนเพิ่มเติมตามท้องถิ่น และสิ่งใหม่ทั้งหลาย [^3]: แหล่งเดิม หน้า 59–60

อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า:

وَإِذْ جَعَلْنَا ٱلْبَيْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْنًا

«และ (จงรำลึกถึงเวลานั้นด้วย) เมื่อเราได้ทำให้บ้าน (อัลกะอ์บะฮ์) เป็นสถานที่กลับมาชุมนุมสำหรับมนุษย์และเป็นสถานที่แห่งความปลอดภัย»[^1] (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:125)[^2]

ความครอบคลุมของหนังสือ

คุณลักษณะพิเศษประการหนึ่งของหนังสือเล่มนี้ก็คือ นอกเหนือจากหมวดและประเด็นต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับฟิกฮ์ หะดีษ อะกีดะฮ์ อิบาดะฮ์ และมุอามะลาตแล้ว ยังมีประเด็นว่าด้วยการบริหารจัดการครัวเรือน การปกครอง (คิลาฟะฮ์) และการพิพากษา หมวดว่าด้วยการเลี้ยงชีพ และมารยาทในการคบหาสมาคม ซึ่งเกี่ยวข้องกับจริยธรรม การอยู่ร่วมในสังคม อารยธรรม และการดำรงชีพ ซึ่งโดยทั่วไปแล้วไม่อาจคาดหวังได้ว่าจะพบในตำราฟิกฮ์หรือตำรากะลามเล่มใด

อิห์ซานและการขัดเกลาจิตใจ (ตัซกิยะตุนนัฟส์)

ยิ่งไปกว่านั้น ท่านชาฮ์ศอฮิบยังได้เรียบเรียงและนำเสนอระบบแห่งอิห์ซานและการขัดเกลาจิตใจไว้ในหนังสือเล่มนี้ โดยอาศัยแสงสว่างแห่งหะดีษและซีเราะฮ์ ซึ่งเมื่อมนุษย์ดำเนินตามแล้ว ก็สามารถไปถึงระดับขั้นอันสูงส่งที่สุดแห่งความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์ ตลอดจนระดับขั้นแห่งวิลายะฮ์ มะกอมาต และอะห์วาลได้ หมวดว่าด้วยอิห์ซานนี้ครอบคลุมตั้งแต่หน้า 66 ถึงหน้า 100 ของหนังสือ ในหมวดนี้ท่านชาฮ์ศอฮิบได้อภิปรายถึงสื่อกลางต่าง ๆ ที่ปรากฏอยู่ในหะดีษเศาะฮีห์ ท่านเน้นย้ำเพียงการระลึกถึงสิ่งเหล่านั้น ความตั้งใจและเจตนา (เนียต) และการหันจิตใจไปสู่สภาวะภายในและสู่รูหฺพร้อมกับร่างกาย พร้อมกันนั้นก็ […] ปัจจัยแทรกซ้อนเหล่านั้น

[^1]: ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 125 [^2]: หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) เล่ม 2 หน้า 43

โรคภัย (ทางจิตใจ) ที่มักเกิดขึ้นนั้น ท่านได้กำหนดการรักษาด้วยวิธีการที่ได้รับการบัญญัติไว้ในศาสนา และด้วยการปฏิบัติฟัรฎู อิบาดะฮ์ และการซิกรุลลอฮ์ นอกจากนี้ ท่านยังได้อธิบายวิธีรักษาอุปนิสัยที่ต่ำทราม และวิธีบรรลุอุปนิสัยอันประเสริฐ ด้วยแนวทางที่ระบุไว้ชัดเจนในชะรีอะฮ์และซุนนะฮ์

ในบทนี้ ท่านได้รวบรวมบทซิกร์ที่มีรายงานสืบทอดมา (อัซการ มะอ์ษูเราะฮ์) บทดุอาอ์ที่ได้รับการบัญญัติไว้ และสำนวนการขออภัยโทษ (อิสติฆฟาร) ที่สำคัญไว้ด้วย และได้อธิบายวิธีการขอดุอาอ์ที่ทรงพลังและถูกตอบรับ พร้อมทั้งเงื่อนไขของมัน ในเรื่องนี้ท่านได้เน้นย้ำให้ปฏิบัติตามความต้องการตามธรรมชาติ ความจำเป็นในชีวิต และการงานทางศาสนา โดยระลึกถึงเจตนา (นียะฮ์) อยู่เสมอ และได้ชี้แจงให้เห็นชัดว่าผลและสภาวะของสิ่งเหล่านี้แตกต่างกัน ท่านกล่าวว่า:

اعلم ان النيّة روح والعبادة جسد، ولا حياة للجسد بدون الروح، والروح لها حياة بعد مفارقة البدن، ولكن لا يظهر آثار الحياة كاملة بدونه

«พึงเข้าใจให้ดีเถิดว่า เจตนา (นียะฮ์) คือวิญญาณ และอิบาดะฮ์คือร่างกาย ชีวิตของร่างกายย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากวิญญาณ ส่วนวิญญาณนั้นยังคงมีชีวิตอยู่แม้ภายหลังการพรากจากร่างกายแล้ว แต่ร่องรอยของชีวิตจะไม่ปรากฏอย่างสมบูรณ์หากปราศจากร่างกาย»

ولذلك قال الله تعالى "لَنْ يَّنَالَ اللّٰهَ لُحُوْمُهَا وَلَا دِمَآؤُهَا وَلٰكِنْ يَّنَالُهُ التَّقْوٰى مِنْكُمْ"

«ด้วยเหตุนี้ อัลลอฮ์ ตะอาลา จึงตรัสว่า "เนื้อและเลือดของสัตว์พลีเหล่านั้นจะไม่ไปถึงอัลลอฮ์ แต่สิ่งที่จะไปถึงพระองค์คือความยำเกรง (ตักวา) ของพวกท่าน"» (ซูเราะฮ์อัล-หัจญ์ 22:37)

وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ"

«และท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า "แท้จริงการงานทั้งหลายขึ้นอยู่กับเจตนา"»

จากนั้นท่านได้ให้คำนิยามของ "เจตนา" (นียะฮ์) ไว้ด้วยถ้อยคำดังนี้:—

واعني بالنية المعنى الباعث على العمل من التصديق بما أخبر به الله على ألسنة الرسل من ثواب المطيع وعقاب العاصي أُوحبّ امتثال حكم الله فيما أمر ونهى

«เจตนาในความหมายของเรา คือสภาวะทางจิตใจแห่งการยืนยันศรัทธา ซึ่งผลักดันให้ลงมือปฏิบัติ ได้แก่การเชื่อมั่นในสิ่งที่อัลลอฮ์ได้ทรงสัญญาไว้ผ่านบรรดานบีของพระองค์ ว่าจะประทานผลบุญแก่ผู้เชื่อฟัง และลงโทษผู้ฝ่าฝืน หรือความรักที่จะปฏิบัติตามบัญชาของอัลลอฮ์ในสิ่งที่พระองค์ทรงใช้และทรงห้าม ซึ่งเป็นเหตุให้ปฏิบัติตามบัญชานั้นและระมัดระวังตนจากการฝ่าฝืน»[^1]

ในตอนท้ายของบทนี้ ท่านชาฮ์ได้คัดเลือกและยกหะดีษจำนวนหนึ่งมาเกี่ยวกับการบรรลุคุณธรรมอันประเสริฐ การปฏิบัติตามสิทธิของปวงบ่าว (หุกูกุลอิบาด) และการอยู่ร่วมกันในสังคมอย่างดีงาม ซึ่งหากปฏิบัติตามแล้ว มนุษย์ย่อมสามารถบรรลุถึงระดับสูงสุดของอิห์ซานและการขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะฮ์) ได้ จากนั้นท่านได้กล่าวถึงมะกอมาต (ระดับขั้น) และอะห์วาล (สภาวะทางจิตวิญญาณ) ซึ่งได้มาเป็นผลจากอิห์ซานและการขัดเกลาจิตใจ และเป็นผลของรัศมีภายใน การตื่นตัวของหัวใจ ความบริสุทธิ์ของนัฟซู ความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์ ตลอดจนการสนับสนุนและความปีติยินดีของมะลาอ์อัลอะอ์ลา (หมู่มลาอิกะฮ์ชั้นสูง)

ญิฮาด

ในหนังสือเล่มนี้มีบทว่าด้วยเรื่องญิฮาดอยู่ทั้งบทเช่นกัน[^2] และท่านชาฮ์ได้เริ่มบทนี้ด้วยถ้อยคำอันชวนให้ขบคิดและน่าตื่นตะลึง ซึ่ง [ครอบคลุม] ประวัติศาสตร์ทั้งหมดของศาสนาและประชาชาติต่าง ๆ รวมถึงเป้าหมายแห่งการสร้างมนุษย์

[^1]: อ้างแล้ว เล่มที่ 2 หน้า 83–84 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 167–178

และมีเพียงผู้รู้แจ้ง (อาริฟ) ที่มองเห็นระบบอันพึงประสงค์ของผู้สร้างจักรวาลอย่างลึกซึ้งเท่านั้นที่จะเขียนได้ว่า:

اعلم ان أتم الشرائع وأكمل النواميس هو الشرع الذى يؤمر فيه بالجهاد

«พึงรู้เถิดว่า ชะรีอะฮ์ที่สมบูรณ์ที่สุดและกฎหมายที่ครบถ้วนที่สุดนั้น คือชะรีอะฮ์ที่มีการสั่งใช้ให้ทำญิฮาด»[^1]

หลังจากนั้นท่านได้อธิบายเรื่องนี้ และพิสูจน์ด้วยหลักเหตุผลและหลักฐานจากตัวบท แล้วจึงกล่าวถึงความประเสริฐของญิฮาด ตลอดจนหลักการและเหตุปัจจัยของมัน[^2]

กล่าวโดยสรุป หนังสือเล่มนี้ ด้วยความครอบคลุม ความลึกซึ้ง การนำเสนอศาสนาและชะรีอะฮ์อย่างกว้างขวางแต่เชื่อมโยงกันเป็นระบบ และด้วยข้อคิดและผลการค้นคว้าอันล้ำค่านับร้อยที่กระจายอยู่ทั่วหน้ากระดาษของหนังสือ จึงมีลักษณะโดดเด่นเป็นเอกลักษณ์ในหลายแง่มุมในคลังหนังสือของอิสลาม และเป็นการยืนยันถ้อยคำที่ว่า «คนรุ่นแรกได้ละสิ่งต่าง ๆ ไว้มากมายให้แก่คนรุ่นหลัง» เมาลานาชิบลี (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องในหนังสือที่มีชื่อเสียงของท่าน «อิลมุลกะลาม» (علم الکلام) ว่า:

«หลังจากอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และอิบนุรุชด์ หรือแม้แต่ในยุคของพวกท่านเอง ความเสื่อมถอยทางปัญญาที่เริ่มขึ้นในหมู่มุสลิมนั้น ทำให้ไม่มีความหวังอีกแล้วว่าจะมีผู้ที่มีทั้งจิตใจและสติปัญญาอันเปี่ยมล้นถือกำเนิดขึ้นมาอีก แต่ทว่าพระผู้ทรงอำนาจยังทรงประสงค์จะแสดงความมหัศจรรย์ของพระองค์ ดังนั้นในยุคสุดท้าย ขณะที่ลมหายใจของอิสลามใกล้จะหมดลง บุคคลเช่นชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ก็ได้ถือกำเนิดขึ้น ซึ่งเมื่อเทียบกับความลึกซึ้งในการวิเคราะห์ของท่านแล้ว ผลงานของอัล-ฆอซาลี อัร-รอซี และอิบนุรุชด์ ก็ยังดูจางลงไป»

ต่อมาท่านเขียนไว้ว่า:

«ชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) มิได้ประพันธ์ผลงานใดภายใต้ชื่อ "อิลมุลกะลาม" และด้วยเหตุนี้

[^1]: แหล่งเดิม หน้า 171 [^2]: แหล่งเดิม

การจะนับท่านเข้าอยู่ในหมู่นักกะลาม (มุตะกัลลิมีน) ดูเผินๆ อาจไม่เหมาะสมนัก แต่หนังสือของท่าน หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) ซึ่งท่านได้อธิบายถึงสัจธรรมและเคล็ดลับต่างๆ ของชะรีอะฮ์ไว้นั้น แท้จริงแล้วคือจิตวิญญาณอันไหลเวียนของวิชากะลาม[^1]"

ปราชญ์แห่งยุค เมาลานาอับดุลหัก ฮักกอนี (ผู้แต่ง ตัฟซีรฮักกอนี และ อะกออิดุลอิสลาม) เขียนไว้ในบทนำของ นิอ์มะตุลลอฮิส-สาบิเฆาะฮ์ (نعمة الله السابغة) ซึ่งเป็นคำแปลของ หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์ ว่า

«ศาสตร์ที่หนังสือเล่มนี้สังกัดอยู่นั้น ก่อนหน้าท่านไม่เคยมีผู้ใดรวบรวมไว้ในที่เดียวกันมาก่อน หัวข้อของศาสตร์นี้คือ "ระบบบทบัญญัติของมุฮัมมัด" ในแง่ของประโยชน์ (มัศละหะฮ์) ที่ก่อให้เกิดคุณค่า (مِنْ حَيْثُ الْمَصْلَحَةِ الْمُفِيْدَةِ) และเป้าหมายของมันคือ ให้มนุษย์ได้รู้ว่าในบทบัญญัติของอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ ﷺ นั้นไม่มีความคับแคบใดๆ และไม่ขัดกับฟิฏเราะฮ์อันบริสุทธิ์ เพื่อให้มนุษย์มีความมั่นใจในบทบัญญัติเหล่านั้นอย่างเต็มที่ และเมื่อเข้าใจว่าเป็นเรื่องที่ตั้งอยู่บนฟิฏเราะฮ์ หัวใจก็จะถูกดึงดูดเข้าหา และจะไม่เกิดความสงสัยในใจเพราะการยุยงของผู้สร้างความคลางแคลงใด และนิยามของมันคือ เป็นวิชาที่ทำให้รู้ถึงหิกมะฮ์ (วิทยปัญญา) ของกฎหมายทางศาสนาและบทบัญญัติทางชะรีอะฮ์ ส่วนหลักพื้นฐานของมันคือวิชาความรู้ทั้งปวง[^2]»

[^1]: อิลมุลกะลาม หน้า 109–111 [^2]: บทนำ นิอ์มะตุลลอฮิส-สาบิเฆาะฮ์

บทที่แปด

ความจำเป็นและคุณประโยชน์ของระบบเคาะลีฟะฮ์ การยืนยันความเป็นเคาะลีฟะฮ์ของคุละฟาอ์ อัร-รอชิดีน และคุณูปการของพวกท่าน ในกระจกเงาของหนังสือ «อิซาละตุล-เคาะฟาอ์ อัน คิลาฟะติล-คุละฟาอ์» (إزالة الخفاء عن خلافة الخلفاء)

ความสำคัญและความโดดเด่นของหนังสือ «อิซาละตุล-เคาะฟาอ์»

«อิซาละตุล-เคาะฟาอ์» เป็นผลงานประพันธ์อันยิ่งใหญ่ชิ้นที่สองของท่านชาห์ (ร.ฮ.) (รองจาก «หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์» (حجة الله البالغة)) และด้วยคุณลักษณะพิเศษหลายประการ จึงเป็นหนังสือที่โดดเด่นและหาที่เปรียบมิได้ในหัวข้อของมัน หนังสือทั้งเล่มเปี่ยมล้นไปด้วยประเด็นทางวิชาการและทางรสนิยมทางจิตวิญญาณ ที่ปลุกเร้าความปีติและความกระตือรือร้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การใคร่ครวญอย่างยาวนานในอัลกุรอานอันทรงเกียรติของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ความสอดคล้องที่ได้รับประทานมา ความเข้าใจอันละเอียดลึกซึ้งในอายะฮ์ต่าง ๆ การที่จิตใจของท่านเชื่อมโยงไปสู่นัยและความหมายแฝงของอายะฮ์ ความละเอียดอ่อนในการวินิจฉัย (อิสติมบาฏ) และความเฉลียวฉลาดอันล้นเหลือ ล้วนปรากฏให้เห็นเป็นตัวอย่างในลักษณะที่ทำให้มนุษย์ผู้เที่ยงธรรมและมีจิตใจเป็นกลางได้ข้อสรุปด้วยตนเองว่า ความรู้นี้มิใช่เพียงความรู้จากตำราและการแสวงหาเท่านั้น ผู้ประพันธ์หนังสือเล่มนี้เป็นผู้ที่ได้รับการขัดเกลาจากหลักสูตรการเรียนการสอนที่แพร่หลายในยุคของท่าน คือตำราตัฟซีร อุศูลุลฟิกฮ์ และอิลมุลกะลาม และเป็นผู้เก็บเกี่ยวผลจากสาขาวิชาเหล่านั้น แต่ความรู้นี้เกี่ยวข้องกับของประทานจากพระผู้เป็นเจ้าและการหลั่งไหลแห่งความโปรดปรานจากพระผู้อภิบาล ถ้อยคำเหล่านี้ได้หลั่งไหลออกมาจากปลายปากกาของท่านชาห์ (ร.ฮ.) เองอย่างมิได้ตั้งใจ ณ ตอนต้นของหนังสือว่า:

«แน่แท้ แสงแห่งเตาฟีก (ความช่วยเหลือ) จากพระผู้เป็นเจ้าได้ลงสู่หัวใจนี้» — ความจริงก็คือ แสงแห่งเตาฟีกจากพระผู้เป็นเจ้าได้…

«(อัลลอฮ์) ได้ทรงประทานความรู้หนึ่ง (ที่เป็นวิชาเฉพาะเรื่อง) ลงในหัวใจของบ่าวผู้อ่อนแอผู้นี้ พร้อมด้วยคำอธิบายและรายละเอียดอันกว้างขวาง จนเขารู้ด้วยความรู้อันแน่ชัด (อิลมุลยะกีน) ว่า การยืนยันตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ของท่านเหล่านั้น (อัลคุละฟาอ์ อัรรอชิดีน) เป็นหลักการสำคัญหนึ่งในบรรดาหลักการของศาสนา ตราบใดที่หลักการนี้ยังไม่ได้รับการยอมรับอย่างมั่นคงเต็มที่ ก็จะไม่มีประเด็นใดในบรรดาประเด็นของชะรีอะฮ์ที่จะมั่นคงได้เลย»[^1]

แม้แต่บรรดาอุละมาอ์ผู้สมบูรณ์ด้วยความรู้ ซึ่งมีความเห็นต่างจากท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ในหลายประเด็น และเป็นผู้ที่ดื่มด่ำ ถึงขั้นเป็นอิมามในศาสตร์แห่งเหตุผล (อุลูมอักลียะฮ์) เมื่อได้อ่านหนังสือเล่มนี้แล้ว ก็อดไม่ได้ที่จะยกย่องความรอบรู้อันลึกซึ้งและวิสัยทัศน์อันลุ่มลึกของผู้แต่ง เมาลานามุหฺสิน บิน ยะห์ยา ติรฮุตี (ร.ฮ.) ผู้แต่ง "อัลยานิอ์ อัลญะนี" (اليانع الجني) เล่าว่า ข้าพเจ้าเห็นอาจารย์ของข้าพเจ้า เมาลานาฟัฎลุลหัก ค็อยรอบาดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1278) ใช้เวลาว่างทุกช่วงหมกมุ่นและจดจ่ออยู่กับการอ่านหนังสือเล่มหนึ่ง พวกเราเห็นการจดจ่อเช่นนั้นซึ่งผิดไปจากปกติของท่าน ก็รู้สึกประหลาดใจและอยากรู้ว่าหนังสือเล่มนี้คืออะไร และเป็นผลงานของผู้ใด ท่านจึงกล่าวขึ้นเองว่า ผู้แต่งหนังสือเล่มนี้เปรียบดั่งมหาสมุทรอันเชี่ยวกรากที่ไม่มีฝั่ง แล้วจึงทราบว่า นี่คือ "อิซาละตุลค่อฟาอ์" (إزالة الخفاء) ผลงานของท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งสำเนาหนึ่งของมัน

[^1]: อิซาละตุลค่อฟาอ์ (พิมพ์โดย สุฮัยล์ อะคาเดมี ลาฮอร์) หน้า 1

มาตกอยู่ในมือของเมาลานาแล้ว"[^1]

ฟัครุลมุตะอัคคิรีน อบุลหะซะนาต เมาลานาอับดุลหัยย์ ฟะเราะงีมะหัลลี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1304) ผู้ซึ่งความรอบรู้อันลึกซึ้งทางวิชาการ ความครอบคลุมอันหาได้ยากยิ่งในยุคสมัย และวิสัยทัศน์อันกว้างไกลของท่านเป็นที่เลื่องลือและยอมรับกันทั่วไป ได้กล่าวถึง "อิซาละตุลค็อฟาอ์" ไว้ในหนังสือที่มีชื่อเสียงของท่าน คือ "อัต-ตะอ์ลีก อัล-มุมัจญัด อะลา มุวัฏเฏาะอ์ อัล-อิมาม มุหัมมัด" (التعليق الممجد على موطأ الإمام محمد) ว่า

كتاب عديم النظير في بابه

«เป็นหนังสือที่ไม่มีผู้ใดเทียบเทียมได้ในสาขาของมัน»[^2] (หมายถึง หนังสือเล่มนี้ไม่มีเล่มใดเสมอเหมือนและไม่มีแบบอย่างเทียบได้ในหัวข้อของมัน)

ความสัมพันธ์ระหว่าง "หุจญะตุลลอฮ์" กับ "อิซาละตุลค็อฟาอ์"

หลังจากการประพันธ์ "หุจญะตุลลอฮ์ อัล-บาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة) ซึ่งได้นำเสนอระบบอันครอบคลุมและเชื่อมโยงกันของอิสลามในลักษณะที่ทำให้เห็นถึงความผูกพันและความสัมพันธ์ของอิสลามกับชีวิต สังคม และอารยธรรม และทำให้ประจักษ์ชัดว่า หากไม่ปฏิบัติตามอะกีดะฮ์ อิบาดะฮ์ และบทบัญญัติแห่งชีวิตส่วนรวมที่อิสลามได้นำเสนอไว้ ย่อมไม่อาจคาดหวังให้เกิดสังคมที่สมบูรณ์ อารยธรรมที่ดีงาม และความเป็นส่วนรวมที่สมดุลและเที่ยงตรงได้ เพื่อขยายความและทำให้เป้าหมายนี้สมบูรณ์ และเพื่อผ่านขั้นตอนนี้ไปด้วยลักษณะอันทรงวิชาการและเจาะลึก (ซึ่งในนั้นมีสิ่งที่จะสร้างความสงบและความพึงพอใจแก่อุปนิสัยและสติปัญญาที่นิยมเหตุผลแห่งยุคปฏิวัติที่กำลังจะมาถึงในอนาคตอันใกล้) จึงมีความจำเป็นที่จะต้องเขียนอธิบายอย่างละเอียดกว้างขวางถึงลักษณะเฉพาะ ธรรมชาติ เป้าหมาย และขอบเขตการปฏิบัติของระบบส่วนรวมแห่งอิสลามเอง รวมทั้งสถาบันอันเป็นสากล ถาวร ชัดแจ้ง และถูกกำหนดไว้ของมัน คือ "เคาะลีฟะฮ์" โดยอาศัยหลักฐานจากการรายงาน (นักล์) และสติปัญญา (อักล์) ประจักษ์พยานของประวัติศาสตร์ และเหนือสิ่งอื่นใดคือในแสงสว่างแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ อีกทั้งเพื่อ[ขจัด]ความเข้าใจผิดและความหลงผิดเหล่านั้น

[^1]: "อัล-ยานิอุล ญะนี" หน้า 93 ฉบับพิมพ์รวมกับ "ริญาลุฏเฏาะหาวี" และ "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" เล่ม 6 ชีวประวัติท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) [^2]: "อัต-ตะอ์ลีก อัล-มุมัจญัด" สำนักพิมพ์ยูซุฟี หน้า 25

ม่านจะถูกเปิดออก ซึ่งได้ปรากฏขึ้นในเรื่องนี้มาตั้งแต่สมัยโบราณ และบนพื้นฐานของสิ่งเหล่านั้น นิกายใหญ่นิกายหนึ่งได้ถือกำเนิดขึ้น นิกายซึ่งโดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุคของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้ก่อให้เกิดความสับสนทางความคิดขึ้น เนื่องจากอิทธิพลอันครอบงำของกลุ่มชาวอิหร่าน ผลกระทบของมันได้ล้ำเลยขอบเขตของอะกีดะฮ์และการปฏิบัติ ไปจนถึงระบบการปกครองและอำนาจสูงสุดของมุสลิมในอินเดีย และได้ทำให้อนาคตของมุสลิมในประเทศนี้ตกอยู่ในความคลุมเครือและน่าเคลือบแคลง

สถานะของมัน (ในสายตาของผู้ที่รู้จักประวัติศาสตร์ของนิกายนี้ อะกีดะฮ์อันเป็นรากฐานของมัน ตลอดจนทัศนะและความเข้าใจต่อศาสนาของมัน และผู้ที่ได้ศึกษาตำราอันเป็นที่เชื่อถือและแหล่งอ้างอิงดั้งเดิมของมันโดยตรง) มิใช่เป็นเพียงความเห็นต่างทางการอิจญ์ติฮาด หรือเป็นนิกายย่อยนิกายหนึ่งภายในกรอบของชะรีอะฮ์เท่านั้น หากแต่เป็นความคิดและทัศนะทางศาสนาที่เป็นเอกเทศ ขนานไปกับความเข้าใจในศาสนาที่มีรากฐานอยู่บนอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ความยิ่งใหญ่ของตำแหน่งนบี และอะกีดะฮ์เรื่องการเป็นนบีคนสุดท้าย เราสามารถประเมินเรื่องนี้ได้บ้างจากอะกีดะฮ์เรื่องอิมามะฮ์ของนิกายอิษนาอะชะรียะฮ์ ซึ่งในทัศนะของพวกเขา อิมามะฮ์นั้นเทียบเท่ากับตำแหน่งนบี และในบางแง่มุมยังสูงส่งกว่าเสียอีก[^1]

[^1]: เมื่อไม่นานมานี้ ผู้นำการปฏิวัติอิหร่าน คือ รูฮุลลอฮ์ โคมัยนี ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม "อายาตุลลอฮ์ อัลอุซมา อัลอิมาม อัลโคมัยนี" ได้เขียนไว้ในหนังสือของเขา «อัลหุกูมะฮ์ อัลอิสลามิยะฮ์» (الحكومة الإسلامية) ซึ่งควรค่าแก่การศึกษา ในหน้า 52 ภายใต้หัวข้อ «อัลวิลายะฮ์ อัตตักวีนียะฮ์» (الولاية التكوينية) หลังจากเขียนว่า อิมามได้รับตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์แห่งการสร้าง (ตักวีนี) และอณูทั้งปวงของโลกนี้ล้วนอยู่ภายใต้การปกครองและอำนาจของพวกเขา และเชื่อฟังพวกเขา ข้อความดังต่อไปนี้ก็ปรากฏขึ้น:

وإنّ من ضروريات مذهبنا أنّ لأئمّتنا مقامًا لا يبلغه ملك مقرّب ولا نبيّ مرسل، وبموجب ما لدينا من الروايات والأحاديث فإنّ الرسول الأعظم (ص) والأئمّة (ع) كانوا قبل هذا العالم أنوارًا فجعلهم الله بعرشه محدقين، وجعل لهم من المنزلة والزلفى ما لا يعلمه إلّا الله. (الحكومة الإسلامية – كتابخانه بزرگ اسلامی، ايران) «ส่วนหนึ่งจากหลักจำเป็นแห่งมัซฮับของเรา คือ บรรดาอิมามของเรามีฐานะซึ่งทั้งมลาอิกะฮ์ผู้ใกล้ชิดและนบีผู้ถูกส่งมาก็ไม่อาจไปถึงได้ และตามรายงานและหะดีษที่เรามีอยู่ ท่านเราะซูลผู้ยิ่งใหญ่ ﷺ และบรรดาอิมาม (อ.) เคยเป็นแสงรัศมีก่อนโลกนี้ แล้วอัลลอฮ์ทรงทำให้พวกเขาเป็นผู้โอบล้อมบัลลังก์ของพระองค์ และทรงประทานฐานะและความใกล้ชิดแก่พวกเขา ซึ่งไม่มีผู้ใดรู้นอกจากอัลลอฮ์เท่านั้น»

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวถึงวัตถุประสงค์และเป้าหมายประการแรกของการเรียบเรียงหนังสือเล่มนี้ไว้ว่า

«ฟะกีรผู้ต่ำต้อย วะลียุลลอฮ์ ขออัลลอฮ์ทรงอภัยแก่เขา กล่าวว่า ในยุคนี้บิดอะฮ์แห่งลัทธิชีอะฮ์ได้แพร่หลายไปทั่ว จิตใจของสามัญชนได้รับอิทธิพลจากข้อคลุมเครือที่ชาวชีอะฮ์สร้างขึ้น จนผู้คนส่วนใหญ่ในดินแดนนี้เกิดความสงสัยและข้อโต้แย้งนานาประการในจิตใจเกี่ยวกับการยืนยันสถานะแห่งการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของบรรดาเคาะลีฟะฮ์อัร-รอชิดีน ขอความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์ตะอาลาจงมีแด่พวกเขาทั้งมวล»[^1]

สายตาของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) มิได้หยุดอยู่เพียงระดับผิวเผินของฟิตนะฮ์แห่งลัทธิชีอะฮ์นี้เท่านั้น แต่ท่านยังมองเห็นแผนการอันลึกซึ้งที่ดำเนินอยู่เบื้องหลัง และผลลัพธ์อันกว้างไกลที่จะปรากฏตามมาด้วย (ตัวอย่างเช่น การที่อิสลามจะถูกมองว่าล้มเหลวในยุคแรกอันเป็นยุคที่ดีที่สุดของตน การที่การได้อยู่ร่วมและการอบรมขัดเกลาของท่านนบี ﷺ จะถูกมองว่าไร้ผล การพิทักษ์อัลกุรอานโดยผ่านบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ในยุคค็อยรุลกุรูน การเผยแผ่ซุนนะฮ์ และเรื่องราวต่าง ๆ ที่ประชาชาติได้เห็นพ้องร่วมกัน ทั้งหมดนี้จะสิ้นความน่าเชื่อถือ) ดังที่ท่านกล่าวว่า

«ผู้ใดก็ตามที่พยายามทำลายหลักการว่าด้วยความถูกต้องแห่งการเป็นเคาะลีฟะฮ์อัร-รอชิดะฮ์ แท้จริงแล้วเขากำลังพยายามทำลายวิชาการทั้งปวงของศาสนา…»

[^1]: อิซาละตุลค่อฟาอ์ [إزالة الخفاء] หน้า 1

...มี ควาฮัด[^1]

«และผู้ใดปฏิเสธหลักการข้อนี้ของศาสนา แท้จริงแล้วเขาต้องการทำลายวิชาการทางศาสนาทั้งปวงให้พังทลายลง»

ต่อจากนั้นท่านเขียนไว้ว่า:

«บรรดาเคาะลีฟะฮ์อัร-รอชิดีนคือสื่อกลางระหว่างท่านนบี ﷺ กับประชาชาติของท่าน ในการรับและถ่ายทอดอัลกุรอานอันทรงเกียรติ»[^2]

หลังจากนั้นท่านได้รวมเอาศาสตร์และแขนงวิชาต่าง ๆ ที่ประชาชาติได้รับมาโดยผ่านบรรดาเคาะลีฟะฮ์อัร-รอชิดีนเข้าไว้ในขอบเขตนี้ด้วย เช่น วิชาหะดีษ วิชาฟิกฮ์ และยิ่งไปกว่านั้น การเกิดอิจญ์มาอ์ในรูปแบบเฉพาะในประเด็นปัญหาที่ต้องอาศัยการอิจญ์ติฮาด และการยุติความขัดแย้งของประชาชาติ ตลอดจนวิชาอิห์ซาน (ซึ่งในยุคต่อมาได้รับการเรียกขานว่าวิชาสุลูก) ถัดจากนั้นคือลำดับขั้นของวิชาฮิกมะฮ์ การอธิบายจริยธรรมอันประเสริฐและจริยธรรมอันต่ำทรามพร้อมความแตกต่างระหว่างทั้งสอง การบริหารครัวเรือน และการปกครองบ้านเมือง ในทัศนะของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ศาสตร์และความสมบูรณ์ทั้งหมดเหล่านี้ ประชาชาติได้รับมาด้วยการสั่งสอนและแบบอย่างการปฏิบัติของบรรดาเคาะลีฟะฮ์อัร-รอชิดีนนั่นเอง และประชาชาติย่อมเป็นหนี้บุญคุณพวกท่านในเรื่องนี้[^3]

ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นการเหมาะสมอย่างยิ่งที่ภายหลังจากหนังสือ «หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์» (حجۃ اللہ البالغہ) ซึ่งเปรียบเสมือนการอธิบายและการทำความเข้าใจอิสลามในเชิงวิชาการและทฤษฎี ท่านจะแสดงให้เห็นว่า ในโลกแห่งความเป็นจริง ในยุคที่ต่อเนื่องจากสมัยแห่งการเป็นนบี หลักการและคำสอนเหล่านี้ถูกนำมาปฏิบัติจริงอย่างประสบผลสำเร็จเพียงใด สอดรับกับชีวิตอย่างงดงามเพียงใด ส่งผลอย่างไรต่อสังคมมนุษย์ และอารยธรรมเก่าแก่สองแห่งที่ทรงอำนาจและยิ่งใหญ่ (ซึ่งได้แบ่งโลกที่เจริญแล้วไว้ระหว่างกัน และซึ่ง...

[^1]: อิซาละตุล-เคาะฟาอ์ (ازالۃ الخفاء) หน้า 1 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 2 [^3]: ดูรายละเอียดหน้า 6–7

ซึ่งประวัติศาสตร์ของพวกมันมีอายุยาวนานหลายศตวรรษ) จักรวรรดิต่าง ๆ (อาณาจักรซาซานิยะฮ์และอาณาจักรโรมัน) ซึ่งภายใต้ร่มเงา การชี้นำ และการอุปถัมภ์ของพวกมัน (อารยธรรมเหล่านั้น) ได้เจริญงอกงามและมีอิทธิพลต่อชีวิตมนุษย์ ได้ถูกทำลายล้างและสูญสิ้นไปอย่างไร[^1]

งานประพันธ์เก่าแก่บางเล่ม

ในคลังตำราเก่าแก่ เราพบหนังสือน้อยมากที่ว่าด้วยระบบสังคมของอิสลาม รัฐ และขอบเขตการปฏิบัติงานของรัฐ (ทั้งในแง่ระดับและลักษณะ ไม่ต้องพูดถึงในแง่จำนวนและปริมาณ) ในหัวข้อนี้ หนังสือ "อัล-เคาะรอจญ์" (الخراج) ของอิมามอบูยูซุฟ (ร.ฮ.) (113 ฮ.ศ. – 182 ฮ.ศ.) ซึ่งเป็นศิษย์คนสำคัญของอิมามอะอ์ซอม อบูหะนีฟะฮ์ (ร.ฮ.) และเป็นกอฎีอัล-กุฎ็อต (หัวหน้าผู้พิพากษา) แห่งคิลาฟะฮ์อับบาซียะฮ์ ถือเป็นงานพื้นฐาน แต่ขอบเขตการอภิปรายของหนังสือเล่มนี้จำกัดอยู่เพียงแหล่งรายได้ การคลัง และระบบภาษีของรัฐอิสลามเท่านั้น

ในเรื่องนี้ หนังสือเล่มแรกที่ควรกล่าวถึงคือ "อัล-อะห์กาม อัส-สุลฏอนิยะฮ์ วัล-วิลายาต อัด-ดีนียะฮ์" (الأحكام السلطانية والولايات الدينية) ผลงานของกอฎีอัล-กุฎ็อต อัลลามะฮ์ อบุลหะซัน อะลี อิบนุมุหัมมัด อิบนุหะบีบ อัล-มาวัรดี (364 ฮ.ศ. – 450 ฮ.ศ.) หนังสือเล่มนี้มีขนาดกลาง จำนวน 259 หน้า หัวข้อหลักของหนังสือคือ ตำแหน่งอิมามะฮ์ (การเป็นผู้นำ) และหุก่มตามหลักชะรีอะฮ์ของมัน เงื่อนไข ลักษณะการสถาปนา ตำแหน่งต่าง ๆ ที่ได้รับมอบหมาย หน้าที่และข้อพึงปฏิบัติของอิมาม หลักเกณฑ์ในการแต่งตั้งกอฎี การเป็นอิมามนำละหมาด การดูแลเศาะดะเกาะฮ์ หลักเกณฑ์เกี่ยวกับญิซยะฮ์และเคาะรอจญ์ เป็นต้น ตลอดจนการกล่าวถึงบทลงโทษฮุดูด และอิห์ติซาบ (การตรวจตราทางศีลธรรม) เป็นต้น ในเรื่องคิลาฟะฮ์รอชิดะฮ์

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "อิซาละตุล-เคาะฟาอ์" (إزالة الخفاء) หัวข้อ "การล่มสลายของอาณาจักรซาซานิยะฮ์" หน้า 57/2 – 59/2 และหัวข้อ "การล่มสลายของอาณาจักรโรมัน" หน้า 59/2 – 63/2

...ความถูกต้องและการพิสูจน์ยืนยัน และไม่มีการอภิปรายถึงความประเสริฐ คุณงามความดี และผลงานของเหล่าค่อลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม (อัล-คุละฟาอ์ อัร-รอชิดูน)

หนังสือที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในหัวข้อนี้คือ "อัล-ฆิยาษี" (الغياثي) ชื่อเต็มของหนังสือคือ "ฆิยาษุลอุมัม ฟีลติยาษิซ-ซุลัม" (غياث الأمم في التياث الظلم) ผู้แต่งหนังสือเล่มนี้คืออิมามุลหะเราะมัยน์ อบุลมะอาลี อับดุลมะลิก อัล-ญุวัยนี (419 ฮ.ศ. – 478 ฮ.ศ.)[^1] ผู้เป็นอาจารย์ผู้มีชื่อเสียงของอิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) และเป็นปรมาจารย์ของบรรดาอาจารย์ในยุคสมัยของท่าน แต่เดิมหนังสือเล่มนี้ถูกเรียบเรียงขึ้นเพื่อการปรึกษาหารือและการพิจารณาของนิซามุลมุลก์ อัฏ-ฏูสี (408 ฮ.ศ. – 485 ฮ.ศ.) อัครเสนาบดีผู้มีชื่อเสียงและเปี่ยมด้วยความรอบคอบแห่งราชวงศ์สัลญูก (ผู้ก่อตั้งมัดเราะสะฮ์นิซามิยะฮ์แห่งบัฆดาดและนัยซาบูร)[^2] ซึ่งตามตำแหน่งทางการแล้วท่านเป็นอัครเสนาบดีและผู้บริหารราชการแผ่นดินของมะลิกอัลป์อัรสลานและมะลิกชาห์ อัส-สัลญูกี แต่ในความเป็นจริงแล้ว ท่านคือผู้กุมอำนาจของรัฐอันยิ่งใหญ่นี้ หรือแม้กระทั่งของจักรวรรดินั้นเลยทีเดียว

แท้จริงแล้วหนังสือเล่มนี้ว่าด้วยบทบัญญัติตามหลักชะรีอะฮ์ คุณลักษณะ และหน้าที่ของอิมามะฮ์ (ตำแหน่งผู้นำ) ในภาคแรกได้กล่าวถึงคุณลักษณะของบรรดาอิมาม ผู้ปกครองราษฎร และกอฎี (ผู้พิพากษา) และยังได้อภิปรายด้วยว่า หากในยุคใดไม่มีอิมาม ควรจะทำอย่างไร นอกจากนี้ยังได้กล่าวถึงคุณลักษณะและความประเสริฐของบรรดามุฟตีและผู้ปกครอง และว่าเมื่อไม่มีพวกเขาแล้ว หน้าที่ของอุมมะฮ์จะเป็นเช่นไร หากผู้ไร้คุณสมบัติขึ้นครองตำแหน่งอิมามะฮ์ด้วยกำลังแห่งดาบ บรรดามุสลิมควรทำอย่างไร หากยุคสมัยใดปราศจากมุฟตี อุมมะฮ์มีหน้าที่อย่างไร สาเหตุของการถอดถอนอิมามมีอะไรบ้าง จากนั้นได้อธิบายโดยละเอียดถึงบทบัญญัติทางฟิกฮ์ที่อุมมะฮ์จำเป็นต้องรู้และปฏิบัติตามในกรณีที่ไม่มีมุฟตี เมื่อมาถึงตรงนี้...

[^1]: หนังสือเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์ในปี 1400 ฮ.ศ. ด้วยการตรวจชำระของ ดร.อับดุลอะซีม อัด-ดีบ ด้วยความใส่ใจและการดูแลของชัยค์อับดุลลอฮ์ บิน อิบรอฮีม อัล-อันศอรี โดยทุนของ "อัช-ชุอูน อัด-ดีนิยะฮ์" (الشؤون الدينية) แห่งรัฐบาลกาตาร์ หนังสือมีขนาดใหญ่ ความหนา 611 หน้า

[^2]: สำหรับประวัติและคุณูปการของนิซามุลมุลก์ ดู อิบนุคัลลิกาน, ฏอบะกอตุชชาฟิอิยะฮ์ เป็นต้น (ในภาษาอุรดู) ดู "นิซามุลมุลก์ ฏูสี" โดยเมาลวี อับดุรร็อซซาก ศอฮิบ กานปูรี ผู้ล่วงลับ

ตำรานี้กลายเป็นหนังสือฟิกฮ์ (มัซฮับชาฟิอี) เล่มหนึ่ง ในหนังสือไม่มีการอภิปรายถึงความถูกต้องและความสำคัญของการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของบรรดาเคาะลีฟะฮ์อัรรอชิดีน แท้จริงแล้วหนังสือเล่มนี้ว่าด้วยบทบัญญัติทางชะรีอะฮ์ คุณลักษณะ และหน้าที่ของการเป็นอิมาม ในหนังสือยังมีการพาดพิงและวิพากษ์ผู้แต่งหนังสือ "อัลอะห์กาม อัสสุลฏอนิยะฮ์" (الاحكام السلطانية) ของอัลมาวัรดีอยู่หลายแห่งด้วย

หนังสือเล่มที่สามที่ควรกล่าวถึง คือหนังสือของชัยค์ุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) (ฮ.ศ. 661–728) ชื่อ "อัสสิยาสะฮ์ อัชชัรอิยะฮ์ ฟี อิศลาห์ อัรรออี วัรเราะอิยะฮ์" (السياسة الشرعية في إصلاح الراعي والرعية) ผู้แต่งผู้ทรงความรู้ได้กล่าวไว้อย่างชัดเจนในบทนำของหนังสือว่า นี่เป็นตำราขนาดย่อที่จะอธิบายหลักการและบทบัญญัติบางประการของการเมืองตามแนวทางของอัลลอฮ์และการเป็นตัวแทนแห่งนุบูวะฮ์ ซึ่งทั้งผู้ปกครองและผู้อยู่ใต้ปกครองไม่มีผู้ใดที่ไม่ต้องพึ่งพามัน หนังสือเล่มนี้แท้จริงแล้วคือการอรรถาธิบายและขยายความอายะฮ์อัลกุรอาน:

اِنَّ اللّٰهَ يَاْمُرُكُمْ اَنْ تُؤَدُّوا الْاَمٰنٰتِ اِلٰٓى اَهْلِهَا وَاِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ اَنْ تَحْكُمُوْا بِالْعَدْلِ (الى قوله تعالى) ذٰلِكَ خَيْرٌ وَّاَحْسَنُ تَاْوِيْلًا

«แท้จริงอัลลอฮ์ทรงบัญชาพวกเจ้าให้มอบคืนอะมานะฮ์ทั้งหลายแก่เจ้าของของมัน และเมื่อพวกเจ้าตัดสินระหว่างผู้คน ก็จงตัดสินด้วยความยุติธรรม (จนถึงพระดำรัสของพระองค์ที่ว่า) นั่นเป็นสิ่งที่ดียิ่ง และผลลัพธ์ของมันก็ดียิ่ง» (ซูเราะฮ์อันนิซาอ์ 4:58–59)

ในภาคแรก บทที่หนึ่งมีหัวข้อว่า "อัลวิลายาต" (ตำแหน่งการปกครอง) บทที่สองคือ "อัลอัมวาล" (ทรัพย์สิน) และในภาคที่สอง ได้อภิปรายเรื่องฮุดูดของอัลลอฮ์และสิทธิของอัลลอฮ์ก่อน จากนั้นจึงว่าด้วยสิทธิของปวงบ่าว หนังสือมีความยาวประมาณ 168 หน้าขนาดกลาง[^1]

[^1]: ฉบับที่อยู่ตรงหน้าเราคือฉบับพิมพ์ครั้งที่สี่ ซึ่งจัดพิมพ์โดยดารุลกิตาบ อัลอะเราะบี ประเทศอียิปต์ ในปี ค.ศ. 1969

ในหนังสือเล่มนี้ก็เช่นกัน ไม่ได้มีการแตะต้องการอภิปรายเชิงอุศูล เชิงกะลาม และเชิงประวัติศาสตร์ในเรื่องเคาะลีฟะฮ์อัรรอชิดะฮ์และบรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม ซึ่งผู้ประพันธ์ผู้ยิ่งใหญ่ของหนังสือเล่มนี้มีฐานะเป็นผู้ทรงอำนาจและเป็นอิมามในเรื่องนี้ และหากท่านได้ให้ความสนใจในเรื่องนี้ ก็จะเป็นการเพิ่มพูนอันล้ำค่าให้แก่คลังความรู้เชิงค้นคว้าและการอภิปรายของอิสลาม ในประเด็นนี้ ความรู้อันกว้างขวางและปากกาอันลื่นไหลของท่านได้แสดงแก่นแท้ของตนไว้บนหน้ากระดาษของ "มินฮาจญ์ อัสสุนนะฮ์" (منهاج السنة) และในหนังสือเล่มนั้นเราจะได้เห็นความเชี่ยวกรากของมหาสมุทรแห่งความรู้ และการโลดแล่นของปากกาอันคล่องแคล่วของท่าน[^1]

สถานะและตำแหน่งของเคาะลีฟะฮ์ในอิสลาม

ในอัลกุรอานและหะดีษของท่านนบี ﷺ การกล่าวถึงผู้ที่ตอบรับดะอ์วะฮ์ของอิสลามและศาสนาของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และผู้ที่ศรัทธาต่อสิ่งเหล่านั้น ได้กระทำไว้ในรูปของประชาคมที่มีระบบระเบียบและเชื่อมโยงกันเป็นหนึ่งเดียว ถ้อยคำที่ใช้เรียกพวกเขา เช่น "อุมมะฮ์" "มิลละฮ์" และ "ญะมาอะฮ์" ล้วนบ่งชี้ถึงความจริงข้อนี้ทั้งสิ้น ผู้มีความเข้าใจลึกซึ้งย่อมทราบดีว่า ถ้อยคำเหล่านี้ในภาษาและศัพท์บัญญัติของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ มิได้ถูกใช้ในความหมายผิวเผินเพียงแค่ความมากมายของจำนวนหรือฝูงชนมนุษย์ ซึ่งในประวัติศาสตร์ของศาสนาและประชาชาติต่าง ๆ ตลอดจนในชะตากรรมของชนชาติและอารยธรรมทั้งหลาย ก็ไม่มีน้ำหนักและอิทธิพลใด ๆ แต่ทว่าอัลกุรอานทั้งเล่ม บางแห่งในการเล่าเรื่องราวของประชาชาติในอดีต และบางแห่งในการกล่าวถึงสาเหตุของความเข้มแข็งและความอ่อนแอ ชัยชนะและความพ่ายแพ้ เต็มไปด้วยการกล่าวถึงความไร้ผลของจำนวนที่มากมาย ความไร้น้ำหนักของฝูงชนมนุษย์ การครอบงำของความเสื่อมทรามแม้จะมีบุคคลที่ดีงามที่สุดอยู่ การถูกกดขี่ของมนุษย์ และความพ่ายแพ้ของศาสนาแห่งสัจธรรม ซึ่งทำให้เป็นที่ประจักษ์ว่า

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "บทวิจารณ์มินฮาจญ์ อัสสุนนะฮ์" ใน "ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต" (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่สอง หน้า 284–312

...ทั้งในตาชั่งแห่งความยุติธรรมและตาชั่งแห่งปัญญา ปัจเจกบุคคลที่กระจัดกระจาย (ไม่ว่าจะมีจำนวนมากมายเพียงใดก็ตาม) ย่อมไม่มีความสำคัญและคุณประโยชน์ที่ยิ่งใหญ่แต่อย่างใด

เป้าหมายอันยิ่งใหญ่ที่อิสลามมุ่งหมายไว้นั้น นอกจากการปรับปรุงและจัดระเบียบความสัมพันธ์ระหว่างบ่าวกับพระผู้ได้รับการเคารพสักการะ แล้วจึงเผยแผ่และขยายความสัมพันธ์นั้นออกไป และความพยายามที่จะหล่อหลอมชีวิตมนุษย์ให้อยู่ในกรอบของมันแล้ว ยังรวมถึงความมั่นคงและความรื่นรมย์ของความสัมพันธ์ระหว่างปัจเจกบุคคลและหมู่คณะด้วย ทั้งยังรวมถึงการปูทางให้เกิดบรรยากาศสำหรับชีวิตที่มีอารยะ มีวิถีอันงดงาม สงบสุข และร่มเย็น ซึ่งในชีวิตเช่นนั้นจะมีโอกาสอย่างเต็มที่ในการปฏิบัติทั้งหน้าที่ต่อพระผู้สร้างและสิทธิของมวลสิ่งถูกสร้าง และมีความเป็นไปได้อย่างเต็มที่ที่จะบรรลุถึงความสมบูรณ์และขั้นแห่งความก้าวหน้าต่าง ๆ ซึ่งศักยภาพของมันได้ถูกบรรจุไว้ในฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม) ของมนุษย์แล้ว อิสลามได้พยายามให้พลังแห่งการกระทำและสติปัญญาของมนุษย์ไม่สูญเปล่าไปกับการเผชิญหน้ากับภยันตรายเหล่านี้ การหลบเลี่ยงความเสียหายเหล่านี้ และการขจัดความเสื่อมทรามเหล่านี้ ซึ่งบางครั้งเกิดขึ้นจากชีวิตที่ไร้ระเบียบ บางครั้งเกิดจากกฎหมายที่มนุษย์ตั้งขึ้นเอง บางครั้งเกิดจากความไร้ขอบเขตอย่างสิ้นเชิง และความละโมบในเกียรติยศและอำนาจ เพื่อการนี้ จำเป็นต้องมีกฎหมายที่ถูกประทานลงมาจากอัลลอฮ์ คือชะรีอะฮ์จากฟากฟ้า และระบบแห่งคิลาฟะฮ์และการปกครอง (อิมาเราะฮ์) ที่ตั้งอยู่บนอะกีดะฮ์ว่าด้วยความเป็นพระเจ้า (อุลูฮิยะฮ์) และอำนาจสูงสุดในการปกครอง (ฮากิมิยะฮ์) ของอัลลอฮ์

สำหรับชะรีอะฮ์แห่งพระเจ้านั้น จำเป็นต้องมีอะกีดะฮ์ว่ามันถูกประทานลงมาจากอัลลอฮ์ ปราศจากความผิดพลาด และอยู่สูงส่งเหนือผลประโยชน์ส่วนตน ผลประโยชน์ทับซ้อน อคติ และความลำเอียงทั้งปวง ส่วนคิลาฟะฮ์และการปกครองนั้น จำเป็นที่มันจะต้องเป็นผู้แทนและผู้ถ่ายทอดชะรีอะฮ์นี้อย่างถูกต้อง และจะต้องห่างไกลจากการเอื้อประโยชน์อย่างไม่ชอบธรรม ความคลั่งพรรคพวก การประนีประนอมกับความผิด และความไม่เสมอภาค เท่าที่อยู่ในขอบเขตของความสามารถและเจตนารมณ์ของมนุษย์

เพื่อให้เป้าหมายเหล่านี้สมบูรณ์และให้ผลลัพธ์เหล่านี้ปรากฏขึ้น เจ้าของชะรีอะฮ์ (ท่านนบี ﷺ) จึงได้มีบัญชาและคำชี้แนะไว้ตั้งแต่แรกเริ่ม ซึ่งเมื่อมีสิ่งเหล่านั้นอยู่ มุสลิม...

พวกเขาจึงจำเป็นต้องรวมตัวกันเป็นหมู่คณะที่มีระเบียบและเชื่อมโยงกันอย่างแน่นแฟ้น ซึ่งอยู่ภายใต้คำสั่งและการบริหารของบุคคลผู้โดดเด่นคนหนึ่ง ผู้มีคุณสมบัติพิเศษเหนือกว่าพวกเขาในหลายประการ เป็นผู้ดูแลผลประโยชน์ ความต้องการ และความจำเป็นของพวกเขา และพวกเขาได้เลือกเขาขึ้นมาภายใต้แสงสว่างแห่งหลักการชี้นำอันกว้างขวางและยืดหยุ่นของชะรีอะฮ์ หากเขาดำรงตำแหน่งอิมามะฮ์ใหญ่ (อัล-อิมามะฮ์ อัล-กุบรอ) ก็จะเรียกเขาว่า "เคาะลีฟะฮ์แห่งมุสลิมีน" "อะมีรุลมุอ์มินีน" หรือ "อิมาม" และหากเขาเป็นผู้แทนที่ได้รับการแต่งตั้งจากท่านผู้นั้น หรือมุสลิมได้เลือกเขาขึ้นมา (ในระดับบางส่วนและระดับท้องถิ่น) เพื่อบังคับใช้บทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ตัดสินข้อพิพาท และดำเนินชีวิตทางศาสนาอย่างเป็นระเบียบ ก็จะเรียกเขาว่า "อะมีร"

การเลือกเคาะลีฟะฮ์เป็นหน้าที่ทางศาสนาประการหนึ่ง ถึงขนาดที่ผู้รักท่านเราะซูล ﷺ อย่างยิ่งใหญ่ที่สุดและเป็นสหายผู้พร้อมสละชีวิต คือ ท่านอบูบักร์ อัศ-ศิดดีก (ร.ฎ.) และกลุ่มศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ผู้เป็นผู้รักและผู้พร้อมสละชีวิตอย่างยิ่งใหญ่ที่สุด (พร้อมด้วยอะฮ์ลุลบัยต์ผู้ทรงเกียรติ) ได้ให้ความสำคัญกับการยุติปัญหานี้และการเลือกเคาะลีฟะฮ์แห่งมุสลิมีนก่อนการฝังร่างอันบริสุทธิ์และเปี่ยมด้วยรัศมีของท่านนบี ﷺ และแนวปฏิบัตินี้ก็ดำรงอยู่โดยประมาณเมื่อเคาะลีฟะฮ์แต่ละท่านถึงแก่กรรม นับตั้งแต่การเลือกท่านศิดดีก อักบัร (ร.ฎ.) ในปี ฮ.ศ. 11 จนถึงการเสียชีวิตเป็นชะฮีดของเคาะลีฟะฮ์อัล-มุสตะอ์ศิม บิลลาฮ์ อัล-อับบาซี ในปี ฮ.ศ. 656 โลกอิสลามไม่เคยปราศจากเคาะลีฟะฮ์แห่งอิสลามเลย มีเพียงในช่วงเวลาสั้น ๆ ที่เคาะลีฟะฮ์อัล-มุสตัรชิด บิลลาฮ์ ถูกจับกุมโดยสุลฏอนมัสอูด อัส-สัลญูกี เมื่อวันที่ 10 เราะมะฎอน ฮ.ศ. 529 และหายไปตกเป็นเชลย ซึ่งไม่เกินสามสี่เดือนกับอีกหกสิบวัน โลกอิสลามจึงอยู่โดยไม่มีเคาะลีฟะฮ์แห่งอิสลาม แต่นี่เป็นประสบการณ์อันแปลกประหลาดและเหตุการณ์อันน่าเศร้าสำหรับโลกอิสลาม ซึ่งเป็นเหตุให้โลกอิสลามสวมชุดดำไว้ทุกข์และโศกเศร้า และนครบัฆดาดก็ปั่นป่วนวุ่นวาย ตามถ้อยคำของอิบนุกะษีร (ร.ฮ.) ว่า:

«ชาวบัฆดาดเกิดความสั่นสะเทือนประดุจแผ่นดินไหวทั้งภายนอกและภายใน ประชาชนทั่วไปถึงกับทุบทำลายมิมบัรของมัสยิด และเลิกเข้าร่วมละหมาดญะมาอะฮ์ สตรีทั้งหลาย…

ปลดผ้าคลุมศีรษะออกแล้วพากันออกมาข้างนอกพร้อมคร่ำครวญ และเริ่มไว้ทุกข์ต่อการถูกจองจำของเคาะลีฟะฮ์ รวมทั้งความเดือดร้อนและความทุกข์ยากของท่าน แคว้นอื่น ๆ ก็ดำเนินรอยตามแบกแดดเช่นกัน หลังจากนั้นความวุ่นวายนี้ก็ลุกลามจนแทบทุกแคว้นได้รับผลกระทบ มะลิก ฏุฆริลเมื่อเห็นสภาพเช่นนี้ จึงแจ้งให้หลานชายของตนได้รู้ถึงความละเอียดอ่อนและความสำคัญของเรื่องนี้ พร้อมทั้งตักเตือนเขา และสั่งให้เขาคืนตำแหน่งแก่เคาะลีฟะฮ์ มะลิก มัสอูดก็ปฏิบัติตามคำสั่งนั้น[^1]

ในการชะฮีดของเคาะลีฟะฮ์อัล-มุสตะอ์ศิม บิลลาฮ์ ชัยค์สะอ์ดี (ร.ฮ.) ผู้พำนักอยู่ที่ชีรอซ อันไกลห่างจากศูนย์กลางของคิลาฟะฮ์ยิ่งนัก ได้ประพันธ์บทลำนำอาลัยอันบาดลึกและแผดเผาหัวใจ ซึ่งบทเปิดของมันคือ

«สมควรแล้วที่ฟากฟ้าจะหลั่งน้ำตาเป็นโลหิตลงสู่แผ่นดิน ต่อการล่มสลายแห่งอาณาจักรของอัล-มุสตะอ์ศิม อมีรุลมุอ์มินีน»

จากนี้ทำให้รู้ว่าชาวมุสลิมมองคิลาฟะฮ์และเคาะลีฟะฮ์ด้วยสายตาเช่นใด และโลกอิสลามแสดงออกถึงความรู้สึกอันลึกซึ้งเพียงใดต่อการสูญเสียสิ่งเหล่านั้น

นิยามอันครอบคลุมและรัดกุมของคิลาฟะฮ์

ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ผู้มีทัศนะอันกว้างขวางและลึกซึ้งยิ่งในอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ฟิกฮ์ อะกีดะฮ์ วิชากะลาม ตลอดจนสีเราะฮ์และประวัติศาสตร์ และเป็นผู้รู้แจ้งในความลับของเป้าหมายแห่งชะรีอะฮ์ ได้ให้นิยามของคิลาฟะฮ์ไว้อย่างครอบคลุมและรัดกุม จนยากที่จะนำเสนอนิยามที่ดีกว่านี้ได้ ทุกถ้อยคำของนิยามนี้บรรจุความหมาย เนื้อหา และตัวอย่างไว้มากมายดุจตำราเล่มหนึ่ง ท่านเขียนไว้ว่า

الخلافة هي الرياسة العامة

«คิลาฟะฮ์ คือการเป็นผู้นำโดยทั่วไป และ…»

[^1]: อิบนุกะษีร เล่ม 12 หน้า 200

في التصدي لإقامة الدين بإحياء العلوم الدينية وإقامة أركان الإسلام والقيام بالجهاد وما يتعلق به من ترتيب الجيوش والفرض للمقاتلة وإعطائهم من الفيء، والقيام بالقضاء، وإقامة الحدود، ورفع المظالم، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، نيابةً عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم

«ริยาสะฮ์อามมะฮ์ (การปกครองทั่วไป) คือนามของ [ตำแหน่ง] ที่เกิดขึ้นเพื่อทำให้ภารกิจ "อิกอมะตุดดีน" (การดำรงศาสนาให้ตั้งมั่น) สมบูรณ์ ในขอบเขตงานของ "อิกอมะตุดดีน" นี้ ครอบคลุมถึงการฟื้นฟูวิชาการศาสนา การดำรงรุกนต่าง ๆ ของอิสลาม ญิฮาดและการจัดการสิ่งที่เกี่ยวข้องกับมัน เช่น การจัดทัพ สิทธิของผู้ร่วมรบในส่วนแบ่งและทรัพย์เชลย (ฟัยอ์) การดำเนินระบบตุลาการ การบังคับใช้บทลงโทษ (หุดูด) การขจัดความอยุติธรรมและข้อร้องเรียน และการปฏิบัติหน้าที่ฟัรฎูในการสั่งใช้ความดีและห้ามปรามความชั่ว และทั้งหมดนี้ต้องเป็นไปในฐานะผู้แทนและตัวแทนของท่านนบี ﷺ»

จากนั้น ท่านได้อธิบายและให้คำนิยามของอิกอมะตุดดีนเพิ่มเติมว่า:

"เมื่อเราพิจารณากิจการต่าง ๆ ด้วยสายตาแบบอุปนัย (อิสติกรออ์) เราจะเคลื่อนจากรายละเอียดย่อยไปสู่หลักการทั่วไป และจากหลักการทั่วไปเหล่านั้นไปสู่หลักการรวมเพียงหนึ่งเดียวที่ครอบคลุมทั้งหมด เราจึงได้ข้อสรุปว่า ประเภทสูงสุด (ญินส์อะอ์ลา) ของรายละเอียดย่อยที่กระจัดกระจายและหลักการทั่วไปจำนวนมากของกิจการเหล่านี้ และ"

[^1]: อิซาละตุลค่อฟาอ์ (ازالۃ الخفاء) หน้า 3

(เปรียบเสมือนเป็นกุลลียะตุลกุลลียาต – หลักรวมของหลักทั้งปวง) คือความจริงซึ่งมีชื่อเรียกว่า "การดำรงศาสนา" (อิกอมะตุดดีน) ภายใต้สิ่งนี้มีประเภทและชนิดอื่น ๆ อีกหลายประการ ซึ่งหนึ่งในนั้นคือการฟื้นฟูวิชาความรู้ทางศาสนา อันครอบคลุมถึงการสอนอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ตลอดจนการตักเตือนและการให้โอวาท อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า :

هُوَ ٱلَّذِى بَعَثَ فِى ٱلْأُمِّيِّـۧنَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَـٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَـٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا۟ مِن قَبْلُ لَفِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ ﴿٢﴾

«พระองค์คือผู้ทรงส่งเราะซูลคนหนึ่ง (คือท่านมุฮัมมัด ﷺ) จากพวกเขาเองมายังหมู่ชนผู้ไม่รู้หนังสือ เพื่ออ่านอายะฮ์ของพระองค์แก่พวกเขา ขัดเกลาพวกเขาให้บริสุทธิ์ และสอนคัมภีร์ (ของอัลลอฮ์) และวิทยปัญญาแก่พวกเขา และแท้จริงก่อนหน้านั้นพวกเขาอยู่ในความหลงผิดอย่างชัดแจ้ง» (ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ 62:2)[^1]

การอ้างหลักฐานจากอัลกุรอานเรื่องการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของเคาะลีฟะฮ์อัรรอชิดีน

ส่วนที่ปลุกเร้าความปีติมากที่สุดของหนังสือเล่มนี้ คือส่วนที่ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้อ้างหลักฐานจากอายะฮ์ต่าง ๆ มากมายในอัลกุรอานอันทรงเกียรติ ถึงการสถาปนาตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ของเคาะลีฟะฮ์อัรรอชิดีน การที่ท่านเหล่านั้นเป็นเคาะลีฟะฮ์ผู้ได้รับทางนำ การที่พระประสงค์ของอัลลอฮ์ได้สำเร็จลุล่วงโดยผ่านท่านเหล่านั้น และการบรรลุผลของพระบัญชาเชิงการสร้าง (อัมร์ตักวีนี) และท่านยังได้ชี้ให้เห็นถึงนัยตลอดจนการระบุอย่างชัดแจ้งในอายะฮ์ต่าง ๆ ซึ่งพิสูจน์ได้อย่างประจักษ์ชัด (บางแห่งถึงขั้นเป็นเสมือนผลลัพธ์ทางคณิตศาสตร์) ว่า อายะฮ์เหล่านี้ไม่มีผู้ใดอื่นเป็นกรณีที่ตรงกับความหมายและเป็นเจ้าของความหมายนอกจากท่านเหล่านี้

[^1]: อิซาละตุลค่อฟาอ์ (ازالۃ الخفاء) เล่ม 1 หน้า 3

ไม่อาจเป็นไปได้ และคำพยากรณ์เหล่านี้ก็ไม่อาจตรงกับผู้ใดนอกจากพวกท่าน และสัญญาเหล่านี้ก็ไม่ได้บรรลุผลในยุคใดนอกจากในยุคค่อลีฟะฮ์ของพวกท่าน หากนำบุคคลเหล่านี้และยุคสมัยของพวกท่านออกไปเสียแล้ว คุณลักษณะเหล่านี้ก็จะไม่มีผู้ใดเป็นที่ประจักษ์ และสัญญาเหล่านี้ก็จะยังคงค้างอยู่โดยไม่สมบูรณ์

ในบรรดาอายะฮ์ที่ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้นำเสนอไว้นั้น เราขอคัดมาเพียงสองอายะฮ์เป็นตัวอย่าง หนึ่งในนั้นคืออายะฮ์จากซูเราะฮ์อัน-นูร อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مِنكُمْ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى ٱلْأَرْضِ كَمَا ٱسْتَخْلَفَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ ٱلَّذِى ٱرْتَضَىٰ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّنۢ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا ۚ يَعْبُدُونَنِى لَا يُشْرِكُونَ بِى شَيْـًٔا ۚ وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَـٰسِقُونَ ﴿٥٥﴾

«บรรดาผู้ที่ศรัทธาในหมู่พวกเจ้าและกระทำความดีทั้งหลาย อัลลอฮ์ทรงสัญญาไว้แก่พวกเขาว่า พระองค์จะทรงให้พวกเขาเป็นผู้ปกครองแผ่นดิน ดังที่พระองค์ได้ทรงให้ผู้คนก่อนหน้าพวกเขาเป็นผู้ปกครอง และจะทรงทำให้ศาสนาของพวกเขาซึ่งพระองค์ทรงพอพระทัยแก่พวกเขานั้นมั่นคงและยืนยง และจะทรงประทานความปลอดภัยแก่พวกเขาภายหลังความหวาดกลัว พวกเขาจะเคารพภักดีต่อข้า (และ) จะไม่ตั้งสิ่งใดเป็นภาคีกับข้า และผู้ใดปฏิเสธศรัทธาหลังจากนั้น ชนเหล่านั้นแหละคือผู้ประพฤติชั่ว» (ซูเราะฮ์อัน-นูร 24:55)

ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) กล่าวว่า สัญญานี้ (คือการให้เป็นผู้ปกครองและการให้มั่นคงในแผ่นดิน และการให้ความปลอดภัยภายหลังความหวาดกลัว) ได้ถูกให้ไว้แก่บรรดาผู้คนที่มีชีวิตอยู่ในขณะที่ซูเราะฮ์อัน-นูรถูกประทานลงมา

ได้รับเกียรติด้วยอิสลามและการได้อยู่ร่วมกับท่านนบี ﷺ และได้มีส่วนร่วมในการช่วยเหลือและสนับสนุนศาสนา ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) เขียนไว้อย่างชัดเจนว่า สัญญานี้มิได้ครอบคลุมถึงท่านมุอาวิยะฮ์ (ร.ฎ.) บนีอุมัยยะฮ์ และบนีอับบาส ซึ่งในเวลานั้นยังมิได้เข้ารับอิสลาม หรือมิได้อยู่ในมะดีนะฮ์

จากนั้นท่านเขียนต่อไปว่า เป็นไปไม่ได้และไม่สมเหตุสมผลที่หมู่คณะมุสลิมทั้งหมดนี้จะได้รับเกียรติด้วยการเป็นผู้ปกครอง (เคาะลีฟะฮ์) บนแผ่นดิน และทุกคนจะดำรงตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ในเวลาเดียวกัน ดังนั้นจึงหมายถึงได้เพียงบุคคลเฉพาะบางคนในหมู่พวกเขาเท่านั้น ท่านกล่าวว่า

لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ

«แน่นอนพระองค์จะทรงให้พวกเขาเป็นผู้สืบทอดอำนาจ» หมายความว่า ลَيَسْتَخْلِفَنَّ جمعًا منهم «พระองค์จะทรงให้กลุ่มหนึ่งจากพวกเขาเป็นผู้สืบทอดอำนาจ» และการยอมจำนน (ต่อเขา) เป็นสิ่งที่ผูกพันกับเขา

กล่าวคือ กลุ่มหนึ่งในหมู่พวกเขาจะถูกแต่งตั้งเป็นเคาะลีฟะฮ์ และการยอมจำนนและการเชื่อฟังเป็นเงื่อนไขสำหรับเขา ยิ่งไปกว่านั้น เมื่อสัญญานี้บรรลุผล ศาสนาจะปรากฏในรูปแบบที่สมบูรณ์ที่สุด และจะได้รับอำนาจและอิทธิพลอย่างเต็มที่ มิใช่ดังที่พวกอิษนาอะชะรียะฮ์กล่าวว่า ศาสนาที่อัลลอฮ์ทรงพอพระทัยนั้นถูกปกปิดซ่อนเร้นอยู่เสมอ และด้วยเหตุนี้บรรดาอิมามแห่งอะฮ์ลุลบัยต์จึงใช้ตะกียะฮ์ (การปกปิดความเชื่อ) อยู่ตลอดเวลา และพวกเขาไม่เคยมีความสามารถที่จะประกาศศาสนาของตนอย่างเปิดเผยเลย

وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ ٱلَّذِى ٱرْتَضَىٰ لَهُمْ

«และพระองค์จะทรงให้ศาสนาของพวกเขาที่พระองค์ทรงพอพระทัยแก่พวกเขามั่นคงแก่พวกเขา» (ซูเราะฮ์อัน-นูร 24:55) (คือ อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงประทานพลังและชัยชนะแก่ศาสนาที่พระองค์ทรงเลือกให้แก่พวกเขา) จากนี้ทำให้รู้ว่า ศาสนาที่อัลลอฮ์ทรงพอพระทัยและทรงเลือกสรรนั้น มิใช่ศาสนาที่ไม่อาจประกาศและเปิดเผยได้ในยุคเคาะลีฟะฮ์นี้[^1]

ในทำนองเดียวกัน พระองค์ตรัสว่า

وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّنۢ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا

«และพระองค์จะทรงเปลี่ยนสภาพของพวกเขาหลังจากความหวาดกลัวของพวกเขาให้เป็นความปลอดภัย» (ซูเราะฮ์อัน-นูร 24:55) ในยุคเคาะลีฟะฮ์นี้

[^1]: อิซาละตุลเคาะฟาอ์ (إزالة الخفاء) หน้า 2

ในนั้นอัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงสร้างบรรยากาศแห่งความปลอดภัยและความสงบมั่นขึ้นแทนบรรยากาศแห่งความหวาดกลัวและความพรั่นพรึง ข้อนี้ยังพิสูจน์ด้วยว่า บรรดาเคาะลีฟะฮ์ที่ได้รับการแต่งตั้งและมุสลิมที่เหลือทั้งหลายจะอยู่ในความปลอดภัยและความสงบมั่นในเวลาที่สัญญานี้สำเร็จสมบูรณ์ พวกเขาจะไม่มีความหวาดกลัวต่อบรรดากาฟิรต่างศาสนา และจะไม่มีความกังวลต่อกลุ่มชนหรืออำนาจอื่นใด ตรงกันข้ามกับเรื่องนี้ ผู้คนในนิกายอิมามียะฮ์กล่าวว่า บรรดาอิมามแห่งอะฮ์ลุลบัยต์อยู่ในความหวาดกลัวและพรั่นพรึงอยู่เสมอ พวกเขาใช้ตะกียะฮ์ ตัวพวกเขาและสหายของพวกเขาต้องประสบกับการทำร้ายและความยากลำบากจากมุสลิมอยู่เสมอ และต้องเผชิญกับการเหยียดหยามและความต่ำต้อย และไม่เคยได้รับการสนับสนุนและชัยชนะเลย[^1] การปรากฏของสัญญาเรื่องการแต่งตั้งเป็นเคาะลีฟะฮ์และการให้มั่นคงในแผ่นดินนั้น เกิดขึ้นโดยผ่านบรรดามุฮาญิรีนรุ่นแรกและบรรดาท่านที่มีชีวิตอยู่ในเวลาที่อายะฮ์อัล-อิสติคลาฟถูกประทานลงมา และหากบุคคลเหล่านี้มิใช่เคาะลีฟะฮ์แล้ว สัญญานั้นก็ไม่เคยปรากฏเป็นจริง และจะไม่มีวันเกิดขึ้นจนถึงวันกิยามะฮ์

تعالى الله عن ذالك علواً كبيراً

«อัลลอฮ์ทรงสูงส่งยิ่งนักเหนือสิ่งนั้น»[^2]

อายะฮ์ที่สอง:

قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ ٱلْأَعْرَابِ

«จงกล่าวแก่บรรดาอาหรับชนบทที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลังเถิด» (ซูเราะฮ์อัล-ฟัตห์ 48:16)

ท่านชาฮ์ศอฮิบได้อภิปรายอายะฮ์นี้อย่างละเอียด ซึ่งสรุปได้ว่า ท่านนบี ﷺ ในปี ฮ.ศ. 6 ได้ออกเดินทางมุ่งสู่มักกะฮ์อัล-มุกัรเราะมะฮ์พร้อมกับศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) กลุ่มใหญ่ ด้วยเจตนาที่จะทำอุมเราะฮ์ ตามความฝันที่ท่านได้เห็น ด้วยความสำคัญของเหตุการณ์ สภาพการณ์ของมักกะฮ์ และอันตรายจากการต่อต้านของกุเรช บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) จึงได้ร่วมเดินทางไปด้วยเป็นจำนวนมาก แต่บรรดาอะอ์รอบ (ผู้อาศัยในชนบท) ไม่ได้ร่วมเดินทางไปด้วยเพราะความหวาดกลัวและการกลับกลอก

[^1]: อิซาละตุลค็อฟาอ์ (إزالة الخفاء) หน้า 2 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 23

ที่ฮุดัยบิยะฮ์ได้เกิดการยกเลิกความตั้งใจ (ในการทำอุมเราะฮ์) และเหตุการณ์อันเป็นประวัติศาสตร์ คือการทำสนธิสัญญาสันติภาพกับกุเรช ซึ่งมีบันทึกไว้โดยละเอียดในตำราหะดีษและสีเราะฮ์ ณ ที่นั้นเองได้มีการให้สัตยาบันริฎวาน (บัยอะตุรริฎวาน) ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาได้ประทานใบประกาศพิเศษแห่งความพึงพระทัยของพระองค์แก่ผู้ที่เข้าร่วม และได้แจ้งข่าวดีถึงชัยชนะในเวลาอันใกล้[^1] จากนั้นในซูเราะฮ์อัล-ฟัตห์นั้นเอง พระองค์ยังได้ประกาศด้วยว่า ในชัยชนะอันใกล้นี้ (คือการพิชิตค็อยบัร ซึ่งเป็นเหตุการณ์ในเดือนมุหัรรอม ฮ.ศ. 7) จะไม่นำชาวอะอ์รอบ (ชาวอาหรับชนบท) ที่ไม่ได้อยู่ร่วมในเหตุการณ์ฮุดัยบิยะฮ์ และได้หลบเลี่ยงการร่วมเดินทางในภารกิจอันยิ่งใหญ่และเต็มไปด้วยอันตรายนี้ไปด้วย อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า:

سَيَقُولُ ٱلْمُخَلَّفُونَ إِذَا ٱنطَلَقْتُمْ إِلَىٰ مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ ۖ يُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُوا۟ كَلَـٰمَ ٱللَّهِ ۚ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا كَذَٰلِكُمْ قَالَ ٱللَّهُ مِن قَبْلُ ۖ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا ۚ بَلْ كَانُوا۟ لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًا ﴿١٥﴾

«เมื่อพวกเจ้าออกไปเพื่อเอาทรัพย์สงคราม บรรดาผู้ที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลังจะกล่าวว่า "ขอให้พวกเราได้ติดตามไปกับพวกท่านด้วยเถิด" พวกเขาต้องการเปลี่ยนแปลงพระดำรัสของอัลลอฮ์ จงกล่าวเถิดว่า "พวกท่านจะไม่ได้ติดตามพวกเราไปเป็นอันขาด เช่นนั้นแหละอัลลอฮ์ได้ตรัสไว้ก่อนแล้ว" แล้วพวกเขาจะกล่าวว่า "(มิใช่) แต่พวกท่านอิจฉาพวกเราต่างหาก" ความจริงแล้ว พวกเขาไม่เข้าใจอะไรเลย นอกจากเพียงเล็กน้อยเท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-ฟัตห์ 48:15)

แต่หลังจากนั้นไม่นาน ได้มีการตรัสแก่บรรดาผู้ที่ล้าหลังเหล่านั้นว่า ในชัยชนะอันใกล้นี้ (การพิชิตค็อยบัร)

[^1]: ซูเราะฮ์อัล-ฟัตห์ 18

...ดังนั้นพวกท่านจึงไม่ได้รับอนุญาตให้เข้าร่วมและรับประโยชน์จากทรัพย์เชลยของมัน แต่ในไม่ช้าพวกท่านจะถูกเรียกให้ไปทำการสู้รบกับกลุ่มชนกลุ่มหนึ่ง ซึ่งคุณลักษณะประการหนึ่งของพวกเขาคือ พวกเขาเป็นผู้มีความกล้าหาญและพละกำลังอย่างยิ่ง ประการที่สอง ลักษณะเฉพาะของพวกเขาคือ พวกเขาจะถูกสู้รบด้วย หรือไม่ก็พวกเขาจะยอมรับอิสลาม ไม่มีทางเลือกอื่นใด (ญิซยะฮ์) ระหว่างนั้น และการเรียกร้องสู่การสู้รบนี้จะเป็นที่รักยิ่ง ณ อัลลอฮ์ และผู้เรียกร้องสู่การสู้รบนั้นจะเป็นผู้ที่น่าเชื่อถือและจำเป็นต้องเชื่อฟังถึงขนาดที่ว่า หากพวกท่านตอบรับการเรียกร้องของเขาและปฏิบัติตามคำสั่งของเขา อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงประทานรางวัลอันดีงามแก่พวกท่าน และหากพวกท่านผินหลังเหมือนครั้งก่อน พระองค์จะทรงให้พวกท่านประสบกับการลงโทษอันเจ็บปวด

อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า:

قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ ٱلْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَىٰ قَوْمٍ أُو۟لِى بَأْسٍ شَدِيدٍ تُقَـٰتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ ۖ فَإِن تُطِيعُوا۟ يُؤْتِكُمُ ٱللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا ۖ وَإِن تَتَوَلَّوْا۟ كَمَا تَوَلَّيْتُم مِّن قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا ﴿١٦﴾

«จงกล่าวแก่ชาวอาหรับชนบทที่ล้าหลังอยู่ว่า พวกท่านจะถูกเรียกไป (ทำการสู้รบ) กับกลุ่มชนที่ชาญศึกอย่างแข็งแกร่ง พวกท่าน (จะ) ต่อสู้กับพวกเขา หรือไม่ก็พวกเขาจะยอมรับอิสลาม หากพวกท่านเชื่อฟัง อัลลอฮ์จะทรงประทานรางวัลอันดีงามแก่พวกท่าน และหากพวกท่านผินหลังให้ดังที่พวกท่านเคยผินหลังมาก่อน พระองค์จะทรงลงโทษพวกท่านด้วยการลงโทษอันเจ็บปวด» (ซูเราะฮ์อัล-ฟัตห์ 48:16)

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวว่า จากคำว่า «سَتُدْعَوْنَ» (ในไม่ช้าพวกท่านจะถูกเรียก) โดยนัยของถ้อยคำ เป็นที่ประจักษ์ชัดว่า ในกาลข้างหน้าจะมีผู้เรียกร้อง (ผู้เรียกให้ไปสู้รบ) ผู้หนึ่ง ซึ่งจะ (เรียก) ชาวอาหรับชนบท...

(ชาวชนบททะเลทรายที่มิได้ร่วมไปกับกองทัพอิสลามในโอกาสสนธิสัญญาหุดัยบียะฮ์) ไปทำสงครามกับชนกลุ่มหนึ่ง ซึ่งมีทางเลือกเพียงสองทางเท่านั้น คือการสู้รบหรือการเข้ารับอิสลาม (และกลุ่มที่ตรงกับลักษณะนี้ย่อมได้แก่เผ่าอาหรับที่ตกศาสนา ซึ่งไม่อนุญาตให้เก็บญิซยะฮ์จากพวกเขา พวกเขาจะต้องถูกสังหารในสงคราม หรือมิฉะนั้นก็ยอมรับอิสลาม) และสภาพการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นเฉพาะในสมัยของท่านอบูบักร์ อัศ-ศิดดีก (ร.ฎ.) ผู้ซึ่งได้ทำสงครามกับชาวอาหรับที่ตกศาสนา และข้อตัดสินทางศาสนาต่อพวกเขาก็คือเช่นนี้ ดังนั้นกลุ่มที่ถูกกล่าวถึงนี้จึงไม่อาจหมายถึงชาวโรมันหรือชาวเปอร์เซียได้ เพราะสำหรับพวกเขามีทางเลือกสามทาง คือ การสู้รบ อิสลาม และญิซยะฮ์ ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นที่ประจักษ์ชัดเจนถึงความชอบธรรมแห่งการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่านอัศ-ศิดดีกอัล-อักบัร (ร.ฎ.) ผู้ซึ่งได้ส่งกองทัพภายใต้การนำของท่านคอลิด (ร.ฎ.) ไปทำสงครามกับพวกตกศาสนา และได้เรียกร้องชาวอาหรับชนบทให้เข้าร่วม อีกทั้งการได้รับผลตอบแทนเมื่อตอบรับการเรียกร้องนั้น และการสมควรได้รับการลงโทษเมื่อไม่ตอบรับ ย่อมเป็นสถานะและตำแหน่งของเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม (อัร-รอชิด) เท่านั้น[^1]

เนื้อหาอันทรงคุณค่าอื่น ๆ ของหนังสือ

หลักฐานยืนยันความชอบธรรมแห่งตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ของบรรดาเคาะลุฟาอ์ อัร-รอชิดีน และคุณงามความดีกับเกียรติคุณของเคาะลีฟะฮ์ทั้งสี่

[^1]: สำหรับรายละเอียด ดู อิซาละตุล-เคาะฟาอ์ (إزالة الخفاء) หน้า 38–39 การอ้างหลักฐานของท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) นี้ได้รับการสนับสนุนจากตัฟซีรอันมีชื่อเสียงเรื่อง เราะห์ล-มะอานี (روح المعاني) ของอัลลามะฮ์ ชิฮาบุดดีน มะห์มูด อัล-อาลูซี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1270) ด้วย ท่านเขียนไว้ว่า:

المراد بالمغانم مغانم خيبر كما عليه عامة المفسرين

«สิ่งที่หมายถึงด้วย "ทรัพย์เชลย" คือทรัพย์เชลยแห่งค็อยบัร ตามที่บรรดานักตัฟซีรส่วนใหญ่ยึดถือ»[^2]

"ستدعون الى قوم اولي بأس شديد" وهم على ما اخرج ابن المنذر والطبراني عن الزهري بنو حنيفة مسيلمة وقومه اهل اليمامة. وعن رافع بن خديج انا كنا نقرأ هذه الاية فيما مضى ولا نعلم من هم حتى دعا ابو بكر رضي الله عنه الى قتال بني حنيفة فعلمنا انهم أريد وا بها

«"พวกเจ้าจะถูกเรียกไปต่อสู้กับชนกลุ่มหนึ่งที่มีพลังเข้มแข็ง" ตามที่อิบนุล-มุนซิรและอัฏ-เฏาะบะรอนีย์รายงานจากอัซ-ซุฮรีย์ พวกเขาคือบนูหะนีฟะฮ์ คือมุซัยลิมะฮ์และพวกพ้องของเขาชาวยะมามะฮ์ และรายงานจากรอฟิอ์ บินเคาะดีจญ์ว่า: พวกเราเคยอ่านอายะฮ์นี้มาก่อนโดยไม่รู้ว่าพวกเขาคือใคร จนกระทั่งท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) เรียกร้องให้ทำสงครามกับบนูหะนีฟะฮ์ พวกเราจึงรู้ว่าพวกเขาคือผู้ที่ถูกหมายถึงในอายะฮ์นี้»

وشاع الاستدلال بالاية على صحة امامة ابي بكر رضي الله عنه

«และการอ้างอายะฮ์นี้เป็นหลักฐานถึงความถูกต้องแห่งการเป็นผู้นำของท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) เป็นที่แพร่หลาย»[^3]

[^2]: เราะห์ล-มะอานี หน้า 101

[^3]: แหล่งเดียวกัน หน้า 101; แหล่งเดียวกัน หน้า 102

นอกจากผลงานในยุคสมัยของพวกท่าน และถ้อยคำกับคำสั่งสอนอันทรงคุณค่ามากมายของพวกท่านแล้ว ในหนังสือเล่มนี้ยังมีประโยชน์อันล้ำค่า ผลการค้นคว้าที่หาได้ยาก และเนื้อหาอันทรงคุณค่าอื่น ๆ อีก ซึ่งโดยทั่วไปไม่พบทั้งในตำราอะกีดะฮ์และอิลมุลกะลาม และไม่พบในตำราประวัติศาสตร์และตำราสีเราะฮ์ ในจำนวนนั้นได้แก่ การอธิบายความหมายของศตวรรษทั้งสาม (อัลกุรูน อัษ-ษะลาษะฮ์)[^1] ความแตกต่างระหว่างเคาะลีฟะฮ์กับราชอาณาจักร พร้อมรายละเอียดของเรื่องนี้[^2] การอธิบายเรื่อง "มุลก์ อะฎูฎ" (การปกครองแบบกดขี่ที่ไร้การควบคุม) และการชี้แจงอย่างชัดเจนว่า อำนาจปกครองของบนีอุมัยยะฮ์เป็นการปกครองแบบไร้การควบคุม หาใช่เคาะลีฟะฮ์ไม่ ตามทัศนะของท่าน แม้เคาะลีฟะฮ์รอชิดะฮ์จะสิ้นสุดลงที่ท่านอะลี อัล-มุรตะฎอ (ร.ฎ.) ก็ตาม แต่ในเรื่องของท่านมุอาวิยะฮ์ (ร.ฎ.) นั้น ท่านได้กำชับให้ระมัดระวังการคิดร้าย การตำหนิ และการกล่าวประณาม (โดยอาศัยคุณความดีที่มีรายงานเกี่ยวกับท่าน)[^3] แต่สำหรับบรรดาเคาะลีฟะฮ์แห่งบนีมัรวานที่มาภายหลังพวกท่านนั้น ท่านเขียนไว้อย่างชัดแจ้งว่า

«เมื่ออับดุลมะลิก (บุตรมัรวาน) ได้ครองอำนาจ การรวมเป็นหนึ่งก็สิ้นสุดลง และบรรดาลักษณะของ "เคาะลีฟะฮ์ญาอิเราะฮ์" (เคาะลีฟะฮ์ที่อยุติธรรม) ซึ่งท่านนบี ﷺ ได้อธิบายไว้ในหะดีษหลายบท ก็ได้ปรากฏให้เห็นอย่างประจักษ์ชัด»[^4]

ลักษณะพิเศษประการหนึ่งของหนังสือเล่มนี้คือ เนื้อหาโดยละเอียดเกี่ยวกับมัซฮับ ฟัตวา และข้อบัญญัติต่าง ๆ ของท่านอัล-ฟารูก อัล-อะอ์ซ็อม (ท่านอุมัร) (ร.ฎ.) ซึ่งได้ถูกรวบรวมไว้ในหนังสือเล่มนี้[^5] และจากเนื้อหานั้นทำให้ได้ ... ทั้งหมด

[^1]: อิซาละตุลเคาะฟาอ์ (إزالة الخفاء) หน้า 121–122 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 126 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 126 [^4]: อ้างแล้ว หน้า 143 เกี่ยวกับยะซีด ท่านเขียนไว้อย่างชัดแจ้งในหนังสือ "หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة) ว่า "دُعَاةُ الضَّلَالِ يَزِيدُ بِالشَّامِ وَمُخْتَارُ بِالْعِرَاقِ" แปลว่า «ผู้เรียกร้องสู่ความหลงผิด ได้แก่ ยะซีดในแคว้นชาม และมุคตารในอิรัก» (หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ เล่ม 2 หน้า 213) ในทำนองเดียวกัน ในบทว่าด้วยคุณความดี ท่านได้เขียนถึงยะซีดว่าเป็นมุนาฟิกหรือฟาซิก หน้า 215 [^5]: อ้างแล้ว หน้า 143

ฟิกฮ์ของท่านอุมัร (ฟิกฮ์ฟารูกี) ได้ปรากฏออกมาให้เห็น[^1]

การนำเสนอฟิกฮ์ของท่านอุมัรในฐานะที่เป็นเอกเทศ และการรวบรวมอิจญ์ติฮาดและฟัตวาของท่านอุมัร (ร.ฎ.) นั้น อาจเป็นความริเริ่มอันเป็นมงคลครั้งแรก ซึ่งท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้กระทำไว้พร้อมกับผลงานบุกเบิกอื่น ๆ ของท่าน จนถึงบัดนี้ยังไม่เคยมีการประพันธ์หนังสือเฉพาะเล่มใดที่ครอบคลุมในหัวข้อนี้ เมื่อไม่นานมานี้ (ฮ.ศ. 1401 - ค.ศ. 1981) ดร.มุหัมมัด เราวาส ก็อลอะฮ์ญี ได้เรียบเรียงหนังสือเล่มใหญ่ที่ละเอียดภายใต้ชื่อ "เมาซูอะฮ์ ฟิกฮ์ อุมัร อิบนุลค็อฏฏ็อบ" (موسوعة فقه عمر بن الخطاب) (สารานุกรมฟิกฮ์ของท่านอุมัร (ร.ฎ.)) ซึ่งจัดพิมพ์โดยมักตะบะฮ์ อัล-ฟะลาห์ ประเทศคูเวต หนังสือเล่มนี้เป็นหนังสือขนาดใหญ่ มีความยาว 980 หน้า

ด้วยการยืนยันความชอบธรรมของคิลาฟะฮ์ของคุละฟาอ์ทั้งสาม (ริฎวานุลลอฮิ อะลัยฮิม อัจญ์มะอีน) และการกล่าวถึงคุณความดี เกียรติคุณ ผลงาน และคุณูปการของพวกท่านอย่างละเอียด ซึ่งในนั้นสะท้อนให้เห็นความลุ่มลึกและความกระตือรือร้นของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) อย่างชัดเจน และเป็นการเติมเต็มความจำเป็นที่ยุคสมัยนั้นเรียกร้อง อันเป็นแรงจูงใจที่แท้จริงในการประพันธ์หนังสือเล่มนี้ ท่านก็มิได้ลังเลหรือสงวนท่าทีในการกล่าวถึงผลงานและคุณความดีของอะมีรุลมุอ์มินีน ท่านอะลี อัล-มุรตะฎอ กัรร็อมัลลอฮุ วัจญ์ฮะฮ์ เลย ท่านได้กล่าวถึงท่านอะลีด้วยความศรัทธาเต็มเปี่ยม ด้วยการยอมรับในสิทธิของท่าน และด้วยแรงแห่งความรักต่ออะฮ์ลุลบัยต์ผู้ทรงเกียรติอย่างเต็มที่และกระตือรือร้น[^2] ท่านเริ่มต้นการกล่าวถึงผลงานของท่านอะลี อิบนุ อบีฏอลิบ (ร.ฎ.) ด้วยถ้อยคำดังนี้ว่า "ผลงานของอะมีรุลมุอ์มินีน อิมามแห่งผู้กล้าหาญทั้งหลาย สิงห์แห่งอัลลอฮ์ผู้มีชัย อะลี อิบนุ อบีฏอลิบ (ร.ฎ.)" ในทำนองเดียวกัน ท่านได้กล่าวถึงท่านหะสันและท่านหุซัยน์ (ร.ฎ.) โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลานคนโตของท่านนบี ﷺ คือท่านหะสัน อัล-มุจญ์ตะบา ด้วยความยกย่องและความรักอย่างเต็มเปี่ยม ภายหลังการวะฟาตของท่านนบี ﷺ ท่านได้กล่าวถึงเหตุการณ์ต่าง ๆ ในปี ฮ.ศ. 35 รวมถึงการเป็นชะฮีดของท่านอุษมาน (ร.ฎ.) …

[^1]: โปรดดู เล่ม 2 หน้า 85-142 [^2]: เล่มเดียวกัน เล่ม 2 หน้า 251-283

ฟิตนะฮ์แรก[^1] และฟิตนะฮ์ที่สองท่านได้ถือเอาการเป็นชะฮีดของท่านอิมามหุเซน (ร.ฎ.) ผู้เป็นดวงใจของท่านเราะซูล ﷺ และท่านได้ยกรายงานหนึ่งจากหนังสือมิชกาตุลมะศอบีฮ์ (مشكاة المصابيح) (ซึ่งนำมาจากอัลบัยฮะกี) อันแสดงให้เห็นว่าท่านอิมาม (ร.ฎ.) มีความสัมพันธ์กับท่านนบี ﷺ ประดุจดังอวัยวะส่วนหนึ่งที่มีต่อร่างกาย และท่านนบี ﷺ ได้แจ้งข่าวไว้ว่าประชาชาติจะสังหารท่านจนเป็นชะฮีด[^2] ในฟิตนะฮ์นี้ ท่านยังได้นับรวมเหตุการณ์อัลหัรเราะฮ์ไว้ด้วย[^3] ซึ่งในสมัยของยะซีด กองทัพของเขาได้ก่อเหตุการณ์อันน่าอัปยศ คือการสังหารและปล้นสะดมในนครมะดีนะฮ์อันดีงาม และชาวมะดีนะฮ์ถูกลบหลู่ศักดิ์ศรีอย่างรุนแรง[^4] ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้วิพากษ์วิจารณ์บะนีอุมัยยะฮ์อย่างเปิดเผยในหลายแห่ง[^5] ด้วยเหตุนี้ หนังสือเล่มนี้จึงมีความสมดุลและความเป็นกลางอย่างครบถ้วน อันเป็นสัญลักษณ์และความภาคภูมิใจของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์

การชี้ให้เห็นความเปลี่ยนแปลงและฟิตนะฮ์ต่าง ๆ หลังการวะฟาตของท่านนบี ﷺ

ลักษณะเด่นสำคัญประการหนึ่งของหนังสือเล่มนี้คือ ได้มีการวาดภาพโดยสังเขปแต่ชัดเจนของประวัติศาสตร์ทางศาสนาของอิสลาม รวมทั้งการพลิกผันและความเปลี่ยนแปลงทางความคิดและทางศาสนา ประวัติศาสตร์ด้านการเมืองและด้านวิชาการของอิสลามนั้นมีอยู่มากมายนับไม่ถ้วน แต่ไม่พบประวัติศาสตร์ที่แสดงให้เห็นร่องรอยของความเปลี่ยนแปลงใหม่ ๆ ทางความคิด วิชาการ และจริยธรรม ท่ามกลางความต่อเนื่องทางประวัติศาสตร์ด้านการเมืองและอารยธรรมของอิสลาม (แม้ร่องรอยเหล่านั้นจะเลือนรางและจางเสียจนไม่อาจมองเห็นได้หากปราศจากกล้องจุลทรรศน์แห่งความเข้าใจในธรรมชาติอันถูกต้องของอิสลาม) ในหนังสือต่าง ๆ พบเนื้อหาเหล่านี้กระจัดกระจายอยู่เพียงเล็กน้อย แต่ไม่มีผู้ใดนำมาเป็นหัวข้อการอภิปรายของตน ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงฟิตนะฮ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นทันทีหลังยุคค็อยรุลกุรูน[^6] ความแตกต่างระหว่างหุก่มต่าง ๆ ของยุคค็อยรุลกุรูนกับยุคชัรรุลกุรูน[^7] และภายใต้หัวข้อความเปลี่ยนแปลงโดยรวม ท่านได้กล่าวถึงความเปลี่ยนแปลงทางจิตวิญญาณและทางความคิดที่เกิดขึ้นภายหลังยุคแห่งการเป็นเราะซูลและยุคค็อยรุลกุรูน หัวข้อต่าง ๆ ของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.)...

[^1]: ดู หน้า 153/1 [^2]: หน้า 153/1 [^3]: หน้า 154/1 [^4]: หน้า 154–155/1 [^5]: หน้า 122/1 [^6]: หน้า 136/1 [^7]: […]

...ของท่าน มีดังต่อไปนี้

การเขียนตำราอย่างล้นเกินในเรื่องตัจญ์วีดอัลกุรอาน การลงลึกและการเคร่งครัดเกินขอบเขตในเรื่องนี้ การพอใจอยู่เพียงแค่การอ่านและการทิลาวะฮ์ ความบกพร่องในการตะดับบุรอัลกุรอานและการทำความเข้าใจศาสนา (ตะฟักกุฮ์) การแตกประเด็นอย่างละเอียดยิบในปัญหาฟิกฮ์ การถกเถียงและอภิปรายล่วงหน้าในรูปแบบสมมุติของปัญหาที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นจริง การตีความอายะฮ์มุตะชาบิฮาตของอัลกุรอานและการหาข้อตีความที่ไกลเกินเหตุในเรื่องนั้น การก่อคำถามใหม่ ๆ ในเรื่องอะกีดะฮ์และเทววิทยา (อิลาฮิยาต) การประดิษฐ์บทวิริดและบทอัซการใหม่ ๆ ด้วยเจตนาเพื่อใกล้ชิดอัลลอฮ์ ซึ่งเป็นการเพิ่มเติมจากซุนนะฮ์ที่มีรายงานสืบทอดมา การยึดมั่นและถือปฏิบัติสิ่งที่เป็นมุสตะหับบ์อย่างเคร่งครัดราวกับเป็นสิ่งวาญิบ การสิ้นสุดลงของการปรึกษาหารือร่วมกัน (ชูรอ) ในการออกฟัตวา และการย้อนกลับไปพึ่งพาอุละมาอ์ผู้ทรงคุณธรรม การเกิดขึ้นของนิกายใหม่ ๆ เช่น ก็อดรียะฮ์และมุรญิอะฮ์ เป็นต้น การสูญสิ้นความไว้วางใจและความสงบสุขระหว่างมุสลิมด้วยกัน การที่ผู้คนซึ่งไม่มีความชอบธรรมในการปกครองหรือเป็นคนชั้นสองชั้นสามได้ขึ้นครองอำนาจ และการเกิดความเกียจคร้านและความหย่อนยานในการดำรงหลักการต่าง ๆ ของอิสลาม[^1]

การจัดพิมพ์และเผยแพร่หนังสือ

หนังสือ «อิซาละตุลค่อฟาอ์» (إزالة الخفاء) ได้รับการจัดพิมพ์เป็นครั้งแรกภายใต้การดูแลของเมาละวี มุฮัมมัด อะห์ซัน ศิดดีกี ตามคำสั่งและคำแนะนำของมุนชี ญะมาลุดดีน ข่าน ศอฮิบ อัครเสนาบดี (มะดารุลมะฮาม) แห่งรัฐโภปาล ที่โรงพิมพ์ศิดดีกี เมืองบะเรลี เมื่อปี ฮ.ศ. 1286 ในเวลานั้นสามารถรวบรวมต้นฉบับได้สามฉบับ ซึ่งใช้ในการตรวจชำระและเทียบเคียงต้นฉบับ ฉบับแรกคือฉบับของมุนชีศอฮิบแห่งโภปาล ฉบับที่สองคือฉบับของเมาละวี อะห์มัด หะซัน ศอฮิบ อัมโรฮะวี และฉบับที่สามคือฉบับของเมาละวี นูรุลหะซัน ศอฮิบ กันดะละวี มีหลักฐานแวดล้อมบ่งชี้ว่า ผู้ประพันธ์ผู้ทรงความรู้ไม่ได้มีโอกาสทบทวนหนังสือเล่มนี้เป็นครั้งที่สอง

[^1]: หน้า 133

หนังสือฉบับพิมพ์ครั้งที่สองจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์สุฮัยล์อะคาเดมี ลาฮอร์ ปากีสถาน ในปี ฮ.ศ. 1396 (ค.ศ. 1976) ซึ่งเป็นฉบับออฟเซ็ตของฉบับพิมพ์ครั้งแรก[^1] คำแปลภาษาอาหรับของหนังสือเล่มนี้จัดทำขึ้นภายใต้การดูแลของอัล-มัจญ์ลิส อัล-อิลมี ดาเบล แต่ยังไม่สามารถเผยแพร่ในประเทศอาหรับได้ตามที่ควร อิมามแห่งอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ เมาลานาอับดุชชะกูร ฟารูกี ลัคนาวี (ร.ฮ.) ได้แปลหนังสือเล่มนี้เป็นภาษาอูรดู ครอบคลุมตั้งแต่บทที่หนึ่งถึงบทที่ห้า (หน้า 155) และตั้งชื่อว่า "กัชฟุลฆิฏออ์ อะนิสซุนนะติลบัยฎออ์" (كشف الغطاء عن السنة البيضاء) ส่วนที่ตีพิมพ์นี้มีความหนา 336 หน้า จัดพิมพ์โดยอุมดะตุลมะฏอบิอ์ ลัคเนา ในปี ฮ.ศ. 1329

[^1]: ฉบับพิมพ์นี้เองที่ใช้อ้างอิงในการเรียบเรียงบทนี้ และได้อ้างอิงเลขหน้าตามฉบับนี้

บทที่ 9

บทบาทเชิงญิฮาดและการเป็นผู้นำของท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) ในยุคแห่งความระส่ำระสายทางการเมืองและวาระสุดท้ายของรัฐบาลโมกุล

สามกองกำลังนักรบที่เพิ่งผงาดขึ้นใหม่

ดังที่ได้กล่าวไปแล้วในบทที่สองของหนังสือเล่มนี้[^1] ว่าในศตวรรษที่สิบสอง (ฮิจเราะฮ์) อินเดียได้มาถึงจุดแห่งความเสื่อมถอยและตกต่ำ ความไร้ระเบียบ และการแตกแยกเป็นแคว้นเล็กแคว้นน้อย (ตะวาอิฟุลมุลูก) ทั้งในด้านการเมือง การปกครอง และศีลธรรม ตลอดจนความระส่ำระสายและความปั่นป่วน อันเป็นจุดที่อาจเรียกได้ว่าเป็นลมหายใจสุดท้าย หรือภาวะใกล้ตายของสังคมและระบบใดระบบหนึ่ง จักรวรรดิโมกุลเหลือเพียงสัญลักษณ์ (SYMBOL) แห่งอำนาจที่ยาวนานที่สุดและเข้มแข็งที่สุดของราชวงศ์มุสลิมผู้ปกครองราชวงศ์หนึ่งเท่านั้น โดยที่เบื้องหลังนั้นไม่มีทั้งพละกำลัง ไม่มีทั้งความสามารถในการบริหาร และไม่มีทั้งความกล้าหาญ

เมื่อมองดูภายนอก ในเวลานั้นมีกองกำลังนักรบที่เพิ่งผงาดขึ้นใหม่สามกลุ่ม ซึ่งเป็นผู้กำหนดชะตากรรมไม่เพียงแต่ของจักรวรรดิโมกุลเท่านั้น หากแต่ของทั้งประเทศ ได้แก่ มราฐา ซิกข์ และชาฏ ตามลำดับ

มราฐา

มราฐา ซึ่งในตอนแรกความเคลื่อนไหวของพวกเขาจำกัดอยู่เพียงในแคว้นเดคคาน และสถานะของพวกเขาในฐานะกลุ่มที่มีการจัดระเบียบตามกฎหมาย […]

[^1]: อินเดีย (สภาพทางการเมือง)

ก่อนหน้านั้น พวกเขาเป็นเพียงกลุ่มผู้ประท้วงต่อต้านรัฐบาล (AGITATORS) และกองกำลังจรยุทธ์ (GUERRILLA) เท่านั้น แต่ด้วยความอ่อนแอของรัฐบาลกลางที่เพิ่มขึ้นทุกวัน การชิงอำนาจกันระหว่างบรรดาหัวหน้าผู้ทะเยอทะยาน และความสายตาสั้นของบรรดาขุนนางแห่งราชอาณาจักร (ซึ่งคอยใช้พวกมราฐาเพื่อหมายจะเอาชนะและบั่นทอนคู่แข่งของตน) พวกเขาจึงกลายเป็นอำนาจที่แผ่ครอบคลุมทั่วอินเดีย และเริ่มฝันที่จะยึดบัลลังก์แห่งดิลลี และเติมเต็มช่องว่างที่ความอ่อนแอทางการทหารของพวกมุฆัลและความไร้ความสามารถในการบริหารของพวกเขาได้ก่อให้เกิดขึ้น

ในปี ฮ.ศ. 1170 (ค.ศ. 1756)[^1] มัลฮาร์ ราว โฮลการ์ และรัฆุนาถ ราว ได้ตัดสินใจสถาปนาอำนาจของตนเหนืออินเดียตอนเหนือ และด้วยความช่วยเหลือของพวกญาฏ พวกเขาได้บุกโจมตีดิลลีในปี ฮ.ศ. 1171 (ค.ศ. 1757) นะญีบุดเดาละฮ์จำต้องยอมทำสัญญาสงบศึก หลังจากนั้นพวกเขาได้มุ่งหน้าสู่แคว้นปัญจาบ ซึ่งเป็นประตูของภูมิภาคทางยุทธศาสตร์อันสำคัญยิ่งนี้ อันเป็นทางที่บรรดาผู้พิชิตอินเดียได้ผ่านเข้ามาเสมอ และจนถึงบัดนั้นยังไม่เคยตกอยู่ภายใต้อำนาจที่มิใช่อิสลามใดเลย ในเดือนเมษายน ค.ศ. 1758 พวกเขาได้ยึดลาฮอร์ และแต่งตั้งอาดีนะฮ์ เบก เป็นผู้ปกครองแคว้นปัญจาบในนามของตน เมื่ออาดีนะฮ์ เบกเสียชีวิต พวกเขาได้แต่งตั้งสาบาญี สินธิยา เป็นผู้ปกครอง (ผู้ว่าการ) แคว้นปัญจาบ

ด้วยการชี้นำและความช่วยเหลือของศ็อฟดัรญังก์ พวกมราฐาได้เข้ามาสู่แคว้นโดอาบ (ซึ่งเป็นศูนย์กลางของบรรดาอุละมาอ์และบรรดาชัยค์ ผู้เป็นเครื่องประดับและความงามของดิลลีเอง) เป็นครั้งแรก บัดนี้ ดาตาญี สินธิยา ได้ตั้งปณิธานในปี ฮ.ศ. 1172 ที่จะยกทัพจากแคว้นเดกกันมาพิชิตอินเดียทั้งหมด ในขั้นแรกเขามุ่งหน้าสู่โรฮิลขัณฑ์และอวัธ และด้วยเจตนานี้เขาได้ข้ามแม่น้ำยมุนา ในปี ฮ.ศ. 1172 (ค.ศ. 1759) เมื่อแม่น้ำสามารถข้ามได้ เขาจึงส่งโควินด์ ราว บุนเดลา พร้อมกองทัพสองหมื่นนายเข้าไปในโรฮิลขัณฑ์

[^1]: ห้าถึงหกปีก่อนการเสียชีวิตของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)

ถอดออก เขาได้ปล้นสะดมแผ่นดินตั้งแต่รามคงคาจนถึงอัมโรฮะฮ์ (ซึ่งอยู่ห่างจากดิลลีไม่มากนัก)

วันที่ 24 มิถุนายน ค.ศ. 1760 (9 ซุลหิจญะฮ์ ฮ.ศ. 1173) พวกมราฐาได้เข้าสู่ดิลลีซึ่งเป็นนครหลวง ยะอ์กูบ อะลี ข่าน ผู้บัญชาการป้อมได้มอบป้อมให้ ภาวได้มอบหน้าที่ผู้บัญชาการป้อมแก่ศังกร ราว เขาได้ถอดเพดานเงินของท้องพระโรงดีวาน-เอ-ค็อศ แล้วส่งไปยังโรงกษาปณ์ เขายังได้รื้อเอาเครื่องใช้ที่ทำด้วยทองคำและเงินในกอดัม ชะรีฟ และในดัรกาฮ์ของท่านนิซามุดดีน เอาลิยาอ์ไปด้วย เขาต้องการปลดชาฮ์ญะฮานที่สองในวันที่ 10 ตุลาคม ค.ศ. 1760 (29 เศาะฟัร ฮ.ศ. 1174) แล้วยกมีรซา ญะวาน บัคต์ บุตรของชาฮ์ อาลัม อาลีเกาฮัร ขึ้นครองบัลลังก์ เขาปรารถนาจะประทับบนบัลลังก์ตีมูรีด้วยตนเอง และเขาก็สามารถทำเช่นนั้นได้ แต่บรรดาผู้มีปัญญาในกองทัพได้ยับยั้งเขาไว้จากความตั้งใจนี้ ว่าการกระทำเช่นนั้นจะก่อให้เกิดความวุ่นวายไปทั่วทั้งแผ่นดิน และราษฎรจะไม่อาจทนเห็นแม่ทัพมราฐาคนใดนั่งบนบัลลังก์ของบาบูรได้โดยง่าย

ในเวลานั้น อาณาเขตการปกครองของพวกมราฐาได้แผ่ขยายกว้างขวางอย่างที่ไม่เคยมีมาก่อนและไม่เคยมีอีกเลยหลังจากนั้น พรมแดนทางเหนือจรดอัตต็อกและเทือกเขาหิมาลัย ส่วนทางใต้แผ่ไปจนถึงปลายสุดของคาบสมุทรเดคคาน คือจรดทะเล ดินแดนที่อยู่ภายในเขตเหล่านี้แต่ยังเป็นอิสระก็ต้องส่งบรรณาการแก่พวกเขา พวกเขามีแม่ทัพที่ช่ำชองประจำอยู่ มีทหารหนึ่งหมื่นนายที่เชี่ยวชาญยุทธวิธีของชาวฟิรังกี (ยุโรป) ในสงครามปานีปัต พวกเขามีทหารม้าที่เข้มแข็งห้าหมื่นห้าพันนาย ทหารราบหนึ่งหมื่นห้าพันนาย และปืนใหญ่สองร้อยกระบอก (นอกเหนือจากปืนใหญ่ทำลายป้อม) กองทัพของพวกราชปุตก็ได้เข้าร่วมด้วย รวมทั้งหมดแล้วมีนักรบถึงสามแสนคนอยู่ใต้ธงและภายใต้การบัญชาการของพวกเขา

ถึงกระนั้นก็ตาม อุปนิสัยของพวกมราฐาก็หาได้มีลักษณะแห่งกษัตริย์และความรับผิดชอบไม่ ดังที่นักประวัติศาสตร์อินเดียผู้หนึ่งกล่าวไว้ว่า «พวกเขาเป็นกษัตริย์ครึ่งหนึ่ง และเป็นโจรปล้นทางอีกครึ่งหนึ่ง»[^1] พวกเขาขาดซึ่งขนบประเพณีเก่าแก่ที่สืบทอดกันมาในเรื่องการทะนุบำรุงราษฎร ความเมตตาต่อสรรพสิ่ง และการพิทักษ์ชีวิต ทรัพย์สิน และเกียรติศักดิ์ของมนุษย์ (ซึ่งเป็นประเพณีที่คอยรั้งบรรดาผู้ปกครองและกษัตริย์ผู้มีอำนาจเด็ดขาดไว้ได้ในระดับหนึ่ง แม้ในยามที่เกิดความหยิ่งผยองและอารมณ์ใฝ่ต่ำ) อีกทั้งยังขาดภูมิหลัง (BACK GROUND) ทางประวัติศาสตร์อันรุ่งโรจน์ และไร้ซึ่งเป้าหมายทางการเมืองและการสร้างสรรค์ที่สูงส่งและชัดเจน นอกจากนี้ แรงปรารถนาที่จะฟื้นฟูศาสนาและอารยธรรมฮินดู (HINDU REVIVALISM) ยังได้ก่อให้เกิดความก้าวร้าว ความหุนหันในการตัดสินใจ และความไม่มีขันติธรรมขึ้นในหมู่พวกเขา ส่วนทรัพย์ที่ได้จากการปล้นสะดมและความลุ่มหลงในทรัพย์นั้น เป็นจุดอ่อนประจำชาติของพวกเขา

ทั้งชาวฮินดูและมุสลิมต่างได้รับผลกระทบจากความวุ่นวายที่พวกมราฐาก่อขึ้น การปล้นหมู่บ้านอย่างไร้ความปรานี การตัดมือ จมูก และหูของผู้คน มิใช่เรื่องผิดปกติแต่อย่างใด สตรีทั้งหมดโดยไม่แบ่งแยกศาสนาและชาติพันธุ์ ตกเป็นเหยื่อตัณหาของผู้รุกราน ในเรื่องนี้ก็เช่นกัน พวกเขาได้แสดงพฤติกรรมอันป่าเถื่อนและโหดร้ายเกินขอบเขตทุกประการ กวีผู้มีชื่อเสียงแห่งเบงกอลนามว่า คังคาราม ได้บรรยายถึงผลกระทบเหล่านี้ไว้ในขณะวิจารณ์การรุกรานแคว้นเบงกอลและพิหาร[^2]

นักเขียนชาวโปรตุเกสก็ได้แสดงความประหลาดใจต่อพฤติกรรมอันไร้ศีลธรรมของพวกมราฐาเช่นกัน

[^1]: ตารีค ฮินดูสตาน (تاریخ ہندوستان) โดยเมาลวี ซะกาอุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี หน้า 30 เล่ม 9 [^2]: ดูรายละเอียดในหนังสือของ ชาดูนาถ สรการ์ (Jadunath Sarkar) เรื่อง FALL OF THE MOGHAL EMPIRE, P. 87

...ทำให้เกิดขึ้น[^1] อำนาจของพวกมราฐะส่งผลกระทบทางเศรษฐกิจอย่างรุนแรงต่อสามัญชน ตามคำกล่าวของเมาลานา ฆุลาม อะลี อาซาด บิลกรามี «เจตนาของพวกเขาคือ ไม่ว่าจะเอื้อมมือไปถึงที่ใด ก็จะปิดกั้นช่องทางทำมาหากินของปวงบ่าวของพระผู้เป็นเจ้า แล้วยึดเอามาไว้ในกำมือของตน» พวกมราฐะเรียกเก็บ "เจาธ์"[^2] จากดินแดนห่างไกลของจักรวรรดิโมกุล ซึ่งตกอยู่ภายใต้ความเมตตาของพวกเขา

การรุกรานของพวกมราฐะมิได้จำกัดอยู่เพียงขอบเขตทางการทหารและการกดขี่สามัญชนเท่านั้น หากยังตั้งอยู่บน "การฟื้นฟู" (REVIVALISM) ศาสนาและอารยธรรมฮินดูด้วย เมานต์สจ๊วต เอลฟินสโตน (ผู้สำเร็จราชการบอมเบย์) เขียนไว้ในหนังสือประวัติศาสตร์อินเดียของเขาเกี่ยวกับศิวาจี ผู้นำคนแรกของขบวนการนี้ว่า

«นิสัยของเขาได้รับการบ่มเพาะมาจากอคติแบบฮินดู…… ด้วยนิสัยเช่นนี้ เขาจึงเกลียดชังมุสลิมและขนบธรรมเนียมของพวกเขาอย่างรุนแรง และมีความนิยมชมชอบอย่างยิ่งต่อชาวฮินดูและวิถีปฏิบัติของพวกเขา และความรู้สึกนี้ก็ทวีขึ้นทุกวัน อุปนิสัยเช่นนี้ของเขาเหมาะเจาะกับการวางแผนทางการเมืองอย่างยิ่ง จนเขาวางตนเป็นดั่งภักตะ (ผู้ภักดีต่อเทพ) และอ้างว่าได้รับปาฏิหาริย์จากอวตาร และได้รับความโปรดปรานจากเทพเจ้าทั้งหลาย»[^3]

[^1]: PISSURLEN: PORTUGUESES, II, P. 49 [^2]: ครั้งแรกที่ศิวาจีเรียกเก็บ "เจาธ์" ซึ่งคือหนึ่งในสี่ของภาษีที่ดิน เจาธ์นี้เขาเรียกเก็บจากรัฐอื่น ๆ เป็นค่าคุ้มครองหรือเพื่อแลกกับการไม่โจมตี ส่วนในดินแดนของตนเอง เขาเก็บผลผลิตจากชาวนาร้อยละยี่สิบห้า ซึ่งต่อมาเพิ่มขึ้นเป็นร้อยละสี่สิบ [^3]: ประวัติศาสตร์อินเดีย (ฉบับแปลภาษาอูรดู) หน้า 511 (อลีครห์ ค.ศ. 1866)

ก่อนที่การตัดสินขั้นสุดท้ายจะเกิดขึ้นที่สมรภูมิปานีปัต พวกเขา (ฝ่ายมราฐา) ได้คำนึงถึงความละเอียดอ่อนของสถานการณ์ จึงพยายามผ่านนะวาบชุญาอุดเดาละฮ์ (ผู้ซึ่งแต่ก่อนนั้นมีใจโอนอ่อนต่อพวกมราฐาอยู่บ้าง) ให้เกิดการประนีประนอมกับชาฮ์อับดาลี คำตอบที่ชุญาอุดเดาละฮ์ให้แก่พวกเขา โดยอาศัยประสบการณ์อันต่อเนื่องและความจริงอันขมขื่น ได้ฉายแสงให้เห็นอย่างชัดเจนถึงอุปนิสัยประจำชาติของพวกมราฐา ตลอดจนผลกระทบและผลลัพธ์ของชัยชนะและการมีอำนาจเหนือของพวกเขา

นะวาบชุญาอุดเดาละฮ์กล่าวว่า

«พวกพราหมณ์แห่งแคว้นเดคคานได้ครอบงำอินเดียมาเป็นเวลานาน ความโลภ ความละโมบ การผิดสัญญา และการเสียคำพูดอย่างล้นเหลือของพวกเขาเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดภัยพิบัติจากชาฮ์ดุรรานีขึ้น ใครเล่าจะทำการประนีประนอมกับคนที่ไม่ยอมรับเกียรติและความสงบสุขของผู้อื่น คนที่ถือว่าทุกสิ่งมีไว้สำหรับตนเองและชนชาติของตนเท่านั้น ในที่สุดทุกคนก็ได้รับความเดือดร้อนจากน้ำมือของพวกเขาจนสิ้นหนทาง ถึงขั้นที่เพื่อรักษาศักดิ์ศรี ปกป้องเกียรติ และเพื่อความผาสุกของประชาชน พวกเขาจึงได้วิงวอนเชิญชาฮ์อับดาลีมาจากแว่นแคว้นของท่าน และถือว่าความยากลำบากที่ต้องเผชิญจากท่านนั้นเบากว่าการถูกพวกมราฐากดขี่ทำร้าย»[^1]

ในที่สุด เมื่อวันที่ 14 มกราคม ค.ศ. 1761 (6 ญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 1174) ณ สมรภูมิปานีปัต พวกมราฐาก็ประสบความพ่ายแพ้อย่างย่อยยับต่อกำลังผนึกของกองทัพอัฟกันของอะห์มัดชาฮ์อับดาลี ทหารโรฮิลลาของนะวาบนะญีบุดเดาละฮ์ และกองทัพของนะวาบชุญาอุดเดาละฮ์ และตามคำกล่าวของนักประวัติศาสตร์ท่านหนึ่งว่า «อำนาจของพวกมราฐาระเหยหายไปดุจการบูรในชั่วพริบตา» มูลเหตุและภูมิหลังของการมาของอะห์มัดชาฮ์อับดาลี ตลอดจนรายละเอียดเพิ่มเติมของสงครามชี้ขาดครั้งนี้ ซึ่งประวัติศาสตร์…

[^1]: ตารีค ฮินดูสตาน (تاریخ ہندوستان) เล่ม 9 หน้า 305

…ได้หันเหกระแสนั้นไป รายละเอียดเกี่ยวกับผลงานในฐานะผู้นำของท่านชาห์จะปรากฏในหน้าต่อ ๆ ไป

ซิกข์

ซิกข์เป็นกลุ่มศาสนากลุ่มหนึ่งของปัญจาบ ซึ่งถูกวางรากฐานขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่สิบห้าโดยคุรุบาบานานัก (ค.ศ. 1469–1539) ท่านสอนเรื่องการขัดเกลาจิตใจ จริยธรรม และความสัตย์จริง ตามคำบอกเล่าในหนังสือ "สิยะรุลมุตะอัคคิรีน" (سیر المتأخرین) บาบานานักได้ศึกษาภาษาเปอร์เซียและวิชาศาสนาจากผู้อาวุโสท่านหนึ่งนามว่าซัยยิดหะซัน และท่านผู้นี้ก็ให้ความเอาใจใส่บาบานานักเป็นพิเศษ[^1] คุรุองค์ที่สาม คือคุรุอมรดาส เป็นผู้ริเริ่มก้าวแรกในการจัดระเบียบทางศาสนาและสังคมของชาวซิกข์ จักรพรรดิอักบัรได้เสด็จไปพบท่านที่บ้านของท่าน และพระราชทานที่ดินผืนใหญ่แก่ท่าน ในการสอนจริยธรรมนั้น ท่านได้รักษาจิตวิญญาณแห่งคำสอนของคุรุนานักไว้ ท่านคัดค้านความงมงายของชาวฮินดูอย่างเปิดเผย โดยเฉพาะประเพณีสตี และได้ออกคำสั่งให้หญิงม่ายแต่งงานใหม่ได้ ในปี ค.ศ. 1577 อักบัรได้พระราชทานที่ดินผืนกว้างแก่ท่าน ในสมัยของท่านนี้เองที่ได้มีการวางรากฐานศูนย์กลางทางศาสนาที่อมฤตสระ ด้วยเหตุนี้จึงเกิดศูนย์กลางทางจิตวิญญาณขึ้นสำหรับชีวิตความเป็นชนชาติของชาวซิกข์

ในปี ค.ศ. 1581 คุรุอรชุนได้สืบทอดตำแหน่งต่อจากบิดาของท่าน ท่านได้ทำให้ชาวซิกข์…

[^1]: ตามรายงานบางกระแส บาบาคุรุนานักได้คบหาสมาคมกับดัรวีชและฟะกีรมุสลิมหลายท่าน ในจำนวนนี้มีการเอ่ยนามเป็นพิเศษถึงปีรญะลาล, มิยาน มิฏฐา, ชาห์ชะรอฟุดดีน, ปีรอับดุรเราะห์มาน, ฟะรีดที่สองแห่งปากปัฏฏัน และชาห์อิบรอฮีม ตามรายงานบางกระแส บาบานานักยังได้เดินทางไปยังแบกแดดและสองนครอันศักดิ์สิทธิ์ (มักกะฮ์และมะดีนะฮ์) อีกด้วย ท่านมีความผูกพันเป็นพิเศษกับชัยค์ฟะรีดแห่งปากปัฏฏัน

ในฐานะนิกายหนึ่ง และนำคัมภีร์ครันถ์ (Granth) มารวบรวมเป็นเล่ม คุรุอรชุนได้ขนานนามตนเองว่า "สัจจาบาดชาห์" (กษัตริย์ที่แท้จริง) ซึ่งบ่งบอกถึงความทะเยอทะยานในอำนาจทางการเมืองของเขา ด้วยพระบัญชาของจักรพรรดิญะฮาangīr คุรุผู้นี้ถูกคุมขังที่ลาฮอร์ เพราะเขาได้ให้ความช่วยเหลือทางการเงินแก่เจ้าชายคุสรูผู้เป็นกบฏ และที่นั่นเขาถูกประหารชีวิต[^1] ผู้สืบทอดตำแหน่งของเขาคือหรรโควินท์ ได้เลือกแนวทางต่อต้านและขัดขืนอย่างเปิดเผย ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของวิถีชีวิตแบบทหารของชาวซิกข์ ไม่นานเขาก็สถาปนาตำแหน่งอย่างกษัตริย์ขึ้น เขามีความรู้สึกเป็นปฏิปักษ์ต่อจักรพรรดิญะฮาangīr และถือว่าพระองค์เป็นผู้รับผิดชอบต่อความตายของบิดาของตน เขาได้สร้างป้อมปราการอันแข็งแกร่งที่หรรโควินท์ปุระ ซึ่งเขาใช้เป็นฐานออกไปโจมตีดินแดนที่ราบ ญะฮาangīrได้กักตัวเขาไว้ในป้อมกวาลิยาร์ แต่หลังจากนั้นไม่นานก็ปล่อยตัวและให้เกียรติเขาอย่างยิ่ง ทันทีหลังจากการขึ้นครองราชย์ของชาห์ญะฮาน เขาได้แข็งข้ออย่างเปิดเผยและชูธงกบฏต่อรัฐบาล ในที่สุดเขาได้หลบหนีไปทางภูเขา และถึงแก่กรรมในปี ค.ศ. 1645

ในปี ค.ศ. 1664 ในรัชสมัยของเอารังซีบ เตฆบะฮาดูร์ บุตรของหรรโควินท์ ได้รับเลือกเป็นคุรุ เขาให้ที่พักพิงแก่ผู้หลบหนีและผู้ฝ่าฝืนกฎหมาย อำนาจของเขากลายเป็นอุปสรรคต่อความเจริญของบ้านเมือง[^2] กองทหารของราชสำนักจึงยกกำลังเข้าโจมตีเขา และจับกุมตัวเขานำมายังดิลลี

[^1]: แท้จริงแล้ว คุรุอรชุนถูกจันดูลาลสั่งประหารด้วยเหตุแห่งความเป็นปฏิปักษ์ส่วนตัว ซึ่งเขาผู้นี้มีอิทธิพลในราชสำนักของญะฮาangīr รายละเอียดโปรดดู "ตารีค ฮินดูสตาน" (تاریخ ہندوستان) เล่ม 9 หน้า 52

[^2]: โปรดดู J. D. Cunningham, A History of the Sikhs, 1918, p. 64

ณ ที่นั่นเขาถูกลงโทษประหารชีวิตตามคำสั่งของเอารังเซบในปี ค.ศ. 1675[^1] หลังการเสียชีวิตของเขา บุตรชายของเขาคือโควินด์ ราย ได้รับการยอมรับเป็นคุรุ เขาได้เปลี่ยนชาวซิกข์ ซึ่งแต่เดิมเป็นเพียงกลุ่ม "ผู้แสวงหาทางศาสนา" ให้กลายเป็นชนชาตินักรบ เขาปลุกเร้าอารมณ์ความรู้สึกแห่งความเสมอภาคแบบประชาธิปไตยในหมู่ชาวซิกข์ และจัดระเบียบพวกเขาให้เป็นปึกแผ่นในรูปของชนชาติหนึ่ง เขามีชีวิตอยู่จนถึงการสิ้นพระชนม์ของเอารังเซบ บะฮาดุร ชาฮ์ ผู้สืบทอดของเอารังเซบได้พยายามประนีประนอมกับคุรุ และมอบตำแหน่งบังคับบัญชาทางทหารในแคว้นเดกกันให้แก่เขา แต่เขาได้เสียชีวิตในเดือนตุลาคม ค.ศ. 1708 จากบาดแผลที่ได้รับจากลูกจ้างชาวอัฟกันคนหนึ่ง เขามิได้แต่งตั้งผู้ใดเป็นผู้สืบทอด และสั่งให้บรรดาผู้ติดตามถือว่าคัมภีร์ครันถ์เป็นคุรุของพวกเขาต่อไป และถือว่าพระผู้เป็นเจ้าเป็นผู้คุ้มครองเพียงหนึ่งเดียวของพวกเขา

ผู้สืบทอดของคุรุโควินด์คือบันดา ไบรากี ซึ่งมีสถานะที่แท้จริงเป็นผู้นำทางทหารของชาวซิกข์ (เดิมเขาเป็นชาวราชปุตแคชเมียร์ที่หันมานับถือศาสนาซิกข์) เขาเริ่มก่อเหตุปล้นสะดมอย่างกว้างขวางในแคว้นปัญจาบ และหลังการสิ้นพระชนม์ของเอารังเซบ จักรวรรดิโมกุลก็เริ่มเสื่อมถอยอย่างรวดเร็ว การแย่งชิงราชบัลลังก์อย่างต่อเนื่องได้เกิดขึ้นระหว่างพระโอรสและพระนัดดาของพระองค์ ซึ่งเป็นเหตุให้ชาวซิกข์มีโอกาสเพิ่มพูนกำลังของตนอย่างเปิดเผย บันดา ไบรากีสังหารมุสลิมนับพันอย่างไร้ความปรานี ปล้นสะดมเมืองแล้วเมืองเล่า จนมาถึงบริเวณใกล้เคียงดิลลี ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1710 เขาบุกโจมตีเมืองสิรฮินด์ และปล่อยให้มีการปล้นสะดม เข่นฆ่า และทำลายล้างอย่างเปิดเผย เมือง…

[^1]: การสังหารคุรุเตฆ บะฮาดุรนั้น เอารังเซบมิได้รับผิดชอบแต่เพียงผู้เดียว ฝ่ายตรงข้ามของเขาก็มีส่วนในเรื่องนี้ด้วย (หนังสือพิมพ์ Hindustan Times ฉบับวันที่ 25 ธันวาคม ค.ศ. 1951)

ต่อชาวเมือง (โดยไม่แยกแยะอายุและเพศ) ได้มีการกระทำการกดขี่อันโหดร้ายน่าสะพรึงกลัว บะฮาดุรชาฮ์ได้มุ่งหน้าสู่แคว้นปัญจาบ กองทัพของราชสำนักได้ทำให้บันดะฮ์พ่ายแพ้ แต่บันดะฮ์ได้หลบหนีไปยังเขตภูเขา หลังจากการขึ้นครองราชย์ของฟัรรุคซิยัร บันดะฮ์ ไบรากี ได้ฉวยโอกาสจากความระส่ำระสายทางการเมืองและสงครามกลางเมืองภายในราชวงศ์ หวนกลับมาใช้การก่อความหวาดกลัวอีกครั้ง ในที่สุดเมื่อปี ค.ศ. 1716 เขาถูกนำตัวมายังดิลลีและถูกประหารชีวิต แม้ในหมู่ชาวซิกข์เองเขาก็มิได้เป็นบุคคลที่ได้รับความเคารพและเป็นที่รักแต่อย่างใด เขาได้เปลี่ยนแปลงบางประการในหลักความเชื่อและการประกอบพิธีกรรมของศาสนาซิกข์ด้วย ภายใต้การนำของเขา ชาวซิกข์ได้กลายเป็นกำลังทางทหารกลุ่มหนึ่ง

ในสมัยของฟัรรุคซิยัร มุอีนุลมุลก์ ข้าหลวงมุฆัลแห่งปัญจาบ (ผู้เป็นที่รู้จักมากกว่าในนามมีร์ มันนู) ได้ดำเนินนโยบายลงโทษอย่างเข้มงวดของฟัรรุคซิยัรต่อไป แต่ความเสื่อมถอยของจักรวรรดิมุฆัลดำเนินไปอย่างรวดเร็วยิ่ง รัฐบาลแห่งปัญจาบได้อ่อนแอลงอย่างมากเนื่องจากการรุกรานอย่างต่อเนื่องของอะห์มัดชาฮ์ อับดาลี ชาวซิกข์จึงได้โอกาสลุกขึ้นและผงาดขึ้นอีกครั้ง พวกเขาไม่เพียงแต่ประสบความสำเร็จในการขับไล่ชาฮ์ซาดะฮ์ตีมูร บุตรของอะห์มัดชาฮ์ ดุรรานี ผู้เป็นผู้ปกครองปัญจาบ และผู้ซึ่งได้โจมตีอัมฤตสาร์ ทำลายวิหาร และถมสระศักดิ์สิทธิ์ด้วยซากปรักหักพังเท่านั้น หากแต่ยังได้ยึดครองลาฮอร์ไว้ชั่วคราวอีกด้วย และแม่ทัพของพวกเขา ชัสซา สิงห์ กาลาล ได้ออกเหรียญกษาปณ์ในนามของตนเอง แต่เมื่อพวกมราฐาภายใต้การบัญชาของรฆุบาเข้ามา (ค.ศ. 1758) พวกเขาก็ได้ถอนตัวออกจากลาฮอร์

อะห์มัดชาฮ์ได้มุ่งหน้าสู่ปัญจาบเป็นครั้งที่ห้า หลังจากสงครามอันโด่งดังที่ปานีปัต ซึ่งได้หักกระดูกสันหลังของอำนาจมราฐา ทันทีที่เขาออกจากปัญจาบ ชาวซิกข์ก็ออกมาอีกครั้ง และได้กอบกู้อำนาจที่สูญเสียไปกลับคืนมา อะห์มัดชาฮ์ได้กลับมาอีกครั้ง และที่ลุธิยานา (ใน ค.ศ. 1762) เขาได้ทำให้ชาวซิกข์พ่ายแพ้อย่างย่อยยับ แต่หลังจากที่เขาจากไป ในปี ค.ศ. 1763 ชาวซิกข์ได้ปล้นสะดมเมืองสิรฮินด์จนพินาศร้างไป และได้ยึดครองลาฮอร์อีกครั้งหนึ่ง แล้วสถาปนารัฐบาลคาลซา

ได้ประกาศ (...) หลังจากนั้น ชาวซิกข์ได้แตกออกเป็นแคว้นและกลุ่มต่าง ๆ มากมายซึ่งเรียกกันว่า "มิสล์" (Misl) โดยไม่มีผู้ปกครองสูงสุดคนใดได้รับการแต่งตั้งเหนือพวกเขา และนอกจากเรื่องศาสนาแล้ว ก็ไม่มีสิ่งใดที่เป็นจุดร่วมระหว่างพวกเขาเลย หลังจากสภาพการณ์อันไม่มั่นคงนี้ดำเนินไปราวสามสิบปี ดาวแห่งโชคชะตาของรันชีต สิงห์ก็ได้รุ่งโรจน์ขึ้นในแคว้นปัญจาบ เขาได้รวมกลุ่มต่าง ๆ ที่เป็นปฏิปักษ์กันเหล่านี้ให้เป็นหนึ่งเดียวในรูปของอาณาจักรที่เข้มแข็ง

เป้าหมายของศาสนาซิกข์คือการชำระความเชื่อทางศาสนาของชาวฮินดูให้บริสุทธิ์ ไม่มีข้อสงสัยเลยว่าคุรุนานักได้รับอิทธิพลจากคำสอนของอิสลาม ดังนั้น ความเชื่อในเรื่องเตาฮีด ความเสมอภาคของมวลมนุษยชาติ และการหลีกห่างจากการบูชารูปเคารพ เป็นต้น ของเขา ล้วนเป็นผลจากอิทธิพลของอิสลาม[^1]

ภาษาเปอร์เซียมีอิทธิพลอย่างมากต่อภาษาของวรรณกรรมทางศาสนาของชาวซิกข์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในคัมภีร์อาทิครันถ์ มีถ้อยคำภาษาเปอร์เซีย ถ้อยคำอิสลาม ถ้อยคำทางศาสนาและทางศูฟีผสมอยู่เป็นจำนวนมาก[^2]

มีหลักฐานแวดล้อมอย่างเพียงพอว่า ขบวนการปฏิรูปนี้ (หากยังคงยึดมั่นในหลักการของตนอย่างเคร่งครัด และไม่ถูกกลืนหายไปในศาสนาและวัฒนธรรมฮินดู) ก็คงจะได้ทำคุณูปการเชิงปฏิวัติบางอย่างแก่สังคมอินเดีย และชาวซิกข์ก็คงจะเป็นนิกายที่เป็นอิสระและโดดเด่นแยกออกจากชาวฮินดู ซึ่งมีรากฐานอยู่บนเตาฮีดและความเสมอภาค และด้วยเหตุนี้ พวกเขาก็คงจะเป็นกลุ่มศาสนาที่ใกล้ชิดกับชาวมุสลิมมากที่สุด แต่การปะทะกับรัฐบาลในยุคนั้น และวังวนอันไร้มโนธรรมของการกระทำและปฏิกิริยาทางการเมือง ซึ่งไม่ใส่ใจต่อผลลัพธ์ทางศาสนาและศีลธรรม และคอยตอบสนองความต้องการของยุคสมัยและผลประโยชน์ของกลุ่มต่าง ๆ

[^1]: ดู Macauliffe 1 : 347 (...) [^2]: เนื้อหาและข้อมูลทางประวัติศาสตร์ในส่วนนี้โดยพื้นฐานแล้วนำมาจากบทความ "ซิกข์" ใน "ดาอิเราะฮ์ มะอาริฟ อิสลามียะฮ์" (دائرہ معارف اسلامیہ) เล่ม 11 ซึ่งเขียนโดยศาสตราจารย์มุฮัมมัด อิกบาล

ชาวซิกข์ไม่เพียงแต่เป็นปฏิปักษ์ต่อรัฐบาลมุสลิมเท่านั้น หากยังห่างเหินและเกลียดชังมวลชนมุสลิมจนถึงขั้นทำสงครามกับพวกเขา โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงกลางศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์และศตวรรษที่สิบแปดแห่งคริสต์ศักราช พวกเขาได้กลายเป็นกำลังเพิ่มเติมอีกกลุ่มหนึ่งในบรรดากำลังที่ก่อความวุ่นวายในอินเดีย และกลายเป็นกำลังที่น่าสะพรึงกลัวและสั่นสะเทือนสำหรับชาวเมืองใหญ่ ๆ ที่เคยสงบสุข ในยุคการปกครองของพวกเขา และโดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุคที่มหาราชารันชีต สิงห์ (Ranjit Singh) มีอำนาจ มัสยิดและสุสานจำนวนมากถูกลบหลู่ การประกอบศาสนกิจถูกขัดขวาง และเกิดสภาพการณ์ดังที่อัลลามะฮ์อิกบาลได้ถ่ายทอดไว้ในบทกวีของท่านว่า

«ขาลสาได้ช่วงชิงดาบและอัลกุรอานไป ในแผ่นดินนั้น ความเป็นมุสลิมได้ดับสูญ»

เพื่อต่อต้านสภาพการณ์เช่นนี้ ราวกลางศตวรรษที่สิบสามแห่งฮิจเราะฮ์และในช่วงหนึ่งในสามแรกของศตวรรษที่สิบเก้าแห่งคริสต์ศักราช ท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) (ฮ.ศ. 1246 / ค.ศ. 1831) และเมาลานาอิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) (ฮ.ศ. 1246 / ค.ศ. 1831) ผู้ได้รับการศึกษาจากสำนักแห่งชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) และได้รับการอบรมจากบุตรชายคนโตของท่าน คือชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้ชูธงญิฮาดต่อต้านรัฐบาลทหารของรันชีต สิงห์ และด้วยเหตุนี้ ท่านทั้งสองจึงได้เริ่มต้นแผนการและภารกิจอันกว้างขวางและลึกซึ้งของท่าน ซึ่งเริ่มขึ้นเพื่อปลดปล่อยอินเดียจากอำนาจของต่างชาติ เพื่อสถาปนาการปกครองตามหลักชะรีอะฮ์ และเพื่อการปฏิรูปและชำระสังคมมุสลิมให้บริสุทธิ์ ตลอดจนการฟื้นฟูศาสนา[^1][^2]

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «ชีวประวัติซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด» (سیرت سید احمد شہید) เล่มที่ 1 บทที่สิบเจ็ด หัวข้อ «สภาพของมุสลิมในแคว้นปัญจาบ» หน้า 213–219

[^2]: โปรดดู «ชีวประวัติซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด» 1 – 2

ชาวญาฏ (Jat)

ชาวญาฏไม่ได้เป็นกลุ่มที่มีการจัดระเบียบเหมือนชาวมะรอฏฺฐะ (มราฐา) และไม่ได้เป็นกลุ่มศาสนาเหมือนชาวซิกข์ แต่ความอ่อนแอของจักรวรรดิโมกุล ความระส่ำระสายทางการเมือง และความรู้สึกไม่มั่นคงปลอดภัยของประชาชนทั่วไป ได้ก่อให้เกิดการรวมตัวที่มีลักษณะเชิงทำลายและก้าวร้าวขึ้นในหมู่พวกเขา และพวกเขาได้กลายเป็นกองกำลังแห่งการทำลายล้างและการก่อความวุ่นวาย ซึ่งเป้าหมายของพวกเขาไม่ใช่การสถาปนาอาณาจักรหรือการปฏิวัติทางการเมืองใด ๆ หากแต่เป็นเพียงการฉวยประโยชน์ชั่วคราวจากสถานการณ์ที่เลวร้าย การขูดรีด และการบรรลุเป้าหมายทางเศรษฐกิจเท่านั้น

ศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซอมี เขียนไว้ในหนังสือของท่าน «จดหมายทางการเมืองของชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี» (شاہ ولی اللہ دہلوی کے سیاسی مکتوبات) ว่า

«ชาวญาฏตั้งถิ่นฐานอยู่ในเขตทางใต้ของแม่น้ำยมุนา ตั้งแต่อาครอไปจนถึงดิลลี พรมแดนด้านตะวันออกของพวกเขาคือแม่น้ำจัมพัล ความวุ่นวายที่พวกเขาก่อขึ้นในเขตนี้รุนแรงถึงขั้นที่รัฐบาลกลางต้องเดือดร้อนแทบหมดลมหายใจ ตามคำกล่าวของเซอร์การ์ ไม่อาจมีหนามยอกเช่นนี้บนเส้นทางระหว่างดิลลีกับอาครอได้ (FALL, VOL I.P 369) การเดินทางจากดิลลีไปยังอาครอต้องใช้ความระมัดระวังเป็นอย่างยิ่ง กองทัพที่มุ่งหน้าไปยังแคว้นดักกินโดยผ่านอัจมีร์ล้วนต้องผ่านเขตนี้»

สภาพอันน่าหวาดหวั่นของเส้นทางนี้ในสมัยของพะฮาดุร ชาห์ สามารถประเมินได้จากการศึกษาหนังสือ «ดัสตูรุลอินชาอ์» (ดูที่ ดัสตูรุลอินชาอ์ โดยยาร์ มุฮัมมัด หน้า 12) ในปี ค.ศ. 1712 เมื่อเดรีย นาอันเดรผ่านเขตนี้ เขาก็ได้เห็นความวุ่นวายเหล่านี้ด้วยเช่นกัน (LATER MUGHALS, I, P. 321)

จอห์น เซอร์แมน (JOHN SURMAN) ผู้ซึ่งเดินทางผ่านที่นี่ในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1715 ได้บันทึกถึงพฤติกรรมอันทำลายความสงบสุขของพวกชาฏไว้ในบันทึกประจำวันของเขา

(ORME COLLECTIONS, P. 1694)

ในรัชสมัยของชาฮ์ญะฮาน พวกชาฏเคยก่อการจลาจลครั้งใหญ่ครั้งหนึ่ง ในปี ฮ.ศ. 1047/ค.ศ. 1637 มุรชิดกุลีข่าน ผู้บัญชาการทหารแห่งมะธุรา ถูกสังหารขณะสู้รบกับพวกเขา

เซอร์ จาดูนาถ สรการ์ เขียนไว้ในหนังสือ "ประวัติศาสตร์ของเอารังเซบ" เล่มที่ 5 หน้า 297–296 ว่า

«ผู้นำชาฏสองคนใหม่ คือ ราชาราม และรามเชห์รา ได้ฉวยโอกาสที่เอารังเซบไม่อยู่ในอินเดียตอนเหนือ ...... แม้แต่ข่านญะฮาน ข้าหลวงแห่งอาครา ก็ไม่อาจยับยั้งการกระทำอันละเมิดกฎหมายของราชารามได้ พวกชาฏปิดเส้นทางต่าง ๆ ปล้นสะดมหลายพื้นที่ และมุ่งหน้าไปยังสิกันดราเพื่อปล้นสุสานของอักบัร แต่มีร์ อบุลฟัฎล์ ผู้เป็นเฟาญดาร์ (ผู้บัญชาการ) ที่นั่น ได้ต่อสู้อย่างกล้าหาญ และไม่ยอมให้พวกกบฏรุกคืบหน้าไปได้ ราชารามได้ปล้นสัมภาระของอัศฆัรข่าน นายทหารชาวตูรานีผู้มีชื่อเสียง ...... อัศฆัรข่านถูกสังหารขณะสู้รบกับพวกชาฏ»[^1]

หัรจรันดาส ผู้แต่งหนังสือ "จะฮาร์ กุลซาร์ ชุญาอี" เล่าไว้ว่า เมื่อพวกชาฏเริ่มปล้นสะดมดิลลีเก่า ชาวเมืองดิลลีต่างพากันออกจากบ้านด้วยความตื่นตระหนกและทุกข์ร้อน พวกเขาเร่ร่อนไปตามตรอกซอกซอยอย่างไร้ที่พึ่ง «ราวกับเรือที่อับปางซึ่งตกอยู่ภายใต้ความปรานีของคลื่นอันโหดร้าย ทุกคนดูทุกข์ร้อนและตื่นตระหนกราวกับคนเสียสติ» (ต้นฉบับลายมือ หน้า 471)[^2]

[^1]: «ชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ ศอฮิบ เก สิยาสี มักตูบาต» (شاہ ولی اللہ صاحب کے سیاسی مکتوبات) โดยศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซอมี หน้า 175 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 177

เมาละวี ซะกาอุลลอฮ์ เขียนไว้ในเหตุการณ์ของปี ค.ศ. 1765 ว่า:

«ป้อมแห่งอัคระอยู่ภายใต้การยึดครองของพวกญาฏ ดินแดนตั้งแต่ดิลลีไปจนถึงระยะร้อยไมล์อยู่ใต้อำนาจเต็มของพวกญาฏ ราชาสูรัจ มัล เป็นผู้ที่ฉลาดหลักแหลมยิ่ง ชำนาญในการจัดทัพ และเชี่ยวชาญในการยึดครองดินแดน เขาขับไล่หัวหน้าชาวมะราฐาออกจากอัคระ และยึดครองเมวาต สร้างป้อมที่แข็งแกร่งยิ่งขึ้นสี่แห่ง เขาเริ่มยื่นข้อเรียกร้องต่อราชสำนักดิลลีในลักษณะที่ทำให้ราชสำนักตกอยู่ในความลำบาก […] นะญีบุดเดาละฮ์ได้รับชัยชนะเหนือพวกญาฏด้วยกุศโลบายอันดีของตนและด้วยความช่วยเหลือของชาวโรฮิลลา ราชาสูรัจ มัล ถูกสังหารใกล้ดิลลีในการเผชิญหน้ากับนะญีบุดเดาละฮ์ หลังจากนั้นเกิดความวุ่นวายมากมายในรัฐของพวกญาฏ บุตรชายสองคนของสูรัจ มัล ถูกสังหาร บุตรคนที่สามคือรันญีต สิงห์ ได้เป็นราชา ในยุคของเขารัฐของพวกญาฏรุ่งเรืองอย่างมาก ดินแดนที่พวกเขาปกครองนั้น ทางตะวันตกเฉียงเหนือจรดอัลวาร์ และทางตะวันตกเฉียงใต้จรดอัคระ รายได้ของรัฐมีถึงสองโครรรูปี และมีกองทัพหกหมื่นนาย»[^1]

สภาพของดิลลี

จากการโจมตีของชาวมะราฐา ชาวซิกข์ และพวกญาฏ ซึ่งแทบจะกลายเป็นกิจวัตรประจำวัน และจากการขาดพลังอำนาจและความสามารถในการปกป้องและป้องกันตนเองทุกรูปแบบ ดิลลีจึงกลายเป็นต้นไม้ที่เต็มไปด้วยผลแต่ไร้การคุ้มกัน ซึ่งฝูงชนจากทุกทิศทางต่างพากันเข้ามาโจมตี และทำให้มันปราศจากทั้งใบและผล ชาวเมืองดิลลีซึ่งในทั่วทั้งราชอาณาจักรไม่เพียงแต่ได้รับเกียรติและความเคารพ…

[^1]: สรุปจาก "ตารีค-อี-ฮินดูสตาน" (تاریخ ہندوستان) โดยเมาละวี ซะกาอุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี เล่มที่ 9 หน้า 316–318

...ถูกมองด้วยสายตา [ที่ให้เกียรติ] เท่านั้น หากแต่ยังถูกถือว่าเป็นมาตรฐานในด้านวิชาความรู้ ภาษา วัฒนธรรมอันประณีต ความสูงศักดิ์ ตลอดจนขนบธรรมเนียมและวิถีปฏิบัติ ได้กลายเป็น "สำรับอาหารแห่งการปล้นชิง" สำหรับผู้รุกราน จากจดหมายของอุละมาอ์และมะชาอิค (ชัยค์ทั้งหลาย) ในยุคนั้น (ผู้ซึ่งมีวิถีประจำตนคือการตัดขาดจากสิ่งอื่นมุ่งสู่อัลลอฮ์ และความพึงพอใจต่อกำหนดของพระองค์) ที่พวกเขาเขียนถึงบรรดาผู้ศรัทธาและมิตรสหายของตน ก็สามารถประเมินได้ถึงความไร้ความสงบ ความไม่มั่นคง และความไม่แน่นอนเช่นนี้ ณ ที่นี้ขอนำเสนอเพียงข้อความบางตอนจากจดหมายของท่านมีรซา มัซฮัร ญานญานาน (1111 ฮ.ศ. – 1195 ฮ.ศ.) ผู้ร่วมสมัยที่มีชื่อเสียงของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ และเป็นผู้นำสูงสุดของสายตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์ ในจดหมายฉบับหนึ่งท่านเขียนว่า

«ข้าพเจ้าเบื่อหน่ายต่อความวุ่นวายรายวันและความไร้ความสงบของดิลลีเสียแล้ว»[^1]

ในจดหมายอีกฉบับหนึ่งท่านกล่าวว่า

«ฟิตนะฮ์ (ความวุ่นวาย) จากทุกทิศทางกำลังมุ่งหน้าสู่ดิลลี»[^2]

ในจดหมายอีกฉบับหนึ่ง ขณะกล่าวถึงความไร้ความสงบของเมืองหลวง และสภาพความทุกข์ยากของชาวเมือง ท่านกล่าวว่า

«สภาพความทุกข์ยากของชาวเมืองอันเนื่องมาจากโรคระบาดทั่วไปและความไร้ความสงบนั้น จะเขียนพรรณนาได้ถึงเพียงใด ขออัลลอฮ์ทรงนำพาออกจากเมืองนี้ ซึ่งกำลังเป็นที่ตกต้องของความกริ้วของอัลลอฮ์ เพราะในกิจการแห่งราชอาณาจักรนั้นไม่มีระเบียบใด ๆ หลงเหลืออยู่อีกแล้ว ขออัลลอฮ์ทรงบันดาลความดีงาม»[^3]

[^1]: กะลิมาต ฏ็อยยิบาต (کلمات طیبات), จดหมายที่ 20 [^2]: แหล่งเดิม, จดหมายที่ 54 [^3]: แหล่งเดิม, จดหมายที่ 86

ขออัลลอฮ์ทรงประทานความโปรดปรานของพระองค์

การรุกรานของนาดิร

ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) เดินทางกลับจากแคว้นหิญาซถึงดิลลีในปี ฮ.ศ. 1145 ผ่านไปเพียงห้าปี ในปี ฮ.ศ. 1151 (ค.ศ. 1738) นาดิร ชาห์ ก็ได้บุกโจมตีดิลลี การรุกรานครั้งนั้นได้สั่นคลอนรากฐานที่เหลืออยู่ของจักรวรรดิโมกุล และทำให้ดิลลีกลายเป็นธุลี การรุกรานครั้งนี้ส่งผลต่อจิตใจของชาวเมืองดิลลีผู้มีเกียรติและตระกูลผู้สูงศักดิ์ถึงขนาดที่พวกเขาเบื่อหน่ายและละอายต่อการมีชีวิตอยู่ และพร้อมที่จะเตรียมการให้ตนเองตายด้วยมือของตนเอง ในหนังสือมัลฟูซาต (คำพูดที่บันทึกไว้) ของท่านชาห์อับดุลอะซีซ มีบันทึกว่า ท่านได้กล่าวถึงเหตุการณ์นี้ว่า ในคราวที่เกิดการสังหารหมู่และการย่ำยีเกียรติยศและศักดิ์ศรีนั้น ผู้มีเกียรติแห่งดิลลีเก่าได้ตั้งใจอย่างแน่วแน่ที่จะทำ "เญาฮัร"[^1] ตามธรรมเนียมเก่าแก่ของชาวราชปุต ในโอกาสนั้น ท่านบิดาผู้ทรงเกียรติ (ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์) ได้เตือนให้ชาวมุสลิมระลึกถึงเหตุการณ์กัรบะลาอ์ และความทุกข์ยากของท่านซัยยิดินา หุซัยน์ (ร.ฎ.) แล้วยับยั้งพวกเขาจากความตั้งใจนี้ว่า ท่านหุซัยน์ (ร.ฎ.) แม้จะประสบกับความทุกข์ยากอันน่าสะพรึงกลัวและเกินจินตนาการ ท่านก็ยังเลือกเดินบนหนทางแห่งความอดทนและความพึงพอใจ (ต่อการกำหนดของอัลลอฮ์) และอย่างน้อยที่สุดก็มิได้ตั้งใจที่จะสังหารครอบครัวของตนหรือฆ่าตัวตาย

ความแน่วแน่ในการสอนและการประพันธ์ท่ามกลางสถานการณ์อันเลวร้ายและสั่นสะเทือน

ความโกลาหลจากพวกมะราฐา พวกญาฏ พวกซิกข์ และพวกนาดิร ซึ่งนำมาซึ่งความทุกข์ยากและแรงสั่นสะเทือนอันน่าตื่นตระหนก…

[^1]: เมื่อผู้มีเกียรติชาวราชปุตถูกล้อมไว้ทุกด้าน และไม่เหลือหนทางใดที่จะมีชีวิตอยู่อย่างมีเกียรติ พวกเขาจะสังหารครอบครัวของตนเอง แล้วกระโดดเข้าสู่กองไฟที่ลุกโชน

...ระหว่างพวกเขาซึ่งพลิกคว่ำเมืองดิลลีจนกลับหัวกลับหาง และในช่วงนั้นบางครั้งท่านก็จำต้องย้ายที่พำนักด้วย

จาก "อัล-เกาลุลญะลี" (القول الجلي) ทราบว่า ในช่วงความวุ่นวายของพวกดุรรานีเมื่อปี ฮ.ศ. 1173 ท่านชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้ย้ายออกจากบ้านเกิดพร้อมกับครอบครัวและผู้ที่เกี่ยวข้อง ตามคำร้องขอของบรรดาผู้รับใช้ และไปพำนักที่เมืองบุดฮานะฮ์ เมื่อเดือนเราะมะฎอนมาถึง ท่านก็ได้อิอ์ติกาฟครบหนึ่งจิลละฮ์ (สี่สิบวัน) ตามธรรมเนียมเดิมของท่าน[^1]

ท่านชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้ทำงานด้านการสอน การประพันธ์ การดะอ์วะฮ์สู่อัลลอฮ์ การขัดเกลาจิตใจ และการอบรมผู้แสวงหาทางธรรม ด้วยความสงบแห่งจิตใจ ความเอาใจใส่ และความเป็นระเบียบเช่นนั้น จนดูเหมือนว่าไม่เพียงแต่ดิลลีเท่านั้น หากแต่ทั่วทั้งอินเดียอยู่ในสภาพที่ปกติและสงบสุข และท่านกำลังนั่งอยู่ในมุมแห่งความสงบ ทุ่มเททั้งกายใจให้กับงานค้นคว้าทางวิชาการ การชี้นำทางความคิด การอบรมทางจริยธรรม และการฟื้นฟูประชาชาติ เมาลานาซัยยิด สุลัยมาน นัดวี (ร.ฮ.) ได้ชี้ถึงข้อเท็จจริงนี้อย่างงดงามและไพเราะยิ่ง ท่านเขียนไว้ว่า:

«มีนักประพันธ์เพียงไม่กี่คนที่ผลงานของพวกเขาไม่มีจิตวิญญาณของยุคสมัยของตน หรือไม่มีเงาสะท้อนของกาลเวลาและสถานที่ปรากฏอยู่ หรืออย่างน้อยที่สุดก็ไม่กล่าวถึงการที่ยุคสมัยของตนไม่เห็นคุณค่าทางวิชาการ และความระส่ำระสายของสภาพการณ์ แต่ผลงานของท่านชาห์ศอฮิบนั้นเป็นอิสระโดยสิ้นเชิงจากข้อจำกัดของกาลเวลาและสถานที่ และปราศจากการพร่ำบ่นตัดพ้อและการเล่าเรื่องราวใด ๆ โดยสิ้นเชิง จนไม่อาจรู้ได้เลยว่าหนังสือเหล่านี้ถูกเขียนขึ้นในยุคที่ความสงบและความมั่นคงได้ถูกลบหายไปจากแผ่นดินนี้ดั่งตัวอักษรที่เขียนผิด ทั่วทั้งประเทศตกอยู่ในภาวะแตกเป็นก๊กเหล่า สงครามกลางเมือง ความไร้เสถียรภาพทางการเมือง และความวุ่นวายสารพัดรูปแบบ ศูนย์กลางทางการเมืองของดิลลีได้ล่มสลายไปแล้ว นักรบถือดาบทุกคนต่างฝันถึงอำนาจกษัตริย์ของตน พวกซิกข์อยู่ด้านหนึ่ง พวกมราฐะอยู่อีกด้านหนึ่ง พวกญาฏอยู่ด้านที่สาม และพวกโรฮิลลาอยู่ด้านที่สี่ ทั่วทุกทิศในประเทศล้วนเต็มไปด้วยความโกลาหล»

[^1]: อัล-เกาลุลญะลี (ต้นฉบับลายมือ)

...และบรรดาแม่ทัพผู้ห้าวหาญอย่างนาดิรชาฮ์และอะห์มัดชาฮ์ที่ยืนอยู่หน้าประตูเมืองนั้น เมื่อใดที่พวกเขาต้องการ พวกเขาก็พัดเข้ามาดุจพายุ และไหลผ่านไปดุจกระแสน้ำหลาก ในช่วงเวลานั้นไม่รู้ว่าดิลลีถูกปล้นกี่ครั้งและสร้างขึ้นใหม่กี่หน แต่อัลลอฮ์เท่านั้นที่ทรงทราบถึงความสงบและความมั่นคงของผู้ครองบัลลังก์แห่งความรู้แห่งดิลลีท่านนี้ ทุกสิ่งเกิดขึ้นต่อหน้าต่อตาท่าน แต่หัวใจของท่านไม่หวั่นไหว ความคิดไม่ฟุ้งซ่าน ปากกาไม่สั่นคลอน ลิ้นไม่บ่นต่อว่ากาลเวลา และปากกาก็ไม่แสดงออกถึงความกระวนกระวายใดๆ ดูเหมือนว่าท่านอยู่ในฟากฟ้าแห่งความสูงส่ง หรือในดินแดนไร้ขอบเขตแห่งความอดทนและความพึงพอใจ ซึ่งพายุแห่งโลกไปไม่ถึง และความผันผวนของกาลเวลาและสถานที่ไม่อาจทำงานของมันได้ ณ ที่นั้น จากตรงนี้จึงรู้ได้ว่าผู้มีความรู้ที่แท้จริงนั้นมีศักดิ์ศรีสูงส่งเพียงใด และสถานะของผู้ที่ยอมจำนนและพึงพอใจ (ต่อการกำหนดของอัลลอฮ์) นั้นสูงส่งเพียงใด

أَلَا بِذِكْرِ ٱللَّهِ تَطْمَئِنُّ ٱلْقُلُوبُ ﴿٢٨﴾

«พึงรู้เถิด ด้วยการรำลึกถึงอัลลอฮ์เท่านั้นที่หัวใจจะได้รับความสงบ» (ซูเราะฮ์อัร-เราะอ์ด 13:28)

การรับใช้ความรู้อย่างถูกต้องก็เป็นอีกรูปแบบหนึ่งของการซิกรุลลอฮ์ (การรำลึกถึงอัลลอฮ์) ดังนั้น หากมันก่อให้เกิดความสงบในหัวใจและความสงบนิ่งในจิตวิญญาณก็ไม่ใช่เรื่องน่าประหลาดใจ หากท่านอ่านผลงานประพันธ์ของท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) หลายพันหน้า ท่านจะไม่รู้สึกเลยว่ามันเป็นผลผลิตของยุคสมัยอันวุ่นวายแห่งศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์ ซึ่งทุกสิ่งตกอยู่ในความกระวนกระวายและความไม่สงบ ท่านจะรู้สึกเพียงว่ามันคือแม่น้ำแห่งความรู้และคุณธรรมที่ไหลไปอย่างสงบและผ่อนคลายโดยปราศจากเสียงอึกทึกใดๆ บริสุทธิ์และใสสะอาดจากความสกปรกของเศษขยะแห่งกาลเวลาและสถานที่[^1]

[^1]: ชาฮ์วะลียุลลอฮ์ ฉบับพิเศษ "อัลฟุรกอน" (الفرقان) หน้า 348–349

บทบาทแห่งการญิฮาดและการเป็นผู้นำในยุคแห่งความระส่ำระสายทางการเมืองและวาระสุดท้ายของรัฐบาลโมกุล

ไม่เพียงแต่ท่านชาฮ์ (ศอฮิบ) จะนั่งอยู่ใต้ฟากฟ้าท่ามกลางฝุ่นละอองแห่งความทุกข์ยากและเหตุการณ์ร้ายเหล่านี้ หรือจะกล่าวว่าท่ามกลางสายฝนห่าใหญ่ของมันก็ได้ ขณะเดียวกันท่านก็หมกมุ่นอยู่กับการประพันธ์ การค้นคว้า และการสอนอย่างทุ่มเท จนกระทั่งลมแรงก็มิอาจพลิกหน้าใดของหนังสือที่ท่านกำลังร่างอยู่ และหยาดฝนใดก็มิอาจลบรอยหมึกใดของท่านได้ ยิ่งไปกว่านั้น ท่านยังพยายามและขะมักเขม้นที่จะเปลี่ยนแปลงสภาพการณ์เหล่านี้ เพื่อนำอำนาจของมุสลิมในแผ่นดินนี้กลับคืนมาอีกครั้ง และเพื่อสถาปนารัฐที่มั่นคงและรุ่งเรือง ซึ่งรู้จักหน้าที่ ยึดถือความเป็นจริง ปฏิบัติตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ปกป้องเกียรติและศักดิ์ศรีของพลเมืองทั่วไป และขจัดพลังที่ก่อความระส่ำระสาย ในเรื่องนี้ท่านก็ได้แสดงบทบาทผู้นำในแบบที่นักวิเคราะห์การเมืองผู้ยิ่งใหญ่ที่สุด ผู้ซึ่งไม่มีเวลาแม้แต่น้อยนิดและไม่มีความเกี่ยวข้องใด ๆ เลยกับการประพันธ์ การเรียบเรียง การสอน และการค้นคว้า จะพึงแสดงได้

ในบรรดามุญัดดิด นักดะอ์วะฮ์แห่งอิสลาม นักค้นคว้า และนักประพันธ์ หากจะพบความคล้ายคลึงเช่นนี้ในชีวิตของผู้ใด ก็คือในชีวิตของชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ผู้ซึ่งในปี ฮ.ศ. 700 ได้เรียกร้องมุสลิมแห่งชามให้ลุกขึ้นต่อสู้กับพวกตาตาร์ผู้กระหายเลือด และทำให้เท้าที่กำลังสั่นคลอนของพวกเขากลับมั่นคง ต่อมาเมื่อสุลต่านแห่งอียิปต์ มุฮัมมัด อิบนุ เกาะลาวูน ได้ล้มเลิกความตั้งใจที่จะมายังชามเพื่อทำสงครามกับพวกตาตาร์ และเกิดความระส่ำระสายและความหวั่นวิตกอย่างรุนแรงในหมู่ชาวชาม ท่านก็ได้เดินทางไปอียิปต์ด้วยตนเอง และโน้มน้าวสุลต่านให้พร้อมที่จะปกป้องแผ่นดินชามและเผชิญหน้ากับพวกตาตาร์ และท่านได้เข้าร่วมญิฮาดพร้อมกับสุลต่าน จนพวกตาตาร์ประสบความพ่ายแพ้อย่างย่อยยับ ซึ่งยากจะหาตัวอย่างได้ในประวัติศาสตร์ที่ผ่านมาของพวกเขา[^1]

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «ตารีค ดะอ์วะฮ์ วะ อะซีมะฮ์» (تاریخ دعوت وعزیمت) เล่ม 2 หน้า 47–54

ท่านชาฮ์ศอฮิบยังได้ใช้ความรอบคอบทางการเมือง ความเฉลียวฉลาด และวิสัยทัศน์อันกว้างไกล ควบคู่ไปกับภารกิจทางวิชาการและความพยายามในการฟื้นฟูและปฏิรูป (ตัจญ์ดีด) ของท่านด้วย จนถึงขนาดที่ว่า หากราชวงศ์โมกุลมีความสามารถอยู่บ้าง หรือหากเหล่าขุนนางแห่งราชอาณาจักรมีความกล้าหาญและสำนึกทางการเมือง อินเดียก็จะไม่เพียงรอดพ้นจากความทะเยอทะยานของกลุ่มที่มีทัศนะคับแคบและนิยมความแตกแยกเท่านั้น แต่ยังจะรอดพ้นจากการครอบงำของชาวอังกฤษด้วย ชาวอังกฤษซึ่งในกลางคริสต์ศตวรรษที่สิบเก้าพบว่าอินเดียอ่อนแอและสนามว่างเปล่า จึงได้ตั้งหลักปักฐานลงได้ พวกเขาไม่เพียงผนวกอินเดียเข้าไว้ในจักรวรรดิบริเตนเท่านั้น หากยังได้รับพลังและทรัพยากรจากอินเดีย ซึ่งทำให้พวกเขามีอิทธิพลต่อการเมืองของทั้งโลก และแผ่อำนาจของตนเหนือประเทศมุสลิมและประเทศอาหรับ

เมื่อพิจารณาความมั่นคงทางจิตใจ ความกล้าหาญ ความหนักแน่น วิสัยทัศน์อันกว้างไกล และความมุ่งมั่นอันแรงกล้าของท่านชาฮ์ศอฮิบ เทียบกับสภาพบ้านเมืองที่ปั่นป่วนดุจแผ่นดินไหว (ซึ่งดูเหมือนไม่มีช่องทางให้แก่การทำงานอย่างจริงจัง ลึกซึ้ง และต่อเนื่องใด ๆ เลย ทั้งไม่มีความหวังว่าสภาพการณ์จะพลิกผัน หรือจะกลับรุ่งเรืองหลังจากเสื่อมถอย) บทกวีของอิกบาลบทนี้ก็ดูจะเป็นภาพสะท้อนที่แท้จริงของสภาพความเป็นจริงนั้น

«แม้ลมจะพัดกระหน่ำรุนแรง แต่ประทีปของเขายังคงลุกโชน คือบุรุษผู้สมถะ ผู้ที่องค์ผู้ทรงสัจธรรมได้ประทานลีลาแห่งกษัตริย์แก่เขา»

ความรู้สึกและความกระวนกระวายใจของท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.)

ท่านชาฮ์ศอฮิบ ผู้ซึ่งในช่วงต้นของวัยที่เริ่มรู้ความ ได้เห็นร่องรอยแห่งความเกรียงไกรของการปกครองและความรุ่งเรืองของราชอาณาจักรในสมัยของเอารังซีบ อาลัมกีร์ และก่อนหน้านั้น (ในยามที่ดวงดาวแห่งความรุ่งโรจน์ของจักรวรรดิโมกุลยังคงสูงส่ง และเกียรติยศกับความยิ่งใหญ่ยังคงดำรงอยู่) ท่านได้ฟังเรื่องราวต่าง ๆ จากบรรดาผู้อาวุโสแห่งดิลลีและสมาชิกในตระกูลของท่าน และผู้ซึ่งปากกาของท่านได้บันทึกผลงานของคิลาฟะฮ์รอชิดะฮ์ และร่องรอยอันเจิดจรัสแห่งยุคทองในประวัติศาสตร์อิสลาม

...รายละเอียดเกี่ยวกับหน้าที่และความรับผิดชอบของรัฐบาลอิสลาม ตลอดจนความช่วยเหลือและการสนับสนุนจากอัลลอฮ์ที่มีต่อรัฐบาลเช่นนั้น ได้ถูกบันทึกไว้แล้วในหน้าต่าง ๆ ของ «อิซาละตุลค่อฟาอ์» (إزالة الخفاء) เมื่อดวงตาของท่านได้เห็นภาพแห่งความเสื่อมถอยในยุคของสุลต่านแห่งราชวงศ์โมกุล และความไร้ระเบียบในสมัยของฟัรรุคซิยัรและมุฮัมมัดชาห์ ความวุ่นวายแห่งยุคขุนศึกครองเมือง […] ความไม่มั่นคงในชีวิต ทรัพย์สิน เกียรติและศักดิ์ศรีของผู้คนในแผ่นดิน ทั้งศาสนาและประชาชาติ […] การลบหลู่ดูหมิ่นสัญลักษณ์แห่งอิสลาม ตลอดจนภาพแห่งความจำยอมและความสิ้นไร้หนทางของชาวมุสลิม (ผู้ซึ่งปกครองแผ่นดินนี้มานานถึงสี่ร้อยปี) หัวใจที่เปี่ยมด้วยความรู้สึกและความเจ็บปวดของท่านก็หลั่งน้ำตาเป็นสายเลือด และหยดเลือดเหล่านี้ก็ได้หยดลงจากปลายปากกาอันล้ำค่าของท่าน บนหน้ากระดาษแห่งจดหมายที่ท่านเขียนถึงผู้ปกครองบางรัฐและบุคคลที่ท่านไว้วางใจในยุคของท่าน ณ ที่นี้ขอนำเสนอตัวอย่างบางส่วนจากจดหมายเหล่านั้น

ในจดหมายฉบับหนึ่งที่ท่านเขียนถึงกษัตริย์ร่วมสมัยพระองค์หนึ่ง[^1] ท่านได้บรรยายถึงอำนาจครอบงำของสุรัจมัลชาวจาฏ และสภาพความแปลกแยกโดดเดี่ยวของอิสลาม ไว้ว่า

«หลังจากนั้น อำนาจของสุรัจมัลได้แผ่ขยายเพิ่มพูนขึ้น นับตั้งแต่ระยะสองโกสจากดิลลี ไปจนสุดเขตอักรออาบาด (อาคเราะฮ์) ในทางยาว และจากเขตแดนเมวาตไปจนถึงฟีโรซาบาดและชิโกฮาบาดในทางกว้าง สุรัจมัลได้เข้ายึดครองไว้ทั้งหมด จนไม่มีผู้ใดมีความสามารถที่จะประกาศอะซานและดำรงการละหมาดในที่แห่งนั้นได้»[^2]

[^1]: ดังที่จะกล่าวต่อไป มีหลักฐานแวดล้อมครบถ้วนว่าจดหมายฉบับนี้เขียนถึงอะห์มัดชาห์ อับดาลี [^2]: จดหมายถึงสุลต่านบางพระองค์ (ชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ลาวี (ร.ฮ.) เก สิยาสี มักตูบาต – ศาสตราจารย์ เคาะลีก อะห์มัด นิซามี หน้า 51)

ในจดหมาย (มักตูบ) ฉบับเดียวกันนี้ ท่านได้กล่าวถึงความพินาศของเมืองบียานะฮ์ ซึ่งเคยเป็นเมืองที่เจริญรุ่งเรืองและมีผู้คนหนาแน่น โดยเขียนไว้ว่า:

«เมืองบียานะฮ์ซึ่งเป็นเมืองเก่าแก่ของอิสลาม และเป็นที่ที่อุละมาอ์และบรรดาชัยค์ได้พำนักอาศัยมาเป็นเวลาเจ็ดร้อยปี บัดนี้พวกเขาได้ยึดครองเมืองนี้ไว้ด้วยการกดขี่และการบังคับ และได้ขับไล่ชาวมุสลิมออกไปจากที่นั่นด้วยความต่ำต้อยและความอัปยศ»[^1]

เมื่อกล่าวถึงจำนวนข้าราชการในราชสำนัก ซึ่งมีมากกว่าหนึ่งแสนคน และสภาพอันทรุดโทรมของพวกเขา ท่านเขียนไว้ว่า:

«เมื่อท้องพระคลังของกษัตริย์ไม่มีเหลืออยู่อีกแล้ว เงินตราก็ถูกระงับไปด้วยในที่สุด ข้าราชการทั้งหลายต่างกระจัดกระจายไป และหยิบถ้วยขอทานขึ้นถือไว้ในมือ ส่วนราชอาณาจักรนั้นก็ไม่มีสิ่งใดหลงเหลืออยู่ นอกจากเพียงชื่อเท่านั้น»[^2]

เมื่อท่านเขียนถึงสภาพของชนชั้นต่าง ๆ ของชาวมุสลิม ประโยคอันทรงพลังนี้ได้หลั่งออกมาจากปลายปากกาของท่านว่า:

«โดยสรุปแล้ว ประชาคมมุสลิมนี้เป็นที่น่าเวทนายิ่งนัก»[^3]

ในจดหมายฉบับหนึ่งที่ส่งถึงนะวาบนะญีบุดเดาละฮ์ ท่านเขียนไว้ว่า:

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 9 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 11 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 11

«มุสลิมแห่งฮินดูสถาน ไม่ว่าจะเป็นชาวดิลลีหรือที่อื่นนอกจากนั้น ต่างได้ประสบกับความเจ็บปวดมากมาย และหลายครั้งได้ตกเป็นเหยื่อของการปล้นสะดมและการทำลายล้าง “มีดได้ทิ่มลึกถึงกระดูกแล้ว” นับเป็นสภาพที่น่าเวทนายิ่ง»[^1]

ท่านชาฮ์ศอฮิบได้พิจารณาข้อเท็จจริง เหตุการณ์ และปัจจัยต่าง ๆ ที่มีอิทธิพลและทรงพลัง แล้วจึงพยากรณ์ผลลัพธ์อันแน่นอนและอนาคตอันใกล้ไว้ดังนี้ ซึ่งมิใช่การคาดคะเนหรือการอาศัยไหวพริบ หากแต่เป็นการประเมินสภาพการณ์อย่างเป็นกลางและตรงตามความเป็นจริงล้วน ๆ ว่า

«หากการครอบงำของกุฟร์ — ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครอง — ยังคงดำเนินไปในลักษณะนี้ มุสลิมก็จะลืมเลือนอิสลาม และอีกไม่นานนัก ประชาชาติมุสลิมนี้จะกลายเป็นประชาชาติที่ไม่อาจแยกแยะระหว่างอิสลามกับสิ่งที่มิใช่อิสลามได้»[^2]

คำตักเตือนและข้อแนะนำแด่บรรดากษัตริย์มุฆัลและเหล่าเสนาบดีแห่งราชอาณาจักร

ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้ [ศึกษา] สาเหตุแห่งความรุ่งเรืองและความเสื่อมถอยของบรรดาสุลต่านแห่งราชวงศ์มุฆัล

[^1]: มักตูบฉบับที่เจ็ด ถึงนะญีบุดเดาละฮ์ หน้า 22–23 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 12

ท่านได้ศึกษามาอย่างพินิจพิเคราะห์ (ดังที่ปรากฏจากเนื้อหาในหนังสือหุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ [حجة الله البالغة] ซึ่งได้กล่าวไปแล้วในบทที่เจ็ด) นอกจากจักรวรรดิโมกุลแล้ว ท่านยังได้อ่านประวัติศาสตร์ของราชวงศ์อิสลามอื่น ๆ ด้วยสายตาที่ลึกซึ้ง และจากสิ่งนั้นท่านได้ข้อสรุปอันเปี่ยมด้วยวิทยปัญญา ซึ่งมีเพียงผู้ที่ซึมซับและเป็นผู้รู้แห่งอัลกุรอานอันทรงเกียรติเท่านั้นที่จะสรุปได้ คือผู้ที่รู้จักกฎแห่งการตอบแทนของพระผู้เป็นเจ้าและซุนนะตุลลอฮ์ (แบบแผนของอัลลอฮ์) ข้อเท็จจริงนี้มิได้ซ่อนเร้นจากท่านว่า อุปนิสัยของราชวงศ์นี้ได้เสื่อมทรามลงแล้ว เนื่องจากการครองอำนาจสืบทอดกันมาอย่างยาวนาน ความล้นเหลือของเครื่องอำนวยความสุขสำราญ และความสายตาสั้นของบรรดาข้าราชบริพารผู้เห็นแก่ตัวและที่ปรึกษาแห่งราชสำนัก และโรคร้ายต่าง ๆ ได้หยั่งรากลึกลงในร่างกายของมันแล้ว ท่านมิใช่ผู้ไม่รู้ถึงถ้อยคำอันเปี่ยมวิทยปัญญาของนักประวัติศาสตร์เชิงปรัชญาชาวอาหรับ อัลลามะฮ์อิบนุค็อลดูน ที่ว่า

إن الهرم إذا نزل بالدولة لا يرتفع[^1]

«เมื่อความชราได้มาเยือนรัฐแล้ว มันจะไม่ถูกยกออกไป» (เมื่อรัฐใดเข้าสู่วัยชรา โดยทั่วไปแล้วก็เป็นไปไม่ได้ที่มันจะกลับมาหนุ่มแน่นอีกครั้ง)

แต่ความห่วงใยที่ถูกต้อง ความปรารถนาอันแท้จริง และความรู้สึกที่ฝังอยู่ในหัวใจ ย่อมผลักดันให้มนุษย์พร้อมจะลองเสี่ยงโชคแม้ในที่ซึ่งความหวังแห่งความสำเร็จนั้นริบหรี่ยิ่งนัก นักเดินทางที่ถูกความกระหายครอบงำจนชีวิตแทบหลุดลอย แม้จะมีสติปัญญา ความรอบรู้ และประสบการณ์มากมายเพียงใด เท้าของเขาก็ยังก้าวไปยังภาพลวงตาโดยไม่อาจห้ามได้ด้วยหวังว่าจะพบน้ำ เพราะการที่สติปัญญาหลอกตัวเองนั้นก็เป็นสัญญาณของความกระหายที่แท้จริงนั่นเอง อุรฟีกล่าวไว้ได้งดงามยิ่งนัก

«จงรู้เถิดว่าเป็นเพราะความกระหายที่บกพร่อง อย่าได้หยิ่งในปัญญาของตน หากหัวใจของเจ้าไม่หลงกลภาพลวงของบึงลวงตา»

(จงถือว่าความกระหายที่แท้จริงอันบกพร่องนั่นเองเป็นสาเหตุ อย่าได้ภาคภูมิใจในปัญญาของตน หากหัวใจของเจ้า (แม้จะรู้อยู่แก่ใจ)

[^1]: โปรดดู มุก็อดดิมะฮ์ อิบนุค็อลดูน บท «إن الهرم إذا نزل بالدولة لا يرتفع» หน้า 206

ไม่ได้หลงกลแสงระยิบระยับภายนอกของภาพลวงตานั้น)

แต่กรณีของมนุษย์ และยิ่งไปกว่านั้นคือกรณีของราชวงศ์หนึ่งซึ่งได้ปกครองด้วยเกียรติยศและความยิ่งใหญ่มานานหลายศตวรรษ ย่อมแตกต่างจากภาพลวงตาที่ไร้ชีวิตและไร้ความเคลื่อนไหวอย่างแน่นอน และย่อมไม่ใช่การคาดหวังที่ไม่สมควร ว่าในราชวงศ์นี้อาจจะมีบุรุษผู้กล้าแกร่ง ผู้มีความหวงแหนในศักดิ์ศรีและมีความมุ่งมั่นอันเด็ดเดี่ยว ถือกำเนิดขึ้นมาอีก ผู้ซึ่งจะพลิกเปลี่ยนทิศทางของสถานการณ์ และเป่าวิญญาณแห่งชีวิตใหม่เข้าไปในอาณาจักรที่ใกล้สิ้นลมหายใจ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เป็นผู้หยั่งรู้ความลึกซึ้งและเป็นผู้ดำดิ่งลงในอัลกุรอานอย่างยิ่งใหญ่แห่งยุคสมัยของท่าน และอายะฮ์นี้ของอัลกุรอานก็อยู่ต่อหน้าท่าน:

تُولِجُ ٱلَّيْلَ فِى ٱلنَّهَارِ وَتُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِى ٱلَّيْلِ ۖ وَتُخْرِجُ ٱلْحَىَّ مِنَ ٱلْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ ٱلْمَيِّتَ مِنَ ٱلْحَىِّ ۖ وَتَرْزُقُ مَن تَشَآءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿٢٧﴾

«พระองค์เท่านั้นที่ทรงให้กลางคืนเข้าไปในกลางวัน และพระองค์เท่านั้นที่ทรงให้กลางวันเข้าไปในกลางคืน และพระองค์เท่านั้นที่ทรงให้สิ่งมีชีวิตออกมาจากสิ่งที่ไร้ชีวิต และพระองค์เท่านั้นที่ทรงให้สิ่งไร้ชีวิตออกมาจากสิ่งมีชีวิต และพระองค์เท่านั้นที่ทรงประทานปัจจัยยังชีพแก่ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์โดยไม่มีการคำนวณ» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:27)

ด้วยเหตุนี้ แม้ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) จะรู้สภาพการณ์ของป้อมแดงหลวง (กิลอะฮ์มุอัลลา) เป็นอย่างดี ท่านก็ยังได้เขียนจดหมายถึงจักรพรรดิโมกุลพระองค์หนึ่งในยุคของท่าน[^1] ซึ่งในจดหมายนั้นท่านได้ให้คำแนะนำอันเปี่ยมด้วยวิทยปัญญาและความเฉลียวฉลาด เพื่อการปรับปรุงสภาพการณ์ การเสริมสร้างความเข้มแข็งให้แก่อาณาจักร และเพื่อให้ได้มาซึ่งความเมตตาและความช่วยเหลือของอัลลอฮ์ คำแนะนำเหล่านี้ตั้งอยู่บนวิทยปัญญาในระดับสูงสุดทางศาสนา และการศึกษาอย่างลึกซึ้งและกว้างขวางในด้านประวัติศาสตร์ การเมือง และการบริหารราชการแผ่นดิน ในตอนต้นของจดหมายท่านได้เขียนไว้ว่า:

«ด้วยความหวังจากความโปรดปรานขององค์ผู้ทรงสร้าง» — ด้วยความโปรดปรานและความกรุณาของอัลลอฮ์ ตะอาลา

[^1]: น่าเสียดายที่ไม่อาจทราบได้ว่าจักรพรรดิโมกุลพระองค์นี้ (ผู้ซึ่งจดหมายสำคัญฉบับนี้ถูกเขียนถึง) มีพระนามว่าอะไร

«หวังว่าหากพวกท่านปฏิบัติตามถ้อยคำเหล่านี้ กิจการของรัฐจะเข้มแข็งขึ้น อำนาจการปกครองจะคงอยู่ และเกียรติยศจะสูงส่งปรากฏขึ้น»

กวีกล่าวว่า:

«พวกเขาได้ตั้งข้าไว้หลังกระจกดุจนกแก้ว สิ่งที่ครูแห่งนิรันดร์กาลได้กล่าวไว้ ข้าก็กล่าวสิ่งนั้น»[^1]

ในจดหมายฉบับนี้ซึ่งเขียนถึงกษัตริย์แห่งยุคนั้น ตลอดจนวะซีรและเหล่าขุนนางแห่งรัฐ หลังจากได้ให้ข้อเสนอแนะทางการเมืองและการบริหารอันชาญฉลาดยิ่งหลายประการ ซึ่งหากปราศจากสิ่งเหล่านี้ ความมั่นคงของรัฐ ความผาสุกของราษฎร และความเชื่อมั่นของประชาชนย่อมไม่อาจฟื้นคืนได้ ในตอนท้ายท่านได้เขียนไว้ว่า ควรแต่งตั้งบุคคลที่ไม่มีมลทินข้อครหาเรื่องการรับสินบนให้เป็นกอฎี (ผู้พิพากษา) และมุฮ์ตะซิบ (ผู้ตรวจการด้านศาสนาและศีลธรรม) และบุคคลเหล่านั้นต้องเป็นผู้อยู่ในแนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์ อีกทั้งควรจ่ายเงินเดือนแก่อิมามมัสญิดอย่างเหมาะสม ควรกำชับให้มาร่วมละหมาดญะมาอะฮ์ และควรประกาศอย่างจริงจังเพื่อมิให้มีการล่วงละเมิดความศักดิ์สิทธิ์ของเดือนเราะมะฎอน

ในตอนท้ายท่านกล่าวว่า กษัตริย์แห่งอิสลามและขุนนางผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลายไม่พึงหมกมุ่นอยู่กับความสำราญและความรื่นเริงที่ต้องห้าม พึงเตาบะฮ์ต่อบาปที่ผ่านมาด้วยใจจริง และพึงหลีกห่างจากบาปในอนาคต หากถ้อยคำเหล่านี้ได้รับการปฏิบัติตาม ข้าพเจ้าก็หวังว่าความคงอยู่ของรัฐ การสนับสนุนจากเบื้องเร้น และความช่วยเหลือจากพระผู้เป็นเจ้าจะได้รับอย่างแน่นอน

وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ ﴿٨٨﴾

«และความสำเร็จของฉันมิได้มีขึ้นเว้นแต่ด้วยอัลลอฮ์ แด่พระองค์ฉันมอบหมาย และยังพระองค์ฉันกลับไปสู่» (ซูเราะฮ์ฮูด 11:88)[^2]

[^1]: จดหมายทางการเมืองของชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ อัด-ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.), จดหมายฉบับที่หนึ่ง ถึงกษัตริย์ วะซีร และเหล่าขุนนาง [^2]: ดู จดหมายทางการเมือง (سیاسی مکتوبات) หน้า 8–18

ด้วยวิธีนี้ ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้ปฏิบัติหน้าที่ซึ่งอาลิมผู้ยิ่งใหญ่ทางศาสนา ผู้อรรถาธิบายอัลกุรอานและหะดีษ ผู้ปฏิรูปและมุญัดดิดแห่งยุคสมัยพึงกระทำ ผู้ซึ่งตระหนักในหน้าที่และความรับผิดชอบของตน และรู้เท่าทันภยันตรายต่าง ๆ ที่มิได้แขวนอยู่เหนือศีรษะของราชวงศ์ผู้ปกครองเท่านั้น หากแต่แขวนอยู่เหนือลำคอของชาวแผ่นดินทั้งหมดดุจดาบที่ชักออกจากฝัก ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) มิได้มีความสัมพันธ์โดยตรงใด ๆ กับราชสำนัก ทั้งนี้เพื่อดำเนินตามแบบอย่างของบรรพชนของท่าน และตามธรรมเนียมของบรรดาผู้ทรงธรรม (ร็อบบานียีน) แห่งอุมมะฮ์ ท่านพำนักอยู่บนเสื่อแห่งความสมถะของท่าน แต่ดังเช่นท่านเคาะวาญะฮ์ นิซามุดดีน เอาลิยาอ์ (ร.ฮ.) และผู้สืบทอดของท่าน คือท่านซัยยิด นะศีรุดดีน จิราฆ์ ดิลลี (ร.ฮ.) หัวใจของท่านหมกมุ่นอยู่กับการขอดุอาอ์ให้แก่รัฐบาลแห่งยุคสมัยและการชี้นำที่ถูกต้องของรัฐบาลนั้น และท่านไม่เคยตระหนี่หรือระมัดระวังจนเกินเหตุในการให้คำปรึกษาที่ถูกต้อง ทั้งด้วยวาจาและปากกา แก่บรรดาผู้ที่มีความผูกพันกับศูนย์กลางทางวิชาการและจิตวิญญาณแห่งนี้ มีอยู่หนึ่งหรือสองครั้งที่องค์กษัตริย์เสด็จมาเข้าเฝ้าท่านชาฮ์ศอฮิบโดยกะทันหันด้วยพระองค์เอง และขอให้ท่านขอดุอาอ์ให้ ท่านได้เขียนเล่าไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงมุรีดผู้เป็นที่รักและไว้วางใจ ผู้ได้รับการชี้นำแล้ว และเป็นญาติทางการสมรสของท่าน คือท่านชาฮ์ มุฮัมมัด อาชิก ผุลตี (ร.ฮ.) ว่า

«ในวันพฤหัสบดี องค์กษัตริย์[^1]เสด็จออกไปเยี่ยมสุสานของท่านนิซามุดดีน เอาลิยาอ์ และบรรดาชัยค์ท่านอื่น ๆ โดยมิได้แจ้งให้ข้าพเจ้าทราบล่วงหน้า พระองค์ประทับบนบัลลังก์อันเรียบง่าย ผ่านประตูกาบุลีเสด็จมายังกระท่อมอันต่ำต้อยนี้ ฟะกีร (ข้าพเจ้า) ไม่ได้รับแจ้งใด ๆ เลย พระองค์เสด็จมาประทับบนเสื่อในมัสยิดเล็ก ๆ แห่งนั้น ความเคารพต่อสุลต่านเพียงเท่านี้จำต้องกระทำ คือ ผ้าปูละหมาดที่ฟะกีรนั่งและใช้ละหมาดนั้น ได้ถูกปูให้ในลักษณะที่ข้าพเจ้านั่งอยู่ด้านหนึ่ง และองค์กษัตริย์อยู่อีกด้านหนึ่ง องค์กษัตริย์ทรงจับมือ (มุศอฟะหะฮ์) ก่อน ด้วยความนอบน้อมยิ่ง แล้วตรัสว่า ข้าพเจ้าปรารถนาจะพบท่านมานานแล้ว แต่วันนี้ภายใต้การนำทางของชายหนุ่มผู้นี้…»

[^1]: น่าเสียดายที่ในจดหมายมิได้ระบุพระนามของกษัตริย์องค์นี้ และไม่สามารถชี้ชัดได้จากแหล่งอื่นใด

ที่นี่"... แล้วได้ชี้ไปทางวะซีร (อัครมหาเสนาบดี) และกล่าวว่า การมีอำนาจเหนือของกุฟร์ และความแตกแยกกับความระส่ำระสายของราษฎร ได้มาถึงขั้นที่ทุกคนรู้กันอยู่แล้ว จนกระทั่งสำหรับข้าพเจ้านั้น การนอน การกินและการดื่มกลายเป็นเรื่องยากลำบากและขมขื่นไปแล้ว ในเรื่องนี้ข้าพเจ้าขอให้ท่านช่วยดุอาอ์ ข้าพเจ้ากล่าวว่า แต่ก่อนข้าพเจ้าก็ดุอาอ์อยู่แล้ว และบัดนี้ อินชาอัลลอฮ์ ข้าพเจ้าจะยิ่งหมกมุ่นอยู่กับการดุอาอ์มากขึ้น

ในระหว่างนั้น วะซีรได้กล่าวกับข้าพเจ้าว่า องค์พระราชาทรงเอาใจใส่การละหมาดห้าเวลาเป็นอย่างมาก ข้าพเจ้ากล่าวว่า อัลหัมดุลิลลาฮ์ นี่เป็นเรื่องที่ได้ยินหลังจากเวลาผ่านไปนาน มิฉะนั้นแล้ว ในบรรดาพระราชาในอดีตอันใกล้ ไม่เคยได้ยินว่ามีผู้ใดที่ยืนหยัดรักษาการละหมาดเช่นนี้เลย"[^1]

ในตอนท้าย ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้เล่าให้พระราชาฟังถึงวะศียะฮ์ (คำสั่งเสีย) ของท่านอบูบักร์ อัศศิดดีก (ร.ฎ.) ที่ท่านได้กล่าวไว้ในขณะแต่งตั้งท่านอุมัร อัลฟารูก (ร.ฎ.) เป็นเคาะลีฟะฮ์ว่า

«เคาะลีฟะฮ์ย่อมต้องเผชิญกับความยุ่งยากอันแปลกประหลาดนานัปการ ทั้งจากฝ่ายศัตรูของศาสนา และจากฝ่ายผู้ที่อยู่ข้างเดียวกันด้วย ความยุ่งยากทั้งปวงนี้มีทางแก้อยู่เพียงทางเดียวเท่านั้น คือการตั้งความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์ไว้เป็นเป้าหมายสูงสุด และขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งเท่านั้น และตัดการมองไปยังสิ่งอื่นนอกจากพระองค์เสีย»[^2]

ในจดหมายอีกฉบับหนึ่งถึงชัยค์มุหัมมัด อาชิก ท่านได้เขียนไว้ว่า

«พระราชา[^3]และพระมารดาของพระองค์ได้เสด็จมา ในขั้นแรกได้มีการจัดที่สำหรับสตรีไว้ในมัสยิด ด้วยวิธีนี้ จุดประสงค์ของการเสด็จมาของพระราชาก็คือ เพื่อจะได้ประทับอยู่สักครู่หนึ่งโดยไม่ต้องมีพิธีรีตอง…

[^1]: ซิยาซี มักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 135–136 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 136–137 [^3]: พระราชาในที่นี้หมายถึง อะห์มัดชาฮ์ ซึ่งเป็นโอรสและผู้สืบทอดของมุหัมมัดชาฮ์ ขึ้นครองราชย์ในปี ฮ.ศ. 1161

ประมาณ […] คือไม่ได้คำนึงถึงแต่อย่างใด ยิ่งไปกว่านั้น […] สิ่งถูกสร้างของพระผู้เป็นเจ้า […] ไม่มีความเกี่ยวข้องใด ๆ […]»[^1]

แต่เป็นที่ประจักษ์ชัดว่า ความเสื่อมถอยของราชวงศ์ผู้ปกครอง ผลกระทบของการปกครองแบบสืบทอดตำแหน่งอันยาวนาน ตลอดจนการต่อต้านและการสมคบคิดจากภายนอก ได้มาถึงระดับที่แม้แต่ผู้ครองบัลลังก์ที่มีความมุ่งมั่นแรงกล้าที่สุดเพียงลำพัง ก็ไม่อาจพลิกความเสื่อมถอยนี้ให้กลับเป็นความรุ่งเรือง เปลี่ยนความอ่อนแอให้เป็นพลังและความแข็งแกร่งใหม่ หรือนำการเปลี่ยนแปลงมาสู่สภาพการณ์ของทั้งประเทศได้ ประวัติศาสตร์ได้พิสูจน์ให้เห็นว่า เมื่อความเสื่อมถอยของอาณาจักรใดมาถึงขีดสุดท้ายแล้ว และระเบิดแห่งการต่อต้านและการสมคบคิดพร้อมที่จะทำลายอาณาจักรนั้นเสมือนดินระเบิด ในยามนั้น แม้แต่กษัตริย์ผู้มีเจตนารมณ์แรงกล้าที่สุด ผู้บากบั่นอดทน และมีคุณธรรมที่สุด ก็ไม่สามารถเป่าวิญญาณแห่งชีวิตใหม่เข้าสู่ร่างของอาณาจักรได้ หลายต่อหลายครั้งที่ปรากฏว่า บุคคลสุดท้ายของราชวงศ์ผู้ปกครองซึ่งอาณาจักรล่มสลายลงในสมัยของเขา กลับเป็นผู้ที่ดีกว่าบรรพบุรุษหลายคนก่อนหน้าเขา และได้พยายามอย่างสุดชีวิตเพื่อปกป้องอาณาจักรมิให้ล่มสลาย แต่ก็ไม่ประสบผลสำเร็จ ตัวอย่างบางประการของเรื่องนี้ได้แก่ มัรวาน อิบนุ มุฮัมมัด ผู้เป็นที่รู้จักในนาม มัรวานุลฮิมาร (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 132) ผู้ปกครองคนสุดท้ายของราชวงศ์บนีมัรวานและอาณาจักรบนีอุมัยยะฮ์, อัลมุสตะอ์ศิม บิลลาฮ์ (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 656) ผู้ปกครองคนสุดท้ายของราชวงศ์เคาะลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์ และในระดับหนึ่งก็คือ อบุซซะฟัร บะฮาดุร ชาฮ์ (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1279 / ค.ศ. 1862) ผู้ปกครองคนสุดท้ายของราชวงศ์ติมูรี

ด้วยเหตุนี้ จึงมีความจำเป็นที่บุคคลผู้มีทัศนะอันลึกซึ้ง ผู้ปฏิรูป นักประวัติศาสตร์ผู้มีวิสัยทัศน์กว้างไกล และผู้มีญาณทัศน์แห่งอีมานอย่างท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) จะต้องสร้างความสัมพันธ์กับบรรดาผู้ปกครองราชวงศ์โมกุลแต่ในนาม และกับเหล่าขุนนางในราชสำนักของพวกเขา เพื่อปลุกสำนึกแห่งความรักชาติในประชาชาติและความหวงแหนในศาสนาขึ้นภายในพวกเขา และเพื่อ […] สภาพการณ์ที่เสื่อมทรามลงและ […]

[^1]: ซิยาซี มักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 111

การพอใจเพียงให้พวกเขาเตรียมพร้อมและลุกขึ้นต่อสู้กับพลังที่ก่อความวุ่นวายนั้นยังไม่เพียงพอ ชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) จึงก้าวออกนอกวงแคบของขุนนางในราชสำนัก และได้ติดต่อทางจดหมายกับขุนนางชั้นสูงของราชอาณาจักร แม่ทัพผู้มากประสบการณ์ และหัวหน้าผู้มีความมุ่งมั่นสูง ซึ่งท่านมองเห็นว่าในเถ้าถ่านของพวกเขายังมีประกายไฟแห่งความหวงแหนในศาสนาและเกียรติของประชาชาติคุกรุ่นอยู่ ในบรรดาขุนนางและแม่ทัพเหล่านั้น ได้แก่ อัครมหาเสนาบดีอาศัฟญาฮ์[^1] นะวาบฟีโรซญัง นิซามุลมุลก์ อะห์มัดชาฮ์[^2] อิมาดุลมุลก์ เสนาบดีตาจญ์ มุฮัมมัดคาน บะลูจ นะวาบมัจญ์ดุดเดาละฮ์ บะฮาดุร[^3] นะวาบอุบัยดุลลอฮ์คาน กัชมีรี มิยาน นิยาซ กุลคาน และซัยยิดอะห์มัด โรฮีละฮ์

แต่สายตาแห่งการคัดสรรและการเลือกเฟ้นของชาห์ศอฮิบ (ซึ่งดูเหมือนจะประกอบด้วยฟิราเสาะฮ์แห่งอีมานและการดลใจจากพระผู้อภิบาล) ได้ตกอยู่ที่บุคคลสำคัญยิ่งสองท่านแห่งยุคนั้น ท่านหนึ่งอยู่ภายในอินเดีย และอีกท่านหนึ่งอยู่ภายนอก ซึ่งหมายถึงอะมีรุลอุมะรออ์ นะวาบนะญีบุดเดาละฮ์ และอะห์มัดชาฮ์ อับดาลี ผู้ปกครองอัฟกานิสถาน

นะวาบนะญีบุดเดาละฮ์

ในตัวนะวาบนะญีบุดเดาละฮ์[^4] มีคุณสมบัติและลักษณะเด่นทั้งปวงซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของผู้ก่อตั้งราชอาณาจักรในยุคโบราณ และเป็นสิ่งที่ในยุคแห่งความรุ่งเรืองและอำนาจของราชอาณาจักรและราชวงศ์ส่วนบุคคล (เมื่อการรวบรวมผู้มีความสามารถเฉพาะตัวและผู้ภักดีเป็นไปได้)

[^1]: ประมวลจดหมายของท่านชาห์อับดุรเราะฮีมและท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ต้นฉบับลายมือ) เก็บรักษาไว้ที่ห้องสมุดมหาวิทยาลัยอุษมานียะฮ์ ไฮเดอราบาด, หมวดต้นฉบับ หน้า 214 [^2]: จดหมายถึงท่านผู้นี้สี่ฉบับ ดูใน "สิยาซี มักตูบาต" (จดหมายทางการเมือง) ของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ หน้า 61–67 [^3]: สำหรับรายละเอียดชีวประวัติ ดู "นะญีบุตตะวารีค" (نجیب التواریخ) โดยนะศีรุดดีน (ฉบับต้นฉบับลายมือ ฮะบีบกันจ์) [^4]: สำหรับชีวประวัติโดยย่อ ดู "สิยาซี มักตูบาต" ของชาห์วะลียุลลอฮ์ศอฮิบ หน้า 231–234

ในการพิชิตและการสถาปนาอาณาจักร (ซึ่งก็เพียงพอแล้วสำหรับการนั้น) และด้วยมือของพวกเขาได้ปรากฏผลงานแห่งการพิชิตและการยึดครองอยู่ไม่น้อย ในตัวพวกเขามีคุณสมบัติแห่งความภักดีต่อผู้มีพระคุณของตน มีความมีเกียรติและความเอื้อเฟื้อต่อมิตรสหายและผู้ใต้บังคับบัญชา มีอุปนิสัยแห่งนักรบ มีความกล้าหาญ และมีความสามารถในการเป็นผู้นำอย่างเต็มเปี่ยม แต่ประสบการณ์ทางประวัติศาสตร์แสดงให้เห็นว่า คุณสมบัติและความสามารถเหล่านี้ประสบความสำเร็จในการเอาชนะกองกำลังทางทหารและการพิชิตแผ่นดิน ทว่าในสภาพแวดล้อมที่การทรยศและความกลับกลอกถูกยกย่องให้เป็น "ศิลปะอันสูงส่ง" ความไร้หลักการและความไร้คุณธรรมถูกถือว่าเป็นการเมืองชั้นสูง และการฉวยโอกาสถูกมองว่าเป็นความเฉลียวฉลาดและการมองการณ์ไกล คุณสมบัติเหล่านี้กลับมักกลายเป็นสาเหตุของอุปสรรคและความยุ่งยากต่อความสำเร็จ แทนที่จะเป็นประโยชน์ น่าเสียดายที่นะวาบนะญีบุดเดาละฮ์และอาศัฟญาฮ์ นิซามุลมุลก์ ต้องพบกับสภาพแวดล้อมที่เสื่อมทรามเช่นนั้นเอง นักประวัติศาสตร์ต่างกล่าวชื่นชมบุคลิกอันสูงส่งและความสามารถทางการทหารและการเป็นผู้นำของเขาเป็นเสียงเดียวกัน เซอร์ ชาดูนาถ สรการ์ เขียนว่า:

«นักประวัติศาสตร์คนหนึ่งไม่อาจเข้าใจได้ว่า ควรจะยกย่องคุณงามความดีข้อใดของเขามากที่สุด จะเป็นการนำทัพอันน่าทึ่งของเขาในสมรภูมิ หรือสายตาอันเฉียบคมและความคิดเห็นอันถูกต้องของเขาในยามวิกฤต หรือความสามารถโดยธรรมชาติของเขาที่ชี้ทางให้เขาท่ามกลางความโกลาหลและความระส่ำระสาย จนผลลัพธ์ออกมาเป็นไปตามที่เขาต้องการ»[^1]

เมาละวีซะกาอุลลอฮ์ เดฮ์ละวี เขียนไว้ในหนังสือ "ประวัติศาสตร์ฮินดูสถาน" (تاریخ ہندوستان) ว่า:

«นะญีบุดเดาละฮ์เป็นผู้มีปัญญา รอบคอบ และเฉลียวฉลาดอย่างที่หาได้ยากยิ่ง ความซื่อสัตย์...

[^1]: Sarkar: Fall of the Mughal Empire, Vol. II, p. 416 (อ้างจาก "สิยาสีมักตูบาต" (سیاسی مکتوبات) หน้า 232)

ส่วนความซื่อสัตย์นั้นในเวลานั้นได้สิ้นสุดลงที่เขา เขาภักดีต่อนายเก่าของตน คือนวาบดุนดีข่าน โรฮิลลา และนวาบชุญาอุดเดาละฮ์ เขามีสัมพันธ์ไมตรีกับมัลฮาร์ ราว โฮลการ์ด้วย และพึงจำไว้ว่าชาวมราฐะผู้นี้ได้ละทิ้งเพื่อนร่วมชาติของตนหลบหนีไปจากสมรภูมิปานีปัต กล่าวโดยสรุป ชายกล้าผู้นี้กำลังประคับประคองจักรวรรดิที่แตกร้าวนี้ไว้[^1]

ท่านชาฮ์อับดุลอะซีซกล่าวว่า

«ณ ราชสำนักของนะญีบุดเดาละฮ์ มีอุละมาอ์อยู่เก้าร้อยท่าน ผู้มีตำแหน่งต่ำสุดได้รับห้ารูปี และผู้มีตำแหน่งสูงสุดได้รับห้าร้อยรูปี»[^2]

(คือ ที่ราชสำนักของนะญีบุดเดาละฮ์มีอุละมาอ์เก้าร้อยท่าน ผู้มีตำแหน่งต่ำที่สุดในหมู่พวกเขาได้รับห้ารูปี และผู้มีตำแหน่งสูงสุดได้รับห้าร้อยรูปี)

ตามคำกล่าวของศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซามี ตั้งแต่ปี ฮ.ศ. 1175 ถึง ฮ.ศ. 1184 เขาคือบุคคลที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งดิลลี การเมืองทั้งหมดหมุนรอบตัวเขา และเขาแบกรับระบบการปกครองทั้งหมดไว้บนบ่าของตน[^3]

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งอัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานความสามารถในการหยั่งรู้คนและการยึดมั่นในความเป็นจริง อันเป็นสิ่งที่ทรงประทานแก่ผู้ที่ได้ทำงานใหญ่ในประวัติศาสตร์แห่งการปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจดีด) และในงานสร้างคน ได้เลือกนะญีบุดเดาละฮ์ให้เป็นผู้ช่วยในการทำให้งานของท่านสมบูรณ์ ในยุคที่ขาดแคลนบุคคลผู้มีความสามารถ และเต็มไปด้วยผู้ทะเยอทะยานและนักแสวงโชคเช่นนี้ สายตาอันมองไกลและละเอียดลึกซึ้งของท่านได้เห็นอัญมณีอันทรงคุณค่านี้ และเห็นความหวงแหนในศาสนา (หะมิยยะฮ์ดีนี) ที่อยู่ภายในตัวเขา

[^1]: ตารีค ฮินดูสตาน (تاریخ ہندوستان) เล่ม 9 หน้า 315 [^2]: มัลฟูซาต (ملفوظات) หน้า 81 [^3]: ซิยาซี มักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 232

ท่านชาห์ได้เริ่มติดต่อทางจดหมายกับพวกเขา และพยายามจุดประกายไฟเหล่านั้นที่ซ่อนอยู่ใต้ขี้เถ้าให้ลุกโชนขึ้น ท่านเขียนถึงพวกเขาในจดหมายฉบับหนึ่งว่า:

«ขอพระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงเกียรติและยิ่งใหญ่ ทรงให้ท่านอะมีรุลมุญาฮิดีนผู้นั้นได้รับเกียรติด้วยความช่วยเหลืออันประจักษ์และการสนับสนุนอันชัดแจ้ง และทรงยกระดับงานนี้ขึ้นสู่ระดับแห่งการตอบรับ และทรงให้ผลอันยิ่งใหญ่และความจำเริญอันกว้างขวางบังเกิดขึ้นจากงานนั้น»

«จากฟะกีร วะลียุลลอฮ์ ขออัลลอฮ์ทรงอภัยแก่เขา หลังจากสลามแล้ว ขอให้เป็นที่ทราบแก่ท่านผู้เปี่ยมด้วยความรักว่า ที่นี่ได้มีการขอดุอาอ์ให้แก่ความช่วยเหลือของบรรดามุสลิม และจากการชี้นำอันเร้นลับ ได้สัมผัสถึงร่องรอยแห่งการตอบรับ มีความหวังว่าอัลลอฮ์ ตะอาลา จะทรงฟื้นฟูวิถีแห่งญิฮาดด้วยมือของท่าน และจะทรงประทานความจำเริญของมันแก่ท่านทั้งในโลกนี้และในปรโลก»

إنه قريبٌ مجيبٌ

«แท้จริงพระองค์ทรงใกล้ชิด ทรงตอบรับ»

ในจดหมายอีกฉบับหนึ่ง ท่านกล่าวถึงเขาด้วยฉายาว่า "อะมีรุลฆุซาฮ์" (ผู้นำแห่งนักรบ) และ "เราะอีสุลมุญาฮิดีน" (หัวหน้าแห่งมุญาฮิดีน)[^2] และในจดหมายอีกฉบับหนึ่ง ท่านเขียนว่า:

[^1]: สิยาสี มักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 19 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 20

«ดูเหมือนว่าในยุคนี้ ภารกิจแห่งการสนับสนุนประชาคมอิสลามและการช่วยเหลือประชาชาติผู้ได้รับความเมตตาจะสำเร็จลุล่วงได้ด้วยมือของท่าน ผู้ซึ่งเป็นต้นธารและสื่อแห่งความดีงามนี้ ขอท่านอย่าได้ปล่อยให้ความกระซิบกระซาบและความคิดฟุ้งซ่านใด ๆ เข้ามาในใจเลย อินชาอัลลอฮ์ งานทั้งปวงจะสำเร็จลุล่วงตามความประสงค์และความปรารถนาของมิตรสหายทั้งหลาย»[^1]

ในจดหมายถึงนวาบนะญีบุดเดาละฮ์ ท่านชาฮ์มิได้จำกัดอยู่เพียงการขอดุอาอ์และการแสดงความยินดีเท่านั้น แต่ยังให้คำแนะนำที่เป็นประโยชน์และเป็นรากฐานสำคัญแก่เขาด้วย ท่านยังกำชับให้ระมัดระวังและหลีกเลี่ยงการกระทำผิดพลาดและเหตุการณ์ซ้ำรอยเดิม ซึ่งเคยเกิดขึ้นจากผู้รุกรานและกองทัพมุสลิมก่อนหน้านี้ และกลายเป็นอุปสรรคขวางกั้นความช่วยเหลือและการสนับสนุนจากอัลลอฮ์ ในจดหมายฉบับหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า

«เมื่อกองทัพหลวงเคลื่อนผ่านเมืองดิลลี ในเวลานั้นควรต้องมีการจัดการและดูแลอย่างเต็มที่ เพื่อมิให้เมืองถูกเหยียบย่ำด้วยความอธรรมเหมือนครั้งก่อน ชาวดิลลีได้เห็นการปล้นสะดม การทำลายเกียรติ และการลบหลู่ศักดิ์ศรีมาแล้วหลายครั้ง ด้วยเหตุนี้เองเป้าหมายและความมุ่งหมายจึงล่าช้าในการบรรลุผล ในที่สุดเสียงถอนใจของผู้ถูกอธรรมก็ส่งผลกระทบ หากครั้งนี้ท่านปรารถนาให้งานที่ยังค้างคาไม่สมบูรณ์นั้นสำเร็จสมบูรณ์ ก็จำเป็นต้องกำชับอย่างเข้มงวดว่า ไม่ให้ทหารคนใดไปล่วงละเมิดมุสลิมและผู้ที่มิใช่มุสลิมแห่งดิลลีซึ่งมีสถานะเป็นซิมมี»[^2]

ในจดหมายหลายฉบับ ท่านชาฮ์ได้ชี้ให้เห็นครั้งแล้วครั้งเล่าถึงอันตรายจากกองกำลังที่ก่อความวุ่นวายและนิยมการสู้รบทั้งสามกลุ่มของฮินดูสตาน (ซึ่งได้กล่าวถึงแล้วในตอนต้นของบทนี้) และถึงความจำเป็นที่จะต้องปกป้องประเทศให้พ้นจากภัยของพวกเขา เพราะหากปราศจากสิ่งนี้ ก็ไม่อาจดำเนินชีวิตตามปกติ (NORMAL) ได้ ทั้งในด้านความเป็นระเบียบเรียบร้อยของประเทศ ความสงบปลอดภัย การปกป้องสัญลักษณ์ทางศาสนาและศาสนสถาน

[^1]: สิยาซีมักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 30 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 31

เพราะเหตุนี้ ทั่วทั้งประเทศจึงต้องใช้ชีวิตอยู่ในภาวะสงครามและภายใต้ระบบการทหารอย่างต่อเนื่อง[^1]

ดูเหมือนว่าท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) มีความผูกพันทางใจกับนะวาบนะญีบุดเดาละฮ์เป็นพิเศษ และท่านคาดหวังในตัวเขาอย่างมาก ท่านกำชับเขาซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า เมื่อใดที่เขาจะลุกขึ้นมุ่งมั่นเพื่อเป้าหมายนี้ ก็ให้แจ้งท่านชาฮ์ให้ทราบด้วย เพื่อท่านจะได้ขอดุอาอ์ให้[^2] นอกจากนี้ ท่านยังให้ความหวังแก่เขาครั้งแล้วครั้งเล่าถึงชัยชนะและความสำเร็จ และพยากรณ์ล่วงหน้าไว้ด้วย ท่านเขียนว่า

«ผู้ต่ำต้อยผู้นี้ไม่มีความสงสัยหรือความคลางแคลงใจใด ๆ ในเรื่องนี้เลย»[^3]

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้ใช้นะวาบนะญีบุดเดาละฮ์เป็นสื่อกลางสำคัญในการเชิญอะห์มัดชาฮ์ อับดาลีให้มายังฮินดูสถาน นอกจากการเขียนจดหมายถึงอับดาลีโดยตรงแล้ว ซึ่งจะได้กล่าวถึงในหน้าต่อ ๆ ไป ท่านยังให้นะญีบุดเดาละฮ์เขียนจดหมายถึงเขาด้วย และกำชับเขาซ้ำแล้วซ้ำเล่า นะวาบนะญีบุดเดาละฮ์ถึงแก่กรรมแปดปีหลังจากการวะฟาตของท่านชาฮ์ ในเดือนเราะญับ ฮ.ศ. 1184 (31 ตุลาคม ค.ศ. 1770) ศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซอมี เขียนไว้ว่า

«เหตุการณ์อันแสดงถึงความยุติธรรมและความใจกว้างของเขาจะเป็นที่จดจำในประวัติศาสตร์ตลอดไป กล่าวคือ ขณะที่เขากำลังหายใจเฮือกสุดท้ายอยู่บนเตียงมรณะ เขาได้สั่งกองทัพของเขา (ซึ่งอยู่กับเขาที่หริทวาร ขณะนั้นมีงานเทศกาลการ์ฮ์มุกเตศวรกำลังจัดขึ้น) ว่า ให้ปกป้องชีวิตและทรัพย์สินของผู้แสวงบุญชาวฮินดูที่เดินทางไปมาในงานเทศกาลคงคาอย่างเต็มที่»[^4]

[^1]: ดูจดหมายฉบับที่ 6 และ 7, ซิยาซี มักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 21, 31 [^2]: ดูจดหมายฉบับที่ 8 และ 9, ซิยาซี มักตูบาต หน้า 25–27 [^3]: จดหมายฉบับที่ 8 หน้า 24, 27 และจดหมายฉบับที่ 9 หน้า 26 [^4]: ซิยาซี มักตูบาต หน้า 234 อ้างจากสัรการ์ เล่ม 2 หน้า 415

อะห์มัดชาฮ์ อับดาลี

ท่านชาฮ์ ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้ตระหนักถึงข้อเท็จจริงสองประการอย่างชัดแจ้งดุจดวงอาทิตย์ยามกลางวัน จากการศึกษาสภาพการณ์ของฮินดูสถานตามความเป็นจริงด้วยสายตาอันลึกซึ้งของท่าน และจากการพิจารณาความเสื่อมทรามทางศีลธรรมของบรรดาเสาหลักแห่งราชอาณาจักร ขุนนาง และข้าราชสำนัก ตลอดจนความไร้ความสามารถที่ทวีขึ้นทุกวันของราชวงศ์ผู้ปกครอง ประการแรกคือ ความจำเป็นอันดับแรกของประเทศคือการขจัดความไร้ระเบียบและสภาพบ้านเมืองแตกเป็นก๊กเหล่า (ฏ็อวาอิฟุลมุลูก) นี้ ซึ่งทำให้ชีวิต ทรัพย์สิน และเกียรติของชาวเมืองไม่ปลอดภัย และไม่มีช่องทางให้ทำงานสร้างสรรค์ใด ๆ หรือจัดระเบียบการปกครองให้ดีขึ้นได้เลย ดังที่ได้กล่าวไว้แล้วในหน้าก่อน ๆ ความรับผิดชอบต่อบรรยากาศแห่งความโกลาหล ความไม่แน่นอน และความระส่ำระสายที่ดำรงอยู่ตลอดนี้ ตกอยู่กับกลุ่มทั้งสามที่นิยมความวุ่นวายและชอบสงคราม ซึ่งไม่มีทั้งประสบการณ์ในการปกครองประเทศเช่นนี้ อันเป็นที่ซึ่งศาสนา ชนชาติ และอารยธรรมที่หลากหลายดำรงอยู่ร่วมกันมาหลายศตวรรษ และการรับภาระในการบริหารประเทศเช่นนี้จำเป็นต้องมีสำนึกรับผิดชอบในระดับสูงสุด ความอดทนอดกลั้น ทัศนะที่กว้างไกล และใจที่กว้างขวาง ทั้งพวกเขายังไม่มีแผนการหรือแนวคิดใด ๆ ที่จะมอบความสมดุลและความสงบแก่ประเทศ ฟื้นฟูความเชื่อมั่นของชาวเมือง และปรับปรุงระเบียบการปกครองให้ดีขึ้น ดังนั้นภารกิจแรกจึงได้แก่ การปกป้องประเทศให้พ้นจากภัยแห่งการครอบงำของสามอำนาจนี้ โดยเฉพาะพวกมราฐา ซึ่งทำให้ดินแดนส่วนกลางของฮินดูสถานอันเป็นศูนย์กลางของรัฐบาลต่าง ๆ คือตั้งแต่ลาฮอร์ถึงดิลลีและอาณาบริเวณของสหจังหวัด ไม่อาจวางใจได้ในเวลาใดเลยว่าเมื่อใดจะกลายเป็นสนามรบ และเมืองที่รุ่งเรืองเขียวขจีจะกลายเป็นลานล่าสัตว์อันเสรี ที่ซึ่งนักล่าได้รับอนุญาตให้ฆ่าชาวเมืองผู้สงบสุขเหมือนฆ่านกและสัตว์ และสิ่งที่สั่งสมมาหลายชั่วอายุคนจะถูกปล้นสะดมไปต่อหน้าต่อตา ภัยในอันดับที่สองได้แก่ภัยจากพวกซิกข์และพวกญาฏ ซึ่งในรูปแบบของอารยธรรมและวัฒนธรรม […]

และมักเกิดขึ้นกับศูนย์กลางแห่งความมั่งคั่งและทรัพย์สินเหล่านี้ราวกับภัยพิบัติที่มาอย่างกะทันหัน

ความจริงประการที่สองคือ เพื่อขจัดภัยอันตรายนี้ จำเป็นต้องมีผู้นำทางทหารและผู้บัญชาการกองทัพที่ช่ำชองประสบการณ์ ซึ่งไม่เพียงเปี่ยมด้วยพลังในการรบและไม่ขาดความสามารถในการนำทัพเท่านั้น หากแต่นอกเหนือจากความกล้าหาญและความองอาจแล้ว ยังต้องมีความหวงแหนในอีมานและความรักในศาสนาด้วย อีกทั้งต้องปลอดพ้นจากความขัดแย้งในเรื่องเล็กน้อยและเรื่องปลีกย่อย การชิงดีชิงเด่น ความอาฆาตแค้นเก่า ๆ และความเป็นศัตรู ซึ่งกำลังกัดกินท้องพระโรงแห่งราชอาณาจักรที่ดิลลีและบรรดานักการเมืองของประเทศดุจปลวกที่กัดกินเนื้อไม้ ในขณะที่ยังมีสิ่งเหล่านี้อยู่ ก็ไม่อาจคาดหวังให้เป้าหมายอันสูงส่งใด ๆ บรรลุผลได้ อันเป็นเป้าหมายที่มุ่งถึงประโยชน์ของประชาชาติ การเสริมความเข้มแข็งให้แก่อิสลาม และการปกป้องประเทศ แทนที่จะมุ่งรับใช้กลุ่มเชื้อชาติ กลุ่มนิกาย หรือผลประโยชน์ส่วนตน ในสายตาของชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ในฐานะที่เป็นสื่อและช่องทางหนึ่ง อะมีรุลอุมะรออ์ นะวาบนะญีบุดเดาละฮ์ (ดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น) นั้นมีความจำเป็นและมีประโยชน์ แต่เมื่อพิจารณาถึงความรุนแรงของสถานการณ์แล้ว เขาเพียงลำพังยังไม่เพียงพอ และไม่อาจทำลายอำนาจของฝ่ายเหล่านั้นได้ด้วยตัวเขา เพราะพวกเขาได้เพิ่มพูนกำลังทหารของตนจนไม่มีกองกำลังทหารใดเพียงหนึ่งเดียวในประเทศที่จะเอาชนะพวกเขาได้ ด้วยเหตุนี้จึงจำเป็นต้องมีผู้นำทางทหารจากภายนอกที่มีกำลังสดใหม่ ซึ่งไม่ใช่คนแปลกหน้าหรือผู้มาใหม่สำหรับประเทศนี้โดยสิ้นเชิง เป็นผู้ที่รู้จักความลุ่มดอนของประเทศนี้ วิถีและธรรมเนียมของชาวเมือง ตลอดจนรู้นิสัยใจคอและจุดอ่อนของคู่แข่งและคู่ปรับในดินแดนนี้ และเป็นผู้ที่มีทั้งความกล้าและความใจกว้างพอที่จะปกป้องประเทศนี้ให้พ้นจากภัยอันตรายเฉพาะหน้าเหล่านี้ แล้วมอบบังเหียนการปกครองให้แก่บุคคลผู้มีความเหมาะสมและความสามารถจากราชวงศ์ผู้ปกครองดั้งเดิมของที่นี่ หรือให้แก่อะมีรหรือวะซีรผู้ซื่อสัตย์และมีคุณธรรม แล้วเดินทางกลับไป ทั้งนี้ก็เพราะนี่คือสิ่งที่การยึดถือข้อเท็จจริง ผลประโยชน์ของประชาชาติ และความรักต่อมาตุภูมิเรียกร้อง

สำหรับภารกิจอันละเอียดอ่อนและยากลำบากนี้ (ซึ่งเช่นเดียวกับภารกิจอันละเอียดอ่อนและยากลำบากทุกประการ ท่าน

...และผลประโยชน์ทั้งหลาย) สายตาของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ได้เลือกอะห์มัดชาห์ ดุรรานี (ฮ.ศ. 1123–1186 / ค.ศ. 1722–1772) ผู้ปกครองเมืองก็อนดะฮาร์ ซึ่งมิใช่คนแปลกหน้าหรือคนใหม่สำหรับอินเดีย เขาถือกำเนิดที่มุลตาน[^1] ถึงกับว่าจนทุกวันนี้ถนนสายหนึ่งที่นั่นยังเรียกกันว่า "ถนนอับดาลี" เขาได้ยกทัพบุกอินเดียหลายครั้งภายใต้สถานการณ์และจุดมุ่งหมายที่แตกต่างกัน ตั้งแต่ ค.ศ. 1748 ถึง ค.ศ. 1769 ก่อนการรบที่ปานีปัต ซึ่งเป็นไปตามคำเชิญของท่านชาห์และนะวาบนะญีบุดเดาละฮ์ เขาได้เข้ามาในอินเดียแล้วถึงหกครั้ง เขาจึงรู้จักสภาพความขึ้นลงของบ้านเมือง ยุทธวิธีการสงคราม ดุลกำลังทางทหาร ตลอดจนแนวโน้มของบรรดาขุนนางและเสาหลักแห่งรัฐเป็นอย่างดี

เขาเป็นหนึ่งในบรรดาผู้นำทัพที่โดดเด่นที่สุดในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 18 และฮิจญ์เราะฮ์ศตวรรษที่ 12 จำพวกที่นาน ๆ จะถือกำเนิดขึ้นสักครั้ง และวางรากฐานแก่รัฐที่มั่นคงถาวร เขาได้รวบรวมชาวอัฟกันที่กระจัดกระจายให้เป็นปึกแผ่นได้อย่างดีเยี่ยมและประสบผลสำเร็จอย่างยิ่ง ได้ออกกฎหมายที่เป็นธรรม และจัดตั้งหน่วยงานตรวจตราความประพฤติ (อิห์ติสาบ) เขาเป็นผู้รวมไว้ซึ่งคุณสมบัติแห่งความเป็นนักรบ ความประเสริฐแห่งอุปนิสัย และความสูงส่งแห่งจิตใจ มีรสนิยมในวิชาความรู้และวรรณกรรม ทั้งที่มีบารมีน่าเกรงขาม แต่ก็เป็นที่รักและสนิทชิดใกล้ในหมู่ชนชาติของตน เขาเป็นผู้เคร่งในศาสนา ปฏิบัติตามบทบัญญัติแห่งศาสนา ปรารถนาจะได้ร่วมวงกับบรรดาอุละมาอ์และคนศอลิห์ ให้ความเคารพแก่บรรดาสาดาต (ลูกหลานท่านนบี ﷺ) และบรรดาชัยค์ ชอบเพิ่มพูนความรู้ทางศาสนาและแลกเปลี่ยนความคิดทางวิชาการ มีใจเมตตาและโอบอ้อมอารี ยึดมั่นในความเสมอภาคและความใจกว้างทางศาสนา เขาได้ฟื้นฟูซุนนะฮ์บางประการที่ในสภาพแวดล้อมของอัฟกานิสถานแม้เพียงเอ่ยถึงก็เป็นเรื่องยาก เช่น การแต่งงานใหม่ของหญิงหม้าย ตัวเขาเองก็เป็นผู้มีการศึกษาและเป็นนักประพันธ์ และใฝ่ฝันถึงความก้าวหน้าทางจิตวิญญาณของตนอยู่เสมอ[^2] เฟรเซอร์ได้เขียนไว้ว่า:—

[^1]: บทความของ (C. Collin Davies) ใน Encyclopaedia of Islam (สารานุกรมอิสลาม) [^2]: เกี่ยวกับประวัติของอะห์มัดชาห์ อับดาลี ดูหนังสือของ ดร. คันดา ซิงฮ์ Ahmad Shah Durrani – Father of Modern Afghanistan, Asia Publishing House, 1959

«อะห์มัดชาห์ปลอดจากความเสื่อมเสียหลายประการที่มีอยู่ในประเทศทางตะวันออก เขาหลีกห่างโดยสิ้นเชิงจากการดื่มสุรา ฝิ่น และสิ่งอื่น ๆ ทำนองนั้น เขาปลอดจากความโลภและพฤติกรรมอันกลับกลอก เขายึดมั่นในศาสนาอย่างเคร่งครัด อุปนิสัยของเขาเรียบง่ายแต่สง่างาม ซึ่งทำให้เขาเป็นที่รักของทุกคน การเข้าถึงตัวเขาเป็นเรื่องง่าย เขาใส่ใจเป็นพิเศษในความยุติธรรม ไม่เคยมีผู้ใดร้องเรียนเกี่ยวกับคำตัดสินของเขาเลย»[^1]

อะห์มัดชาห์ ดุรรานี ในสมัยของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้เข้ามาในอินเดียถึงหกครั้ง และได้กลับไปหลังจากบรรลุความต้องการเฉพาะที่และเฉพาะหน้าแล้ว ในการรุกรานเหล่านี้ นอกจากการแสดงแสนยานุภาพทางทหารและการตอบสนองความต้องการเฉพาะหน้าแล้ว เขามิได้ทำการงานที่เป็นประโยชน์อื่นใดเลย กองทัพของเขาก็มิได้ยึดถือคำสอนและมารยาทแห่งอิสลามซึ่งเป็นสิ่งที่พึงคาดหวังจากมุสลิมผู้ยึดมั่นในชะรีอะฮ์ การรุกรานบางครั้งของเขาทำให้ท่านชาห์ (ร.ฮ.) และผู้ที่เกี่ยวข้องกับท่านต้องประสบความยากลำบากและความทุกข์ยากด้วย แต่ถึงแม้จะมีจุดอ่อนและประสบการณ์อันขมขื่นเหล่านี้ เขาก็ยังเป็นดวงดาวแห่งความหวังเพียงดวงเดียวที่ปรากฏอยู่บนขอบฟ้าอันมืดมิดนี้ เมาลานามุฮัมมัด อาชิก ปุฮ์ละตี กล่าวว่า หลังจากเหตุการณ์ทั้งหมดนี้ ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ก็ยังกล่าวอยู่ว่า «เขาจะได้รับชัยชนะในดินแดนนี้» ครั้งหนึ่ง ในการตอบคำถามของบะฮาดุร ข่าน บะลูจ ท่านได้กล่าวว่า «เขาจะได้รับชัยชนะอย่างสมบูรณ์เหนือแผ่นดินนี้» ครั้งหนึ่ง เมื่อมีข่าวลือแพร่สะพัดเรื่องการตายของเขา และชัยค์มุฮัมมัด อาชิก ได้สอบถาม ท่านได้กล่าวว่า

«สิ่งที่ปรากฏแก่ข้าพเจ้าคือ อะห์มัดชาห์ ดุรรานี จะกลับมายังแผ่นดินนี้อีก และ…»

[^1]: History of the Afghans อ้างจาก "ซิยาซี มักตูบาต" (سیاسی مکتوبات) หน้า 225–226

«พวกกาฟิรเหล่านี้ เขาจะทำให้พวกเขาพ่ายแพ้ราบคาบ แม้ว่า (ตัวเขาเอง) จะ… ความอยุติธรรมที่เขากำลังกระทำอยู่ อัลลอฮ์ทรงให้เขามีชีวิตอยู่จนถึงบัดนี้ก็เพื่อการนี้ งานของเขาคือสิ่งนี้เท่านั้น»[^1]

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) หวังว่าอัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงปรับปรุงสภาพของชาฮ์อับดาลีให้ดีขึ้น และจะทรงใช้เขาทำงานซึ่งโดยปัจจัยภายนอกแล้วไม่อยู่ในวิสัยของอะมีรหรือผู้นำคนอื่นใด ท่านกล่าวกับหะกีมอบุลวะฟาอ์ กัชมีรีครั้งหนึ่งว่า อุปสรรคที่อับดาลีประสบอยู่ในการบรรลุเป้าหมายนั้น เกิดขึ้นเพราะผลร้ายของความอยุติธรรมที่เขาได้กระทำต่อเมืองต่าง ๆ ของฮินดูสถาน (ในการรุกรานครั้งก่อน ๆ ของเขา) ต่อไปภายหลังสภาพการณ์ของเขาจะดีขึ้น[^2]

ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ต้องการใช้อะห์มัดชาฮ์ อับดาลีให้ทำงานในการปกป้องประเทศจากสถานการณ์ที่ไม่แน่นอนและความโกลาหลวุ่นวายนี้ และมอบอำนาจการปกครองให้แก่บุคคลจากราชวงศ์ที่มีความเหมาะสมกว่าโดยเปรียบเทียบ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้พยากรณ์ไว้ก่อนการมาของเขา และกล่าวว่า อับดาลีจะไม่อยู่ที่นี่ แต่จะมอบ (อำนาจ) ให้แก่ผู้หนึ่งผู้ใดจากลูกหลานของบรรดากษัตริย์แล้วจากไป[^3]

ในที่สุด ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้ให้นะญีบุดเดาละฮ์เขียนจดหมายถึงอะห์มัดชาฮ์ อับดาลี แล้วต่อมาท่านได้เขียนจดหมายโดยตรงถึงเขาเองฉบับหนึ่ง ซึ่งทรงพลังและทรงอิทธิพลยิ่ง เป็นกระจกสะท้อนวิสัยทัศน์ทางการเมือง ความหวงแหนในศาสนา ความกล้าหาญทางศีลธรรม และพลังแห่งการประพันธ์ของท่านชาฮ์[^4] ในจดหมายฉบับนี้ ท่านได้กล่าวถึงสภาพการณ์ปัจจุบันของฮินดูสถาน รูปแบบการปกครองดั้งเดิมของประเทศ ระบบการบริหารของแคว้นต่าง ๆ กลุ่มชาติพันธุ์และกลุ่มศาสนาต่าง ๆ ของประเทศ

[^1]: อ้างจาก ซิยาซี มักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 26–27 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 30 [^3]: แหล่งเดียวกัน [^4]: ดูจดหมายฉบับเต็มได้ในจดหมายฉบับที่สองภายใต้หัวข้อ "ถึงสุลต่านบางพระองค์" ใน ซิยาซี มักตูบาต ของชาฮ์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี หน้า 1–17

...จำนวนและอัตราส่วนกำลังของพวกเขา เกี่ยวกับความผิดพลาดทางการเมืองและความสายตาสั้นของบรรดากษัตริย์มุสลิม การที่พวกเขา (ฝ่ายศัตรู) ค่อย ๆ ยึดกุมอำนาจและสถาปนาอิทธิพลขึ้นมา ในเรื่องนี้ได้กล่าวถึงพวกมราฐะและพวกญาฏเป็นการเฉพาะ และได้วาดภาพอันน่าสลดใจถึงความแปลกแยกของอิสลามและความถูกกดขี่ของชาวมุสลิมอันเนื่องมาจากอำนาจของพวกเขาและการโจมตีซ้ำแล้วซ้ำเล่า และได้เร่งเร้าผู้นำมุสลิมผู้มีความหวงแหนในศาสนาท่านนี้ ซึ่งในเวลานั้นเป็นเจ้าของกำลังทหารที่ใหญ่ที่สุดและมีระเบียบที่สุดตั้งแต่อินเดียไปจนถึงอิหร่าน ให้เผชิญหน้ากับสถานการณ์นี้ ให้จักรวรรดิโมกุลได้ยืนหยัดบนลำแข้งของตนเอง และให้โอกาสในการรับผิดชอบดูแลบ้านเมือง โดยเขียนไว้อย่างตรงไปตรงมาว่า:

«ในยุคสมัยนี้ ไม่มีกษัตริย์ผู้ทรงอำนาจและบารมี ผู้สามารถพิชิตกองทัพของฝ่ายปรปักษ์ได้ ผู้มองการณ์ไกลและผ่านศึกสงครามมาอย่างโชกโชน นอกจากท่านเท่านั้น»[^1]

ท่านเขียนต่อไปว่า:

«พวกเรา บรรดาบ่าวของพระผู้เป็นเจ้า ขอยกท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เป็นผู้ให้ความช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) และวิงวอนในพระนามของอัลลอฮ์ผู้ทรงเกรียงไกรและสูงส่งว่า ขอให้ท่านผู้มีความมุ่งมั่นอันจำเริญ หันความมุ่งมั่นนั้นไปสู่การญิฮาดต่อพวกกาฟิร...»

[^1]: สิยาสี มักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 112

«…ขอได้โปรดหันมาใส่ใจทางด้านนี้ และเผชิญหน้ากับฝ่ายศัตรู เพื่อที่ ณ อัลลอฮ์ผู้ทรงเกรียงไกรและสูงส่ง ผลบุญอันยิ่งใหญ่จะได้ถูกบันทึกไว้ในบัญชีอะมัลของพระองค์ท่าน และพระนามอันทรงเกียรติจะได้ถูกจารึกไว้ในทะเบียนของบรรดามุญาฮิดีนในหนทางของอัลลอฮ์ ในโลกนี้ทรัพย์เชลยอันนับไม่ถ้วนจะตกอยู่ในมือของนักรบแห่งอิสลาม และบรรดามุสลิมจะได้รับการปลดปล่อยให้พ้นจากเงื้อมมือของพวกกาฟิร»[^1]

ในจดหมายฉบับเดียวกันนี้ ด้วยวิสัยทัศน์ทางการเมืองและความรู้อันลึกซึ้งต่อสถานการณ์ ท่านได้ประเมินอย่างถูกต้องเกี่ยวกับกองกำลังที่เพิ่งผงาดขึ้นมาในฮินดูสถาน ซึ่งความกล้าหาญและอำนาจของพวกเขาได้สร้างความเกรงขามขึ้น เพราะไม่มีกองกำลังที่จัดระเบียบใดๆ มาต่อต้าน จนถูกมองว่าไม่อาจพ่ายแพ้ได้ อันเป็นการประเมินที่มีแต่ผู้นำที่ช่ำชองและนักวิเคราะห์การเมืองเท่านั้นจะนำเสนอได้ ท่านเขียนเกี่ยวกับพวกมราฐาไว้ว่า

«การทำให้ชนชาติมราฐาพ่ายแพ้เป็นงานที่ง่ายดาย หากบรรดานักรบแห่งอิสลามตั้งปณิธานอย่างแน่วแน่ ความจริงก็คือชนชาติมราฐานั้นมีจำนวนน้อย แต่มีกลุ่มชนจำนวนมากได้เข้ามาสมทบกับพวกเขา หากแม้เพียงแถวเดียวจากกลุ่มหนึ่งถูกทำให้แตกกระเจิง ชนชาตินี้ก็จะกระจัดกระจาย และตัวชนชาติดั้งเดิมก็จะอ่อนแอลงด้วยความพ่ายแพ้นั้น เพราะชนชาตินี้ไม่ได้เข้มแข็ง ฝีมือทั้งหมดของพวกเขาคือการรวบรวมกองทัพขนาดมหึมาที่มีจำนวนมากกว่ามดและฝูงตั๊กแตน แต่ความกล้าหาญและยุทโธปกรณ์นั้นไม่มีอยู่ในหมู่พวกเขาเลย»[^2]

[^1]: สิยาสี มักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 12 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 86

จดหมายที่นะญีบุดเดาละฮ์เขียนถึงอะห์มัดชาห์ อับดาลี ตามคำแนะนำของท่านชาห์ (ร.ฮ.) และต่อมาจดหมายฉบับยาวที่ทรงพลังซึ่งท่านชาห์ (ร.ฮ.) เขียนถึงโดยตรง (ซึ่งได้ยกบางส่วนมาแล้วข้างต้น) ไม่ได้สูญเปล่า อะห์มัดชาห์ อับดาลีได้ตั้งใจเดินทางมายังฮินดูสถานในปี ฮ.ศ. 1173 (ค.ศ. 1759) เพื่อทำลายอำนาจของพวกมะรัฐะ และเพื่อช่วยเหลือนะญีบุดเดาละฮ์และชุญาอุดเดาละฮ์ (ซึ่งในโอกาสนี้ทั้งสองได้แสดงให้เห็นถึงสำนึกทางการเมืองและความเป็นเอกภาพของอิสลาม) หนึ่งปีผ่านไปในการสู้รบย่อยและการปะทะกัน ในที่สุดเมื่อปลายปี ฮ.ศ. 1174 (14 มกราคม ค.ศ. 1761) ณ ทุ่งปานีปัต ได้เกิดสงครามชี้ขาดระหว่างพวกมะรัฐะกับแนวร่วมอิสลามของชาวอัฟกานและชาวฮินดูสถาน ซึ่งได้เปลี่ยนทิศทางประวัติศาสตร์ของฮินดูสถาน และขับพวกมะรัฐะออกไปจากแผนที่การเมืองใหม่ของฮินดูสถานที่กำลังก่อตัวขึ้น เรื่องราวโดยย่อของสงครามนี้และผลของมันจะขอนำเสนอด้วยถ้อยคำของเมาละวี ซะกาอุลลอฮ์ ผู้ประพันธ์หนังสือ "ประวัติศาสตร์ฮินดูสถาน" (تاریخ ہندوستان)[^1] ดังนี้:

«การสู้รบดุเดือดยิ่งนัก แต่ถึงขณะนั้นฝ่ายมะรัฐะก็ยังคงได้เปรียบอยู่ อะห์มัดชาห์จึงสั่งให้ล้อมจับทหารที่หนีทัพของตนมาสังหาร และประกาศว่าผู้ใดหนีจะถูกฆ่า หลังจากนั้นเขาสั่งให้แนวรบของตนรุกไปข้างหน้า และสั่งให้กองทัพหนึ่งเข้าโจมตีปีกของข้าศึกทางด้านซ้ายของตน กลยุทธ์นี้ได้ผลตรงเป้า ในกองกลางของกองทัพ ภาวและวิศวาส ราว กำลังสู้รบอยู่บนหลังม้ากับกองทัพ มีการฟาดฟันด้วยกริชและดาบ ทันใดนั้น ไม่มีใครรู้ว่าเกิดอะไรขึ้น กองทัพมะรัฐะก็แตกพ่ายออกจากสนามรบ การถอยทัพของพวกเขาทำให้สนามรบเต็มไปด้วยศพของพวกเขา กองทัพอิสลามไล่ตามพวกเขาด้วยความฮึกเหิมอย่างยิ่งไปทุกทิศทาง เป็นระยะทางสิบห้า สิบห้า ยี่สิบ ยี่สิบไมล์…»

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู ตารีค ฮินดูสถาน เล่ม 9 หน้า 305–309

และสังหารพวกมราฐาจนศพกองเป็นภูเขาเลากา พวกมราฐาที่รอดพ้นจากมือของข้าศึกเหล่านี้ ก็ถูกพวกชาวบ้านป่าฆ่าตาย วิศวาสราวและภาอูถูกสังหาร ชันโกชี สินเทีย ซึ่งชาวดุรรานีคนหนึ่งซ่อนตัวไว้ ก็ถูกค้นพบและถูกฆ่าตายเช่นกัน อิบรอฮีม ข่าน การ์ดี ก็ถูกจับเป็นเชลย และหนึ่งสัปดาห์ต่อมาความตายก็ไม่ปล่อยให้เขาได้ทาแผลเลย ชัมชีร์ บะฮาดุรก็ถูกฆ่าตายขณะหลบหนี มัลฮาร์ ราวหนีเอาชีวิตรอดไปได้ ส่วนมหาดาจี สินเทียก็หนีไปถึงที่นั่นในสภาพขาพิการ นอกจากหัวหน้าสองคนนี้แล้ว ไม่มีหัวหน้าคนสำคัญคนใดรอดชีวิตเลย พวกมราฐาไม่เคยพ่ายแพ้เช่นนี้มาก่อน และไม่เคยประสบความหายนะเช่นนี้มาก่อน ด้วยเหตุนี้หัวใจของชนชาติทั้งหมดจึงห่อเหี่ยวและหดหู่ ด้วยความโศกเศร้าครั้งนี้ บาลาจีก็เสียชีวิตในอีกไม่กี่วันต่อมาหลังจากได้ทราบข่าวความพ่ายแพ้ (ก่อนหน้านั้น) เขาได้เข้าไปพำนักในเทวาลัยแห่งหนึ่งและเริ่มศึกษาภาษาสันสกฤต"[^1]

ตามคำกล่าวของนักประวัติศาสตร์ท่านหนึ่งว่า "อำนาจของพวกมราฐามลายหายไปในพริบตาเหมือนการบูรที่ระเหยไป" เซอร์ ชาดูนาถ สรการ์ ได้เขียนไว้ว่า "ในแคว้นมหาราษฏระไม่มีครอบครัวใดเลยที่ไม่ต้องไว้ทุกข์ ผู้นำทั้งรุ่นสูญหายไปในการรบเพียงครั้งเดียว"[^2]

ตามแผนการของท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) อะห์มัดชาฮ์ อับดาลีได้ปฏิบัติภารกิจสำคัญแห่งยุคสมัยนี้สำเร็จ แล้วจึงหันกลับไปยังกันดาฮาร์ เมาลวี ซะกาอุลลอฮ์ เขียนไว้ว่า:

"หลังจากชัยชนะครั้งนี้ อะห์มัดชาฮ์ได้เดินทางจากปานีปัตมายังบริเวณรอบดิลลี และพำนักอยู่หลายวัน เขาได้แต่งตั้งชาฮ์ซาดะฮ์ อาลีเกาฮัร หรือชาฮ์อาลัม ให้เป็นกษัตริย์แห่งฮินดูสถาน และได้เสนอต่อกษัตริย์ให้แต่งตั้งชุญาอุดเดาละฮ์เป็นวะซีร และนะญีบุดเดาละฮ์เป็นอะมีรุลอุมะรออ์ ชาฮ์อาลัมในเวลานั้น…

[^1]: ตารีค ฮินดูสถาน (تاریخ ہندوستان) เล่ม 9 หน้า 39 [^2]: ชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ เดห์ลาวี เก สิยาสี มักตูบาต (شاہ ولی اللہ دہلوی کے سیاسی مکتوبات) หน้า 45

ไม่ได้อยู่ในดิลลี ด้วยเหตุนี้จึงได้แต่งตั้งญะวาน บัคต์ บุตรชายของพระองค์ ให้เป็นผู้แทนของบาดชาห์ในดิลลี และแต่งตั้งนะญีบุดเดาละฮ์เป็นผู้บริหารดิลลี ส่วนชุญาอุดเดาละฮ์นั้นได้มอบเสื้อเกียรติยศ (คิลอัต) แล้วส่งไปยังแคว้นอวัธและอัลลอฮาบาด และตนเองก็เดินทางกลับไปยังกันดะฮาร์»[^1]

ศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซอมี เขียนไว้ว่า:

«หลังสงครามปานีปัต อะห์มัดชาห์ อับดาลี ได้พยายามอย่างยิ่งที่จะเชิญชาห์อาลัมมายังดิลลี และได้ส่งคนของตนไป เมื่อชาห์อาลัมไม่มา อะห์มัดชาห์ อับดาลี ก็ได้ให้นาวาบซีนัต มะฮัล พระมารดาของชาห์อาลัม เขียนจดหมายไป อะห์มัดชาห์พยายามเชิญชาห์อาลัมมาก็เพื่อให้พระองค์หลุดพ้นจากอิทธิพลของอังกฤษ และมายังดิลลีเพื่อเสริมสร้างอำนาจของตนให้มั่นคงขณะที่อะห์มัดชาห์ยังอยู่»[^2]

ท่านเคาะลีกเขียนไว้ว่า:

«ขบวนการของพวกมะราฐา ชาฏ และซิกข์ ไม่มีความกว้างขวางและครอบคลุมถึงขนาดที่จะคิดหาวิธีรักษาความเป็นศูนย์กลางและเอกภาพของอินเดียไว้ได้ ชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ในระบบที่ท่านเสนอนั้น ต้องการเห็นการฟื้นฟูความเป็นศูนย์กลางและอำนาจสูงสุดของรัฐสุลต่านแห่งอินเดียดังในสมัยของอักบัร ญะฮานกีร ชาห์ญะฮาน และเอารังซีบ แต่ในลักษณะที่เป็นการปกครองด้วยความยุติธรรม แทนที่จะเป็นการปกครองของกษัตริย์ผู้มีอำนาจเบ็ดเสร็จ»[^3]

«หากรัฐสุลต่านยังคงมีชีวิตชีวาเหลืออยู่บ้างแม้เพียงเล็กน้อย ก็คงจะสามารถใช้ประโยชน์จากผลของสงครามปานีปัต สถาปนาอำนาจของตนในอินเดียได้อีกหลายศตวรรษ แต่ความจริงก็คือ รัฐสุลต่านโมกุลในเวลานั้นเปรียบเสมือนร่างที่ไร้วิญญาณ ผู้ที่ได้รับประโยชน์ที่แท้จริงจากสงครามปานีปัตคือผู้ชนะในสงครามพลาสซีย์»[^4]

[^1]: ตารีค ฮินดูสถาน (تاریخ ہندوستان) เล่ม 9 หน้า 309–310 [^2]: สิยาสี มักตูบาต (سیاسی مکتوبات) หน้า 45–46 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 47 [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 45

ชาฮ์ อาลัมได้สูญเสียโอกาสอันล้ำค่านี้ไปเพราะความใจเล็กและสายตาที่สั้นของเขา และทำให้ความพยายามทั้งหมดสูญเปล่า ทั้งที่มารดาของเขาเอง คือ ซีนัต มะฮัล ได้เขียนจดหมายด้วยความรักใคร่ห่วงใยถึงเขาแล้วก็ตาม หลังจากผ่านไปเต็มสิบปี เขาจึงเข้าสู่ป้อมปราการ (แห่งดิลลี) ในวันที่ 25 ธันวาคม ค.ศ. 1771 ปลายปี ค.ศ. 1771 สิ่งที่เกิดขึ้นกับเขาและผู้สืบทอดของเขาหลังจากนั้นได้บันทึกไว้โดยละเอียดในประวัติศาสตร์แล้ว จุดสูงสุด (CLIMAX) ของเหตุการณ์ดังกล่าวคือการปฏิวัติปี ค.ศ. 1857 ซึ่งเป็นการถูกช่วงชิงอำนาจรัฐ (แม้ว่าอำนาจรัฐนั้นจะมีอยู่เพียงในนามแล้วก็ตาม) ไปตกอยู่ในมือของชาวอังกฤษ ผู้ซึ่งไม่ยอมปล่อยให้โอกาสใดๆ ในการครอบครองอินเดียหลุดมือไป ด้วยความเฉลียวฉลาดและไหวพริบทางการเมืองของพวกเขา

หลังจากชาฮ์ ศอฮิบ (ร.ฮ.) ผู้สืบทอดที่แท้จริงของท่าน และทายาทผู้รับมรดกทั้งด้านความรู้ ความเข้าใจอันลึกซึ้ง และความหวงแหนปกป้องศาสนา คือบุตรชายผู้ทรงเกียรติของท่าน "ประทีปแห่งอินเดีย" (สิรอญุล-ฮินด์) ท่านชาฮ์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ไม่เพียงแต่สานต่องานที่บิดาผู้ทรงเกียรติของท่านได้ริเริ่มไว้เท่านั้น หากยังได้พยายามขยายและทำให้งานนั้นสมบูรณ์ยิ่งขึ้น และเมื่อสภาวการณ์ทางการเมืองเปลี่ยนแปลงไป ท่านก็ได้หันความสนใจไปยังคู่แข่งที่แท้จริงและอำนาจที่แท้จริงในเวทีการเมืองของยุคนั้น (คืออำนาจการปกครองของอังกฤษ) ซึ่งบัดนี้ได้ก้าวพ้นจากการเป็นเพียง "ภัยคุกคาม" (ซึ่งการจะมองเห็นได้ต้องอาศัยความเข้าใจอันลึกซึ้งทางการเมือง) มาเป็น "ความจริงที่เกิดขึ้นแล้ว" ซึ่งเพียงแค่มีสายตาก็มองเห็นได้[^1]

หลังจากท่านชาฮ์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ศิษย์ผู้ผ่านการอบรมจากสำนักแห่งนั้นสองท่าน ผู้เปี่ยมด้วยความมุ่งมั่นอันแรงกล้า เป็นนักดะอ์วะฮ์และนักปฏิรูป คือ ท่านซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) และท่านชาฮ์ อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) ได้พยายามเติมสีสันให้แก่แผนการทางการเมืองของท่านชาฮ์ ศอฮิบ (ร.ฮ.) (ซึ่งท่านได้นำเสนอไว้ในเชิงทฤษฎีในหน้าต่างๆ ของหนังสือ "หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์" (حجة الله البالغة), "อิซาละตุล-เคาะฟาอ์" (إزالة الخفاء) และ "ตัฟฮีมาต" (تفهيمات)) และได้อุทิศชีวิตของตนเพื่อสถาปนามันขึ้นบนพื้นฐานของ "คิลาฟะฮ์ตามแนวทางแห่งนุบูวะฮ์" (خلافة على منهاج النبوة) ท่านทั้งสองได้……ของท่านชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ ศอฮิบ (ร.ฮ.)

[^1]: รายละเอียดของเรื่องที่กล่าวไว้โดยสังเขปนี้จะปรากฏในบทที่สิบเอ็ด ในส่วนที่ว่าด้วยท่านชาฮ์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.)

คำสอน และได้รับประโยชน์มากเพียงใดจากแสงสว่างที่ท่านเหล่านั้นมอบให้ ปณิธานของท่านสูงส่งเพียงใด สายตาของท่านมองการณ์ไกลเพียงใด หัวใจของท่านกว้างขวางและเปิดกว้างเพียงใด หลังจากที่ช่วยมุสลิมแห่งปัญจาบให้พ้นจากภัยพิบัติเฉพาะหน้า คือการกดขี่ขูดรีดและการบ่อนทำลายของรัฐบาลทหารซิกข์แล้ว (เช่นเดียวกับที่ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ได้พยายามปกป้องสภาพแวดล้อมและสังคมในยุคของท่านจากการเข่นฆ่าและการปล้นสะดมรายวันของพวกมราฐะและพวกญาฏ) และหลังจากขับไล่ชาวอังกฤษ ซึ่งท่านเรียกขานพวกเขาด้วยถ้อยคำว่า "คนแปลกหน้าจากแดนไกล และพ่อค้าผู้ขายสินค้า" ออกไปแล้ว ท่านปรารถนาจะปลดปล่อยอินเดียให้เป็นอิสระอย่างไร และจะสถาปนาการปกครองและระบบการบริหารของอินเดียบนหลักการแห่งความยุติธรรมและความเสมอภาคของอิสลามอย่างไรนั้น ย่อมประเมินได้จากจดหมายที่ท่านได้เขียนถึงบรรดาสุลต่านในยุคนั้น บรรดาขุนนางผู้ทรงอิทธิพล มุสลิมผู้มีความหวงแหนศาสนา และบรรดาเจ้าผู้ครองรัฐผู้ชาญฉลาด[^1]

ด้วยเหตุนี้ บรรดาผู้คนแห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่นแห่งสายธารนี้จึงมีสิทธิ์ที่จะกล่าวว่า

«เราได้ชโลมปลายหนามทุกเล่มด้วยโลหิตแห่งหัวใจ เราได้จารึกกฎแห่งการทำสวนให้แก่ทะเลทราย»

[^1]: ดูรายละเอียดได้ใน สีรัต ซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (سیرت سید احمد شہید) เล่มที่ 1 บทที่ 10 "ญิฮาดและเป้าหมายตลอดจนปัจจัยของมัน" หน้า 385–394

บทที่สิบ

การตรวจสอบชนชั้นต่าง ๆ ของประชาชาติ และการเรียกร้องพวกเขาสู่การปฏิรูปและการเปลี่ยนแปลง

ความโดดเด่นของท่านชาฮ์

โดยทั่วไปแล้ว อุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ที่มีรสนิยมทางวิชาการในด้านการประพันธ์และการค้นคว้าวิจัย และได้รับความเฉลียวฉลาด ความละเอียดลึกซึ้ง และการเข้าถึงประเด็นอันประณีตมาอย่างเต็มเปี่ยมนั้น มักจะหมกมุ่นและจดจ่ออย่างสุดตัวอยู่กับการศึกษาตำรา การค้นคว้าและตรวจสอบประเด็นทางวิชาการ หรือการสอนและการประพันธ์ พวกเขาจึงมักไม่รู้เท่าทันจุดอ่อนและโรคภัยของชนชั้นต่าง ๆ ในสังคมและของมวลมุสลิมทั่วไป หรือไม่เช่นนั้น การจะ "ลดระดับ" ลงมาสู่ระดับของสามัญชน และลงจากความสูงส่งแห่งทัศนะทางวิชาการ (ซึ่งในนั้นมีความอิ่มเอมและความหวานชื่นยิ่งกว่าความอิ่มเอมและความหวานชื่นใด ๆ ของโลกนี้) ก็เป็นเรื่องยากลำบากสำหรับพวกเขา

ในบรรดาอุละมาอ์รุ่นก่อน (สะลัฟ) อาจยกเว้นบุคคลสองท่านได้อย่างชัดเจนในเรื่องนี้ ท่านแรกคือหุจญะตุลอิสลาม อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 505) ผู้ซึ่งได้ชี้ให้เห็นโรคภัยและจุดอ่อนของสังคมมุสลิมและของชนชั้นต่าง ๆ ในประชาชาติอิสลามในยุคสมัยของท่าน ไว้ในหนังสืออันเลื่องลือไปทั่วทุกสารทิศและเป็นอมตะของท่าน คือ อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) ในลักษณะที่เห็นได้อย่างชัดเจนว่า ท่าน

ท่านรู้จักชีวิตของสามัญชนในยุคสมัยของท่าน และชนชั้นต่าง ๆ ของสังคมเป็นอย่างดี ตั้งแต่วงสอนของอุละมาอ์ และมัจญ์ลิสซิกรุ้ลลอฮ์ของบรรดามะชาอิค ไปจนถึงราชสำนักของเคาะลีฟะฮ์และสุลต่าน ท้องพระโรงของขุนนาง และสถานเริงรมย์ของบรรดาผู้มีอำนาจ ตลอดจนตำหนักฝ่ายใน ไปจนถึงร้านรวงของช่างฝีมือและพ่อค้า และบรรยากาศอันอึกทึกวุ่นวายของตลาด ท่านรู้ว่านัฟซูและชัยฏอนได้หลอกลวงอุละมาอ์ ผู้มีอำนาจ ชนชั้นต่าง ๆ และกลุ่มต่าง ๆ ทั้งของสามัญชนและชนชั้นนำไว้ด้วยวิธีใดบ้าง มโนทัศน์และสัจธรรมทางศาสนาได้แปรเปลี่ยนไปอย่างไร และพวกเขาหลงลืมเป้าหมายที่แท้จริง (คือความผาสุกในโลกอาคิเราะฮ์และความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์) ไปอย่างไร[^1]

สภาพเช่นเดียวกันนี้ (โดยมีความแตกต่างกันในด้านความย่อ ความละเอียด และลีลาการนำเสนอ) ปรากฏในผลงานอันมีชื่อเสียงของอัลลามะฮ์อิบนุลเญาซี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 597) คือ ตัลบีส อิบลีส (تلبیس ابلیس) ในหนังสือเล่มนี้ ท่านได้สำรวจสังคมมุสลิมทั้งหมดในยุคของท่าน และตรวจสอบชนชั้นและกลุ่มต่าง ๆ ของมุสลิมด้วยมาตรฐานของซุนนะฮ์และชะรีอะฮ์ ชี้ให้เห็นถึงจุดอ่อน ความไม่สมดุล และความผิดพลาดของพวกเขา และในเรื่องนี้ท่านมิได้ละเว้นชนชั้นใดเลย ท่านได้ตรวจสอบอุละมาอ์และนักหะดีษ ฟุเกาะฮาอ์และนักเทศนา นักประพันธ์และกวี สุลต่านและผู้ปกครอง ผู้บำเพ็ญอิบาดะฮ์และผู้สมถะ ศูฟีย์ ผู้ทรงศาสนาและสามัญชน ทั้งหมดอย่างไม่ไว้หน้า และได้เปิดโปงความเข้าใจผิดของพวกเขา[^2]

แต่ (ในส่วนที่เกี่ยวกับตัลบีส อิบลีส) การวิพากษ์และการตรวจสอบนี้ส่วนใหญ่มีลักษณะ "เชิงลบ" และเชิงปฏิเสธ ควบคู่ไปกับสิ่งนี้ไม่มีดะอ์วะฮ์ "เชิงบวก" ที่ละเอียดและทรงพลังเพื่อการปรับปรุงแก้ไขสภาพ หรือหากมี ก็ไม่ได้มีปริมาณและพลังในการส่งผลถึงระดับนั้น เหตุผลน่าจะเป็นเพราะ…

[^1]: สำหรับรายละเอียดและตัวอย่าง ดู อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 3 หน้า 3 หรือ ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต (تاریخ دعوت و عزیمت) เล่ม 1 หน้า 146 ถึง 166 [^2]: สำหรับรายละเอียด ดู ตัลบีส อิบลีส หน้า 119 ถึง 394 หรือ ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต เล่ม 1 หน้า 234 ถึง 239

ภายในขอบเขตของหัวข้อนี้ ไม่มีที่ว่างพอสำหรับการกล่าวมากไปกว่านี้

คำปราศรัยเฉพาะต่อชนชั้นต่าง ๆ ของประชาชาติ

หลังจากอุละมาอ์ นักดะอ์วะฮ์แห่งศาสนา และนักอบรมขัดเกลาจริยธรรมผู้มีชื่อเสียงขจรขจายทั้งสองท่านนี้ (ซึ่งนอกจากสถานะด้านการปฏิรูปและการอบรมแล้ว ยังเป็นผู้รู้และนักประพันธ์ผู้มีตำแหน่งสูงส่งอีกด้วย) เราพบว่า (ภายในขอบเขตการศึกษาอันจำกัดของเรา) ในเรื่องนี้ ผลงานของชาห์วะลียุลลอฮ์ปรากฏเด่นชัดและเจิดจรัสที่สุด ท่านได้กล่าวปราศรัยแยกเป็นการเฉพาะต่อบรรดาสุลต่านแห่งอิสลาม เหล่าขุนนางและเสนาบดีแห่งรัฐ ทหาร ช่างฝีมือและผู้ประกอบอาชีพ บุตรหลานของบรรดาชัยค์ (ลูกหลานของปีร์) อุละมาอ์ที่หลงผิด ผู้ที่แสร้งทำตัวเคร่งครัด นักเทศน์ผู้ชอบจับผิดในเรื่องเล็กน้อย และบรรดาผู้สมถะที่ละทิ้งโลกและเก็บตัวสันโดษ ท่านได้แตะลงบนเส้นเลือดที่เจ็บปวดของพวกเขา และชี้ให้เห็นถึงโรคร้ายที่แท้จริงและการหลอกลวงตนเองของพวกเขา นอกเหนือจากทั้งหมดนี้ ท่านยังได้กล่าวปราศรัยอย่างครอบคลุมโดยทั่วไปต่อประชาชาติอิสลาม วินิจฉัยโรคภัยของพวกเขา และบอกถึงวิธีเยียวยารักษา ในคำปราศรัยเฉพาะเหล่านี้ ความเจ็บปวดในหัวใจของชาห์ ความร้อนแรงแห่งความหวงแหนในอิสลาม แรงปรารถนาในการดะอ์วะฮ์ และพลังแห่งปากกาของท่าน อยู่ในจุดสูงสุด ซึ่งยากที่จะพบตัวอย่างเทียบเคียงได้ในบรรดานักปฏิรูปและนักวิจารณ์ที่กล่าวถึงมาก่อน และในหนังสือที่กล่าวมาข้างต้นของพวกเขา ณ ที่นี้ จะนำเสนอข้อความที่คัดมาจากหนังสือที่มีชื่อเสียงของชาห์ คือ "อัตตัฟฮีมาต อัลอิลาฮิยยะฮ์" (التفهيمات الإلهية)[^1] (เล่ม 1–2) ซึ่งท่านได้กล่าวปราศรัยต่อผู้นำของชนชั้นต่าง ๆ ที่โดดเด่นและมีอิทธิพลในยุคสมัยของท่าน[^2] จากคำปราศรัยเฉพาะเหล่านี้ ความลึกซึ้งในการมองของชาห์

[^1]: หนังสือเล่มนี้จัดพิมพ์โดยอัลมัจลิส อัลอิลมี ดาภีล สุรัต ในปี ฮ.ศ. 1355 / ค.ศ. 1936 ที่โรงพิมพ์มะดีนะฮ์ เมืองบิจนอร์ เป็นสองเล่ม

[^2]: ถ้อยคำต้นฉบับของชาห์เป็นภาษาอาหรับ แทนที่จะนำเสนอคำแปลด้วยตนเอง เราได้ (…ต่อหน้า 326)

...ฮิกมะฮ์ในการดะอ์วะฮ์ ความกล้าหาญทางจริยธรรม และความรอบรู้ในสภาพของทั้งสามัญชนและชนชั้นนำ ได้ปรากฏออกมาอย่างเด่นชัด จนนักศึกษาประวัติศาสตร์ผู้รู้จักความเสื่อมโทรมของยุคสมัยและสังคมนั้นดี รู้จักการคิดคำนวณผลได้เสียของผู้มีความรู้และนักเขียน และรู้จักความสิ้นหวังของนักดะอ์วะฮ์และนักปฏิรูปต่อการแก้ไขสภาพการณ์ ย่อมต้องเอานิ้วกัดฟันด้วยความทึ่ง และกล่าวออกมาโดยไม่รู้ตัวว่า

«โอ้พระผู้อภิบาล ประกายไฟเช่นนี้ยังมีอยู่ในกองเถ้าถ่านของเราอีกหรือ?»

คำปราศรัยต่อบรรดาสุลต่านแห่งอิสลาม

"โอ้บรรดากษัตริย์ทั้งหลาย! ในยุคสมัยนี้ ความประสงค์ของมะลาอ์อัล-อะอ์ลา (หมู่มลาอิกะฮ์ชั้นสูง) ได้ลงตัวแล้วในเรื่องนี้ คือ ให้พวกท่านชักดาบออกมา และอย่าเก็บเข้าฝักจนกว่าชิริกจะถูกแยกออกจากมุสลิมโดยสิ้นเชิง จนกว่าบรรดาผู้นำที่ดื้อรั้นของพวกกาฟิรและพวกฟาซิกจะไปรวมอยู่ในกลุ่มของผู้อ่อนแอ และจนกว่าจะไม่มีสิ่งใดเหลืออยู่ในมือของพวกเขาที่จะทำให้พวกเขาเงยหน้าขึ้นได้อีกในอนาคต

وَقَـٰتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ ٱلدِّينُ كُلُّهُۥ لِلَّهِ

«และจงต่อสู้กับพวกเขาจนกว่าความวุ่นวาย (ฟิตนะฮ์) จะหมดไป และศาสนาทั้งหมดจะเป็นของอัลลอฮ์เพียงผู้เดียว» (ซูเราะฮ์อัล-อันฟาล 8:39)

ครั้นเมื่อความแตกต่างอันชัดแจ้งเช่นนี้ได้เกิดขึ้นระหว่างกุฟร์และอิสลามแล้ว พวกท่านก็จำเป็นต้องทุกสามวัน..."

(ต่อจากหน้า 325) เราขอพอใจเพียงการนำเสนอข้อความที่คัดมาจากบทความของเมาลานา ซัยยิด มะนาซิร อะห์ซัน กีลานี (ร.ฮ.) ซึ่งท่านเขียนให้แก่ฉบับพิเศษว่าด้วยชาห์ วะลียุลลอฮ์ ของนิตยสารอัล-ฟุรกอน (الفرقان) ภายใต้หัวข้อ "ไข่มุกอันเจิดจรัสเม็ดหนึ่งในอ้อมกอดของดวงอาทิตย์" ในบทความนั้นท่านได้แปลข้อความบางตอนจากหนังสืออัต-ตัฟฮีมาต (التفهيمات) เป็นภาษาอุรดู และตั้งหัวข้อต่าง ๆ ไว้ ด้วยเหตุนี้ ความทรงจำถึงอุละมาอ์ผู้มีความบริสุทธิ์ใจและความรอบรู้ลึกซึ้งท่านหนึ่งจะยังคงสดใหม่และมีชีวิตอยู่ควบคู่ไปกับการรำลึกถึงชาห์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) ด้วย ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงเมตตาท่าน

หรือในจุดพักแรมทุกสามวันของการเดินทาง [^1] จงแต่งตั้งผู้ปกครองไว้คนหนึ่ง ผู้ปกครองที่เป็นแบบอย่างแห่งความยุติธรรมและความเที่ยงธรรม มีความเข้มแข็ง สามารถเรียกคืนสิทธิของผู้ถูกอธรรมจากผู้อธรรมได้ และสามารถดำรงไว้ซึ่งขอบเขตบทบัญญัติ (หุดูด) ของอัลลอฮ์ และขะมักเขม้นในเรื่องนี้ จนกระทั่งไม่เกิดความรู้สึกแห่งการกบฏและการแข็งข้อขึ้นในหมู่ประชาชน ไม่มีผู้ใดพร้อมจะก่อสงคราม ไม่มีผู้ใดเหลือความกล้าที่จะตกศาสนา (ริดดะฮ์) และไม่มีผู้ใดอาจหาญกระทำบาปใหญ่ ให้มีการประกาศอิสลามอย่างเปิดเผย และแสดงสัญลักษณ์ของอิสลามอย่างเปิดเผย ทุกคนปฏิบัติหน้าที่ของตนอย่างถูกต้อง ผู้ปกครองของทุกเมืองควรมีกำลังอำนาจในมือมากพอที่จะใช้ปรับปรุงแก้ไขประชากรในเขตปกครองของตนได้

แต่ในขณะเดียวกัน ก็ไม่ควรเปิดโอกาสให้เขาสะสมกำลังอำนาจมากถึงขนาดที่ด้วยกำลังนั้น เขาจะเริ่มคิดวางแผนแสวงหาประโยชน์เพื่อตนเอง และพร้อมที่จะลุกขึ้นต่อต้านรัฐบาล

ในเขตดินแดนและแคว้นใหญ่ ๆ ที่อยู่ในความครอบครองของท่าน ควรแต่งตั้งอะมีร (ผู้บัญชาการ) ที่มีอำนาจในกิจการทางการทหารด้วย อะมีรเช่นนี้ควรมีกองกำลังหนึ่งหมื่นสองพันนาย แต่กองกำลังนั้นต้องประกอบด้วยผู้คนที่ในหัวใจของพวกเขามีความกระตือรือร้นต่อการญิฮาด และไม่หวั่นเกรงต่อคำตำหนิของผู้ใดในหนทางของอัลลอฮ์ และมีความสามารถที่จะทำสงครามและต่อสู้กับผู้แข็งข้อและผู้กบฏทุกคน — โอ้ กษัตริย์! เมื่อท่านกระทำสิ่งนี้แล้ว หลังจากนั้นความพึงพอใจของมลาอ์ อะอ์ลา (หมู่มลาอิกะฮ์ชั้นสูง) ย่อมต้องการให้ท่านหันมาใส่ใจต่อชีวิตในบ้านและชีวิตครอบครัวของผู้คน จัดการคลี่คลายกิจการระหว่างกันของพวกเขา และทำให้ไม่มีกิจการใดเกิดขึ้นอีกที่ไม่สอดคล้องกับกฎหมายแห่งชะรีอะฮ์ หลังจากนั้น

[^1]: ตามตัวอักษร "สามวันของการเดินทาง" หมายถึงระยะทางที่เดินทางได้ในสามวัน

ผู้คนจึงจะสามารถบรรลุถึงความผาสุกที่แท้จริงแห่งความสงบและความปลอดภัยได้[^1]

คำปราศรัยต่อบรรดาเจ้านายและขุนนางแห่งรัฐ

โอ้บรรดาเจ้านายทั้งหลาย! จงดูเถิด พวกท่านไม่ยำเกรงอัลลอฮ์หรือ? พวกท่านกำลังจมดิ่งอยู่ในความรื่นรมย์อันไม่จีรังของโลกนี้ และผู้คนที่ถูกมอบหมายให้อยู่ในความดูแลของพวกท่าน พวกท่านกลับปล่อยปละละทิ้งพวกเขา จนพวกเขาบางส่วนกัดกินและกลืนกินกันเอง พวกท่านมิได้ดื่มสุราอย่างเปิดเผยหรอกหรือ? แล้วพวกท่านยังไม่เห็นว่าการกระทำนี้เป็นสิ่งเลวร้ายอีกด้วย พวกท่านไม่เห็นหรือว่ามีผู้คนมากมายสร้างคฤหาสน์สูงใหญ่ขึ้นมาเพื่อใช้เป็นที่ประกอบการผิดประเวณี เพื่อกลั่นสุรา และเพื่อเล่นการพนัน แต่พวกท่านกลับไม่เข้าไปก้าวก่าย และไม่เปลี่ยนแปลงสภาพเช่นนี้ สภาพของเมืองใหญ่ ๆ เหล่านี้เป็นเช่นไร ที่ตลอดหกร้อยปีมานี้ไม่เคยมีการลงโทษตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ (ฮัด) แก่ผู้ใดเลย เมื่อพบผู้ที่อ่อนแอ พวกท่านก็จับกุมเขา แต่เมื่อเป็นผู้ที่มีอำนาจ พวกท่านก็ปล่อยเขาไป พลังความคิดทั้งหมดของพวกท่านถูกทุ่มเทไปกับการปรุงอาหารรสเลิศนานาชนิด การเสพสุขกับสตรีที่มีเรือนร่างนุ่มนวล ความสนใจของพวกท่านไม่หันไปทางอื่นใดนอกจากเสื้อผ้าอาภรณ์อันงดงามและบ้านเรือนที่สูงใหญ่ พวกท่านเคยก้มศีรษะลงต่อหน้าอัลลอฮ์บ้างหรือไม่? พระนามของอัลลอฮ์หลงเหลืออยู่กับพวกท่านก็เพียงเพื่อให้พวกท่านใช้นามนี้ในการสนทนาและในนิทานเรื่องเล่าของพวกท่านเท่านั้น ดูเหมือนว่าคำว่า "อัลลอฮ์" ที่พวกท่านใช้นั้น หมายถึงความผันแปรของกาลเวลา เพราะพวกท่านมักพูดว่า "อัลลอฮ์ทรงสามารถกระทำเช่นนั้นได้" ซึ่งก็คือเป็นสำนวนที่สื่อถึงความผันแปรของกาลเวลานั่นเอง

[^1]: ตัฟฮีมาต อิลาฮียะฮ์ (تفہیمات الہیہ) เล่ม 1 หน้า 215 ถึง 216

คำปราศรัยต่อเหล่าทหาร

«โอ้ ทหารและเหล่านักรบทั้งหลาย! อัลลอฮ์ทรงสร้างพวกท่านมาเพื่อญิฮาด จุดประสงค์ก็คือให้ถ้อยคำของอัลลอฮ์สูงส่ง ให้กะลิมะฮ์ของพระองค์เป็นที่เชิดชู และให้พวกท่านถอนรากถอนโคนชิริกออกไปจากโลกนี้ แต่งานที่พวกท่านถูกสร้างมาเพื่อมันนั้น พวกท่านกลับละทิ้งเสีย บัดนี้ที่พวกท่านเลี้ยงม้าและสะสมอาวุธ จุดประสงค์เหลือเพียงเพื่อเพิ่มพูนทรัพย์สมบัติของตนเท่านั้น ในเรื่องนี้จิตใจของพวกท่านว่างเปล่าจากเจตนาแห่งญิฮาดโดยสิ้นเชิง… พวกท่านดื่มสุรา ดื่มกัญชา (ภัง) เป็นจอก ๆ โกนเครา ไว้หนวดให้ยาว ข่มเหงรังแกและอธรรมต่อประชาชนทั่วไป ทั้งที่สิ่งที่พวกท่านหามาได้ก็ไม่ได้ตกถึงมือพวกเขาตามคุณค่าของมัน…

…ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ อีกไม่นานพวกท่านจะต้องกลับไปหาอัลลอฮ์ แล้วพระองค์จะทรงแจ้งแก่พวกท่านถึงสิ่งที่พวกท่านเคยกระทำ ความประสงค์ของอัลลอฮ์ที่มีต่อพวกท่านคือ ให้พวกท่านยึดถือการแต่งกายและแบบอย่างของเหล่านักรบ (ฆอซี) ผู้ดีงาม ผู้เคร่งครัด และผู้ศอลิห์ พวกท่านควรไว้เครา ตัดหนวด ดำรงการละหมาดห้าเวลา หลีกห่างจากทรัพย์สินของประชาชน และยืนหยัดมั่นคงในสนามรบและการเผชิญหน้า พวกท่านควรเรียนรู้ข้อผ่อนปรนและการอนุโลมที่กำหนดไว้ในการละหมาดยามเดินทางและยามสงคราม เช่น การย่อ (กอศร์) การรวม (ญัมอ์) รู้ถึงการอนุญาตให้ละซุนนะฮ์ได้ และรู้ถึงการอนุญาตให้ตะยัมมุม จากนั้นจงยึดมั่นในการละหมาดอย่างแน่วแน่ และจงแก้ไขเจตนาของพวกท่านให้ถูกต้อง แล้วอัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงประทานความจำเริญในยศตำแหน่งของพวกท่าน และจะทรงประทานชัยชนะเหนือศัตรูแก่พวกท่าน»[^1]

[^1]: ตัฟฮีมาต (تفہیمات) เล่ม 1 หน้า 216

คำปราศรัยต่อบรรดาช่างฝีมือและผู้ประกอบอาชีพ

“โอ้บรรดาผู้ประกอบอาชีพทั้งหลาย! จงดูเถิด จิตสำนึกแห่งความซื่อสัตย์ได้สูญหายไปจากพวกท่านแล้ว พวกท่านละเลยการอิบาดะฮ์ต่อพระผู้อภิบาลของพวกท่านโดยสิ้นเชิง และพวกท่านถวายเครื่องบูชาแก่บรรดาสิ่งที่ถูกเคารพบูชาซึ่งพวกท่านสมมติขึ้นเอง พวกท่านไปทำ “หัจญ์” ที่มะดาร[^1] และสาลาร[^2] บางคนในหมู่พวกท่านยึดอาชีพทำนายโชคชะตา ทำคุณไสย และทำเครื่องรางของขลังเป็นต้น นี่คือทรัพย์สมบัติของพวกเขา และนี่คือฝีมือของพวกเขา คนเหล่านี้สวมเสื้อผ้าและเครื่องแต่งกายแบบพิเศษ และกินอาหารในแบบพิเศษ ในหมู่พวกเขา ผู้ใดที่มีรายได้น้อย ก็ไม่ใส่ใจต่อสิทธิของภรรยาและลูกๆ ของตน บางคนในหมู่พวกท่านยึดการดื่มสุราเป็นอาชีพ และบางคนในหมู่พวกท่านเลี้ยงปากท้องด้วยการให้สตรีออกรับจ้าง ช่างเป็นคนอัปโชคเสียนี่กระไร ที่ทำลายทั้งดุนยาและอาคิเราะฮ์ของตนเอง ทั้งที่อัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรม ตะอาลา ได้ทรงเปิดประตูแห่งอาชีพและการทำมาหากินนานาประเภทไว้ให้แก่พวกท่าน ซึ่งเพียงพอต่อความต้องการของพวกท่านและผู้ที่อยู่ในความดูแลของพวกท่าน หากพวกท่านใช้ทางสายกลางในการใช้จ่าย และพร้อมที่จะพอใจ (กอนาอะฮ์) กับปัจจัยยังชีพเพียงเท่าที่จะนำพวกท่านไปสู่ผลลัพธ์แห่งชีวิตในอาคิเราะฮ์ได้โดยง่าย แต่พวกท่านกลับเนรคุณต่ออัลลอฮ์ และเลือกเดินทางที่ผิดในการแสวงหาริซกี พวกท่านไม่กลัวการลงโทษแห่งนรกญะฮันนัม ซึ่งเป็นที่พำนักอันเลวร้ายยิ่งหรือ”

[^1]: หมายถึงชาห์บะดีอุดดีน มะดาร มักกันปูรี ซึ่งเป็นที่รู้จักในนามชาห์มะดาร [^2]: หมายถึงซัยยิดสาลาร มัสอูด ฆอซี ผู้ถูกฝังอยู่ที่บะฮ์ไรจ์ ซึ่งมีการแห่ธงของท่าน และผู้คนเดินทางมาจากแดนไกลเพื่อเข้าร่วมงานอุรส์ (งานรำลึกวันมรณะ) ของท่าน

ดูเถิด! จงใช้ยามเช้าและยามเย็นของพวกท่านในการรำลึกถึงอัลลอฮ์ จงใช้เวลาส่วนใหญ่ของกลางวันไปกับอาชีพการงานของพวกท่าน และจงใช้เวลากลางคืนอยู่กับภรรยาของพวกท่าน จงรักษารายจ่ายของพวกท่านให้น้อยกว่ารายได้อยู่เสมอ แล้วสิ่งใดที่เหลืออยู่ ก็จงนำไปช่วยเหลือคนเดินทางและคนยากจน และจงเก็บออมส่วนหนึ่งไว้สำหรับเหตุร้ายที่อาจเกิดขึ้นโดยไม่คาดคิดและสำหรับความจำเป็นต่าง ๆ ของพวกท่านด้วย

หากพวกท่านไม่ดำเนินตามแนวทางนี้ ก็เท่ากับว่าพวกท่านได้หลงไปสู่ทางที่ผิด และการจัดการของพวกท่านก็ไม่ถูกต้อง[^1]

ในทำนองเดียวกัน ท่านยังได้เรียกร้องเป็นการเฉพาะไปยังลูกหลานของบรรดาชัยค์ นักศึกษาวิชาความรู้ นักเทศน์ และผู้สมถะในยุคนั้นด้วย ตัวอย่างเช่น ท่านได้ตักเตือนลูกหลานของบรรดาชัยค์ไว้ว่า

คำปราศรัยถึงลูกหลานของบรรดาชัยค์ หรือที่เรียกว่า "ปีรซาดะฮ์"

"โอ้ บรรดาผู้ที่ยึดถือประเพณีของบรรพบุรุษไว้โดยปราศจากสิทธิ์อันชอบธรรมใด ๆ คือพวกท่านที่เป็นลูกหลานของบรรดาผู้อาวุโสทางศาสนาในอดีต ข้าพเจ้าขอถามพวกท่านว่า เกิดอะไรขึ้นกับพวกท่าน พวกท่านจึงแตกแยกออกเป็นเสี่ยง ๆ เป็นกลุ่มก้อนต่าง ๆ ต่างคนต่างร้องเพลงของตนเองในวงของตนเอง แล้วละทิ้งแนวทางที่อัลลอฮ์ได้ประทานลงมาผ่านท่านเราะซูลของพระองค์ คือท่านมุฮัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และละทิ้งหนทางที่พระองค์ได้ทรงชี้นำไว้ด้วยความเมตตาและความกรุณาของพระองค์โดยแท้ แล้วแต่ละคนในหมู่พวกท่านก็ตั้งตนเป็นผู้นำโดยอิสระ และเรียกร้องผู้คนไปสู่ตนเอง ต่างก็ถือว่าตนเองเป็นผู้ได้รับทางนำและเป็นผู้ชี้นำทาง ทั้งที่ในความเป็นจริงแล้ว พวกเขาเองนั่นแหละที่เป็นผู้หลงทาง

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 217

และเป็นผู้ที่ทำให้ผู้อื่นหลงทาง เราไม่ชอบเลยซึ่งบรรดาผู้คนที่รับผู้คนเป็นมุรีดเพียงเพื่อจะได้เก็บเงินทองจากพวกเขา ผู้ที่ใช้ความรู้อันประเสริฐเป็นเครื่องมือกอบโกยโลกดุนยา เพราะตราบใดที่พวกเขายังไม่สวมรูปลักษณ์ ความคล้ายคลึง และท่วงท่าลีลาของผู้ทรงศาสนา โลกดุนยาก็จะไม่ได้มาถึงมือพวกเขา

และเราก็ไม่พอใจผู้คนที่เรียกร้องผู้คนให้มาหาตัวเอง แทนที่จะเรียกร้องสู่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ และสั่งให้ผู้คนยึดถือตามความต้องการของตนเอง คนเหล่านี้คือโจรปล้นสะดมและโจรดักปล้นกลางทาง พวกเขาถูกนับอยู่ในหมู่ดัจญาล ผู้โกหก ผู้สร้างฟิตนะฮ์ และในหมู่ผู้ที่ตนเองตกเป็นเหยื่อของฟิตนะฮ์และการทดสอบ

จงระวัง! จงระวัง! อย่าได้ปฏิบัติตามผู้ที่ไม่เรียกร้องสู่คัมภีร์ของอัลลอฮ์และซุนนะฮ์ของท่านเราะซูล ﷺ แต่กลับเรียกร้องให้มาหาตัวเอง และสมควรอย่างยิ่งที่จะไม่พูดคุยกันอย่างเปิดเผยในที่ชุมนุมทั่วไปเกี่ยวกับนัยบ่งชี้ (อิชาเราะฮ์) ของบรรดาศูฟีผู้ทรงเกียรติ เพราะจุดมุ่งหมาย (ของตะเซาวุฟ) มีเพียงประการเดียว คือให้มนุษย์บรรลุถึงระดับแห่งอิห์ซาน ท่านทั้งหลาย จงพิจารณาเถิด! ในพระดำรัสของอัลลอฮ์ ตะบาเราะกะ วะตะอาลา ไม่มีบทเรียนใดสำหรับพวกท่านดอกหรือ

وَأَنَّ هَـٰذَا صِرَٰطِى مُسْتَقِيمًا فَٱتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا۟ ٱلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِۦ

«และแท้จริงนี่คือทางของข้า ซึ่งเที่ยงตรง ดังนั้นพวกเจ้าจงปฏิบัติตามมันเถิด และอย่าปฏิบัติตามทางต่าง ๆ เพราะมันจะทำให้พวกเจ้าแตกแยกออกจากทางของพระองค์» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:153)[^1]

จากนั้นท่านได้กล่าวแก่บรรดานักศึกษาวิชาความรู้ในยุคนั้นว่า:

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 214

คำปราศรัยต่ออุละมาอ์ผู้หลงผิด

"โอ้ผู้ไร้ปัญญาทั้งหลาย ผู้ซึ่งตั้งชื่อตนเองว่า 'อุละมาอ์' พวกท่านจมอยู่ในศาสตร์ของชาวกรีก หมกมุ่นอยู่กับวิชาเศาะรอฟ (สัณฐานวิทยาภาษาอาหรับ) นะฮู (ไวยากรณ์) และมะอานี (วาทศาสตร์) แล้วเข้าใจว่านี่แหละคือความรู้ จงจำไว้เถิด! ความรู้นั้นคือชื่อของอายะฮ์มุหกัม (อายะฮ์ที่มีความหมายชัดเจน) ใด ๆ ในอัลกุรอาน หรือซุนนะฮ์ที่ได้รับการยืนยันและดำรงอยู่

พวกท่านควรเรียนรู้อัลกุรอาน ขั้นแรกจงไขความหมายของถ้อยคำที่แปลกและยากในอัลกุรอาน แล้วสืบค้นเหตุแห่งการประทาน (อัสบาบุนนุซูล) และไขประเด็นที่ยากของมัน ในทำนองเดียวกัน หะดีษของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ที่ได้รับการยืนยันว่าเศาะฮีหฺแล้ว จงท่องจำมันไว้ กล่าวคือ ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ละหมาดอย่างไร วิธีการอาบน้ำละหมาดของท่าน ﷺ เป็นอย่างไร ท่านไปทำธุระส่วนตัวอย่างไร ท่านประกอบพิธีหัจญ์อย่างไร หลักการญิฮาดของท่านเป็นเช่นไร ลีลาการพูดจาของท่านเป็นอย่างไร ท่านระวังรักษาลิ้นของท่านอย่างไร และอัคลาก (คุณลักษณะทางจริยธรรม) ของท่าน ﷺ เป็นเช่นไร

พวกท่านควรเจริญรอยตามแนวทางทั้งหมดของท่านนบี ﷺ และปฏิบัติตามซุนนะฮ์ของท่าน แต่ในเรื่องนี้ก็จงระมัดระวังด้วยว่า สิ่งใดที่เป็นซุนนะฮ์ ก็จงถือว่ามันเป็นซุนนะฮ์เท่านั้น มิใช่ยกมันขึ้นสู่ระดับของฟัรฎู ในทำนองเดียวกัน สิ่งที่เป็นฟัรฎูเหนือพวกท่าน จงเรียนรู้สิ่งเหล่านั้น เช่น รุก่นของการอาบน้ำละหมาดมีอะไรบ้าง รุก่นของการละหมาดมีอะไรบ้าง นิศอบของซะกาตคืออะไร ปริมาณที่วาญิบคือเท่าใด และสัดส่วนส่วนแบ่งมรดกของผู้เสียชีวิตเป็นเท่าใด

จากนั้นจงศึกษาชีวประวัติทั่วไปของท่านนบี ﷺ ซึ่งจะก่อให้เกิดความปรารถนาต่ออาคิเราะฮ์ จงอ่านเรื่องราวของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีน สิ่งเหล่านี้เป็นสิ่งที่ประเสริฐและเกินกว่าฟัรฎู แต่ทุกวันนี้ สิ่งที่พวกท่านพัวพันอยู่และ

ผู้ที่ทุ่มเทตนเองอยู่กับสิ่งเหล่านี้ จะมีความเกี่ยวข้องอันใดกับความรู้แห่งอาคิเราะฮ์เล่า? สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นวิชาความรู้ทางโลก"[^1]

จากนั้นท่านกล่าวแก่บรรดานักศึกษาว่า:

"วิชาความรู้ใดที่มีสถานะเป็นเพียงสื่อและเครื่องมือ (เช่น วิชาเศาะรฟ์และนะห์วู เป็นต้น) ก็จงให้มันคงสถานะเป็นเครื่องมือและสื่ออยู่เช่นนั้น อย่าได้ทำให้มันกลายเป็นวิชาความรู้ที่เป็นเอกเทศในตัวเอง การศึกษาวิชาความรู้เป็นสิ่งจำเป็น ก็เพื่อที่จะได้เรียนรู้มัน แล้วนำไปเผยแพร่สัญลักษณ์แห่งอิสลามในชุมชนของมุสลิม แต่พวกท่านกลับมิได้เผยแพร่สัญลักษณ์แห่งศาสนาและบทบัญญัติของมัน หากแต่กำลังชี้แนะผู้คนในเรื่องที่เกินความจำเป็น

ด้วยสภาพของพวกท่านเอง พวกท่านได้ทำให้มุสลิมทั่วไปเชื่อว่าอุละมาอ์มีจำนวนมากมายเหลือเกินแล้ว ทั้งที่ในความเป็นจริงยังมีอีกหลายพื้นที่กว้างใหญ่ที่ปราศจากอุละมาอ์ และแม้ในที่ที่มีอุละมาอ์อยู่ ที่นั่นสัญลักษณ์แห่งศาสนาก็ยังมิได้มีอำนาจเหนือกว่า"[^2]

จากนั้นท่านได้กล่าวแก่บุคคลเหล่านั้นที่ตั้งชื่อความคิดหลงผิด (วัสวะซะฮ์) ของตนว่าเป็นศาสนา และผู้ใดที่ไม่ได้มาตรฐานตามความคิดหลงผิดของพวกเขาอย่างครบถ้วน ก็ประหนึ่งว่าเขาได้หลุดออกจากศาสนาไปแล้ว ในกลุ่มนี้ส่วนใหญ่เป็นพวกนักพรต (ซุฮ์ฮาด) ผู้ทำอิบาดะฮ์ (อุบบาด) และนักเทศน์ (วุอ์อาซ) ที่ตกอยู่ในภาวะเช่นนี้ในยุคนั้น ดังนั้นจึงเริ่มต้นหัวข้อด้วยพวกเขา ท่านกล่าวว่า:

คำกล่าวถึงนักเทศน์ผู้สร้างความคับแคบในศาสนา และนักพรตผู้ปลีกตัวอยู่ในมุมสันโดษ

"ข้าพเจ้าขอถามบรรดาผู้ที่เลือกเดินในหนทางแห่งความแห้งแล้งและความเข้มงวดในศาสนาว่า และ…

[^1]: แหล่งเดิม หน้า 214 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 215

ผู้เทศนา ผู้ประกอบอิบาดะฮ์ และผู้ปลีกตัวอยู่ตามมุมสงบ ซึ่งนั่งอยู่ในคานกอฮ์ทั้งหลาย จะถูกถามว่า "โอ้ผู้ที่บีบบังคับตนเองและกำหนดภาระอันหนักแก่ศาสนา! พวกท่านเป็นอย่างไรกันนี่? พวกท่านมีอีมานต่อทุกเรื่อง ไม่ว่าดีหรือเลว ไม่ว่าเปียกหรือแห้ง พวกท่านเล่าหะดีษปลอมและหะดีษที่ถูกกุขึ้นให้ผู้คนฟัง และได้ทำให้ชีวิตของปวงบ่าวของอัลลอฮ์คับแคบลง ทั้งที่พวกท่าน (โอ้ประชาชาติของท่านนบีมุฮัมมัด) ถูกให้บังเกิดขึ้นมาเพื่อนำความสะดวกง่ายดายมาสู่ผู้คน มิใช่เพื่อทำให้พวกเขาตกอยู่ในความยากลำบาก

พวกท่านนำคำพูดของบุคคลซึ่งตกอยู่ในสภาวะที่ถูกครอบงำ (มัฆลูบุลหาล) และสูญเสียสติสัมปชัญญะไปในความรักและความหลงใหลต่ออัลลอฮ์ มาอ้างเป็นหลักฐาน ทั้งที่ถ้อยคำของผู้มีความรักเช่นนั้นควรถูกพับเก็บไว้ ณ ที่นั้นเอง มิใช่นำมาเผยแพร่ พวกท่านยอมรับความกังวลและความหวาดระแวง (วัสวาส) มาไว้กับตนเอง แล้วเรียกมันว่า 'ความระมัดระวัง' ทั้งที่สิ่งที่พวกท่านควรทำมีเพียงการเรียนรู้สิ่งที่จำเป็นต่อการบรรลุมะกอมแห่งอิห์ซาน ทั้งในด้านความเชื่อและการปฏิบัติเท่านั้น

ส่วนบุคคลผู้ตกอยู่ในสภาวะที่ถูกครอบงำตามสภาพเฉพาะของตน ก็ไม่มีความจำเป็นใดที่จะต้องนำคำพูดของพวกเขามาปะปนกับเรื่องอิห์ซานอันบริสุทธิ์ และไม่จำเป็นต้องนำสิ่งที่ผู้มีกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ประสบมาผสมเข้าไปด้วย พวกท่านควรเชิญชวนผู้คนสู่มะกอมแห่งอิห์ซาน โดยเรียนรู้มันด้วยตนเองก่อน แล้วจึงเชิญชวนผู้อื่น

พวกท่านไม่เข้าใจแม้เพียงเท่านี้หรือว่า ความเมตตาอันยิ่งใหญ่ที่สุดและความกรุณาอันสูงสุดของอัลลอฮ์ คือสิ่งที่ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้นำมาถึง และสิ่งนั้นเท่านั้นคือทางนำ สิ่งที่เป็นทางนำของท่าน ﷺ นั่นแหละคือทางนำ แล้วพวกท่านจะบอกได้หรือไม่ว่า การกระทำที่พวกท่านทำอยู่นั้น ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ของท่านเคยกระทำหรือไม่?"[^1]

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 215

ในตอนท้าย มีคำปราศรัยทั่วไปที่มุ่งถึงมุสลิมทั้งมวล ซึ่งไม่ได้เจาะจงกลุ่มชนใดเป็นการเฉพาะ ท่านกล่าวว่า:

คำปราศรัยครอบคลุมถึงประชาชาติมุสลิมทั้งมวล: การวินิจฉัยโรคและข้อเสนอแนะในการเยียวยา

“บัดนี้ ข้าพเจ้าขอกล่าวแก่หมู่ชนมุสลิมทั่วไปว่า โอ้ลูกหลานของอาดัมเอ๋ย! จงดูเถิด จริยธรรมของพวกท่านได้เสื่อมทรามลงแล้ว ความโลภและความละโมบอันไร้ขอบเขตได้เข้าครอบงำพวกท่าน ชัยฏอนได้มีอำนาจเหนือพวกท่าน สตรีได้ขึ้นนั่งบนศีรษะของบุรุษ และบุรุษก็ทำลายสิทธิของสตรี พวกท่านทำให้สิ่งหะรอมกลายเป็นสิ่งที่น่ารื่นรมย์สำหรับตนเอง และสิ่งหะลาลกลับกลายเป็นสิ่งจืดชืดไร้รสชาติสำหรับพวกท่าน ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ อัลลอฮ์มิได้ทรงบังคับผู้ใดเกินกว่าความสามารถของเขาเลย พวกท่านควรสนองความต้องการทางอารมณ์ของตนด้วยการนิกาห์ แม้ว่าพวกท่านจะต้องนิกาห์มากกว่าหนึ่งคนก็ตาม และในค่าใช้จ่ายตลอดจนรูปแบบการแต่งกายของพวกท่าน อย่าได้ทำอย่างฟุ่มเฟือยเกินตัว จงใช้จ่ายเพียงเท่าที่พวกท่านมีกำลังทำได้ จงจำไว้ว่า ภาระของคนหนึ่งนั้นอีกคนหนึ่งจะไม่แบกรับแทน และอย่าได้สร้างความลำบากยากแค้นให้แก่ตนเองโดยไม่จำเป็น หากพวกท่านทำเช่นนั้น ในที่สุดจิตใจของพวกท่านก็จะไปถึงขอบเขตของการฝ่าฝืน (ฟิสก์) อัลลอฮ์ตะอาลาทรงพอพระทัยที่บ่าวของพระองค์ได้รับประโยชน์จากความผ่อนปรนที่พระองค์ทรงประทาน ดังที่พระองค์ทรงพอพระทัยต่อผู้ที่ประสงค์จะปฏิบัติตามบทบัญญัติในระดับที่สูงส่งด้วยเช่นกัน ความต้องการของท้องนั้น พวกท่านควรสนองด้วยอาหาร และจงพยายามหาเลี้ยงชีพให้เพียงพอแก่ความจำเป็นของพวกท่าน อย่าพยายามเป็นภาระบนอกของผู้อื่น ด้วยการขอทานจากพวกเขามากินอยู่เสมอ

เจ้าทั้งหลายขอจากพวกเขา แล้วพวกเขาก็ไม่ให้ ในทำนองเดียวกัน จงอย่าเป็นภาระแก่บรรดากษัตริย์และผู้ปกครองที่น่าสงสารเหล่านั้นอีกเลย สิ่งที่น่าพึงพอใจสำหรับพวกเจ้าก็คือ จงทำมาหากินด้วยตนเองแล้วกิน หากพวกเจ้าทำเช่นนั้น อัลลอฮ์จะทรงชี้ทางทำมาหาเลี้ยงชีพให้แก่พวกเจ้า ซึ่งจะเพียงพอสำหรับพวกเจ้า

โอ้ลูกหลานของอาดัมเอ๋ย! ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงให้เขามีที่พำนักแห่งหนึ่งซึ่งเขาจะได้พักผ่อนในนั้น มีน้ำมากพอที่จะดื่มให้อิ่ม มีอาหารมากพอที่จะประทังชีวิต มีเสื้อผ้ามากพอที่จะปกปิดร่างกาย มีภรรยาที่สามารถรักษาอวัยวะพึงสงวนของเขาไว้ได้ และสามารถช่วยเหลือเขาในการต่อสู้ดิ้นรนของชีวิต ก็จงรู้ไว้เถิดว่า โลกนี้ได้มาถึงบุคคลผู้นั้นอย่างสมบูรณ์แล้ว เขาพึงขอบคุณอัลลอฮ์สำหรับสิ่งนั้น

อย่างไรก็ตาม มนุษย์จำต้องเลือกหนทางทำมาหากินทางใดทางหนึ่ง และพร้อมกันนั้นก็ให้ความพอเพียง (กะนาอะฮ์) เป็นหลักการในชีวิตของตน ให้ดำเนินตามทางสายกลางในการดำรงชีวิต และเวลาว่างใดที่ได้มาก็ให้ถือว่าเป็นโอกาสอันประเสริฐสำหรับการรำลึกถึงอัลลอฮ์ อย่างน้อยที่สุด ให้เอาใจใส่เป็นพิเศษต่อการซิกรุลลอฮ์ในยามเช้า ยามเย็น และยามดึกของค่ำคืน ให้รำลึกถึงอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งด้วยการตัสบีห์ ตะฮ์ลีล และการอ่านอัลกุรอาน ให้ฟังหะดีษของท่านเราะซูล ﷺ และเข้าร่วมในวงซิกรุลลอฮ์อยู่เสมอ

โอ้ลูกหลานของอาดัมเอ๋ย! พวกเจ้าได้ยึดถือประเพณีอันผิดเพี้ยนซึ่งทำให้รูปลักษณ์ดั้งเดิมของศาสนาบิดเบือนไป ในวันอาชูรออ์พวกเจ้ารวมตัวกันบนเรื่องโกหก ในทำนองเดียวกัน ในคืนชะบัรรออะฮ์ (ชะบะบะรออะฮ์) พวกเจ้าก็เล่นสนุกสนานกระโดดโลดเต้น และพวกเจ้าเห็นว่าการปรุงอาหารเลี้ยงเพื่ออุทิศให้แก่ผู้ตายเป็นสิ่งดี หากพวกเจ้าเป็นผู้สัตย์จริง ก็จงนำหลักฐานของสิ่งนั้นมาแสดง

ในทำนองเดียวกัน ยังมีประเพณีอันเลวร้ายและไร้สาระอื่น ๆ อีกที่แพร่หลายอยู่ในหมู่พวกเจ้า ซึ่งได้ทำให้ชีวิตของพวกเจ้า

...ได้ทำให้คับแคบลง ตัวอย่างเช่น ในงานเลี้ยงฉลองต่าง ๆ พวกท่านได้เริ่มทำความฟุ่มเฟือยเกินขอบเขต ในทำนองเดียวกัน ธรรมเนียมที่เลวร้ายอีกประการหนึ่งก็คือ ไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้นก็ตาม แต่พวกท่านกลับถือว่าการหย่าร้างเป็นสิ่งที่ไม่อนุญาต ในทำนองเดียวกัน พวกท่านยังคอยกีดกันหญิงหม้ายไม่ให้แต่งงานใหม่ ในธรรมเนียมเหล่านี้พวกท่านได้ผลาญทรัพย์สินของตน ทำลายเวลาของตน และได้ละทิ้งวิถีทางที่ให้ความผาสุกแก่ชีวิตไปเสียแล้ว

พวกท่านได้ทำลายการละหมาดของพวกท่านเสียแล้ว ในหมู่พวกท่านมีบางคนที่จมปลักอยู่กับการงานและธุระทางโลกของตนจนไม่มีเวลาละหมาดเลย บางคนเสียเวลาไปกับการฟังนิทานเรื่องเล่า แต่ถึงกระนั้น หากคนเหล่านี้จัดชุมนุมเช่นนั้นในสถานที่ที่อยู่ใกล้มัสยิด บางทีการละหมาดของพวกเขาก็คงจะไม่สูญเสียไป พวกท่านได้ละทิ้งการจ่ายซะกาตเสียแล้ว ทั้งที่ไม่มีผู้มีทรัพย์คนใดเลยที่ในหมู่ญาติพี่น้องและคนใกล้ชิดของเขาจะไม่มีผู้ขัดสนอยู่ หากเขาช่วยเหลือคนเหล่านั้น ให้อาหารให้น้ำแก่พวกเขา และตั้งเจตนาว่าเป็นซะกาต สิ่งนี้ก็สามารถเพียงพอสำหรับพวกเขาได้

บางคนในหมู่พวกท่านได้ละทิ้งการถือศีลอด โดยเฉพาะผู้ที่รับราชการทหาร พวกเขากล่าวว่าตนไม่สามารถถือศีลอดได้ เพราะด้วยความเหนื่อยยากที่พวกเขาต้องแบกรับ พวกเขาจึงไม่อาจถือศีลอดควบคู่ไปด้วยได้ พวกท่านควรรู้ไว้ว่าพวกท่านได้เดินผิดทางเสียแล้ว และพวกท่านได้กลายเป็นภาระหนักบนอกของรัฐบาล เมื่อกษัตริย์ไม่พบว่าในท้องพระคลังของพระองค์มีเงินเพียงพอที่จะจ่ายเบี้ยหวัดของพวกท่าน พระองค์ก็จะทำให้ชีวิตของราษฎรตกอยู่ในความยากลำบาก โอ้เหล่าทหารทั้งหลาย นี่ช่างเป็นนิสัยที่เลวร้ายของพวกท่านเสียจริง ยังมีบางคนที่เป็นเช่นนี้อีก...

...ที่ถือศีลอดแต่ไม่รับประทานอาหารสะฮูร และในเดือนเราะมะฎอนก็ไม่ละทิ้งงานหนักต่าง ๆ ซึ่งเป็นเหตุให้การถือศีลอดกลายเป็นภาระหนักแก่พวกเขา”

ในตอนท้ายท่านกล่าวว่า:

“ข้อเรียกร้องเพื่อการปฏิรูปจากเบื้องสูง (อัล-มะลาอุล-อะอ์ลา) ในเรื่องต่าง ๆ ที่กำลังเรียกร้องอยู่ในยุคนี้นั้น เป็นบทยาวบทหนึ่ง แต่คนเราสามารถมองเห็นบ้านหลังใหญ่ได้จากหน้าต่างบานหนึ่ง และตัวอย่างเพียงเล็กน้อยก็เพียงพอแล้วสำหรับสิ่งที่มากมาย”[^1]

การปฏิรูปประเพณีและการชำระสังคมให้บริสุทธิ์

ท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) มิได้จำกัดอยู่เพียงการกล่าวแก่ชนชั้นเฉพาะเหล่านี้เท่านั้น หากแต่ท่านยังได้คัดค้านประเพณีแบบฮินดู บิดอะฮ์ และสัญลักษณ์ที่มิใช่อิสลามซึ่งแพร่หลายอยู่ในสังคมมุสลิมสมัยนั้น อันเนื่องมาจากการที่มุสลิมอาศัยอยู่ท่ามกลางชาวฮินดูมานานหลายศตวรรษ การขาดการเผยแพร่หะดีษและซุนนะฮ์ ความประมาทเลินเล่อและความบกพร่องของอุละมาอ์ฝ่ายศาสนา การไม่รู้หน้าที่ของรัฐบาลอิสลาม และการขาดการตรวจสอบควบคุมทางศาสนา (อิห์ติสาบ) ซึ่งมุสลิมยึดถือปฏิบัติอย่างเคร่งครัด ท่านยังได้ตำหนิอะกีดะฮ์ที่เสื่อมเสีย ความเชื่องมงาย และการเลียนแบบผู้ที่มิใช่มุสลิม โดยทั่วไปแล้ว บรรดาอุละมาอ์ที่หมกมุ่นอยู่กับวิชาการด้านเหตุผล (มะอ์กูลาต) และวิชาปรัชญา มักมองข้ามขนบธรรมเนียมและประเพณีเหล่านี้ โดยถือว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย หรือเพื่อหลีกเลี่ยงความยุ่งยากและการต่อต้านจากสามัญชน หลังจากท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี) ผู้ซึ่งได้หักล้างและตำหนิอะกีดะฮ์ที่เป็นชิริก สัญลักษณ์ของยุคญาฮิลียะฮ์ และประเพณีอันเสื่อมเสียเหล่านี้ไว้ในจดหมาย (มักตูบาต) หลายฉบับของท่าน[^2] งานปฏิรูปประเพณีและการชำระสังคมอิสลามให้บริสุทธิ์ก็ได้ดำเนินการโดยท่านชาฮ์ วะลียุลลอฮ์…

[^1]: แหล่งเดิม หน้า 217–218 [^2]: โปรดดู «ประวัติศาสตร์การดะอ์วะฮ์และการฟื้นฟู» (تاریخ دعوت و عزیمت) เล่ม 4 หน้า 239–253

ได้เริ่มต้นขึ้น ซึ่งการทำให้สมบูรณ์นั้นสำเร็จได้โดยบุตรผู้ทรงเกียรติของท่าน และบรรดานักปฏิรูปอุมมะฮ์ที่ได้รับการอบรมในตระกูลของท่านเอง คือ ท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) (เคาะลีฟะฮ์ของชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.)) และท่านชาฮ์อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) (หลานของท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.))[^1]

ณ ที่นี้ขอนำเสนอข้อความตอนหนึ่งจากหนังสือ ตัฟฮีมาต (تفہیمات) และ วะศียัตนามะฮ์ (وصیت نامہ) (ภาษาเปอร์เซีย):

"ในบรรดาประเพณีอันน่ารังเกียจของชาวฮินดูประการหนึ่ง คือ เมื่อสามีของหญิงคนใดเสียชีวิต พวกเขาจะไม่ยอมให้นางแต่งงานใหม่ ประเพณีนี้ไม่มีอยู่เลยในหมู่ชาวอาหรับ ทั้งก่อนสมัยของท่านนบี ﷺ ในสมัยของท่าน และหลังจากนั้น ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงเมตตาผู้ที่ขจัดประเพณีอันน่ารังเกียจนี้ให้หมดไป และหากไม่สามารถขจัดธรรมเนียมนี้ออกไปจากคนทั่วไปได้ ก็ควรนำวิถีของชาวอาหรับมาปฏิบัติให้แพร่หลายในหมู่ชนของตนเอง และหากแม้สิ่งนี้ก็ไม่อาจทำได้ ก็พึงถือว่าประเพณีนี้เป็นสิ่งน่ารังเกียจ และเป็นศัตรูกับมันด้วยหัวใจ เพราะนี่คือระดับสุดท้ายของการ (ปฏิเสธ) สิ่งที่มุงกัร

ประเพณีอันเลวร้ายอีกประการหนึ่งของพวกเรา คือ การกำหนดมะฮัรไว้สูงมาก ท่านนบี ﷺ (ผู้ซึ่งเกียรติแห่งศาสนาและโลกของเราผูกพันอยู่กับท่าน) ได้กำหนดมะฮัรสำหรับครอบครัวของท่าน (ซึ่งเป็นสตรีที่ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์) ไว้สิบสองอูกียะฮ์ครึ่ง ซึ่งเท่ากับห้าร้อยดิรฮัม

ประเพณีอันเลวร้ายอีกประการหนึ่งของพวกเรา คือ ความฟุ่มเฟือย กล่าวคือ ในโอกาสแห่งความรื่นเริงและพิธีกรรมต่าง ๆ พวกเราใช้จ่ายอย่างมากมาย ท่านนบี ﷺ ในงานแต่งงานนั้น มีเพียงวะลีมะฮ์และ

[^1]: โปรดดู ศิรอฏ็อลมุสตะกีม (صراط مستقیم) (จากคำสอนของท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด รวบรวมโดยชาฮ์อิสมาอีล ชะฮีด) และหนังสือ ประวัติท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (سیرت سید احمد شہید) (1-2) และ "กองคาราวานแห่งอีมานและความมุ่งมั่น" (کاروان ایمان و عزیمت) โดยผู้เขียน

...ได้รับการยืนยันแล้ว ดังนั้นจึงควรยึดถือปฏิบัติทั้งสองประการนี้ และนอกเหนือจากนั้นควรหลีกเลี่ยง หรือไม่ควรให้ความสำคัญกับมันมากเกินไป

ในบรรดาธรรมเนียมที่ไม่ดีของเรา ในโอกาสแห่งความโศกเศร้า (การตายของผู้ใดผู้หนึ่ง) ได้แก่ การทำวันที่สาม (ซิยุม) วันที่สี่สิบ (เจะห์ลุม) ครบหกเดือน (ชัชมาฮี) การอ่านฟาติหะฮ์ และงานครบรอบปี ก็เป็นความฟุ่มเฟือยเช่นกัน ทั้งที่ไม่มีสิ่งใดในเหล่านี้เป็นที่ปฏิบัติกันในหมู่ชาวอาหรับยุคแรก สิ่งที่ดีที่สุดคือ นอกจากการแสดงความเสียใจแก่ทายาทของผู้ตายเป็นเวลาสามวัน และการเลี้ยงอาหารพวกเขาหนึ่งวันหนึ่งคืนแล้ว ก็ไม่ควรประกอบพิธีกรรมอื่นใด หลังจากสามวันแล้ว ให้บรรดาสตรีในตระกูลมารวมตัวกันและพรมน้ำหอมบนเสื้อผ้าของสตรีในครอบครัวผู้ตาย และหากภรรยาของผู้ตายยังมีชีวิตอยู่ เมื่อพ้นอิดดะฮ์แล้วก็ให้ยุติการไว้ทุกข์นั้นเสีย»[^1]

เมาลานาซัยยิด อบุลอะอ์ลา เมาดูดี ผู้ล่วงลับ ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องในบทความของท่าน "ข้อเท็จจริงแห่งตำแหน่งการฟื้นฟู (ตัจดีด)" และ "สถานะของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ในประวัติศาสตร์การฟื้นฟู" (อัลฟุรกอน ฉบับพิเศษวะลียุลลอฮ์) หลังจากยกข้อความจากหนังสือ "อิซาละตุลค็อฟาอ์" (إزالة الخفاء) และ "ตัฟฮีมาต" (تفهیمات) ว่า

«จากข้อความที่ยกมาเหล่านี้ พอจะประมาณได้อย่างคร่าว ๆ ว่า ท่านชาห์ได้สำรวจอดีตและปัจจุบันของชาวมุสลิมอย่างละเอียดเพียงใด และได้วิพากษ์วิจารณ์มันอย่างครอบคลุมเพียงใด ผลที่ตามมาโดยจำเป็นของการวิพากษ์ในลักษณะนี้คือ บรรดาองค์ประกอบที่ดีงามทั้งหลายที่มีอยู่ในสังคม ผู้ซึ่งมีมโนธรรมและอีมานที่มีชีวิตชีวา ผู้ซึ่งหัวใจมีความสามารถแยกแยะดีชั่วอย่างเฉียบคม ความรู้สึกถึงความเสื่อมทรามของสภาพการณ์จะทำให้พวกเขากระวนกระวายใจอย่างรุนแรง ประสาทสัมผัสทางอิสลามของพวกเขาจะเฉียบคมขึ้นจนกระทั่งร่องรอยทุกอย่างของญาฮิลียะฮ์ในชีวิตรอบตัวเริ่มทิ่มแทงใจพวกเขา พลังในการแยกแยะของพวกเขาจะเพิ่มพูนขึ้นจนกระทั่งพวกเขาสามารถ...ในทุกแง่มุมของชีวิต

[^1]: ตัฟฮีมาตอิลาฮิยะฮ์ (تفہیمات الٰہیہ) หน้า 246–247 พิมพ์ที่บิจนูร ฮ.ศ. 1355/ค.ศ. 1936; วะศียัตนามะฮ์ ภาษาเปอร์เซีย พิมพ์ที่ดิลลี ฮ.ศ. 1268 หน้า 24

...ความปะปนระหว่างอิสลามกับญาฮิลียะฮ์ และพลังแห่งอีมานของพวกเขาก็ตื่นตัวขึ้นถึงขนาดที่หนามแห่งญาฮิลียะฮ์ทุกอันซึ่งคอยทิ่มแทงพวกเขานั้น ทำให้พวกเขากระวนกระวายใคร่จะแก้ไขให้ถูกต้อง หลังจากนั้น มุจัดดิด (ผู้ฟื้นฟู) จำเป็นต้องนำเสนอแผนการสร้างสรรค์ใหม่ที่ชัดเจนต่อหน้าพวกเขา เพื่อให้พวกเขาสามารถจับจ้องสายตาไว้ที่สภาพซึ่งต้องการให้สภาพปัจจุบันเปลี่ยนไปสู่ และทุ่มเทความพยายามและการกระทำทั้งหมดของตนไปในทิศทางนั้น งานด้านการสร้างสรรค์นี้ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ก็ได้ปฏิบัติไว้ด้วยความดีเลิศและความครอบคลุมเช่นเดียวกับที่ท่านได้เห็นแล้วในงานด้านการวิพากษ์ของท่าน»[^1]

[^1]: อัล-ฟุรกอน (الفرقان) ฉบับพิเศษชาฮ์ วะลียุลลอฮ์, หน้า 101–102

บทที่สิบเอ็ด

บุตรผู้ทรงเกียรติ เคาะลีฟะฮ์ผู้มีตำแหน่งสูงส่ง และบุคคลร่วมสมัยผู้มีชื่อเสียง

บุตรและผู้สืบทอดที่คู่ควร

ในบรรดานักปฏิรูปแห่งอุมมะฮ์และมุญัดดิดแห่งศาสนาอิสลามนั้น บรรดาความโปรดปรานพิเศษที่อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานแก่ ฮากีมุลอุมมะฮ์ ท่านชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) และบรรดาความโดดเด่นที่ท่านได้รับในหมู่ผู้ทำดะอ์วะฮ์และผู้มีความมุ่งมั่นแน่วแน่ (อะซีมะฮ์) นั้น หนึ่งในความโดดเด่นทางประวัติศาสตร์และการปฏิบัติพิเศษที่อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงมีต่อท่าน คือ อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานบุตรและผู้สืบทอดแก่ท่าน ซึ่งเป็นภาพสะท้อนอันแท้จริงของคำกล่าวที่ว่า "نِعْمَ الْخَلَفُ لِنِعْمَ السَّلَفِ" (ผู้สืบทอดที่ดีเยี่ยมของบรรพชนที่ดีเยี่ยม) และพวกเขามิได้เพียงรักษาตะเกียงที่ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) จุดไว้ให้ส่องสว่างเจิดจ้าอยู่เท่านั้น หากแต่ยังได้จุดตะเกียงอีกนับร้อยดวงจากตะเกียงนั้น แล้วจากตะเกียงเหล่านั้นก็มีตะเกียงดวงอื่นๆ ถูกจุดต่อเนื่องกันไป ซึ่งด้วยเหตุนี้ สายธารอันเป็นบะเราะกะฮ์ทั่วทั้งอนุทวีป (อินเดีย) และนอกอินเดีย ในด้านการเผยแผ่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ อะกีดะฮ์ที่ถูกต้อง เตาฮีดอันบริสุทธิ์ การหักล้างชิริกและบิดอะฮ์ การปฏิรูปประเพณี การขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะตุนนัฟส์) การบรรลุระดับอิห์ซาน การเชิดชูพจนารถของอัลลอฮ์ และญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ ความหวงแหนในศาสนา การก่อตั้งสถาบันการศึกษาศาสนา การประพันธ์และเรียบเรียงตำราเพื่อถ่ายทอดและเผยแผ่คำสอนที่ถูกต้องของศาสนา ตลอดจนการแปลอัลกุรอานและตำราหะดีษและฟิกฮ์ ได้ดำเนินสืบเนื่องมาตั้งแต่ครั้งนั้นจนถึงปัจจุบัน หากได้พิจารณาประวัติศาสตร์ของความเคลื่อนไหวและความพยายามอันเป็นบะเราะกะฮ์เหล่านี้ และได้ศึกษาค้นคว้า "สายตระกูล" ของศูนย์กลางและสายธารแห่งความดีงามและบะเราะกะฮ์เหล่านี้แล้ว

ก็จะเป็นที่ประจักษ์ว่า ตะเกียงดวงหนึ่งได้จุดต่อจากตะเกียงอีกดวงหนึ่งอยู่เรื่อยมา และตะเกียงทั้งหมดเหล่านี้ล้วนได้รับแสงสว่างจากตะเกียงดวงนั้น ซึ่งหะกีมุลอิสลาม ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ อัด-ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ได้จุดขึ้นท่ามกลางพายุร้ายในช่วงกลางศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์ ณ เวลานี้ บทกวีเปอร์เซียบทหนึ่งก็ผุดขึ้นมาบนริมฝีปากโดยมิได้ตั้งใจ

«มีตะเกียงอยู่ดวงหนึ่งในเรือนหลังนี้ ซึ่งด้วยแสงรำไรของมัน ไม่ว่าฉันจะมองไปทางใด ก็เห็นผู้คนตั้งวงชุมนุมกันอยู่»

ความคล้ายคลึงอันน่าอัศจรรย์

ในการที่ท่านได้เผยแผ่ดะอ์วะฮ์อันเป็นลักษณะเฉพาะของท่าน และขยายตะริเกาะฮ์นี้ผ่านทางบุตรชายผู้ทรงเกียรติของท่าน (ซึ่งแม้จะมีความดีเด่นนับพันประการ ก็ยังนับเป็นลักษณะพิเศษที่หาได้ยากยิ่งในบรรดาตำราชีวประวัติและประวัติบุคคล) ท่านมีความคล้ายคลึงอันน่าอัศจรรย์กับผู้ก่อตั้งสายตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์ และชัยคุชชุยูค ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) บุตรชายผู้ทรงเกียรติสี่คนของท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) ได้บรรลุถึงระดับแห่งความสมบูรณ์[^1] ได้แก่ เคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด ศอดิก, เคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด สะอีด, เคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม และเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด ยะห์ยา ในจำนวนนี้ คนแรกคือท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด ศอดิก ได้ถึงแก่กรรมเมื่ออายุ 25 ปี ในปี ฮ.ศ. 1025 มีถ้อยคำยกย่องอย่างสูงเกี่ยวกับท่านที่รายงานมาจากท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) การเผยแผ่สายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ได้เกิดขึ้นผ่านทางบุตรชายผู้ทรงเกียรติสามคนหลัง และผ่านทางท่านซัยยิดอาดัม บะนูรี (ร.ฮ.) โดยไม่นับรวมท่าน (ซึ่งความสัมพันธ์ของท่านกับท่านมุญัดดิดนั้นเป็นความสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณ มิใช่ทางสายเลือด และนิสบะฮ์ของท่านนั้นทรงพลังและเป็นที่ยอมรับอย่างยิ่ง จนกระทั่งท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ อัด-ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) และท่านหาญี อิมดาดุลลอฮ์ ศอฮิบ มุฮาญิร มักกี (ร.ฮ.) รวมทั้งบรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้มีชื่อเสียงและอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ของท่านเหล่านั้น ล้วนอยู่ในสายของท่าน) การขยายและเผยแผ่สายตะริเกาะฮ์อันสูงส่งนี้ รวมทั้งงานที่ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้ริเริ่มไว้

[^1]: นอกจากสี่ท่านนี้แล้ว บุตรชายที่เหลือของท่านมุญัดดิดได้เสียชีวิตตั้งแต่ยังเป็นทารกที่ยังไม่หย่านมและในวัยเยาว์

งานแห่งการฟื้นฟูศาสนา (ตัจญ์ดีด) และการปฏิวัตินั้นสำเร็จสมบูรณ์ลงด้วยบุตรชายผู้ทรงเกียรติทั้งสามของท่าน และในบรรดาทั้งสามนั้น ท่านเคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด มะอ์ศูม (ร.ฮ.) ได้รับความโดดเด่นเป็นพิเศษ คือสายตะริเกาะฮ์นี้ได้แผ่ขยายไปถึงเตอร์กิสถาน อาหรับ และตุรกีโดยผ่านท่าน ผู้กล่าวไว้จึงกล่าวได้ถูกต้องว่า

«ประทีปแห่งเจ็ดแผ่นดินคือเคาะวาญะฮ์ มะอ์ศูม แสงของท่านสาดส่องสว่างตั้งแต่ฮินด์จนถึงรูม»

แล้วก็เป็นมือที่แฝงเร้นและการมุ่งจิต (เตาวัจญุฮ์) ทางบาฏินของท่านนี่เอง ที่ทำให้หลังจากรุ่นสองรุ่นบนบัลลังก์ของอักบัร ได้มีสุลฏอนผู้มีความหวงแหนในศาสนา เป็นมุญาฮิดและฆอซี เคร่งครัดในชะรีอะฮ์และเป็นนักนิติศาสตร์ (ฟะกีฮ์) ขึ้นครองราชย์ ผู้ซึ่งแทนที่จะเป็นผู้ลบล้างศาสนา กลับกลายเป็นผู้พิทักษ์ศาสนา และแทนที่จะเป็นผู้ทำลายประชาชาติ กลับกลายเป็นผู้รับใช้ประชาชาติ ผู้ซึ่งท่านเคาะวาญะฮ์ได้เขียนเรียกในจดหมาย (มักตูบาต) ของท่านตั้งแต่แรกว่า "เจ้าชายผู้เป็นที่พึ่งของศาสนา" และเตรียมเขาไว้เพื่องานอันยิ่งใหญ่นี้

ในทำนองเดียวกันนี้ทุกประการ ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ได้ทิ้งบุตรชายผู้เปี่ยมด้วยความสมบูรณ์ไว้สี่คน[^1] สภาพของบุตรชายผู้ทรงเกียรติของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ก็เป็นเช่นนี้เช่นกัน คือในบรรดาบุตรชายทั้งสี่ของท่าน[^2] ท่านชาห์ อับดุลฆอนี (ซึ่งอายุน้อยที่สุดในบรรดาพี่น้อง) ได้ถึงแก่กรรมก่อนพี่น้องทุกคน (ในปี ฮ.ศ. 1227) คำสอนของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) และวิชาความรู้และมะอ์ริฟะฮ์ของท่าน …

[^1]: ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) มีบุตรชายคนหนึ่งจากภรรยาคนแรก ชื่อชัยค์มุฮัมมัด ผู้ซึ่งถึงแก่กรรมเมื่ออยู่ในวัยหนุ่ม ภายหลังการวะฟาตของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้ไม่นาน เรื่องของเขาได้กล่าวไว้แล้วในหน้าก่อน ๆ ชีวประวัติโดยย่อของเขามีอยู่ใน "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) ด้วย

[^2]: ท่านชาห์ อิสมาอีล ชะฮีด เป็นบุตรชายของท่าน (ชาห์ อับดุลฆอนี) ภายหลังการวะฟาตของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) บุตรชายทั้งสี่นี้เองที่เป็นที่รู้จักและมีชื่อเสียง ได้แก่ ชาห์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.), ชาห์ เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.), ชาห์ อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) และชาห์ อับดุลฆอนี (ร.ฮ.) ลำดับการวะฟาตของบุตรชายทั้งสี่กลับกันกับลำดับอายุ คือ บุตรชายคนเล็กที่สุด ชาห์ อับดุลฆอนี (ร.ฮ.) ถึงแก่กรรมก่อน (ในปี ฮ.ศ. 1227) จากนั้นพี่ชายถัดขึ้นไป ชาห์ อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) (ในปี ฮ.ศ. 1230) แล้วชาห์ เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.) (ในปี ฮ.ศ. 1233) แล้วท่านชาห์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) (ในปี ฮ.ศ. 1239)

การเผยแผ่และการเผยแพร่ การอบรมขัดเกลาบุคคลผู้ทำงาน (เพื่อศาสนา) จนสมบูรณ์ ตลอดจนการสอนและการประพันธ์ ซึ่งเป็นแนวทางเฉพาะที่สะท้อนรสนิยมของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) และฉายให้เห็นสีสันแห่งการอิจญ์ติฮาดและการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) นั้น ได้ดำเนินสืบต่อไปโดยผ่านบุตรชายทั้งสามท่านนี้ ในบรรดาสามท่านนี้ ท่านสิรอญุลฮินด์ ฮัฎรัต ชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้รับสถานะในหมู่พี่น้องของท่าน เช่นเดียวกับที่ท่านค็อวาญะฮ์ มุฮัมมัด มะอ์ศูม (ร.ฮ.) ได้รับในหมู่บุตรชายของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) และโดยผ่านท่าน สายสืบทอด (ซิลซิละฮ์) ของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) รวมทั้งวิชาความรู้และคำสอนของท่าน ก็ได้แผ่ขยายไปทั่วโลก และในบางแขนงก็ได้รับการขยายและเติมเต็มจนถึงขั้นที่ต้องกล่าวอย่างนอบน้อมว่า

«หากบิดาไม่อาจทำได้ บุตรก็จะทำให้สำเร็จ»

ก่อนที่เราจะกล่าวถึงการเติมเต็ม การขยาย และความก้าวหน้าของงานต่าง ๆ ที่ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) ได้ริเริ่มไว้ ซึ่งเกิดขึ้นด้วยมือของท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) เราขอนำเสนอประวัติชีวิตโดยย่อและการแนะนำตัวท่านเสียก่อน ในเรื่องนี้ เราจะขอยกเพียงชีวประวัติของท่านจากเล่มที่เจ็ดของหนังสือ "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) ของท่านเมาลานา ฮะกีม ซัยยิด อับดุลฮัยย์ อัลหะสะนี (ร.ฮ.) ซึ่งเป็นไปตามสำนวนที่ว่า "สิ่งที่สั้นแต่ได้ความ"

ฮัฎรัต ชาห์อับดุลอะซีซ อัดดิฮ์ละวี (ร.ฮ.)

อิมามแห่งอุละมาอ์ ประมุขแห่งผู้ทรงคุณธรรม อัลลามะฮ์ มุหัดดิษ ชาห์อับดุลอะซีซ บุตรชาห์วะลียุลลอฮ์ บุตรชาห์อับดุรเราะฮีม อัลอุมะรี อัดดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ท่านเป็นผู้นำของอุละมาอ์ในยุคสมัยของท่าน และเป็นดวงตาและประทีปของบรรดาอุละมาอ์ในอดีต บางคนได้ขนานนามท่านว่า "สิรอญุลฮินด์" (ประทีปแห่งอินเดีย) และบางคนขนานนามว่า "หุจญะตุลลอฮ์" (ข้อพิสูจน์ของอัลลอฮ์) ท่านเกิดในคืนวันพฤหัสบดีที่ 25 เดือนเราะมะฎอน ฮ.ศ. 1159 ดังที่ […]

ชื่อตามปีประวัติศาสตร์ (ตารีคี) ของท่านคือ "ฆุลาม หะลีม" ซึ่งบ่งบอกถึงปีเกิดของท่าน ท่านท่องจำอัลกุรอานจนจบ แล้วเริ่มศึกษาวิชาความรู้กับบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน ท่านศึกษาวิชาความรู้จากบิดาด้วยการอ่านให้ฟัง (กิรออะฮ์) และการฟัง (สะมาอ์) ด้วยความละเอียดถี่ถ้วน ความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง และความเอาใจใส่อย่างเต็มที่ จนท่านมีความเชี่ยวชาญอย่างมั่นคงในวิชาการต่าง ๆ

เมื่อท่านมีอายุได้ 16 ปี บิดาผู้ทรงเกียรติของท่านก็ถึงแก่กรรม หลังจากนั้นท่านได้ศึกษาหาความรู้จากชัยค์นูรุลลอฮ์ บุดฮานะวี และชัยค์มุหัมมัด อะมีน กัชมีรี ท่านได้รับอิญาซะฮ์ (การรับรองให้สอนและถ่ายทอด) จากชาห์มุหัมมัด อาชิก บิน อุบัยดุลลอฮ์ ผุลัตตี ซึ่งเป็นผู้ได้รับการอบรมขัดเกลาจากบิดาของท่าน และเป็นผู้ใกล้ชิดที่รู้ความลับของบิดาท่าน ท่านได้รับประโยชน์จากบุคคลเหล่านี้ในวิชาความรู้และคุณธรรมความสมบูรณ์ต่าง ๆ และได้ทำให้สิ่งที่ยังค้างอยู่สมบูรณ์ ซึ่งยังไม่ทันได้เสร็จสิ้นเพราะการถึงแก่กรรมของบิดา

ในริสาละฮ์ (บทนิพนธ์) เล่มหนึ่งของท่าน ท่านได้เขียนรายละเอียดเกี่ยวกับการศึกษาของท่านกับบิดาและอุละมาอ์ท่านอื่น ๆ ไว้ ซึ่งทำให้ทราบว่า ในบรรดาตำราหะดีษนั้น ท่านได้อ่านกิตาบ อัล-มุวัฏเฏาะอ์ (موطأ) ฉบับรายงานของยะห์ยา อัล-มัศมูดีทั้งเล่ม และมิชกาตุล มะศอบีห์ (مشكاة المصابيح) กับบิดาของท่าน ส่วนหิศนุ หะศีน (حصن حصين) และชะมาอิล อัต-ติรมิซี (شمائل الترمذي) ท่านได้ฟังในชั้นเรียนของบิดา โดยมีน้องชายของท่านคือชัยค์มุหัมมัดเป็นผู้อ่าน ศ็อฮีห์ อัล-บุคอรี ถึงกิตาบุล หัจญ์ ท่านได้ฟังจากการอ่านของซัยยิด ฆุลาม หุสัยน์ มักกี ญามิอ์ อัต-ติรมิซี (جامع الترمذي) และสุนัน อบีดาวูด (سنن أبي داود) ท่านได้ฟังจากการอ่านของเมาละวี ซุฮูรุลลอฮ์ มุรอดาบาดี มุก็อดดิมะฮ์ ศ็อฮีห์ มุสลิม และหะดีษบางส่วนในนั้น รวมทั้งบางส่วนของสุนัน อิบนุมาญะฮ์ ท่านได้ฟังจากการอ่านของมุหัมมัด ญะวาด ผุลัตตี อัล-มุสัลสะลาต และบางส่วนของมะกอศิด ญามิอ์ อัล-อุศูล (جامع الأصول) ท่านได้ฟังจากการอ่านของเมาละวี ญารุลลอฮ์ ผู้พำนักอยู่ในมักกะฮ์ ส่วนบางส่วนของสุนัน อัน-นะสาอี ท่านได้ฟังในวงเรียนของบิดาผู้ทรงเกียรติ

ส่วนบทอื่น ๆ ที่เหลือของตำราศิหาห์ ซิตตะฮ์ (الصحاح الستة) ท่านได้ฟังจากบรรดาเคาะลีฟะฮ์ (ศิษย์ผู้สืบทอด) ของบิดาผู้ทรงเกียรติ เช่น ชัยค์นูรุลลอฮ์ และเคาะวาญะฮ์ มุหัมมัด อะมีน และนอกเหนือจากตำราเหล่านี้ ท่านยังได้รับอิญาซะฮ์ทั่วไป (อิญาซะฮ์ อามมะฮ์) จากเคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่ (อัรชัด) ของบิดาของท่าน

และ(ได้รับ)จากลูกพี่ลูกน้องฝ่ายลุงของท่าน คือ ชาห์มุฮัมมัด อาชิก ผุลัตตี และค็อวาญะฮ์ มุฮัมมัด อามีน และหนังสืออนุญาต (อิญาซะฮ์) ที่บิดาผู้ทรงเกียรติของท่านมอบให้แก่ทั้งสองท่านนั้นยังปรากฏอยู่ในหนังสือ "ตัฟฮีมาตอิลาฮิยะฮ์" (تفہیمات الٰہیہ) และ "ชิฟาอุลอะลีล" (شفاء العلیل) บุคคลเหล่านี้ได้ศึกษาจากบิดาของท่าน ขณะที่ชาห์มุฮัมมัด อาชิก ยังได้ร่วมอ่านและฟัง (กิรออะฮ์และสะมาอ์) ต่อหน้าชัยค์อบูฏอฮิร อัลมะดะนี อาจารย์ของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน และได้ร่วมรับอิญาซะฮ์จากท่านด้วย สายสะนัดของท่านเหล่านี้ถูกบันทึกไว้ในหนังสือ "อัลอิรชาด ฟี มุฮิมมาติลอิสนาด" (الارشاد فی مہمات الاسناد) และเอกสารอื่น ๆ

ท่านเป็นผู้มีรูปร่างสูง ร่างกายผอมบาง ผิวสีข้าวสาลี ดวงตากว้าง เคราดก เขียนอักษรแบบนัสค์และริกออ์ได้งดงามยิ่ง ท่านยังมีความชำนาญในการยิงธนู การขี่ม้า และดนตรีด้วย บรรดาน้องชายของท่าน คือ ชาห์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) ชาห์ร็อฟีอุดดีน (ร.ฮ.) ชาห์อับดุลฆอนี (ร.ฮ.) และบุตรเขยของท่าน เมาลานาอับดุลหัยย์ (ร.ฮ.) บินฮิบะตุลลอฮ์ บุดฮานะวี ได้ศึกษาจากท่าน มุฟตีอิลาฮีบัคช์ กานดะละวี และซัยยิดก็อมรุดดีน โซนีปะตี ได้ร่วมอ่านและฟังจากท่านพร้อมกับบรรดาน้องชายของท่าน ท่านชาห์ฆุลาม อะลี มุญัดดิดี (ร.ฮ.) (เคาะลีฟะฮ์ของท่านมีรซา มัซฮัร ญานญานาน (ร.ฮ.)) ได้อ่านเศาะฮีหฺอัลบุคอรีกับท่าน เมาลานาซัยยิดกุฏบุลฮุดา บินเมาลานามุฮัมมัด วาฎิห์ (ร.ฮ.) แห่งรออ์ บะเรลี ได้เรียนกุตุบซิตตะฮ์ (เศาะหิหฺทั้งหก) จากท่าน

ศิษย์คนอื่น ๆ ของท่านได้ศึกษาจากบรรดาน้องชายของท่าน และได้รับสะนัดจากท่าน ได้เข้าร่วมในมัจลิสของท่าน ได้ฟังการสอนอัลกุรอานของท่าน และได้รับประโยชน์จากท่านตามแต่เตาฟีกที่ได้รับ หลานตาของท่าน ชาห์มุฮัมมัด อิสหาก บินอัฟฎ็อล อุมะรี เป็นผู้อ่าน (กอรีย์) ในสำนักของท่าน เขาจะอ่านอัลกุรอานอันทรงเกียรติวันละหนึ่งรุกูอ์ และท่านชาห์ (ร.ฮ.) ก็จะอธิบายตัฟซีรของมัน นี่คือแนวทางของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ด้วยเช่นกัน ชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)…

...บทเรียนอัลกุรอานครั้งสุดท้ายของท่านจบลงที่อายะฮ์

اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ

«พวกท่านจงยุติธรรมเถิด มันใกล้ชิดยิ่งกว่าต่อความยำเกรง»[^1] (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:8)

ท่านชาห์อับดุลอะซีซได้เริ่มบทเรียนของท่านต่อจากจุดนั้น บทเรียนครั้งสุดท้ายของท่านจบลงที่อายะฮ์

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ

«แท้จริงผู้ที่มีเกียรติยิ่งในหมู่พวกท่าน ณ อัลลอฮ์ คือผู้ที่มีความยำเกรงยิ่งในหมู่พวกท่าน»[^2] (ซูเราะฮ์อัล-หุญุรอต 49:13)

และจากจุดนั้น ท่านชาห์มุฮัมมัด อิสหาก ผู้เป็นหลานตา (บุตรของบุตรสาว) ของท่าน ได้เริ่มบทเรียนของตนต่อไป ดังที่ปรากฏในหนังสือ "มะกอลาต ฏอรีเกาะฮ์" (مقالات طریقت)

ท่านเป็นผู้ที่หาผู้เทียบได้ยากในยุคสมัยของท่าน ทั้งในด้านความรู้และความประเสริฐ ความเข้าใจและความเฉลียวฉลาด ตลอดจนความรวดเร็วในการท่องจำ ท่านได้เริ่มการสอนและการถ่ายทอดความรู้ตั้งแต่อายุเพียงสิบห้าปี บรรดาผู้ทรงความรู้ชั้นสูงจำนวนมากได้ศึกษาหาประโยชน์จากท่าน นักศึกษาจากแว่นแคว้นต่าง ๆ ส่วนใหญ่พากันมาหาท่านด้วยความกระหายใคร่รู้ ประหนึ่งคนกระหายน้ำที่โถมเข้าหาน้ำ

เมื่ออายุได้ยี่สิบห้าปี ท่านถูกรุมเร้าด้วยโรคภัยอันสร้างความทุกข์ทรมานหลายชนิด ท่านจึงป่วยเป็นโรคซึมเศร้า (มะรอก) โรคเรื้อน และโรคด่างขาว อีกทั้งสายตาก็พร่ามัวลงไปด้วย ผู้รู้จักชีวประวัติของท่านบางคนระบุว่าท่านป่วยด้วยโรคที่สร้างความทุกข์ทรมานถึงสิบสี่ชนิด ด้วยเหตุนี้ท่านจึงมอบหน้าที่การสอนของท่านให้แก่น้องชายทั้งสองของท่าน คือ ท่านชาห์เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.) และท่านชาห์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) แต่ถึงกระนั้นท่านก็ยังคงสอนด้วยตนเองควบคู่กันไป และงานประพันธ์ การออกฟัตวา ตลอดจนการบรรยายธรรม (วะอ์ซ) ก็ยังคงดำเนินต่อไปเช่นเดิม

ทุกวันอังคาร ท่านจะบรรยายธรรมประจำสัปดาห์ ซึ่งประกอบด้วยการตัฟซีรอัลกุรอานอันทรงเกียรติ ในช่วงบั้นปลายชีวิต ท่านไม่สามารถนั่งในมัจลิสได้แม้เพียงชั่วครู่ ท่านจึงเดินไปมาระหว่างมัดเราะซะฮ์เก่ากับมัดเราะซะฮ์ใหม่ และผู้คนจำนวนมากก็ยังคงมาศึกษาหาประโยชน์จากท่านแม้ในสภาพเช่นนั้น การสอน การออกฟัตวา และการบรรยายธรรมของท่านจึงดำเนินต่อไปอย่างไม่ขาดสาย ในทำนองเดียวกัน ในช่วงระหว่างเวลาอัศรีกับมัฆริบ ท่านจะออกมายังถนนสายกลางระหว่างมัดเราะซะฮ์กับมัสญิดญามิอ์ โดยมีชายสองคนคอยประคอง ผู้คนจะรอคอยท่านอยู่ตามทาง เพื่อขอให้ท่านช่วยไขปัญหาข้อสงสัยของพวกเขา

ในบรรดาโรคภัยเหล่านี้ อาการเบื่ออาหารของท่านทวีความรุนแรงขึ้นจนถึงขั้นที่หลายต่อหลายวันท่านไม่[…]

[^1]: ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ – 8 [^2]: ซูเราะฮ์อัล-หุญุรอต – 13

...แม้แต่จะได้ชิมก็ไม่มีโอกาส และการรับประทานอาหารก็มาถึงเป็นช่วง ๆ เหมือนไข้จับสั่น ท่านได้เขียนไว้ในคำนิยมหนังสือ "มะนากิบ ไฮดะรียะฮ์" (مناقب حیدریہ) ว่า

«ข้าพเจ้าขออภัยในความบกพร่องของคำนิยมนี้ ซึ่งเกิดขึ้นเพราะเหตุขัดข้องและโรคภัยต่าง ๆ อันเป็นเหตุให้ความอยากอาหารหมดสิ้นไปโดยสิ้นเชิง และการรับประทานอาหารก็มาถึงเป็นช่วง ๆ เหมือนไข้จับสั่น ทั้งนี้น่าจะเป็นเพราะธาตุน้ำดีกำเริบ เรี่ยวแรงจึงอ่อนเปลี้ย ประสาทสัมผัสเปลี่ยนไป อวัยวะทั้งหลายอ่อนแอลง กระดูกและฟันกรามก็อ่อนแอลงด้วย»

ท่านเขียนในจดหมายถึงอะมีร ไฮดัร บิน นูรุลหุซัยน์ บิลกรามี ว่า

«หากท่านถามถึงสภาพของผู้เป็นที่รักของท่าน มันก็ย่ำแย่มาก และทรุดหนักขึ้นทุกเช้าเย็น ความเจ็บปวดทั้งภายนอกและภายในรุมเร้า ความสงบและความมั่นคงถูกพรากไป ความกระวนกระวายและความทุรนทุรายเพิ่มพูนขึ้น ทั้งหมดนี้เป็นเพราะโรคภัยซึ่งเพียงโรคใดโรคหนึ่งก็เพียงพอที่จะทำให้คนเราทุกข์ร้อนและโศกเศร้าได้แล้ว เช่น ริดสีดวง ลมคั่งในกระเพาะและลำไส้ ความอยากอาหารหมดไปถึงขนาดที่บางครั้งทั้งวันทั้งคืนไม่ได้ชิมอาหารเลย เมื่อไอระเหยพลุ่งขึ้นไปทางหัวใจ ก็เกิดอาการหายใจไม่ออก และเมื่อมันขึ้นไปถึงสมอง ก็เกิดอาการปวดศีรษะซึ่งรู้สึกเหมือนถูกสากตำครก

وَإِلَى اللهِ الْمُشْتَكٰى وَهُوَ الْمُسْتَعَانُ

"และต่ออัลลอฮ์เท่านั้นคือที่ร้องทุกข์ และพระองค์คือผู้ที่ถูกขอความช่วยเหลือ"

สภาพเช่นนี้ไม่อนุญาตให้แม้แต่จะเอ่ยคำพูดสักคำ แล้วจะไปบอกให้เขียนหนังสือสักเล่ม หรือบอกให้เขียนสารสักฉบับได้อย่างไร»

ท่านคงจะประหลาดใจว่า ทั้งที่ท่านป่วยด้วยโรคร้ายเหล่านี้ ท่านกลับยังคงเป็นผู้มีอัธยาศัยละเมียดละไม ไหวพริบปฏิภาณดี พูดจาไพเราะ และคุณลักษณะแห่งความถ่อมตน ความเบิกบาน และความรักความเมตตาของท่านก็ยังคงอยู่เช่นเดิมดังที่เป็นมาแต่แรก การได้อยู่ใกล้ชิดท่านทำให้ความคิด...

...ได้รับการขัดเกลาให้ผ่องใส ในการสนทนาเหล่านั้นจะมีข่าวคราวอันน่าอัศจรรย์ บทกวีที่คัดสรรมาแล้ว และการบรรยายถึงดินแดนอันห่างไกล ผู้คนในดินแดนเหล่านั้น และสิ่งมหัศจรรย์ต่าง ๆ ของที่นั่น ในลักษณะที่ทำให้ผู้ฟังรู้สึกว่าท่านกำลังเล่าถึงสิ่งที่ท่านได้พบเห็นด้วยตนเอง ทั้งที่ท่านไม่เคยเห็นเมืองอื่นใดนอกจากกัลกัตตาเลย แต่ท่านเป็นผู้มีสติปัญญาเฉลียวฉลาดเป็นพิเศษและมีอุปนิสัยใฝ่รู้ใฝ่ค้นคว้า ด้วยเหตุนี้ท่านจึงจดจำความรู้เหล่านี้ไว้ในความทรงจำ จากผู้คนที่เดินทางมายังดิลลีจากภายนอก และจากหนังสือที่ให้ความรู้ (ซึ่งการศึกษาหนังสือเหล่านั้นสามารถให้ความรู้สึกเสมือนได้เห็นด้วยตาตนเอง)

ผู้คนต่างมาหาท่านเพื่อรับประโยชน์ทางวิชาการ บรรดากวีและนักประพันธ์มาเพื่อรับประโยชน์ทางวรรณกรรมและนำผลงานของตนมาให้ท่านพิจารณา[^1] ผู้ขัดสนและผู้มีความจำเป็นมาเพื่อขอให้ท่านช่วยฝากฝังต่อบรรดาขุนนาง และเพื่อรับความช่วยเหลือจากท่าน เพราะชื่อเสียงในด้านจริยธรรมอันมีน้ำใจของท่านเป็นที่รู้กันทั่วไป ในทำนองเดียวกัน ผู้ป่วยก็มาหาท่านเพื่อรับยาและการรักษา ส่วนผู้ที่อยู่ในแนวทางญัซบ์และสุลูก ก็มาหาท่านเพื่อรับประโยชน์ทางจิตวิญญาณ บรรดาอุละมาอ์และมะชาอิค (ชัยค์) จากต่างถิ่น ท่านก็จะให้พักอยู่ที่บ้านของท่านและช่วยเหลือให้ความต้องการของพวกเขาสำเร็จ หากมีผู้ต่อต้านคนใด หรือบุคคลที่มีความเห็นขัดแย้งในประเด็นปัญหาศาสนาบางเรื่องมานั่งอยู่กับท่าน ท่านก็จะใช้วาทศิลป์อันน่าหลงใหลของท่าน...

[^1]: เมาลวีมุฮัมมัด หุสัยน์ อาซาด เขียนไว้ในหนังสือ "อาบ-เอ-ฮะยาต" (آبِ حیات) ว่า ชาห์นะศีรได้แต่งเฆาะซัลบทหนึ่งตามคำขอของใครบางคนในแคว้นดักกัน ซึ่งมีเราะดีฟ (คำสัมผัสท้าย) ว่า "อาติช โอ อาบ โอ ค็อก โอ บาด" (ไฟ น้ำ ดิน และลม) เขาได้อ่านเฆาะซัลบทนั้นในงานมุชาอิเราะฮ์ (งานประชุมกวี) และกล่าวว่า ผู้ใดแต่งเฆาะซัลในรูปแบบนี้ได้ ข้าพเจ้าจะยอมรับผู้นั้นเป็นครู ในงานมุชาอิเราะฮ์ครั้งต่อมา อุสตาดเซากฺ (ซึ่งเป็นศิษย์ของชาห์นะศีร) ได้อ่านเฆาะซัลในแบบเดียวกันนั้น แต่ชาห์ศอฮิบกลับวิจารณ์เขาแทนที่จะยกย่อง เมื่องานเฉลิมฉลองใกล้เข้ามา ชัยค์ (ร.ฮ.) ได้แต่งเกาะศีดะฮ์ยกย่องพระราชาในแบบเดียวกันนี้ แต่ก่อนอื่นได้นำไปหาเมาลวีชาห์อับดุลอะซีซ เพื่อขอให้ท่านตรวจดูความถูกต้องและข้อบกพร่อง ท่านฟังแล้วก็อนุญาตให้อ่านได้ แต่วะลีอะฮัด บะฮาดุร (มกุฎราชกุมาร) ได้ส่งเกาะศีดะฮ์นั้นพร้อมคำวิจารณ์ของตนไปยังชาห์ศอฮิบอีก สิ่งใดที่ท่านเขียนตอบมา ชัยค์ผู้ล่วงลับก็จะนำไปเขียนตอบไว้ ทำให้กำลังใจของท่านเข้มแข็งยิ่งขึ้น และท่านได้ไปอ่านเกาะศีดะฮ์ในราชสำนัก (สรุปจากหนังสืออาบ-เอ-ฮะยาต หน้า 452–453 โดยผู้เขียน)

ไฟกับน้ำ และสิ่งที่ขัดแย้งกันให้กลับกลมกลืนเป็นหนึ่งเดียวกันได้ และผู้ฟังก็จะลุกออกไปด้วยความเห็นพ้องและมีความคิดเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับท่าน

ชัยค์มุห์สิน บิน ยะห์ยา อัต-ติรฮุตี เขียนไว้ในหนังสือ "อัล-ยานิอุล-ญะนี" (اليانع الجني) ว่า

«ท่านดำรงอยู่ในตำแหน่งแห่งความประเสริฐ ความสมบูรณ์ ชื่อเสียง และการเป็นที่ยอมรับถึงขั้นที่ผู้คนทั่วทุกสารทิศของอินเดียภาคภูมิใจที่ได้สังกัดอยู่กับท่าน ไม่เพียงเท่านั้น แม้แต่การมีความสัมพันธ์เพียงเล็กน้อยกับลูกศิษย์และผู้ที่เกี่ยวข้องกับท่านก็ยังถือเป็นเกียรติ...... ในบรรดาความสมบูรณ์ของท่านซึ่งไม่มีผู้ใดร่วมสมัยเทียบเคียงได้นั้น ได้แก่ ความเฉียบไวทางปัญญาและการโต้ตอบได้ฉับพลัน ด้วยเหตุนี้ท่านจึงมีชัยในการโต้วาที และทำให้คู่สนทนาไม่อาจโต้ตอบได้ และในบรรดาความสมบูรณ์ของท่านยังมีความเชี่ยวชาญในการใช้ถ้อยคำ ความงดงามของการสื่อความ และความดีเด่นของงานเขียน ซึ่งผู้มีวิจารณญาณยอมรับว่าท่านเหนือกว่าทุกคน»

ในทำนองเดียวกัน ความสมบูรณ์ประการหนึ่งของท่านคือ ฟิรอสะฮ์ (ญาณหยั่งรู้) อันไม่มีผู้ใดเสมอเหมือน ซึ่งอัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ประทานความสามารถพิเศษในการตีความความฝันแก่ท่านผ่านทางนั้น ท่านตีความความฝันได้อย่างที่เป็นจริงครบถ้วน และราวกับเป็นสิ่งที่ท่านได้เห็นด้วยตาตนเอง ความสามารถเช่นนี้เป็นสิ่งที่มีอยู่เฉพาะในหมู่ผู้มีจิตใจบริสุทธิ์อย่างยิ่งเท่านั้น นอกเหนือจากนี้ ท่านยังมีคุณความดีและความสมบูรณ์อีกมากมาย โดยสรุปอาจกล่าวได้ว่า อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงรวบรวมคุณความดีอันหลากหลายนานาประการไว้ในตัวท่าน ซึ่งกระจัดกระจายอยู่ในหมู่ผู้คนแห่งยุคสมัย หากกวีผู้ประพันธ์บทกวีต่อไปนี้ได้เห็นท่าน เขาคงประจักษ์ชัดว่าแม้ถ้อยคำเกินจริงของเขาเองก็ยังไม่เพียงพอ

ولم أر أمثال الرجال تفاوتا لدى المجد حتى عُدَّ ألفٌ بواحد

«ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นสิ่งใดที่มีความแตกต่างของระดับชั้นดังเช่นมนุษย์ ถึงขนาดที่มนุษย์หนึ่งพันคนถูกนับเท่ากับคนเพียงคนเดียว»

ในสภาพเช่นนี้ ใครเล่าจะสามารถนับเกียรติคุณและคุณความดีของท่านได้หมด? ผลงานเขียนทั้งหมดของท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) โดยทั่วไปเป็นที่ยกย่องและยอมรับในแวดวงอุละมาอ์ และถูกนำมาใช้เป็นหลักฐานอ้างอิง ลีลาการเขียนของท่านมีพลัง ความไพเราะคมคาย และความลื่นไหลถึงขั้นที่

หูได้ลิ้มรสความหวานจากถ้อยคำของท่าน และหัวใจได้รับความปีติยินดี ถ้อยคำของท่านมีพลังแห่งความประทับใจและการโน้มน้าวถึงขนาดที่ยากจะไม่หวั่นไหวและไม่เห็นพ้องด้วย หากท่านพบงานเขียนใดที่อ่อนแอและน่าคัดค้าน ท่านก็จะหักล้างมันด้วยลีลาอันงดงามยิ่ง ในประเด็นทางวิชาอิลมุลกะลาม ลัทธิชีอะฮ์เป็นหัวข้อเฉพาะที่ท่านอภิปรายและวิพากษ์ ท่านได้อภิปรายเรื่องนี้ด้วยวิธีการแบบนักวิชาการและนักเทววิทยา จนถึงทุกวันนี้ยังไม่มีผู้ใดตอบโต้ได้อย่างหนักแน่นสมบูรณ์

ผลงานที่มีชื่อเสียงของท่านได้แก่หนังสือเหล่านี้:

ตัฟซีรอัลกุรอานชื่อ "ฟัตหุลอะซีซ" (فتح العزیز) ซึ่งท่านบอกให้ผู้อื่นจดขณะที่ป่วยหนักและอ่อนแรง ตัฟซีรนี้มีหลายเล่มใหญ่ ส่วนใหญ่สูญหายไปในเหตุการณ์ความวุ่นวายปี ค.ศ. 1857 เหลือเพียงสองเล่มแรกและเล่มสุดท้ายเท่านั้น ในบรรดาผลงานเหล่านั้นคือ "อัลฟะตาวา ฟิลมะซาอิลิลมุชกิละฮ์" (الفتاوی فی المسائل المشکلۃ)[^1] ซึ่งเดิมหนามาก แต่ปัจจุบันพบเพียงฉบับสรุปสองเล่ม ในบรรดาหนังสือเหล่านั้นคือ "ตุห์ฟะฮ์ อิษนา อะชะริยะฮ์" (تحفۂ اثنا عشریہ) (ซึ่งเป็นการวิพากษ์และหักล้างลัทธิชีอะฮ์) เป็นหนังสือที่ไม่มีเล่มใดเทียบได้ หนังสืออื่น ๆ ได้แก่ "บุสตานุลมุหัดดิษีน" (بستان المحدثین)[^2] ซึ่งเป็นบัญชีรายชื่อและชีวประวัติโดยละเอียดของตำราหะดีษและนักหะดีษ แต่ยังไม่สมบูรณ์ "อัลอุญาละฮ์ อันนาฟิอะฮ์" (العجالۃ النافعۃ) เป็นจุลสารภาษาเปอร์เซียว่าด้วยอุศูลุลหะดีษ นอกจากนี้ยังมีจุลสารสำหรับให้นักศึกษาหะดีษท่องจำ "มีซานุลบะลาเฆาะฮ์" (میزان البلاغۃ) เป็นตำราหลักชั้นยอดในวิชาวาทศิลป์ (อิลมุลบะลาเฆาะฮ์) ในทำนองเดียวกัน "มีซานุลกะลาม" (میزان الکلام) เป็นตำราหลักในวิชาอิลมุลกะลาม จุลสาร "อัสสิรรุลญะลีล ฟี มัสอะละติตตัฟฎีล" (السر الجلیل فی مسئلۃ التفضیل) ว่าด้วยความแตกต่างในลำดับฐานะของคุละฟาอ์ อัรรอชิดีน (ร.ฎ.) และจุลสาร "สิรรุชชะฮาดะตัยน์" (سر الشہادتین) ซึ่งว่าด้วยการเป็นชะฮีด…

[^1]: ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) มีฐานะสูงส่งยิ่งในวิชาฟิกฮ์ฮะนะฟี ท่านมีความรู้ลึกซึ้งสมบูรณ์และความเข้าใจทางฟิกฮ์อย่างแท้จริงในวิชานี้ และในทัศนะของผู้รู้บางท่าน ในด้านนี้ท่านเหนือกว่าแม้แต่ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) (ผู้ประพันธ์)

[^2]: จากหนังสือเล่มนี้ทำให้ทราบถึงความกว้างขวางแห่งความรู้ของท่านชาห์ในเรื่องชั้นต่าง ๆ ของนักหะดีษและตำราหะดีษ

หนังสืออีกเล่มหนึ่งที่ดีเยี่ยมคือหนังสือว่าด้วยเรื่องท่านหะซะนัยน์ (ร.ฎ.) อีกเล่มหนึ่งว่าด้วยวงศ์ตระกูล และอีกเล่มหนึ่งว่าด้วยการตีความความฝัน นอกจากนี้ยังมีหนังสืออื่นๆ อีก ในบรรดาตำราตรรกศาสตร์และปรัชญา ท่านได้เขียนหะชิยะฮ์ (อรรถาธิบายประกอบ) ไว้บน "มีร ซาฮิด ริซาละฮ์" "มีร ซาฮิด มุลลา ญะลาล" และ "มีร ซาฮิด ชัรห์ อัล-มะวากิฟ" นอกจากนี้ยังมีหะชิยะฮ์ของท่านชื่อ "อะซีซียะฮ์" บน "หะชิยะฮ์ มุลลา กูซุจ" และมีหะชิยะฮ์ของท่านบน "ชัรห์ ฮิดายะฮ์ อัล-หิกมะฮ์" (شرح هداية الحكمة) ของศ็อดรอ ชีรอซี ท่านยังได้เขียนอรรถาธิบาย "อุรญูซะฮ์ อัล-อัศมะอี" (أرجوزة الأصمعي) และมีจดหมายจำนวนมากที่ท่านเขียนถึงอุละมาอ์และนักประพันธ์ ท่านยังได้ประพันธ์ตัคมีส (การขยายบทกวีเป็นห้าวรรค) อันประณีตจากบทกวีเกาะศีดะฮ์ที่ลงท้ายด้วยอักษรบาอ์และอักษรฮัมซะฮ์ของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน[^1] ในด้านร้อยกรองและร้อยแก้ว พลังแห่งการเขียน ความงามแห่งสำนวน และความไพเราะของการถ่ายทอด ท่านไม่มีผู้ใดเทียบเทียม งานเขียนของท่านเป็นตัวอย่างที่ดีของความเฉียบพลันฉับไว ความลื่นไหลของปากกา และการเขียนได้อย่างรวดเร็ว

ท่านถึงแก่กรรมหลังละหมาดศุบห์ วันอาทิตย์ที่ 7 เดือนเชาวาล ฮ.ศ. 1239 ด้วยวัยแปดสิบปี หลุมฝังศพของท่านอยู่นอกเมืองดิลลี ใกล้กับหลุมฝังศพของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน[^2]

[ผลงานด้าน]การ[…]และการทำให้สมบูรณ์ของท่านชาห์ […]

ผลงานด้านการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่านชาห์ (ร.ฮ.) นั้น เราสามารถแบ่งออกได้เป็นห้าด้าน

1. การแปลอัลกุรอานอันทรงเกียรติ การเผยแพร่คำสอนและเนื้อหาของอัลกุรอานอย่างกว้างขวางในหมู่มุสลิม และด้วยวิธีนี้ เพื่อปรับปรุงแก้ไขอะกีดะฮ์ และความพยายามที่จะสร้างความสัมพันธ์โดยตรงระหว่างสามัญชนกับศาสนาอันบริสุทธิ์

[^1]: ถ้อยคำภาษาอาหรับของท่านชาห์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเกาะศีดะฮ์ลามียะฮ์ของท่าน (ซึ่งยกมาไว้ในชีวประวัติของท่านใน "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر)) เป็นแบบอย่างชั้นสูงของภาษาอาหรับ และในด้านนี้ท่านดูจะเหนือกว่าแม้แต่ถ้อยคำภาษาอาหรับของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ด้วยซ้ำ ภาษาอาหรับที่เปี่ยมด้วยความเป็นเจ้าของภาษาเช่นนี้ ปรากฏต่อมาในถ้อยคำภาษาอาหรับของมุฟตีศ็อดรุดดีน ข่าน ศิษย์ผู้ปราดเปรื่องของท่าน โปรดดูบทกวีที่ยกมาเป็นตัวอย่างใน "อัษษะกอฟะฮ์ อัลอิสลามิยะฮ์ ฟิลฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) และใน "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" ในชีวประวัติของท่านมุฟตี (ผู้ประพันธ์)

[^2]: "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" เล่ม […] หน้า 268–276 โดยย่อเล็กน้อย

1. การเผยแผ่หะดีษ การฟื้นฟูสายการสอนและการให้อิญาซะฮ์ (การอนุญาตให้ถ่ายทอด) หะดีษ การจัดตั้งวงศึกษาหะดีษ และการอบรมบ่มเพาะครูผู้สอนหะดีษและผู้อธิบายตำราหะดีษ

1. การต่อต้านฟิตนะฮ์ของลัทธิรอฟิฎและชีอะฮ์ที่โจมตีบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และการป้องกันความพยายามและแผนการที่มุ่งทำให้อัลกุรอานอันยิ่งใหญ่ถูกกล่าวหาว่ามีตำหนิและเป็นที่น่าสงสัย

1. การฟื้นฟูญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ และการรับมือกับภัยคุกคามและการท้าทายอันใหญ่หลวงที่มีต่ออำนาจการปกครองของอิสลามและเสรีภาพของชาวมุสลิมในฮินดูสถาน

1. การอบรมบ่มเพาะบุคลากรผู้ปฏิบัติงาน ที่จะทำงานด้านดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปให้สอดคล้องกับสภาพการณ์ ความจำเป็นของยุคสมัย และข้อเรียกร้องที่แท้จริงของศาสนา

การเผยแผ่และการเผยแพร่อัลกุรอาน

ในส่วนที่เกี่ยวกับการนำอัลกุรอานอันทรงเกียรติไปสู่สามัญชน และความพยายามที่จะใช้อัลกุรอานเป็นสื่อในการแก้ไขอะกีดะฮ์ที่ผิดพลาดและประเพณีที่เสื่อมเสีย ตลอดจนสร้างความผูกพันกับอัลลอฮ์นั้น ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้พัฒนางานของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่านในด้านนี้ให้ก้าวหน้าไปอย่างมาก และทำให้งานนี้แพร่หลายและกว้างขวางยิ่งขึ้น การสอนอัลกุรอานของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ดำเนินมาถึงอายะฮ์ในซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์

اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ

«พวกเจ้าจงยุติธรรมเถิด มันใกล้ชิดยิ่งกว่าต่อความยำเกรง»

แล้วท่านก็ถึงแก่กรรม ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) จึงเริ่มการสอนต่อจากจุดนั้น และดำเนินมาถึงอายะฮ์ในซูเราะฮ์อัล-หุญุรอต

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ

«แท้จริงผู้ที่มีเกียรติยิ่งที่สุดในหมู่พวกเจ้า ณ อัลลอฮ์ คือผู้ที่ยำเกรงที่สุดในหมู่พวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-หุญุรอต 49:13)

แล้วการสอนนี้ก็สิ้นสุดลงพร้อมกับชีวิตของท่าน หลังจากท่านถึงแก่กรรม หลานตาของท่าน (ผู้ได้รับการอบรมบ่มเพาะจากท่านโดยสมบูรณ์และเป็นผู้สืบทอดที่แท้จริงของท่าน) คือ ท่านชาห์มุหัมมัด อิสหาก (ร.ฮ.) ก็ได้เริ่มการสอนต่อไป

ชั้นเรียนอัลกุรอานของท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) จัดขึ้นทุกสัปดาห์ในวันอังคารและวันศุกร์ บุคคลชั้นสูงทั้งหลายตลอดจนสามัญชนต่างเข้าร่วมด้วยความกระตือรือร้นและความปีติยิ่ง ในชั้นเรียนนี้ อุปนิสัยของท่านแสดงออกอย่างเต็มเปี่ยม และเนื้อหาสาระก็หลั่งไหลออกมาดุจกระแสน้ำเชี่ยว[^1] ด้วยชั้นเรียนนี้ ความนิยมชมชอบต่ออัลกุรอานได้แพร่หลายไปทั่วนครหลวงดิลลี (ซึ่งเป็นศูนย์กลางของอุละมาอ์และผู้ทรงความรู้ด้วย) กระแสอันทรงพลังแห่งการปฏิรูปอะกีดะฮ์ได้เกิดขึ้น และได้เริ่มต้นสายธารอันประเสริฐแห่งการแปลอัลกุรอานและชั้นเรียนตัฟซีร ซึ่งยังคงดำเนินอยู่ในอนุทวีปนี้จนถึงปัจจุบัน และด้วยสายธารนี้ มนุษย์นับแสนได้รับการปฏิรูป หัวใจและจิตใจของพวกเขาได้รู้จักความหวานชื่นแห่งเตาฮีดและความอร่อยล้ำของอัลกุรอาน แม้แต่ในมัดเราะซะฮ์อาหรับเอง ด้วยอิทธิพลของอุละมาอ์ผู้ได้รับประโยชน์และการอบรมจากชั้นเรียนนี้ ก็ได้เริ่มมีการสอนและทำความเข้าใจตัวบทอัลกุรอาน ซึ่งเดิมในหลักสูตรการเรียนนั้นได้รับพื้นที่เพียงเพื่อการได้รับบะเราะกะฮ์ในรูปของตัฟซีรฉบับย่อเท่านั้น[^2] และมนต์ขลังที่อุละมาอ์ฝ่ายโลกได้แผ่ขยายไว้ว่า การเผยแพร่อัลกุรอานในหมู่สามัญชนเป็นภัยใหญ่ทางศาสนา และเป็นบ่อเกิดของความหลงผิดนั้น ได้ถูกทำลายลง ในเรื่องนี้มีความกังวลแอบแฝงอยู่ว่า สามัญชนจะหลุดพ้นจากมือของอุละมาอ์และนักบวชอาชีพเหล่านี้ ผู้ซึ่งทำให้อัลกุรอานกลายเป็นปริศนา และพยายามกันสามัญชนให้อยู่ห่างจากมัน

ผลงานทางวิชาการและการปฏิรูปชิ้นที่สองของท่านชาห์ (ร.ฮ.) อยู่ในรูปของ «ตัฟซีรฟัตหุลอะซีซ» (تفسیر فتح العزیز) ซึ่งได้รับชื่อเรียกว่า «ตัฟซีรอะซีซี» และ «บุสตานุตตะฟาซีร» ด้วย นี่เป็นงานประพันธ์อิสระที่ท่านชาห์ (ร.ฮ.) บอกให้จดอย่างเป็นระบบ ตามคำชี้แจงของท่านชาห์เอง ตัฟซีรนี้ครอบคลุมซูเราะฮ์อัลฟาติหะฮ์ ซูเราะฮ์อัลบะเกาะเราะฮ์ แล้วตั้งแต่ซูเราะฮ์อัลมุลก์จนจบอัลกุรอาน[^3] แต่ซูเราะฮ์อัลบะเกาะเราะฮ์ไม่เสร็จสมบูรณ์ (ด้วยสาเหตุที่ไม่อาจทราบได้) ส่วนที่ได้รับการตีพิมพ์มีเพียงจนถึงอายะฮ์ «أَنْ تَصُوْمُوْا خَيْرٌ لَّكُمْ» ใกล้ราวหนึ่งในสี่ของญุซอ์ที่สองเท่านั้น ต้นฉบับภาษาเปอร์เซียของตัฟซีร…

[^1]: ดู มัลฟูซาตของท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) หน้า 2 [^2]: ในหลักสูตรเก่า มีการสอนญะลาลัยน์ฉบับสมบูรณ์และบัยฎอวีย์ (ซูเราะฮ์อัลบะเกาะเราะฮ์) แต่ไม่มีธรรมเนียมการแปลและตัฟซีรตัวบทอัลกุรอานทั้งเล่ม [^3]: บทนำ «ตัฟซีรฟัตหุลอะซีซ» โดยท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) หน้า 3 จากบทนำนี้ยังทราบด้วยว่า งานประพันธ์ชิ้นนี้เริ่มต้นขึ้นในปี ฮ.ศ. 1208 ตามการริเริ่มและการเรียกร้องของพี่ชาย เมาลานามุฮัมมัด บิน ชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)

มีการตีพิมพ์หลายฉบับ หนังสือเล่มนี้มีสามเล่ม เล่มแรกเริ่มตั้งแต่ซูเราะฮ์อัล-ฟาติหะฮ์จนเกือบถึงหนึ่งในสี่ของญุซอ์ที่สอง เล่มที่สองเริ่มตั้งแต่ซูเราะฮ์อัล-มุลก์ (ญุซอ์ที่ 29) จนถึงท้ายซูเราะฮ์อัล-มุรสะลาต และเล่มที่สามเริ่มตั้งแต่ซูเราะฮ์ "อัมมะ ยะตะสาอะลูน" (ซูเราะฮ์อัน-นะบะอ์) ไปจนถึงตอนท้ายของอัลกุรอาน คือจนจบซูเราะฮ์อัน-นาส

หลังจากท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) แล้ว อัลลามะฮ์ หัยดัร อะลี ฟัยฎ์อาบาดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1299) ศิษย์ผู้เป็นเลิศของท่าน ผู้แต่ง "มุนตะฮัล กะลาม" ได้เขียนภาคต่อให้สมบูรณ์ ผู้แต่ง "มะกอลาต ฏอรีก็อต" เขียนไว้ว่า: «เมาละวี หัยดัร อะลี ผู้แต่ง "มุนตะฮัล กะลาม" ได้เขียนภาคต่อของตัฟซีร "ฟัตหุล อะซีซ" จำนวนยี่สิบหกเล่ม ตามความประสงค์ของสิกันดัร เบกุม ผู้ปกครองโภปาล ซึ่งผู้เขียนได้เห็นด้วยตนเอง»[^1]

ภาคต่อนี้มีเก็บรักษาไว้ในห้องสมุดของนัดวะตุล อุละมาอ์เพียงจนจบญุซอ์ที่ห้าเท่านั้น โดยขาดไปหนึ่งสองแผ่นในตอนต้น

มีหนังสือเล่มหนึ่ง (ภาษาอุรดู) ชื่อ "ตัฟซีร อะซีซี" หรือที่รู้จักกันในชื่อ "วะอ์ซ อะซีซี" ซึ่งพิมพ์โดยโรงพิมพ์อันศอรี ดิลลี ก็มีอยู่เช่นกัน ตามคำชี้แจงของผู้เรียบเรียงคือ อบุล ฟะรีด มุหัมมัด อิมามุดดีน ในหนังสือเล่มนั้นได้บันทึกบทเรียนอัลกุรอานและหะดีษของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) (ซึ่งจัดขึ้นทุกวันอังคารและวันศุกร์) ไว้ หนังสือนี้เรียบเรียงขึ้นในปี ฮ.ศ. 1259 และครอบคลุมตั้งแต่ซูเราะฮ์อัล-มุอ์มินูนจนถึงซูเราะฮ์อัศ-ศอฟฟาต

แต่ถึงแม้ตัฟซีรนี้จะไม่สมบูรณ์ ก็ยังมีข้อคิดอันละเอียดอ่อนและผลการค้นคว้ามากมายที่ไม่พบในตัฟซีรที่มีชื่อเสียงหลายเล่ม ในบทเรียนตัฟซีรของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) และในหนังสือ "ตัฟซีร ฟัตหุล อะซีซ" ของท่าน ได้มีการอภิปรายอย่างลึกซึ้งเป็นพิเศษในประเด็นต่าง ๆ ที่อุละมาอ์ในยุคนั้นมิได้ใช้การค้นคว้าและความชัดเจนในการอธิบาย และด้วยเหตุนี้ประชาชนจำนวนมากจึงตกอยู่ในความเชื่อที่ผิดเพี้ยนและการกระทำที่เป็นชิริก ตัวอย่างเช่น การอธิบายอายะฮ์

وَمَآ أُهِلَّ بِهِۦ لِغَيْرِ ٱللَّهِ

«และสิ่งที่ถูกเปล่งนามอื่นจากอัลลอฮ์ในการเชือดมัน»

ซึ่งเป็นหนึ่งในส่วนพิเศษของหนังสือเล่มนี้ ในทำนองเดียวกัน การอภิปรายเรื่องไสยศาสตร์ (ภายใต้อายะฮ์ "وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ" ฯลฯ)

[^1]: มะกอลาต ฏอรีก็อต หน้า 33

และการวิเคราะห์ค้นคว้าอันหาได้ยากเกี่ยวกับอายะฮ์อื่น ๆ บางอายะฮ์ ก็เป็นส่วนหนึ่งของลักษณะเด่นของหนังสือเล่มนี้

การสอนและการเผยแผ่หะดีษ

ในส่วนที่เกี่ยวกับการสอนหะดีษ ตลอดจนการเผยแผ่และการเอาใจใส่ต่อหะดีษนั้น หาตัวอย่างเปรียบเทียบได้ยากในประวัติศาสตร์ทางวิชาการและศาสนาของอินเดีย ระยะเวลาการสอนหะดีษของท่านกินเวลาประมาณหกสิบปี ในช่วงเวลานี้ท่านมิได้เพียงสอนตำราเศาะฮีห์ (อัศ-ศิฮาห์) เท่านั้น หากยังได้ประพันธ์หนังสืออันทรงคุณประโยชน์ เช่น «บุสตานุล มุหัดดิษีน» (بستان المحدثین) และ «อัล-อุญาละฮ์ อัน-นาฟิอะฮ์» (العجالة النافعة) ซึ่งได้ปลูกฝังรสนิยมที่ถูกต้องในวิชาหะดีษ ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับชั้นต่าง ๆ ของตำราหะดีษ การรู้จักสถานะของบรรดามุหัดดิษ และความคุ้นเคยกับหลักวิชา ซึ่งเป็นการกลั่นเอาสาระจากหน้ากระดาษนับร้อย ๆ หน้ามาไว้ […] จากท่านได้เกิดศิษย์ด้านหะดีษที่เป็นครูผู้มีความรู้และ[…] ผู้ซึ่งทำให้การสอนหะดีษแพร่หลายไปทั่ว ไม่เพียงแต่ในอินเดียเท่านั้น แต่ยังรวมถึงแคว้นหิญาซด้วย และได้ทำให้โลกทั้งโลกเป็นหนี้บุญคุณ จำนวนศิษย์ผู้เปี่ยมความสามารถของท่าน ซึ่งชีวประวัติโดยย่อของพวกเขามีอยู่ในเล่มที่เจ็ดของ «นุซฮะตุล เคาะวาฏิร» (نزهة الخواطر) นั้นมีมากมาย ในที่นี้จะกล่าวเฉพาะบุคคลที่ได้ตั้งวงสอนหะดีษขึ้น และจากพวกเขาได้เกิดชัยค์และครูหะดีษรุ่นต่อมา ได้แก่

เมาลานาชาห์มุฮัมมัด อิสหาก ดิฮ์ลวี, เมาลานาชาห์มุฮัมมัด ยะอ์กูบ ดิฮ์ลวี, มุฟตีอิลาฮีบัคช์ กานด์ฮ์ลวี, เมาลานาสัยยิด เอาลาด หะซัน เกาะนูญี, มีรซาหะซัน อะลี ชาฟิอี ลัคเนาวี, เมาลานาหุซัยน์ อะห์มัด มะลีหาบาดี มุหัดดิษ, เมาลานาหัยดัร อะลี ฏองกี, เมาลานาคุร็อม อะลี บิลฮูรี, มุฟตีศ็อดรุดดีน ดิฮ์ลวี, เมาลานามุฟตีอะลี กะบีร มัจญ์ลีชะฮ์รี และเมาลานาสัยยิดกุฏบุลฮุดา หะซะนี รออ์ บะเรลวี

นอกจากนี้ บุคคลที่ได้รับสะนัดหะดีษจากท่านมีรายชื่อยาวเหยียดจนยากจะรวบรวมได้ครบถ้วน ในที่นี้จะบันทึกเพียงนามของบางท่านที่มีความโดดเด่นเป็นพิเศษ ไม่ว่าด้วยคุณสมบัติอันสมบูรณ์ด้านอื่น ๆ ด้วยสายตะริเกาะฮ์ หรือด้วยชื่อเสียงของพวกเขา:

• ท่านชาห์ฆุลาม อะลี ดิฮ์ลวี (เคาะลีฟะฮ์คนสำคัญที่สุดของท่านมีรซามัซฮัร ญาน ญานาน (ร.ฮ.))
• ท่านชาห์อบูสะอีด ดิฮ์ลวี (เคาะลีฟะฮ์ของท่านชาห์ฆุลาม อะลี (ร.ฮ.))
• ท่านชาห์อะห์มัด สะอีด ดิฮ์ลวี (เคาะลีฟะฮ์ของท่านชาห์ฆุลาม อะลี (ร.ฮ.))

• ท่านเมาลานา ฟัฎลุรเราะห์มาน กันญ์ มุรอดาบาดี (ร.ฮ.) (เคาะลีฟะฮ์ของท่านชาห์ มุฮัมมัด อาฟาก ดิฮ์ลาวี)
• เมาลานา บุซุรก์ อะลี มาร์ฮะรอวี (อาจารย์ของมุฟตี อินายัต อะห์มัด กาโกรอวี)
• ชาห์ บิชาเราะตุลลอฮ์ บะฮ์รออิจี (ชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ท่านหนึ่งแห่งสายมุญัดดิดียะฮ์)
• ชาห์ ปะนาห์ อะฏออ์ ซะโลโนวี (ชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ท่านหนึ่งแห่งสายจิชตียะฮ์ นิซอมียะฮ์ ซึ่งได้รับอิญาซะฮ์โดยทางจดหมาย)
• ชัยค์ ซุฮูรุลหัก ผุลวารอวี

ในบรรดาศิษย์ด้านหะดีษและชัยค์ผู้ผ่านการอบรมเหล่านี้ การเผยแผ่หะดีษที่ยิ่งใหญ่ที่สุดเกิดขึ้นโดยผ่านท่านชาห์ มุฮัมมัด อิสหาก ผู้ซึ่งได้อพยพไปยังมักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์ในปี ฮ.ศ. 1258 และอุละมาอ์ผู้โดดเด่นที่สุดแห่งหิญาซได้รับสายรายงาน (สะนัด) หะดีษจากท่าน

ในบรรดาศิษย์ของท่าน ได้แก่ เมาลานา ซัยยิด นะซีร หุเซน มุหัดดิษ ดิฮ์ลาวี (ร.ฮ.) ผู้เป็นที่รู้จักในนาม "มียาน ศอฮิบ", กอรี อับดุรเราะห์มาน ปานีปะตี, เมาลานา ซัยยิด อาลิม อะลี มุรอดาบาดี, เมาลานา มุฟตี อับดุลก็อยยูม บุตรของเมาลานา อับดุลหัยย์ บุฎฮานะวี (เคาะลีฟะฮ์คนสำคัญของท่านซัยยิด [อะห์มัด] ชะฮีด), ท่านเมาลานา ฟัฎลุรเราะห์มาน กันญ์ มุรอดาบาดี (ร.ฮ.), นะวาบ กุฏบุดดีน ดิฮ์ลาวี (ผู้แต่ง "มะซอฮิรุลหัก"), เมาลานา อะห์มัด อะลี สะฮารันปูรี (ผู้เขียนอรรถาธิบายประกอบและผู้จัดพิมพ์ "เศาะฮีหฺ อัลบุคอรี"), มุฟตี อินายัต อะห์มัด กาโกรอวี, อุสตาซุลอุละมาอ์ เมาลานา ลุฏฟุลลอฮ์ อะลีกัรฮี และอุละมาอ์อีกเป็นจำนวนมาก ซึ่งรายชื่อของพวกเขายาวเหยียด ตามคำกล่าวของผู้แต่ง "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) สายรายงานหะดีษนี้เองที่ยังคงสืบทอดอยู่ในอินเดีย

ในบรรดาศิษย์ของท่านชาห์ มุฮัมมัด อิสหาก (ร.ฮ.) เพียงเมาลานา ซัยยิด นะซีร หุเซน มุหัดดิษ ดิฮ์ลาวี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1320) ผู้เดียว ก็ได้สอนหะดีษในเดลีเป็นเวลาหลายสิบปี และจากการสอนของท่านได้เกิดผู้เผยแผ่และผู้อธิบายหะดีษผู้ทรงเกียรติจำนวนมาก ในจำนวนนั้นมีเมาลานา อับดุลมันนาน วะซีราบาดี (ซึ่งมีศิษย์จำนวนมากกำลังสอนและถ่ายทอดความรู้อยู่ในแคว้นปัญจาบ), อาริฟบิลลาฮ์ ซัยยิด อับดุลลอฮ์ ฆัซนะวี อัมฤตสะรี และบุตรของท่าน

บุตรผู้ทรงเกียรติของท่าน คือเมาลานาซัยยิด อับดุลญับบาร ฆัซนะวี อัมฤตสะรี (บิดาของเมาลานาซัยยิด ดาวูด ฆัซนะวี), เมาลานาชัมซุลหัก ดิยานะวี ผู้แต่ง «ฆอยะตุลมักศูด» (غاية المقصود), เมาลานามุฮัมมัด หุซัยน์ บะฏาละวี, เมาลานาฆุลาม เราะซูล กิลอะวี, เมาลานามุฮัมมัด บะชีร ซะฮ์ซะวานี, เมาลานาอะมีร อะห์มัด ซะฮ์ซะวานี, เมาลานาหาฟิซ อับดุลลอฮ์ ฆอซีปูรี, อบูมุฮัมมัด เมาลานาอิบรอฮีม อาระวี ผู้แต่ง «ฏ็อรีกุนนะญาฮ์» (طريق النجاة), เมาลานาซัยยิด อะมีร อะลี มะลีฮ์อาบาดี, เมาลานาอับดุรเราะห์มาน มุบาร็อกปูรี ผู้แต่ง «ตุห์ฟะตุลอะห์วะซี» (تحفة الأحوذي) และ (ในหมู่อุละมาอ์อาหรับ) ชัยค์อับดุลลอฮ์ บิน อิดรีส อัลหะสะนี อัสสะนูซี, ชัยค์มุฮัมมัด บิน นาศิร อันนัจญ์ดี และชัยค์สะอัด บิน อะห์มัด บิน อะตีก อันนัจญ์ดี รายนามเหล่านี้เพียงพอที่จะประเมินถึงความกว้างขวางและคุณประโยชน์ของการสอนนี้

ในบรรดาศิษย์ของท่านชาห์มุฮัมมัด อิสหาก ยังมีท่านชาห์อับดุลฆอนี มุฮาญิร มะดะนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1296) ซึ่งเหล่าอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่และคณาจารย์หะดีษแห่งอินเดียได้รับเกียรติเป็นศิษย์ของท่าน และด้วยท่าน อินเดียทั้งประเทศได้สว่างไสวและเฟื่องฟูด้วยรัศมีแห่งหะดีษ วงการเรียนการสอนและมัดเราะซะฮ์อาหรับทั้งหลายในยุคนั้นล้วนมีเกียรติสืบสายมาจากท่าน ท่านเมาลานาเราะชีด อะห์มัด กังโกฮี (ร.ฮ.) และท่านเมาลานามุฮัมมัด กอซิม นาโนตะวี (ร.ฮ.) (ผู้ก่อตั้งดารุลอุลูม เดโอบันด์) เป็นศิษย์ผู้มีชื่อเสียงของท่าน ในบรรดาศิษย์คนสำคัญของท่านเมาลานาเราะชีด อะห์มัด กังโกฮี (ร.ฮ.) นั้น เพียงเอ่ยนามเมาลานามุฮัมมัด ยะห์ยา กันดะละวี (ร.ฮ.) และท่านเมาลานาเคาะลีล อะห์มัด สะฮารันปูรี (ร.ฮ.) ผู้แต่ง «บัซลุลมัจญ์ฮูด» (بذل المجهود) ก็เพียงพอแล้ว ในบรรดาศิษย์ของเมาลานาเคาะลีล อะห์มัด สะฮารันปูรี (ร.ฮ.) เพียงเอ่ยนามท่านชัยค์ุลหะดีษ เมาลานามุฮัมมัด ซะกะริยา กันดะละวี ผู้แต่ง «เอาญะซุลมะสาลิก» (أوجز المسالك) เป็นต้น ก็เพียงพอแล้ว ในบรรดาศิษย์ของเมาลานามุฮัมมัด กอซิม ได้แก่ เมาลานาซัยยิด อะห์มัด หะสัน อัมโรฮะวี และชัยค์ุลฮินด์ เมาลานามะห์มูด หะสัน เดโอบันดี และในบรรดาศิษย์ของท่าน (ชัยค์ุลฮินด์) ได้แก่ เมาลานาซัยยิด อันวัร ชาห์ กัชมีรี และเมาลานาซัยยิด หุซัยน์ อะห์มัด มะดะนี ซึ่งชื่อและผลงานของท่านเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องแนะนำ ท่านชาห์ […]

...ความสูงส่งของสายสืบทอด (อิสนาด) ความกว้างขวางของประโยชน์ที่แผ่ไปถึงผู้คน และฐานะอันสูงส่ง การศึกษาหนังสือที่มีชื่อเสียงของศิษย์คนสำคัญของท่าน คือเมาลานามุห์ซิน บิน ยะห์ยา อัต-ติรฮุตี ชื่อ "อัล-ยานิอุล ญะนี ฟี อะซานีดิช ชัยค์ อับดิล ฆอนี" (اليانع الجني في أسانيد الشيخ عبد الغني) จะช่วยเพิ่มพูนความรู้และความเข้าใจอันลึกซึ้ง

การปกป้องซุนนะฮ์และการโต้ตอบชีอะฮ์

สำหรับผลงานในการเผชิญหน้ากับฟิตนะฮ์ของลัทธิรอฟิเฎาะฮ์และชีอะฮ์ และการปกป้องอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ให้พ้นจากอิทธิพลของมันนั้น ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ได้เริ่มต้นไว้ด้วยหนังสืออันหาที่เปรียบมิได้ของท่าน คือ "อิซาละตุล เคาะฟาอ์" (إزالة الخفاء) ส่วนการทำให้สมบูรณ์และการเสริมความแข็งแกร่งนั้น ท่านชาห์ อับดุล อะซีซ (ร.ฮ.) ได้กระทำด้วยผลงานอันหาได้ยากยิ่งของท่าน คือ "ตุห์ฟะฮ์ อิษนา อะชะรียะฮ์" (تحفۂ اثنا عشریہ) ซึ่งเป็นหนึ่งในหนังสือที่อาจกล่าวได้ว่าเป็นหนังสือที่สร้างประวัติศาสตร์ และเช่นเดียวกับที่ผลงานของมุลลา มุหิบบุลลอฮ์ อัล-บิฮารี คือ "สุลละมุล อุลูม" (سلّم العلوم) และ "มุสัลละมุษ ษุบูต" (مسلّم الثبوت) ได้ทำให้อุละมาอ์แห่งอินเดียง่วนอยู่กับการเขียนอรรถาธิบายและเชิงอรรถของหนังสือทั้งสองเป็นเวลาเกือบหนึ่งร้อยปี และได้ดึงสติปัญญาและพลังความสามารถอันดีเลิศที่สุดของพวกเขาไปรวมไว้ที่นั่น[^1] ในทำนองเดียวกัน การตอบโต้หนังสือเล่มนี้ก็ได้ทำให้อุละมาอ์ชีอะฮ์ที่โดดเด่นที่สุดง่วนอยู่กับการประพันธ์และเรียบเรียง เฉพาะหนังสือ "อับกอต" ซึ่งมีชื่อเต็มว่า "อับกอตุล อันวาร ฟี อิมามะติล อะอิมมะติล อัฏฮาร" (عبقات الأنوار في إمامة الأئمة الأطهار)[^2] ผู้ประพันธ์คือเมาลวี สัยยิด หามิด หุสัยน์ อัล-กันตูรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1306) ก็ได้ถูกเขียนขึ้นถึงแปดเล่ม

[^1]: จำนวนอันน่าทึ่งของอรรถาธิบายและเชิงอรรถเหล่านี้ ซึ่งเขียนขึ้นสำหรับหนังสือทั้งสองเล่ม โดยเฉพาะอรรถาธิบายของ "สุลละม" นั้น สามารถทราบได้จากหนังสือของเมาลานาหะกีม สัยยิด อับดุล หัยย์ (ร.ฮ.) ชื่อ "อัษ-ษะกอฟะฮ์ อัล-อิสลามียะฮ์ ฟิล ฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) ตีพิมพ์โดยมัจญ์มะอ์ อัล-ลุเฆาะฮ์ อัล-อะเราะบียะฮ์ ดามัสกัส และฉบับแปลภาษาอูรดูชื่อ "อิสลามี อุลูม วะ ฟุนูน ฮินดูสตาน เมน" ตีพิมพ์โดยดารุล มุศ็อนนิฟีน อะอ์ซัมกัรห์

[^2]: หลายภาคของหนังสือเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์จากโรงพิมพ์ต่าง ๆ ในลัคเนาและลุธิยานา

ความใหญ่โตของหนังสือเล่มนี้พอจะประเมินได้จากการที่เล่มที่หนึ่งมี 1251 หน้า เล่มที่สองมี 977 หน้า เล่มที่สามมี 709 หน้า เล่มที่สี่มี 399 หน้า เล่มที่ห้ามี 547 หน้า และเล่มที่หกมีทั้งหมด 407 หน้า ส่วนเล่มที่เหลือก็เป็นไปในทำนองเดียวกัน หนังสือทั้งเล่มมี 30 ภาค บุตรชายของผู้แต่ง คือเมาละวีซัยยิดนาศิร ฮุเซน ได้เขียนหนังสือเล่มนี้จนเสร็จสมบูรณ์ จากหนังสือ "นุญูมุสสะมาอ์" (نجوم السماء) ทำให้ทราบว่า นอกจากเมาละวีซัยยิดฮามิด ฮุเซนแล้ว ยังมีเมาละวีดิลดาร อะลี มุจญ์ตะฮิดคนแรก, ฮะกีมมีรซา มุฮัมมัด กามิล ดิฮ์ละวี, มุฟตีมุฮัมมัด กุลี ข่าน กินตูรี และสุลฏอนุลอุละมาอ์ ซัยยิดมุฮัมมัด ที่ได้แต่งหนังสือเล่มใหญ่ ๆ เพื่อหักล้างหนังสือเล่มนี้และลบล้างอิทธิพลของมัน สายธารนี้ไปสิ้นสุดลงที่มีรซา ฮาดี รุสวา ลัคเนาวี ซึ่งเป็นคนในวงการวรรณกรรมและปรัชญา แต่เขาก็ได้พยายามมีส่วนร่วมใน "งานกุศล" นี้ด้วย

ท่ามกลางภาระงานด้านการสอนและความทุ่มเทในการสอนตัฟซีรและหะดีษ การเผยแพร่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ การรับบัยอะฮ์ การชี้แนะและอบรมมุรีด การให้ฟัตวาและการตัดสินข้อพิพาทอันชวนให้หมดเรี่ยวแรง ตลอดจนอาการเจ็บป่วยและโรคภัยต่าง ๆ นานา ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) จะมีความคิดที่จะทุ่มเทความสนใจทั้งหมดให้แก่ประเด็นนี้ และมีเวลาว่างที่จะแต่งหนังสือซึ่งต้องอาศัยการศึกษาหนังสือนับสิบ ๆ เล่มและเอกสารนับพัน ๆ หน้า อีกทั้งต้องอาศัยสมาธิทางความคิดและความใส่ใจอย่างเต็มที่ได้อย่างไร? เรื่องนี้ไม่อาจประเมินได้ จนกว่าจะได้พิจารณาอย่างลึกซึ้งถึงสภาพของสังคมและวัฒนธรรมมุสลิมในอินเดีย โดยเฉพาะอินเดียตอนเหนือ ดิลลีและปริมณฑล ตลอดจนอวัธ พิหาร และเบงกอล ในช่วงกลางและปลายศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจญ์เราะฮ์ (ครึ่งหลังของศตวรรษที่สิบแปด) และจนกว่าจะได้รู้ถึงความสับสนทางความคิด ความคลางแคลงใจในศาสนา และอิทธิพลของลัทธิชีอะฮ์ที่มีต่อตระกูลมุสลิม โดยเฉพาะชนชั้นสูง ผู้มีอำนาจปกครองและผู้มีอิทธิพล รวมทั้งท่าทีอันรุกรานและก้าวร้าวของมัน ผู้ที่ไม่ได้ (ศึกษา) …

...หลังจากเดินทางกลับจากอิหร่าน ความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและการบริหารตั้งแต่สมัยฟัรรุค สิยัรเป็นต้นมา อิทธิพลของบรรดาขุนนางและอุละมาอ์เชื้อสายอิหร่าน อิทธิพลและอำนาจของพี่น้องสัยยิด (ฮะซัน อะลี ข่าน และฮุซัยน์ อะลี ข่าน) ในราชสำนักดิลลี ตลอดจนรายละเอียดการแผ่อำนาจของนะวาบนะญัฟ อะลี ข่านในดิลลีในเวลาต่อมา[^1] อีกทั้งการสถาปนาอำนาจปกครองของตระกูลนะวาบอบุลมันศูร ข่าน ศ็อฟดัรญัง นีชาปูรี ในอวัธ และอิทธิพลของลัทธิชีอะฮ์หลังสมัยชุญาอุดเดาละฮ์ หากยังมิได้มีการสำรวจตรวจสอบเรื่องเหล่านี้ ก็อาจประมาณการได้บ้างจากคำกล่าวของท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ซึ่งออกมาจากปลายปากกาอันระมัดระวังของท่านในบทนำของหนังสือ "ตุห์ฟะฮ์" (تحفہ) ท่านกล่าวว่า:

«ในแผ่นดินที่เราพำนักอยู่นี้ และในยุคสมัยที่ตกมาเป็นส่วนของเรา การแพร่หลายและความนิยมของมัซฮับอิษนาอะชะรียะฮ์ได้มาถึงขั้นที่ว่า บ้าน (ของชาวซุนนี) ที่ไม่มีใครสักหนึ่งหรือสองคนในบ้านนั้นเป็นผู้ตามมัซฮับนี้และโน้มเอียงไปทางอะกีดะฮ์นี้ ก็คงมีอยู่น้อยนัก ส่วนใหญ่ของพวกเขาไม่รู้เรื่องวิชาประวัติศาสตร์และรายงานต่าง ๆ และดูไม่รู้และละเลยต่อสภาพความเป็นมาและหลักการของบรรพชนของตน เมื่อพวกเขาสนทนากับชาวอะฮ์ลุสสุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ในวงชุมนุมและที่ประชุมต่าง ๆ ...»

[^1]: นะวาบนะญัฟ อะลี ข่านมีอำนาจและอิทธิพลอย่างสมบูรณ์เหนือดิลลี เขาเป็นผู้สนับสนุนลัทธิชีอะฮ์อย่างเปิดเผยและเป็นปฏิปักษ์ต่อชาวอะฮ์ลุสสุนนะฮ์ เหตุการณ์การกดขี่ของเขาหลายกรณีเป็นที่เลื่องลือ ซึ่งแม้จะไม่ถูกต้องทั้งหมด และอาจมีการกล่าวเกินจริงหรือมีอคติปะปนอยู่ แต่ก็ย่อมมีมูลอยู่บ้างเป็นแน่ คงเป็นเพราะต้องการหลีกเลี่ยงการกดขี่นี้เอง ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) จึงระบุว่าผู้แต่ง "ตุห์ฟะฮ์" คือชื่อเชิงศักราช (ตารีคี) ของท่านว่า "ฆุลาม ฮะลีม" แทนชื่อที่เป็นที่รู้จักของท่าน และบนหน้าปกมีข้อความดังนี้: "ผู้แต่งคือผู้รู้ผู้ปฏิบัติ ผู้ทรงคุณธรรมผู้สมบูรณ์ ฮาฟิซฆุลาม ฮะลีม บุตรชัยค์กุฏบุดดีน อะห์มัด บุตรชัยค์อบุลฟัยฎ์ ดิฮ์ละวี ขออัลลอฮ์ทรงทำให้ความลับ (วิญญาณ) ของพวกท่านบริสุทธิ์" ผู้ที่เขียนคำตอบโต้หนังสือเล่มนี้ ในที่ใดที่อ้างถึงผู้แต่ง ก็จะเรียกเขาว่า "ฟาฎิลอะซีซ"

และใช้วิธีการที่ผิดพลาด ด้วยจุดประสงค์นี้ จึงได้เรียบเรียงหนังสือเล่มนี้ขึ้นเพื่ออัลลอฮ์ตะอาลา เพื่อที่ในเวลาโต้แย้งและโต้วาที พวกเขาจะไม่หลุดออกจากแนวทางของมัซฮับนี้ และจะไม่ปฏิเสธหลักการของตนเอง และในบางเรื่องที่ตั้งอยู่บนความจริง พวกเขาจะไม่ปล่อยให้ความสงสัยและความลังเลเข้ามา"[^1]

ท่านชาห์ (ร.ฮ.) มิได้ดำเนินตามหนังสือและแบบแผนเชิงโต้วาทีและเชิงวิชากะลามที่เขียนขึ้นเพื่อหักล้างและลบล้างนิกายฝ่ายตรงข้าม ซึ่งมีภาษาเฉพาะของมันในหนังสือเล่มนี้ ประการแรก ในหนังสือเล่มนี้มีการกล่าวถึงการเกิดขึ้นของมัซฮับชีอะฮ์และการแตกแยกออกเป็นนิกายต่าง ๆ ในทำนองเดียวกันมีการแนะนำอุละมาอ์รุ่นก่อนของนิกายชีอะฮ์และหนังสือของพวกเขา จากนั้น แทนที่จะจำกัดอยู่เพียงการอภิปรายเรื่องคิลาฟะฮ์และข้อกล่าวหาต่อศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) พร้อมคำตอบ ท่านได้เขียนบทเฉพาะว่าด้วยประเด็นหลักการ ได้แก่ อิลาฮิยาต (เรื่องพระผู้เป็นเจ้า) นุบูวะฮ์ มะอาด (วันฟื้นคืนชีพ) และอิมามะฮ์ จากนั้นเป็นคำตอบโดยละเอียดต่อข้อกล่าวหาและการตำหนิที่ชาวชีอะฮ์มีต่อเคาะลีฟะฮ์ทั้งสาม ท่านแม่แห่งศรัทธาชนท่านหญิงอาอิชะฮ์ (ร.ฎ.) และศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ท่านอื่น ๆ จากนั้นได้กล่าวถึงลักษณะเฉพาะของมัซฮับชีอะฮ์ ความเชื่อผิด ๆ และอคติของพวกเขา และวิจารณ์ความผิดพลาดและความเข้าใจผิดของพวกเขา บทสุดท้าย (บทที่สิบสอง) ว่าด้วยเรื่องตะวัลลา (การผูกพันภักดี) และตะบัรรอ (การตัดขาดปลีกตัว) ซึ่งตั้งอยู่บนบทนำสิบประการ หนังสือเล่มนี้มีขนาดใหญ่ พิมพ์ด้วยตัวอักษรเล็ก ยาวถึง 400 หน้า

ลักษณะเด่นประการที่สองคือความไพเราะ ความลื่นไหล และความกระชับของภาษา ซึ่งอุละมาอ์ชีอะฮ์หลายท่านในอินเดียและอิหร่านก็ยอมรับเช่นกัน ชื่อหนังสือเองก็สะท้อนถึงแนวคิด เจตนา และความตั้งใจที่เป็นแรงผลักดันให้เขียนหนังสือเล่มนี้ ในการเผชิญหน้ากับ

[^1]: ตุห์ฟะฮ์ อิษนาอะชะรียะฮ์ (تحفۂ اثنا عشریہ) หน้า 2 พิมพ์ที่โรงพิมพ์เนาวัลกิชอร์ ลัคเนา ฮ.ศ. 1325

หนังสือที่ถูกเขียนขึ้นเหล่านั้น ชื่อของมันส่วนใหญ่สะท้อนถึงความโกรธเกรี้ยวและความเดือดดาล และฉายประกายของดาบและหอก ตัวอย่างเช่น หนังสือเล่มหนึ่งชื่อ "เศาะวาริม อัล-อิลาฮิยาต" (صوارم الإلٰهيات) อีกเล่มหนึ่งชื่อ "ศอมศอม อัล-อิสลาม" (صمصام الإسلام) อีกเล่มชื่อ "ซัยฟ์ นาศิรี" (سیف ناصری) และอีกเล่มชื่อ "ซุลฟิกอร" (ذو الفقار)

ในยุคนี้เป็นเรื่องยากที่จะประเมินว่า การประพันธ์หนังสือเล่มนี้ซึ่งเป็นความจำเป็นของยุคสมัยนั้นได้ทำคุณูปการไว้มากเพียงใด ผู้เขียนได้ฟังด้วยตนเองจากนะวาบ ศ็อดร์ ยาร์ ญังก์ เมาลานา หะบีบุรเราะห์มาน ข่าน ชัรวานี อดีตศ็อดรุศศุดูร์และผู้ดูแลกิจการศาสนาแห่งรัฐหัยดะรอบาด (ซึ่งตระกูลของท่านมีความผูกพันกับท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) และบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่าน) ว่า การประพันธ์หนังสือเล่มนี้ได้ทำหน้าที่เป็นเขื่อนอันแข็งแกร่งต้านกระแสน้ำหลากของลัทธิชีอะฮ์ที่กำลังเพิ่มพูนขึ้น หนังสือเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์และเป็นที่รู้จักแพร่หลายตั้งแต่ในช่วงชีวิตของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ในปี ฮ.ศ. 1215[^1] และได้เกิดกระแสการเขียนโต้ตอบหนังสือเล่มนี้ขึ้น ศิษย์ผู้ทรงความรู้คนหนึ่งของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) คือ เมาละวี อัสละมี มัดรอซี ได้แปลหนังสือเล่มนี้เป็นภาษาอาหรับ ผู้เขียนได้เห็นฉบับแปลนี้ในหอสมุดของชัยคุลอิสลาม อาริฟ หิกมัต เบย์ ซึ่งตั้งอยู่ที่ประตูญิบรีล ณ นครมะดีนะฮ์ อัฏ-ฏ็อยยิบะฮ์

การต่อต้านอำนาจของอังกฤษและการพิทักษ์อัตลักษณ์ของประชาชาติมุสลิม

ในส่วนที่เกี่ยวกับการปกป้องอำนาจปกครองของอิสลามในอินเดีย และการเผชิญหน้ากับภัยคุกคามและการท้าทายที่เกิดขึ้นบนเส้นทางแห่งเสรีภาพของชาวมุสลิมนั้น ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้แสดงแบบอย่างของการประเมินสถานการณ์อย่างสอดคล้องกับความเป็นจริง ความตื่นตัวแห่งสติปัญญา การมองการณ์ไกล และความเด็ดเดี่ยวมั่นคง ซึ่ง

ผู้ทรงความรู้ทางศาสนาที่มีวิสัยทัศน์และไหวพริบ นักดะอ์วะฮ์และนักปฏิรูป และผู้นำทางศาสนาแห่งยุคสมัยของตน

[^1]: มะกอลาต-เอ ฏอรีกัต หน้า 33

...สมควรแก่เกียรติของเขา ในสมัยของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ปัญหาที่ใหญ่ที่สุดของยุคนั้นคือการรุกรานของพวกมะรอฐา (มราฐา) และการยับยั้งการปล้นสะดมและการทำลายล้างของกองทัพพวกเขา ซึ่งได้กลายเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเป็นประจำทุกวัน ด้วยเหตุนี้ ด้านหนึ่งจักรวรรดิโมกุลกลายเป็นสิ่งที่ไร้อำนาจ ไร้อิทธิพล และตกต่ำต้อยลง อีกด้านหนึ่ง เกียรติและศักดิ์ศรีของชาวมุสลิมก็ไม่ปลอดภัยอีกต่อไป และในเมืองต่าง ๆ ก็ไม่มีชีวิตที่ดำเนินไปตามปกติหลงเหลืออยู่ ในเวลานั้น การขจัดภัยอันตรายนี้และการแสวงหาความช่วยเหลือใด ๆ ที่เป็นไปได้เพื่อยับยั้งมัน ก็เปรียบเสมือนการเรียกหน่วยดับเพลิง (FIRE BRIGADE) เมื่อเกิดไฟไหม้ในบ้านหรือในละแวกหนึ่ง และในทัศนะของท่านชาห์ (ร.ฮ.) อะห์มัด ชาห์ อับดาลี และกองทัพของเขาก็มีสถานะเช่นนี้เอง และได้มีการตกลงเงื่อนไขกับเขาไว้แล้วว่า หลังจากดับไฟนี้แล้วพวกเขาจะกลับไป ในทัศนะของท่านชาห์ (ร.ฮ.) นี่เป็นมาตรการชั่วคราวระดับ[…] เพื่อเปิดโอกาสให้จักรวรรดิโมกุลได้ตั้งตัว และเพื่อให้ระบบที่ดีกว่าเข้ามาแทนที่ (หากไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากนั้น) แต่เนื่องจากความอ่อนแอทางจิตใจและสายตาที่สั้นของกษัตริย์โมกุลในสมัยนั้น คือชาห์ อาลัม มันจึงไม่ประสบความสำเร็จ จนถึงเวลานั้นบริษัทอินเดียตะวันออกยังไม่ได้เข้ายึดกุมบังเหียนอำนาจของฮินดูสถาน และยังไม่ปรากฏสัญญาณว่าประเทศที่กว้างใหญ่นี้จะตกอยู่ใต้การปกครองของประเทศหนึ่งที่อยู่โพ้นทะเลทั้งเจ็ด ซึ่งหากปรากฏขึ้นก็จะทำให้ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ทุ่มเทความสนใจไปยังเรื่องนี้อย่างเต็มที่

แต่ภายหลังการเสียชีวิตของท่านชาห์ (ร.ฮ.) สถานการณ์ของฮินดูสถานก็เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว ในปี ฮ.ศ. 1179 / ค.ศ. 1765 (สามปีหลังการเสียชีวิตของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)) สิทธิ์ในการบริหารการคลัง (ดีวานี) ของทั้งสามแคว้น คือ เบงกอล พิหาร และโอริสสา ได้ถูกมอบให้แก่บริษัทโดยไม่มีผู้อื่นร่วม ในฐานะ «อัลตัมฆา» (สนัด หรือเอกสารมอบที่ดินจาคีร์เป็นรางวัลหรือเป็นของประทาน) ส่วนแคว้นพาราณสีและฆอซีปูร์ก็ได้ตกเป็นจาคีร์ของบริษัทไปแล้ว บัดนี้...

กษัตริย์ชาห์อาลัมแห่งราชวงศ์ตัยมูรียะฮ์ทรงเหลือเพียงแคว้นอิลาฮาบาดแคว้นเดียวในแผ่นดินนี้ และรายได้ของพระองค์ก็มีเพียงเงินที่อังกฤษจ่ายให้เท่านั้น เมื่อวันที่ 8 มีนาคม ค.ศ. 1786 (ฮ.ศ. 1202) หนังสือพิมพ์กัลกัตตากาเซ็ตต์ได้ประกาศว่า «อำนาจการปกครองของชาวมุสลิมได้ตกต่ำและไร้ค่าอย่างที่สุดแล้ว ส่วนชาวฮินดูนั้น เราไม่มีสิ่งใดต้องเกรงกลัว» ในปี ค.ศ. 1757 อังกฤษได้ปราบสิรอญุดเดาละฮ์ที่สมรภูมิปลาสซีย์ และในวันที่ 23 ตุลาคม ค.ศ. 1764 (ฮ.ศ. 1178) ได้ปราบชุญาอุดเดาละฮ์ที่สมรภูมิบักซาร์ ในปี ค.ศ. 1799 (ฮ.ศ. 1214) สุลต่านตีปู ผู้เป็นชะฮีด ได้รับการชะฮาดะฮ์ที่สมรภูมิศรีรังคปัฏฏนะ และประหนึ่งว่าชะตากรรมแห่งอำนาจของชาวมุสลิมในอินเดียได้ถูกประทับตราปิดผนึกแล้ว เมื่อนายพลแฮร์ริส (Harris) ได้เห็นศพของสุลต่านผู้เป็นชะฮีด เขาได้กล่าวอย่างสมควรแล้วว่า «วันนี้อินเดียเป็นของเราแล้ว»[^1]

ชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) แม้จะทรงง่วนอยู่กับการสอนและการให้ความรู้ในดิลลี แต่สายตาที่มองทะลุถึงแก่นแท้ของท่านนั้นจับจ้องอยู่ที่อินเดียทั้งหมด อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ประทานแก่ท่านซึ่งจิตใจที่หยั่งถึงความจริงอย่างไม่ธรรมดา ความหวงแหนศาสนา และอุปนิสัยที่เด็ดเดี่ยว ท่านได้พิจารณาการเปลี่ยนแปลงครั้งนี้อย่างถี่ถ้วน และได้ข้อสรุปว่า ในเวลานั้น ภัยต่ออำนาจอิสลามที่ยังหลงเหลืออยู่และต่ออนาคตของชาวมุสลิมในแผ่นดินนี้ก็คืออังกฤษ บทกวีอาหรับบทหนึ่งของท่านสะท้อนความจริงข้อนี้ได้อย่างครบถ้วน และจากบทกวีนั้นทำให้ทราบว่า ท่านมิได้เห็นว่าอิทธิพลของอังกฤษจำกัดอยู่เพียงในอินเดียเท่านั้น แต่ท่านมองว่ามันกว้างขวางและแผ่ไกลยิ่งกว่านั้น ท่านกล่าวว่า

وانی أری الافرنج أصحاب ثروۃ لقد أفسدوا ما بین دهلی وکابل

«ข้าพเจ้าเห็นพวกฟะรังญี (ชาวยุโรป) ผู้เป็นเจ้าของทรัพย์สมบัติ ว่าพวกเขาได้ก่อความเสียหายขึ้นในดินแดนระหว่างดิลลีและกาบูล»

[^1]: โปรดดู ตารีค สัลฏะนัต เคาะดาดาด ไมซูร (تاریخ سلطنت خداداد میسور) โดยมะห์มูด ข่าน มะห์มูด บังกะลอรี หน้า 266

เท่าที่เราทราบ ท่านคือบุคคลแรกที่กล้าประกาศว่าอินเดียในเวลานั้นเป็น "ดารุลหัรบ์" (ดินแดนแห่งสงคราม) และได้พิจารณาสภาพการณ์อย่างสมจริง วิเคราะห์ประเด็นนี้ภายใต้แสงสว่างของฟิกฮ์และอุศูลุลฟิกฮ์ ซึ่งแสดงให้เห็นทั้งความลึกซึ้งในวิจารณญาณของท่าน และความกล้าหาญทางศีลธรรมและทางศาสนาของท่านด้วย ในหนังสือ "ฟะตาวา อะซีซี" (فتاویٰ عزیزی) เล่มแรก ในการตอบคำถามว่าดารุลอิสลามจะกลายเป็นดารุลหัรบ์ได้หรือไม่ หลังจากที่ท่านยกข้อความยาวจากหนังสือ "ดุรรุลมุคตาร" (درّ مختار) มาอ้างแล้ว ท่านได้เขียนไว้ว่า:

«ในเมืองนี้ (ดิลลี) คำสั่งของอิมามของบรรดามุสลิมมิได้มีผลบังคับใช้เลย แต่คำสั่งของผู้ปกครองชาวคริสต์มีผลบังคับใช้โดยไม่มีอุปสรรคใด ๆ ซึ่งบรรดาฟุเกาะฮาอ์เรียกว่า "การบังคับใช้บทบัญญัติแห่งกุฟร์" หมายความว่า ในกิจการการปกครองบ้านเมือง การจัดการราษฎร การเก็บค่าภาษีที่ดิน (เคาะรอจ) และภาษีอากร การเก็บภาษีหนึ่งในสิบ (อุชูร) จากสินค้าการค้า การลงโทษโจรปล้นและขโมย การตัดสินข้อพิพาท และการลงโทษ (ตะอ์ซีร) ความผิดต่าง ๆ นั้น พวกกาฟิรเป็นผู้ปกครองและมีอำนาจเด็ดขาดด้วยตนเอง แม้ว่าพวกเขาจะไม่แทรกแซงบทบัญญัติอิสลามบางประการ เช่น ละหมาดวันศุกร์ ละหมาดสองวันอีด การอะซาน และการเชือดวัว แต่หลักการพื้นฐานที่สุดก็คือ สิ่งเหล่านี้ล้วนขึ้นอยู่กับความเมตตาและความกรุณาของพวกเขา เราเห็นว่าพวกเขารื้อทำลายมัสยิดโดยไม่ลังเล ไม่มีมุสลิมคนใดหรือ (ผู้มิใช่มุสลิม) ซิมมีคนใดสามารถเข้ามาในเมืองนี้และบริเวณรอบ ๆ ได้โดยไม่ได้รับอนุญาตจากพวกเขา เพื่อผลประโยชน์ของพวกเขาเอง พวกเขาไม่ห้ามคนที่มาจากภายนอก นักเดินทาง และพ่อค้า แต่บุคคลที่มีฐานะเกียรติยศอื่น ๆ เช่น ชุญาอุลมุลก์ และวิลายะตี เบกุม ไม่สามารถเข้ามาในเมืองเหล่านี้ได้หากปราศจากคำสั่งของพวกเขา อำนาจการปกครองของชาวคริสต์แผ่ขยายตั้งแต่เมืองดิลลีนี้ไปจนถึงกัลกัตตา แน่นอนว่าทางซ้ายและทางขวา เช่น ในไฮดะรอบาด ลัคเนา และรอมปูร พวกเขายังมิได้บังคับใช้คำสั่งของตน»[^1]

[^1]: ฟะตาวา อะซีซี เล่ม 1 […]

บางส่วนเพราะผลประโยชน์ของตนเอง และบางส่วนเพราะผู้ปกครองของรัฐเหล่านั้นได้ยอมรับการเชื่อฟังพวกเขา"[^1]

ความคิดของท่านชาห์ (ร.ฮ.) และทัศนะที่ท่านมีต่อชาวอังกฤษนั้น ปรากฏสะท้อนอย่างครบถ้วนอยู่ในความคิดและความรู้สึกของเคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่ของท่าน ผู้เป็นนักดะอ์วะฮ์และนักปฏิรูปที่ท่านได้อบรมขัดเกลามา คือ ท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) ซึ่งเห็นได้อย่างชัดเจนในจดหมายต่าง ๆ ที่ท่านเขียนถึงผู้นำที่ทรงอิทธิพลและผู้มีอำนาจปกครองบางคนของอินเดียในเวลานั้น ตลอดจนผู้ปกครองมุสลิมต่างแดนบางคน ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงชาห์สุลัยมาน เจ้าผู้ครองจิตรอล ท่านเขียนไว้ว่า:

«ด้วยการกำหนดของอัลลอฮ์ ตลอดหลายปีที่ผ่านมา การปกครองและอำนาจรัฐของดินแดนอินเดียตกอยู่ในสภาพที่ชาวคริสต์และพวกมุชริกได้ครอบงำดินแดนส่วนใหญ่ของอินเดีย และได้เริ่มกระทำการกดขี่และความอยุติธรรมขึ้น»[^2]

ท่านเขียนด้วยถ้อยคำที่ชัดเจนยิ่งกว่านี้ถึงฮินดูราว ราชมนตรีแห่งกวาลิยาร์ว่า:

«ท่านผู้มีปัญญาอันสว่างไสวย่อมทราบดีว่า คนต่างชาติต่างแดนที่อาศัยอยู่โพ้นทะเลเหล่านี้ ได้กลายเป็นเจ้าผู้ครองแผ่นดินแห่งโลก และพวกพ่อค้าขายสินค้าเหล่านี้…»

[^1]: ฟะตาวาอะซีซี (فتاویٰ عزیزی) เล่ม 1 พิมพ์โดยโรงพิมพ์มุจตะบาอี ดิลลี หน้า 115 [^2]: สีรัต ซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (سیرت سید احمد شہید) ภาคแรก หน้า 389

…ได้ขึ้นถึงระดับแห่งอำนาจการปกครอง (คือได้กลายเป็นเจ้าของอำนาจปกครอง) ส่วนบรรดาขุนนางผู้ยิ่งใหญ่และเจ้าผู้ครองรัฐชั้นสูง เขาได้ทำลายอำนาจการปกครอง เกียรติยศ และศักดิ์ศรีของพวกเขาจนย่อยยับลงสู่ดินโดยสิ้นเชิง[^1]

ท่านได้เขียนจดหมายถึงฆุลาม ฮัยดัร ข่าน ผู้เป็นนายทหารคนหนึ่งแห่งกวาลิยาร์ ว่า:

«ดินแดนส่วนใหญ่ของแผ่นดินฮินดูสถานได้ตกอยู่ในเงื้อมมือของคนต่างชาติ และพวกเขาได้ตั้งตนกดขี่และอยุติธรรมไปทุกหนทุกแห่ง การปกครองของบรรดาผู้ปกครองแห่งฮินดูสถานได้พังพินาศไปแล้ว»[^2]

จากจดหมายฉบับนี้ของท่านสัยยิด (ร.ฮ.) ที่ท่านเขียนถึงเจ้าชายกามรอน เป็นที่ประจักษ์ชัดว่า เป้าหมายที่แท้จริงของการญิฮาดครั้งนี้ของท่านคือฮินดูสถาน ซึ่งกำลังตกอยู่ภายใต้การยึดครองของชาวอังกฤษทีละน้อย ท่านเขียนไว้ในจดหมายว่า:

«หลังจากเสร็จสิ้นภารกิจนี้ (ที่ชายแดนและปัญจาบ) แล้ว ผู้ต่ำต้อยนี้พร้อมด้วยบรรดามุญาฮิดผู้สัจจริงจะมุ่งหน้าไปยังแผ่นดินฮินดูสถาน ด้วยเจตนาที่จะขจัดการปฏิเสธศรัทธาและความละเมิดขอบเขต เพราะนั่นคือเป้าหมายที่แท้จริง»[^3]

[^1]: สีรัต สัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) (سیرت سید احمد شہید) ภาคแรก หน้า 389–390 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 390 [^3]: แหล่งเดียวกัน

สิ่งนี้อาจประเมินได้จากข้อเท็จจริงที่ว่า ท่านสัยยิดเศาะฮิบ (ร.ฮ.) ได้เดินทางไปเข้าร่วมกองทัพของอะมีร ข่าน ในปี ฮ.ศ. 1227 (สิบสองปีก่อนการวะฟาตของท่านชาฮ์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.)) ซึ่งในเวลานั้นกำลังทำสงครามกับอังกฤษอยู่ ในกองทัพนั้นมีกำลังทหารมุสลิมที่ดีที่สุดของอินเดีย เป็นเลือดเนื้อที่ร้อนแรงและสดใหม่ และเป็นทุนที่หลงเหลืออยู่ของอำนาจผู้พิชิตอินเดีย ทั้งยังมีเหยี่ยวและนกอินทรีจำนวนมากแห่งยุคสมัยอยู่ในนั้นด้วย นี่คือกำลังอิสระที่กำลังเติบโตขึ้นในอินเดีย ซึ่งไม่มีผู้สังเกตการณ์คนใดในยุคนั้นจะมองข้ามได้[^1] และหากทำให้มีเป้าหมายและมีระเบียบแล้ว ก็สามารถนำมาเผชิญหน้ากับอำนาจของอังกฤษที่กำลังผงาดขึ้นได้ ในประวัติศาสตร์ของประเทศและประชาชาติต่าง ๆ มีกำลังที่มีความมุ่งมั่นเช่นนี้ได้เปลี่ยนทิศทางของสถานการณ์ แม้จะมีความอ่อนด้อยทั้งด้านจำนวนและอาวุธ

จนถึงบัดนี้ยังไม่พบหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรใด ๆ ว่าท่านสัยยิดเศาะฮิบ (ร.ฮ.) ได้เดินทางไปยังกองทัพของนะวาบอะมีร ข่าน ตามคำชี้แนะและคำสั่งอย่างชัดแจ้งของท่านชาฮ์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) แต่ก็มีหลักฐานแวดล้อมอยู่แน่นอนว่า การกระทำนี้เกิดขึ้นตามการบ่งชี้ของท่านชาฮ์เศาะฮิบ (ร.ฮ.) หรืออย่างน้อยก็ได้รับการสนับสนุนและความเห็นชอบจากท่าน ทั้งนี้เพราะเมื่อในปี ฮ.ศ. 1233 นะวาบได้ทำสนธิสัญญาสันติภาพกับอังกฤษ และพอใจกับดินแดนกระจัดกระจายบางส่วนในราชปุตานาและมาลวา ซึ่งรวมกันแล้วมีชื่อว่ารัฐโตงก์ และได้ถอนตัวจากการทำสงครามกับอังกฤษ ท่านสัยยิดเศาะฮิบ (ร.ฮ.) จึงเห็นว่าการพำนักอยู่ที่นั่นต่อไปไม่มีประโยชน์อันใด ท่านจึงตัดสินใจแยกตัวออกมา และได้เขียนจดหมายฉบับหนึ่งถึงท่านชาฮ์ อับดุลอะซีซเศาะฮิบ (ร.ฮ.) ซึ่งมีเนื้อความว่า:

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «สีรัต สัยยิด อะห์มัด ชะฮีด» (سیرت سید احمد شہید) ภาคที่หนึ่ง — อะมีร ข่าน ผู้ล่วงลับ ไม่มีความเกี่ยวข้องใด ๆ กับพวกปินดารี ซึ่งในประวัติศาสตร์ฉบับอังกฤษและในหนังสือของนักประวัติศาสตร์ที่ได้รับอิทธิพลจากพวกเขา ถูกกล่าวถึงในฐานะกลุ่มโจรและกลุ่มผู้ก่อวินาศกรรม ความจริงมีเพียงว่า บางครั้งพวกปินดารีได้มาขอที่พึ่งพิงจากเขา และเขาก็ช่วยปกป้องพวกเขาให้พ้นจากอันตรายเฉพาะหน้า

«ผู้ต่ำต้อยขอมาคารวะแทบเท้า ที่นี่ค่ายทัพแตกพ่ายระส่ำระสายไปแล้ว ท่านนะวาบได้ไปเข้ากับพวกอังกฤษ บัดนี้ไม่มีหนทางใดที่จะอยู่ที่นี่ต่อไปได้อีกแล้ว»[^1]

จากข้อความนี้อาจสรุปได้ว่า การเดินทางครั้งนี้เกิดขึ้นตามการชี้แนะและคำปรึกษาของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ด้วยเหตุนี้เมื่อเดินทางกลับ จึงจำเป็นต้องแจ้งเรื่องนี้ให้ท่านทราบ

ด้วยประการฉะนี้ ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้ใช้ญาณทัศนะที่อัลลอฮ์ประทานให้และไหวพริบอันเฉียบแหลมของผู้ศรัทธา ในการตระหนักถึงภัยอันตรายที่บรรดามุสลิมและฮินดูสถานกำลังเผชิญอยู่ และในการจัดการแก้ไขสิ่งที่ท่านสามารถทำได้ในยุคสมัยของท่าน ท่านก็มิได้ละเลยแต่อย่างใด ญาณทัศนะและพลังศรัทธาอันนี้ของท่าน ปรากฏให้เห็นอย่างเต็มที่ในขบวนการมุญาฮิดีนซึ่งสืบสายมาจากท่าน (ซึ่งมีท่านสัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) และหลานชายผู้เป็นความภาคภูมิใจของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) คือท่านชาฮ์ อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) เป็นผู้นำ) และได้แสดงออกอย่างสมบูรณ์ในสงครามชายแดนต่อต้านอังกฤษของเมาลานา วิลายัต อะลี อะซีมาบาดี, เมาลานา ยะห์ยา อะลี ศอดิกปูรี, เมาลานา อะห์มะดุลลอฮ์ และเมาลานา อับดุลลอฮ์ ตลอดจนในการเสียสละอันยิ่งใหญ่ของเหล่าบุคคลแห่งศอดิกปูร ซึ่งยากจะหาสิ่งใดเทียบเทียมได้[^2]

ต่อมาพลังศรัทธานี้ได้ถ่ายทอดจากขบวนการนี้ไปสู่บรรดาอุละมาอ์และผู้นำทางศาสนา ผู้ซึ่งในปี ค.ศ. 1857 ได้ทุ่มเทชีวิตเป็นเดิมพันสุดท้ายเพื่อการนี้ ในหมู่พวกเขามีนามที่รู้จักกันดีคือ เมาลานา อะห์มะดุลลอฮ์ ชาฮ์ มัดรอซี (ร.ฮ.), เมาลานา ลิยากัต อะลี อิลาฮาบาดี (ร.ฮ.), ท่านหาญี อิมดาดุลลอฮ์ ษานะวี (ร.ฮ.) และท่านหาฟิซ ฎอมิน ชะฮีด (ร.ฮ.) และหลังจากนั้นก็ได้ถ่ายทอดสู่บรรดาอุละมาอ์ผู้ซึ่งจุดประทีปดวงนี้ให้สว่างไสวต่อไป และสืบสานสายธารนี้ไว้ไม่ทางใดก็ทางหนึ่งจนถึงปี ค.ศ. 1947

[^1]: วะกออิอ์ อะห์มะดี (وقائع احمدی) (ฉบับต้นฉบับลายมือ) หน้า 15 ต้นฉบับเก็บรักษาไว้ที่หอสมุดนัดวะตุลอุละมาอ์ ลัคเนา [^2]: สำหรับรายละเอียด โปรดดูหนังสือของผู้เขียน «การวาน-เอ-อีมาน วะ อะซีมัต» (کاروان ایمان وعزیمت) หน้า 43 ถึง 61

«ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาบรรดาผู้รักที่มีจิตใจบริสุทธิ์เหล่านี้»

การอบรมบุรุษผู้ลงมือทำงาน

ในส่วนที่เกี่ยวกับการอบรมบุรุษผู้ลงมือทำงานเหล่านี้ คือผู้ที่ปฏิบัติภารกิจดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปให้สอดคล้องกับสภาพการณ์ ความต้องการของยุคสมัย และความจำเป็นที่แท้จริงของศาสนา ตลอดจนผู้ที่แบกรับภาระแห่งการต่อสู้และญิฮาด นี่เป็นเรื่องของการกำหนดและพระปรีชาญาณของพระผู้เป็นเจ้า ที่ส่วนของท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ในด้านนี้มีมากกว่าบรรดาชัยค์และบรรพชนจำนวนมาก และอาจมากกว่าบุคคลบางท่านที่มีความเป็นไปได้ (และมีหลักฐานแวดล้อมชี้ไปในทางนั้น) ว่า ณ อัลลอฮ์ตะอาลานั้น ท่านเหล่านั้นมีฐานะสูงกว่าท่าน โดยผ่านท่านชาห์ (ร.ฮ.) นั้น อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงใช้บุคคลจำนวนมากผู้มีศักยภาพสูง มีความมุ่งมั่นและปณิธานอันสูงส่ง และมีพลังในการอบรมจิตใจผู้คน ให้ทำงานนี้ บุคคลเหล่านี้ได้ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในชีวิตของผู้คนนับหมื่นนับแสน และได้ประคับประคองไว้ตลอดทั้งศตวรรษ ผิวน้ำแห่งสายธารความรู้และชีวิตของท่านชาห์ (ร.ฮ.) นั้นสงบนิ่ง แต่ดังที่อิกบาลกล่าวไว้ว่า

«จากสายธารนี้เองที่คลื่นอันเชี่ยวกรากก็ผุดขึ้นมาด้วย คลื่นซึ่งทำให้รังของจระเข้ทั้งหลายพลิกคว่ำกระจัดกระจาย»

ท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.)

เพื่อเป็นหลักฐานของคำกล่าวอ้างนี้ เพียงเอ่ยนามของเคาะลีฟะฮ์คนสำคัญของท่าน คือท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) (ฮ.ศ. 1201 – ฮ.ศ. 1246) ก็เพียงพอแล้ว ท่านผู้นี้ได้เป็นผู้นำขบวนการอิสลามอันยิ่งใหญ่ในอนุทวีปนี้ ซึ่งในด้านความครอบคลุม พลังแห่งอิทธิพล และ […] ดะอ์วะฮ์ยุคแรกของอิสลาม และ

ในด้านความใกล้ชิดและความคล้ายคลึงกับแนวทางแห่งนุบูวะฮ์นั้น ไม่เพียงแต่ในศตวรรษที่สิบสามซึ่งเป็นยุคสมัยของท่านเท่านั้นที่ไม่ปรากฏให้เห็น แต่แม้ในหลายศตวรรษที่ผ่านมาก็ไม่พบร่องรอยของขบวนการที่ปลุกอีมานเช่นนี้ และของคณะผู้สัตย์จริงและผู้มีความบริสุทธิ์ใจที่มีความผูกพันและเป็นระบบระเบียบเช่นนี้เลย การที่คณะนี้ได้ทุ่มเทอย่างแข็งขันในแนวรบอันกว้างไกลและยาวนาน ทั้งในการแก้ไขอะกีดะฮ์และการปฏิบัติ การอบรมบุคคล การเทศนาและการเผยแผ่ ตลอดจนญิฮาดและการพลีชีพนั้น ผลของมันมิได้จำกัดอยู่เพียงสมรภูมิของพวกเขาและคนรุ่นเดียวกันเท่านั้น หากแต่ยังได้ทิ้งรอยประทับอันลึกซึ้งและยั่งยืนไว้แก่คนรุ่นต่อมา แก่ผู้อยู่บนสัจธรรมที่มาภายหลัง แก่บรรดาผู้ทำงานดะอ์วะฮ์ และแก่ผู้ทำงานรับใช้ศาสนาในด้านวิชาการ ในการต่อสู้เพื่อปกป้องอินเดียและประเทศมุสลิมเพื่อนบ้านจากอำนาจของอังกฤษที่กำลังแผ่ขยาย และเพื่อสถาปนารัฐอิสลามตามแนวทางของคิลาฟะฮ์อัรรอชิดะฮ์นั้น จุดเริ่มต้นก็มาจากท่านเอง ในชั้นแรกการนำขบวนการและการต่อสู้นี้ในอินเดียก็อยู่ในมือของอุละมาอ์และผู้นำของคณะนี้ ขบวนการใหม่แห่งการเรียบเรียงและประพันธ์หนังสือศาสนา การแปล และการเผยแพร่ในส่วนต่าง ๆ ของอินเดีย (ซึ่งได้ถมช่องว่างอันกว้างและลึกที่มีอยู่ระหว่างมวลชนมุสลิมกับคำสอนอิสลามที่ถูกต้องตามอัลกุรอานและซุนนะฮ์) ก็เป็นหนี้บุญคุณต่อความพยายามของพวกเขา การตื่นตัวทางศาสนาและการเมืองของชาวมุสลิมนั้น ไม่ว่าโดยทางอ้อมหรือโดยตรง ล้วนเป็นผลและดอกผลของดะอ์วะฮ์และขบวนการนี้ อิทธิพลของขบวนการนี้ยังส่งผลต่อวิชาการและวรรณกรรม ความคิดอิสลาม ตลอดจนภาษาและลีลาการเขียน ขบวนการนี้ได้ทำงานอันยิ่งใหญ่ในการปฏิรูปสังคม การล้มล้างประเพณีญาฮิลียะฮ์ การขจัดอิทธิพลแบบฮินดู และการหวนคืนสู่วิถีชีวิตอิสลามที่ถูกต้อง

เพื่อประเมินความกว้างขวาง พลัง และความลึกซึ้งของอิทธิพลแห่งดะอ์วะฮ์และการอบรมของท่านซัยยิด (ร.ฮ.) ณ ที่นี้เราจะยกข้อความบางตอนจากงานเขียนของผู้มีวิสัยทัศน์บางท่าน

...นำเสนอ

นักประพันธ์และนักประวัติศาสตร์ผู้มีชื่อเสียงไปทั่วโลกแห่งอินเดีย นะวาบสัยยิด ศิดดีก หะซัน ข่าน ผู้ครองโภปาล (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1307) ผู้ซึ่งได้เห็นผลแห่งการสั่งสอนและการอบรมของท่านสัยยิดด้วยตนเอง และได้ทันยุคสมัยของคนกลุ่มใหญ่ที่เคยพบเห็นท่าน ได้เขียนไว้ในงานประพันธ์ของท่านชื่อ «ตักศาร ญุยูด อัล-อะห์รอร» (تقصار جيود الأحرار) ว่า

«ในการชี้นำปวงบ่าวของอัลลอฮ์และการนำพาพวกเขากลับไปสู่อัลลอฮ์นั้น ท่านคือสัญญาณหนึ่งของอัลลอฮ์ ผู้คนจำนวนมหาศาลและโลกทั้งใบได้บรรลุถึงระดับแห่งวิลายะฮ์ด้วยการเอาใจใส่ทั้งทางจิตใจและทางกายของท่าน คำตักเตือนของบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่านได้ชำระแผ่นดินอินเดียให้สะอาดจากเศษขยะแห่งชิริกและบิดอะฮ์ และได้นำผู้คนขึ้นสู่ทางหลวงแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ จนถึงทุกวันนี้บะเราะกะฮ์แห่งคำตักเตือนและคำสั่งสอนของพวกเขาก็ยังคงดำเนินอยู่และแผ่ซ่านไปทั่ว»

ต่อมาท่านเขียนไว้อีกว่า

«โดยสรุป ในยุคสมัยนี้ ไม่เคยได้ยินว่ามีผู้สมบูรณ์พร้อมเช่นนี้ในประเทศใดของโลกเลย และความโปรดปรานที่ไหลจากกลุ่มชนแห่งสัจธรรมนี้ไปถึงปวงบ่าวของอัลลอฮ์นั้น แม้เพียงหนึ่งในสิบของหนึ่งในสิบก็ไม่ได้มาจากบรรดาอุละมาอ์และมะชาอิค (ชัยค์ทั้งหลาย) แห่งยุคนี้»[^1]

อัลลามะฮ์แห่งยุค ครูแห่งบรรดาครู ท่านเมาลานาหัยดัร อะลี รามปูรี ตงกี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1273) ศิษย์ของท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ ดิห์ละวี (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ใน «ศิยานะฮ์ อัน-นาส» (صيانة الناس) ว่า

«แสงแห่งทางนำของพวกเขาได้ส่องสว่างไปทั่วบ้านเมืองและหัวใจของปวงบ่าวด้วยพลังอันเจิดจ้าเต็มเปี่ยมดุจดวงอาทิตย์ บรรดาผู้โชคดีแต่อัซลี (แต่กาลก่อน) จากทุกสารทิศต่างเก็บสัมภาระออกเดินทางมาจากแดนไกล...

[^1]: ตักศาร ญุยูด อัล-อะห์รอร มิน ตัซการ ญุนูด อัล-อับรอร (ภาษาเปอร์เซีย) พิมพ์ที่โภปาล ฮ.ศ. 1298 หน้า 109–111

และเลิกละจากชิริก บิดอะฮ์ และสิ่งต้องห้ามอื่น ๆ (ซึ่งพวกเขาเคยคุ้นชินตามธรรมเนียมของยุคสมัย) ด้วยการเตาบะฮ์ แล้วหันมายึดถือแนวทางอันเที่ยงตรงแห่งเตาฮีดและซุนนะฮ์ และในหลายดินแดน บรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้มีความประพฤติเที่ยงตรงของท่านผู้นี้ได้เดินทางไปและชี้แนะแนวทางอันเที่ยงตรงแห่งศาสนาของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ แก่ผู้คนนับแสน ผู้ใดที่มีความเข้าใจและได้รับเตาฟีกจากอัลลอฮ์ช่วยเหลือ ก็ได้เดินตามแนวทางนี้»[^1]

อาลิมผู้รอบรู้และเชื่อถือได้ท่านหนึ่งแห่งอินเดีย คือ เมาละวี อับดุลอะหัด ซึ่งได้พบเห็นบุคคลจำนวนมากในคณะอันบริสุทธิ์นี้ และมีชีวิตอยู่ในยุคใกล้เคียงกับท่านซัยยิด ได้เขียนไว้ว่า

«มีชาวฮินดูและกาฟิรอื่น ๆ มากกว่าสี่หมื่นคนได้เข้ารับอิสลามด้วยมือของท่านซัยยิด และมุสลิมสามล้านคนได้ให้บัยอะฮ์ด้วยมือของท่าน และสายบัยอะฮ์ที่สืบต่อผ่านบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่านซึ่งยังคงดำเนินอยู่ทั่วพื้นแผ่นดินนั้น มีผู้คนนับสิบล้านได้เข้ามาในบัยอะฮ์ของท่าน»[^2]

[^1]: «เศาะยานะตุนนาส อัน วัสวะสะติล-ค็อนนาส» (صيانة الناس عن وسوسة الخناس) พิมพ์ปี ฮ.ศ. 1270 หน้า 42

[^2]: «สะวานิห์ อะห์มะดี» ในเรื่องนี้ ข้อมูลเพิ่มเติมและคำบอกเล่าของเมาลานา วิลายัต อะลี อะซีมาบาดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1269) เมาลานา กะรอมัต อะลี เญานปูรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1290) ตลอดจนคำบอกเล่าของผู้เขียนในหนังสือ «ตะห์กีก วะ อินศ็อฟ กี อะดาละต เมง เอก มัซลูม มุศลิห์ กา มุก็อดดะมะฮ์» ดูได้ในนั้น สำหรับรายละเอียดชีวประวัติของท่านซัยยิด ควรศึกษาหนังสือ «ซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด» ของเมาลานา ฆุลาม เราะซูล มิฮร์ (เล่ม 1, 2, 3, 4) และหนังสือของผู้เขียน «ซีรัต ซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด» (เล่ม 1–2) สำหรับการชี้นำและการปฏิรูปสาธารณะที่เกิดขึ้นผ่านบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่านซัยยิด และอิทธิพลที่ลึกซึ้งเพียงใด สามารถประเมินได้บางส่วนจากหนังสือ «อัซ-ซิกรุล-ญะลี ฟี กะรอมาติส-ซัยยิด มุหัมมัด อะลี» (ภาษาอูรดู) ประพันธ์โดย อัฟฎ็อลุดดีน ญาน ญะฮาน ข่าน บุตรของนะวาบ มุหัมมัด ข่าน อาลัม ข่าน บะฮาดุร ตะฮัวร์ ญังก์ พิมพ์ปี ฮ.ศ. 1300 โรงพิมพ์มัรฆูบ ดักกัน สิกันดัรอาบาด ซึ่งกล่าวถึงประวัติ กะรอมะฮ์ และการชี้นำและความประเสริฐที่เผยแผ่ผ่านเมาลานา ซัยยิด มุหัมมัด อะลี วาอิซ รามปูรี เคาะลีฟะฮ์ของท่านซัยยิด ในเมืองมัดรอส

ด้วยผลงานการปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจดีด) อันยิ่งใหญ่นี้เอง ผู้มีสายตาลึกซึ้งและผู้มีความเที่ยงธรรมส่วนใหญ่จึงยอมรับว่าท่านเป็นมุญัดดิดแห่งศตวรรษที่สิบสาม

เมาลานาอับดุลหัยย์ บุรฮานาวี (ร.ฮ.) และเมาลานามุฮัมมัด อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.)

แบบอย่างที่สองของการศึกษาและการอบรมของชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) คือศิษย์ผู้ปราดเปรื่องและญาติใกล้ชิดของท่านสองคน ได้แก่ เมาลานาอับดุลหัยย์ บุรฮานาวี (ร.ฮ.) และเมาลานามุฮัมมัด อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) เองยอมรับในความเป็นเลิศทางวิชาการและความรอบรู้อันลึกซึ้งของทั้งสองท่าน ในจดหมายฉบับหนึ่งท่านได้เขียนเรียกทั้งสองว่า "มงกุฎแห่งนักตัฟซีร ความภาคภูมิแห่งนักหะดีษ ผู้นำแห่งอุละมาอ์ผู้ตรวจสอบ (มุหักกิก)" และกล่าวว่า

«ทั้งสองท่านนี้ไม่ได้ด้อยไปกว่าผู้ต่ำต้อยคนนี้เลยในด้านตัฟซีร หะดีษ ฟิกฮ์ อุศูล มันฏิก และอื่นๆ ความเมตตาที่องค์อัลลอฮ์ทรงประทานแก่ผู้อาวุโสทั้งสองนี้ ข้าพเจ้าไม่อาจขอบคุณได้เพียงพอ จงนับทั้งสองท่านอยู่ในหมู่อุละมาอ์ร็อบบานี และปัญหาใดที่ยังแก้ไม่ได้ ก็จงนำไปเสนอต่อทั้งสองท่าน»[^1]

ในหมู่ผู้มีความรู้ ฐานะของเมาลานาอับดุลหัยย์ (ร.ฮ.) ในวิชาการตามแบบแผนนั้นสูงส่งยิ่งนัก และในด้านตัฟซีร ท่านชาห์ (ร.ฮ.) เองก็ยกย่องเมาลานาเหนือกว่าศิษย์ทั้งหมดของท่าน และกล่าวว่าเขาคือแบบอย่างของท่าน ฉายา "ชัยคุลอิสลาม" ซึ่งในอิสลามมอบให้แก่อุละมาอ์เพียงบางท่านเท่านั้น ท่านชาห์ (ร.ฮ.) เองก็ได้ให้แก่เมาลานาในจดหมายฉบับหนึ่ง

สิ่งที่อยู่เหนือกว่าความรอบรู้ทางวิชาการและความสมบูรณ์ทางสติปัญญาเสียอีก คือความบริสุทธิ์ใจเพื่ออัลลอฮ์และความอิคลาศของท่าน ที่ทั้งที่มีความรู้และความประเสริฐถึงเพียงนี้ ท่านยังหันไปหาท่านซัยยิด (ร.ฮ.) ผู้ซึ่งอายุน้อยกว่าท่านหลายปี

[^1]: จดหมายถึงมุนชีค็อยรุดดีน (ร.ฮ.) (ตำบลมะอาลีคาน ลัคเนา) ดู "ซีรัต ซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด" (سیرت سید احمد شہید) เล่มที่ 1 หน้า 216–217

และในด้านวิชาความรู้ท่านก็มีเกียรติได้เป็นศิษย์ของท่าน ทันทีที่ให้บัยอะฮ์ ท่านก็ถูกหล่อหลอมด้วยวิถีของท่านสัยยิดศอฮิบ (ร.ฮ.) และได้อุทิศวิชาความรู้และคุณธรรมทั้งหมดของตนให้แก่ท่าน และแก่ภารกิจแห่งดะอ์วะฮ์และญิฮาด ได้มอบพลังและความสามารถทุกอย่างที่อัลลอฮ์ทรงประทานให้ ทั้งปากกาและวาจา เพื่อการเผยแผ่และการสนับสนุนสัจธรรม และในการเดินทางแห่งการฮิจญ์เราะฮ์และญิฮาดนั้นเอง ท่านก็ได้มอบชีวิตคืนแด่พระผู้ทรงสร้างชีวิต

สำหรับเมาลานาชาห์มุฮัมมัด อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) นั้น ท่านเป็นหนึ่งในบุคคลผู้มีความมุ่งมั่นเด็ดเดี่ยว มีจิตใจสูงส่ง เฉลียวฉลาด กล้าหาญ และไม่ธรรมดา ซึ่งจะถือกำเนิดขึ้นในรอบหลายศตวรรษ ท่านเป็นเจ้าของสติปัญญาระดับมุจญ์ตะฮิด และมิใช่การกล่าวเกินจริงแต่อย่างใดที่ว่า ท่านมีความสามารถและศักยภาพที่จะรวบรวมเรียบเรียงวิชาการหลายแขนงขึ้นใหม่ ท่านชาห์อับดุลอะซีซศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงท่านในจดหมายฉบับหนึ่งด้วยสมญานามว่า "ฮุจญะตุลอิสลาม" ในงานเขียนและวิชาความรู้ของท่านปรากฏให้เห็นร่องรอยแห่งแนวทางของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.)[^1] คือความสดใหม่ทางวิชาการเช่นเดียวกัน ความประณีตในการอ้างหลักฐาน การค้นพบประเด็นละเอียดอ่อน ความถูกต้องของรสนิยม ความเข้าใจอันลึกซึ้งเป็นพิเศษในอัลกุรอานและหะดีษ ความจำที่แม่นยำ และพลังแห่งถ้อยคำ

ลักษณะเด่นสำคัญของท่านชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) คือ ท่านได้ก้าวออกจากวงจำกัดของอุละมาอ์ผู้สอนตำราและผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ซึ่งถูกกำหนดไว้สำหรับคนกลุ่มนี้มาหลายปี หรือแม้กระทั่งหลายศตวรรษ และมิเพียงแต่ก้าวเข้าสู่วงแห่งการปฏิรูป การชี้แนะมวลชน ญิฮาด และความเด็ดเดี่ยวเท่านั้น หากยังได้ทำหน้าที่เป็นผู้นำในด้านนี้อีกด้วย งานเขียนเพียงชิ้นเดียวของท่าน คือ "ตักวิยะตุลอีมาน" (تقویۃ الایمان) ได้ยังประโยชน์แก่ปวงบ่าวของอัลลอฮ์ และก่อให้เกิดการปฏิรูปอะกีดะฮ์ในระดับที่การดำเนินการอย่างเป็นระบบของรัฐบาลใดก็คงทำได้ยาก ท่านเมาลานาเราะชีด อะห์มัดศอฮิบ กังโกฮี เคยกล่าวว่า "ในช่วงที่เมาลวีอิสมาอีลศอฮิบ (ร.ฮ.) ยังมีชีวิตอยู่ ผู้คนสองแสนถึงสองแสนห้าหมื่นคนได้กลับมาอยู่ในแนวทางที่ถูกต้อง และประโยชน์ที่เกิดขึ้นหลังจากท่านนั้น ก็พอจะประมาณได้…

[^1]: โปรดดู "มันศับอิมามัต" (منصب امامت), "อับกอต" (عبقات), "อีฎอหุลฮักกิศศอรีห์ ฟี อะห์กามิลมัยยิต วัฎฎอรีห์" (ایضاح الحق الصریح فی احکام المیت والضریح)

ก็เป็นไปไม่ได้เลย"

ควบคู่ไปกับงานอันยิ่งใหญ่ด้านการดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปสังคมโดยทั่วไปนี้ ท่านยังได้เตรียมตนเองอย่างเต็มที่เพื่อญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ ท่านไม่เพียงแต่ร่วมเดินทางและเป็นสหายเคียงข้างท่านซัยยิดศอฮิบ (ร.ฮ.) อย่างสมบูรณ์ (ผู้ซึ่งท่านได้ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) ทั้งในด้านสุลูกและในด้านญิฮาด) เท่านั้น หากแต่ในงานนี้ท่านยังมีฐานะเป็นผู้นำคนหนึ่งของขบวนการ และเป็นทั้งวะซีรและผู้แทนของอะมีรด้วย จากนั้นท่านได้อุทิศชีวิตทั้งหมดของท่านให้แก่งานนี้ และได้รับเกียรติแห่งการเป็นชะฮีดในสมรภูมิบาลาโกฏ อิกบาลได้กล่าวถึงบุคคลเช่นนี้ไว้ว่า

«บางคราพวกเขาพึ่งพาหลักฐานและความมหัศจรรย์แห่งวาจา บางคราพวกเขาลับคมดาบและหอกเพื่องานแห่งสัจธรรม บางครามือสวมเสื้อผ้าขี้ริ้ว บางคราสวมเสื้อเกราะ เหล่าผู้มีความรักเป็นทาสแห่งสภาวะ และพวกเขาก็ทำเช่นนั้นด้วย»

เมาลานาชาห์มุฮัมมัด อิสหาก ศอฮิบ (ร.ฮ.) และชาห์มุฮัมมัด ยะอ์กูบ ศอฮิบ (ร.ฮ.)

ผู้สืบทอดของท่านชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ในด้านรสนิยมเฉพาะของท่าน คือการสอนหะดีษ การให้อิญาซะฮ์และสายสะนัด ตลอดจนการเผยแผ่วิชาการศาสนา ได้แก่หลานชาย (บุตรของบุตรสาว) ทั้งสองของท่าน คือ ท่านชาห์มุฮัมมัด อิสหาก (ร.ฮ.) (ฮ.ศ. 1197–1262) และชาห์มุฮัมมัด ยะอ์กูบ (ร.ฮ.) (ฮ.ศ. 1200–1282) ซึ่งเป็นบุตรของชาห์มุฮัมมัด อัฟฎ็อล ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้แต่งตั้งท่านชาห์มุฮัมมัด อิสหาก (ร.ฮ.) ให้เป็นผู้สืบทอดของท่าน และได้มอบหนังสือทั้งหมด รวมทั้งบ้านเรือนและสิ่งอื่น ๆ ให้แก่ท่าน หลังจากการเสียชีวิตของท่านชาห์ศอฮิบ ท่านได้ขึ้นนั่งบนตำแหน่งแห่งการสอนของท่าน และตั้งแต่ปี ฮ.ศ. 1239 จนถึง ฮ.ศ. 1258 ท่านอยู่ที่ดิลลี และตั้งแต่ ฮ.ศ. 1258 (เมื่อท่านอพยพไปยังมักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์) จนถึง ฮ.ศ. 1262 ท่านอยู่ในแคว้นหิญาซอันศักดิ์สิทธิ์ ท่านจดจ่อและทุ่มเทอย่างสุดตัวในการสอนและรับใช้หะดีษ อุละมาอ์แห่งอินเดียนับร้อย ๆ คนได้ศึกษาหะดีษจากท่าน และอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่หลายท่าน

และบรรดาครูผู้สอนหะดีษจากหัวเมืองและดินแดนต่าง ๆ ได้มาศึกษาหาความรู้จากท่าน และได้รับอิญาซะฮ์ (สายรายงาน) หะดีษ ในจำนวนนั้นมีชัยค์อับดุลลอฮ์ สิรอจ อัลมักกี และอุละมาอ์ชั้นนำท่านอื่น ๆ รวมอยู่ด้วย ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) มักจะขอบคุณอัลลอฮ์ตะอาลาในข้อนี้ว่า อัลลอฮ์ได้ทรงประทานพละกำลังแห่งแขนและไม้เท้าในยามชราแก่ท่าน ในรูปของชาห์มุฮัมมัด อิสมาอีล (หลานชายลูกของพี่น้อง) และชาห์มุฮัมมัด อิสหาก (หลานตาลูกของบุตรสาว) และท่านมักจะอ่านอายะฮ์นี้

ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ٱلَّذِى وَهَبَ لِى عَلَى ٱلْكِبَرِ إِسْمَـٰعِيلَ وَإِسْحَـٰقَ ۚ إِنَّ

«มวลการสรรเสริญเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์ ผู้ทรงประทานอิสมาอีลและอิสหากแก่ฉันในยามชรา» (ซูเราะฮ์อิบรอฮีม 14:39)

ท่าน (ชาห์มุฮัมมัด อิสหาก) ถึงแก่กรรมที่มักกะฮ์อัลมุกัรร่อมะฮ์ ในวันจันทร์ที่ 27 เราะญับ ฮ.ศ. 1262 และถูกฝังที่ญันนะตุลมะอ์ลา ใกล้กับหลุมศพของท่านหญิงเคาะดีญะฮ์ (ร.ฎ.)[^1]

ชาห์มุฮัมมัด ยะอ์กูบ (ร.ฮ.) ก็ได้ดำเนินการสอนและถ่ายทอดความรู้ในดิลลีอยู่ระยะหนึ่งเช่นกัน จากนั้นท่านได้อพยพไปยังมักกะฮ์อัลมุกัรร่อมะฮ์พร้อมกับพี่ชายของท่าน คือชาห์มุฮัมมัด อิสหาก (ร.ฮ.) ในปี ฮ.ศ. 1258 และได้ตั้งรกรากอยู่ที่นั่น นะวาบซัยยิด ศิดดีก หะซัน ข่าน ก็อนนูญี (ร.ฮ.) (เจ้าผู้ครองโภปาล)[^2] ท่านเมาลานาซัยยิดเคาะวาญะฮ์ อะห์มัด หะซะนี นะศีรอบาดี (ร.ฮ.)[^3] และผู้คนจำนวนมากได้ศึกษาหาความรู้จากท่าน ท่านถึงแก่กรรมที่มักกะฮ์อัลมุกัรร่อมะฮ์ในวันศุกร์ที่ 27 ซุลเกาะอ์ดะฮ์ ฮ.ศ. 1282 และถูกฝังที่ญันนะตุลมะอ์ลา

บรรดาอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่และครูอาจารย์ชั้นนำ

บรรดาอุละมาอ์ที่ได้รับการสอน การอบรม และการคลุกคลีใกล้ชิดจากท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.)…

[^1]: สำหรับประวัติโดยละเอียด โปรดดู นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزہۃ الخواطر) เล่ม 7 [^2]: การรับใช้หะดีษของนะวาบ (ศิดดีก หะซัน ข่าน) และการเผยแพร่ตำราหะดีษซึ่งเกิดขึ้นด้วยทุนของท่านเอง ตลอดจนการที่แคว้นโภปาลได้กลายเป็นศูนย์กลางการสอนหะดีษและเป็นถิ่นพำนักของนักหะดีษด้วยความเอาใจใส่และการอุปถัมภ์ของท่านนั้น เป็นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์และเป็นผลงานอันสำคัญของท่าน การจัดพิมพ์ฟัตหุลบารี (فتح الباری) ครั้งแรก ซึ่งพิมพ์ที่บูลาก ประเทศอียิปต์ ก็เกิดขึ้นด้วยการสนับสนุนของท่าน โดยใช้เงินถึงห้าหมื่นรูปีในการนี้ นับเป็นคุณูปการอันยิ่งใหญ่ต่ออุละมาอ์และนักศึกษาวิชาหะดีษ และเกียรติแห่งความเป็นผู้บุกเบิกนี้เป็นของท่าน [^3]: ท่านเป็นนักปฏิรูปผู้มีสถานะสูงส่งและเป็นผู้เรียกร้องสู่อัลลอฮ์แห่งตระกูลและสายตะริเกาะฮ์ของท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) สำหรับรายละเอียด โปรดดู การวาน-เอ-อีมาน วะ อะซีมัต (کاروانِ ایمان و عزیمت)

ได้รับประโยชน์ (จากท่าน) แล้วจึงตั้งวงการสอนของตนเอง จนมีชื่อเสียงไปทั่วอินเดีย และได้เป่าวิญญาณใหม่แห่งชีวิตให้แก่ระบบการศึกษาศาสนา ต่อมาด้วยความเมตตาจากการสอนของพวกเขาเอง ก็มีอุละมาอ์ผู้ยอดเยี่ยมจำนวนมากสำเร็จการศึกษาออกมา ในที่นี้จะขอเอ่ยนามเพียงบางท่านในหมู่พวกเขา ซึ่งเป็นที่รู้จักและยอมรับกันทั่วไปในด้านพลังและความชำนาญในการสอน ความรอบรู้ทั้งวิชามันกูล (วิชาที่อาศัยการรายงาน) และมะอ์กูล (วิชาที่อาศัยปัญญา) ตลอดจนความลึกซึ้งทางวิชาการ และแต่ละท่านนั้นเปรียบเสมือนเป็นมัดรอซะฮ์และสำนักวิชาการในตัวเอง

(1) เมาลานามุฟตีอิลาฮีบัคช์ กานดะห์ละวี (2) เมาลานาอิมามุดดีน ดิห์ละวี (3) เมาลานาฮัยดัร อะลี รามปูรี ตงกี (4) เมาลานาฮัยดัร อะลี ฟัยฎ์อาบาดี ผู้แต่ง "มุนตะฮัลกะลาม" (منتهى الكلام) (5) เมาลานาเราะชีดุดดีน ดิห์ละวี (6) เมาลานามุฟตีศ็อดรุดดีน ดิห์ละวี

ด้วยเหตุแห่งบรรดาผู้สมบูรณ์ในวิชาความรู้และศาสตร์ คณาจารย์ผู้ยิ่งใหญ่เหล่านี้ และก่อนหน้าพวกเขาคือบรรดาผู้นำแห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่นอันแน่วแน่ และผู้นำขบวนการปฏิรูป การฟื้นฟูศาสนา (ตัจญ์ดีด) และญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ ซึ่งได้เอ่ยนามไปแล้ว ผู้มีสายสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณและได้รับประโยชน์ทางด้านใน (บาฏิน) จากท่านชาห์ (ร.ฮ.) จึงกล่าวได้ว่า ศตวรรษที่สิบสามนั้นเป็นศตวรรษแห่งการสอน การชี้นำ และการอบรมบุคคลของท่านหะฎรัตชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.)

ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ

«และนั่นคือความโปรดปรานของอัลลอฮ์ ซึ่งพระองค์ทรงประทานแก่ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์» (ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ 62:4)

เมื่อเสร็จสิ้นจากการกล่าวถึงท่านชาห์ (ร.ฮ.) ผู้เป็นจุดศูนย์กลางแห่งวงสายสิลสิละฮ์วะลียุลลอฮ์ และมีสถานะเป็นไข่มุกเม็ดกลาง (วาสิเฏาะตุลอิกด์) ในสร้อยแห่งบุตรหลานและศิษย์ของท่าน ต่อไปเราจะกล่าวถึงบุตรชายอีกสองท่านของท่านชาห์ (ร.ฮ.) คือ หะฎรัตชาห์เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.) และหะฎรัตชาห์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) และคอลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่สามท่านของท่านชาห์ (ร.ฮ.) คือ หะฎรัตชาห์มุฮัมมัด อาชิก ผุลัตตี (ร.ฮ.) เคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด อะมีน กัชมีรี และซัยยิดชาห์อะบูสะอีด หะสะนี เราะเอบะเรลวี (ร.ฮ.) ซึ่งจะคัดและอ้างอิงมาจาก "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่มที่ 7

ชาห์ เราะฟีอุดดีน ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.)

ชัยค์ อิมาม อาลิมผู้ยิ่งใหญ่ อัลลามะฮ์ เราะฟีอุดดีน อับดุลวะฮ์ฮาบ บิน วะลียุลลอฮ์ บิน อับดุรเราะฮีม อัล-อุมะรี อัด-ดิฮ์ละวี เป็นนักหะดีษผู้มีชื่อเสียงแห่งยุคสมัยของท่าน เป็นนักวิชาการด้านอิลมุลกะลาม นักวิชาการด้านอุศูล ผู้มีสายรายงาน (สะนัด) แห่งยุค ผู้ไม่มีใครเทียบได้ในสมัยของท่าน และเป็นบุคคลหาได้ยากแห่งกาลเวลา ท่านถือกำเนิดและเติบโตในดิลลี ศึกษาวิชาความรู้จากพี่ชายคนโตของท่าน คือ ชาห์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) และอยู่ร่วมกับท่านเป็นระยะเวลาหนึ่ง ในด้านตะริเกาะฮ์ ท่านได้รับประโยชน์จากชาห์ มุฮัมมัด อาชิก บิน อุบัยดุลลอฮ์ อัล-ผุลัตี และเมื่ออายุได้ยี่สิบปี ท่านก็มีความโดดเด่นและมีชื่อเสียงในด้านวิชาความรู้ การออกฟัตวา และการสอน ตั้งแต่สมัยที่พี่ชายดังกล่าวของท่านยังมีชีวิตอยู่ ท่านได้เริ่มงานประพันธ์และเรียบเรียงตำรา และได้รับการนับเข้าอยู่ในหมู่อุละมาอ์ชั้นนำ เมื่อชาห์ (อับดุลอะซีซ) (ร.ฮ.) ประสบปัญหาทางสายตา ท่านก็ได้รับภาระการสอนและการบรรยายแทน บรรดานักศึกษาหลั่งไหลมาหาท่าน และพวกเขาได้รับประโยชน์จากคำสอนทางวิชาการของท่านตามขีดความสามารถของแต่ละคน บรรดาอุละมาอ์จากทั่วทุกสารทิศต่างยอมรับในความรู้และความประเสริฐของท่าน และงานประพันธ์ของท่านก็ได้รับการยอมรับและแพร่หลาย พี่ชายผู้ยิ่งใหญ่ของท่าน คือ ชาห์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้เขียนถึงชัยค์อะห์มัด บิน มุฮัมมัด อัช-ชิรวานี เกี่ยวกับชาห์ เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.) ไว้ว่า

«บัดนี้เป็นเวลาของน้องชายผู้ไม่มีใครเทียบ และผู้มีอัธยาศัยงดงามแห่งยุคสมัย ซึ่งโดยเชื้อสายแล้วเป็นน้องชายแท้ ๆ ของข้าพเจ้า และในศาสตร์ต่าง ๆ แห่งวิชาความรู้และวรรณศิลป์ (ซึ่งผู้คนเชื่อมโยงมาถึงข้าพเจ้า) เขาก็เป็นผู้มีส่วนร่วมกับข้าพเจ้า เขามีอายุน้อยกว่าข้าพเจ้าเพียงเล็กน้อย แต่ในด้านศาสตร์และวิทยปัญญานั้นเขาเสมอกับข้าพเจ้า อัลลอฮ์ตะอาลาด้วยความเมตตาของพระองค์ได้ทรงให้การอบรมเลี้ยงดูเขาเกิดขึ้นด้วยมือของข้าพเจ้า และทรงโปรดปรานข้าพเจ้าด้วยการทำให้ข้าพเจ้าเป็นสื่อในการทำให้เขาสมบูรณ์ เขาหลังจากการเดินทางไม่กี่วัน…»

เมื่อเดินทางกลับมา ท่านได้มอบตำราเล่มเล็กแต่ทรงคุณค่ายิ่งเล่มหนึ่งให้แก่ข้าพเจ้าเป็นของขวัญ ตำราเล่มนี้บรรจุความละเอียดอ่อนและข้อคิดอันลึกซึ้ง ซึ่งท่านเป็นผู้เดียวที่นำเสนอ และไม่มีผู้ใดเคยเขียนไว้ก่อนหน้าท่าน ความโดดเด่นนี้ปรากฏอยู่ในการตัฟซีรอายะฮ์อัน-นูร และในการเปิดเผยความหมายที่ซ่อนเร้นอยู่ภายในอายะฮ์นั้น ข้าพเจ้ากล่าวได้ด้วยความมั่นใจเต็มเปี่ยมว่า คำอธิบายของท่านในเรื่องนี้น่าอัศจรรย์ยิ่ง ท่านได้เผยแก่นแท้ของถ้อยคำ จุดประทีปแห่งหัวใจให้สว่างไสว และด้วยลีลาอันเป็นเอกลักษณ์ของท่าน ท่านได้ชุบชีวิตใหม่ให้แก่ดวงวิญญาณที่ร่วงโรย"

ชัยค์มุหสิน บิน ยะห์ยา อัต-ติรฮุตี กล่าวไว้ในหนังสือ «อัล-ยานิอ์ อัล-ญะนี» (اليانع الجني) ว่า

"นอกจากศาสตร์ที่แพร่หลายทั่วไปแล้ว ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ยังมีความเชี่ยวชาญอย่างสมบูรณ์ในศาสตร์ของบรรพชนยุคแรกด้วย ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้รู้น้อยคนนักจะได้รับเช่นท่าน ผลงานประพันธ์ของท่านดีเยี่ยมและชัดเจนยิ่ง ... ข้าพเจ้าได้อ่านหนังสือบางเล่มของท่าน และพบว่าในถ้อยคำเชิงวิชาการและเชิงศาสตร์ของท่านมีความลับและนัยอันลึกซึ้ง ซึ่งน้อยคนนักจะเข้าถึงได้ ท่านสามารถรวบรวมประเด็นปัญหามากมายไว้ในถ้อยคำเพียงไม่กี่คำ อันแสดงให้เห็นถึงความลึกซึ้งทางวิชาการและความละเอียดแห่งความเข้าใจของท่าน หนังสือของท่านชื่อ «ดัมฆ์ อัล-บาฏิล» (دمغ الباطل) ว่าด้วยประเด็นยาก ๆ บางประการในศาสตร์แห่งหะกีกะฮ์ ซึ่งผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์นี้ต่างยกย่อง ท่านยังมีตำราอีกเล่มหนึ่งที่กระชับแต่ครอบคลุม ซึ่งท่านได้แสดงให้เห็นถึงบทบาทของความรักในทุกสรรพสิ่งและได้อธิบายเรื่องนี้ไว้อย่างชัดเจน ตำราเล่มนั้นชื่อ «อัสรอร อัล-มะหับบะฮ์» (أسرار المحبة) คงมีน้อยคนนักที่เคยแสดงทัศนะในหัวข้อนี้ ในความเห็นของข้าพเจ้า ก่อนหน้าท่านไม่มีผู้ใด(เขียน)ในหัวข้อนี้..."

เพียงนักปรัชญาสองท่านเท่านั้น คืออบูนัศร์ อัลฟาราบี และอบูอะลี ซีนา ที่ได้เขียนไว้ ดังที่ทราบได้จากหนังสือบางเล่มของนะศีรุดดีน อัฏฏูซี»

นอกเหนือจากหนังสือที่ชัยค์มุห์สินได้กล่าวถึงแล้ว ยังมีหนังสืออื่น ๆ ของท่านอีก ได้แก่ ริสาละฮ์ว่าด้วยวิชาอะรูฎ (ฉันทลักษณ์) หนึ่งเล่ม, มุก็อดดิมะฮ์ว่าด้วยวิชาประวัติศาสตร์, อิษบาตุ ชักกิลก็อมัร (การพิสูจน์การแยกของดวงจันทร์), อิบฏอลุลบะรอฮีนิลหิกมียะฮ์ (การหักล้างข้อพิสูจน์เชิงปรัชญา) ตามหลักการของบรรดานักปรัชญา, ตะห์กีกุลอัลวาน (การศึกษาเรื่องสี), อาษารุกิยามะฮ์ (สัญญาณแห่งวันกิยามะฮ์), ฮิญาบ, บุรฮานุ ตะมานุอ์, อักดุลอะนามิล, อัลอัลบะอีน, ชัรห์ กาฟาต, มันฏิก (ตรรกศาสตร์) และยังมีริสาละฮ์ของท่านว่าด้วยอุมูรุลอามมะฮ์ด้วย ท่านยังได้เขียนหาชิยะฮ์ (อรรถาธิบายเชิงอรรถ) ต่อริสาละฮ์มีรซาฮิดอีกด้วย

ในบรรดาหนังสือของท่าน «ตักมีลุศศินาอะฮ์» (تكميل الصناعة) เป็นหนังสือที่น่าอัศจรรย์ ซึ่งคงมีนักประพันธ์เพียงไม่กี่คนที่ได้มีโอกาสเขียนหนังสือเช่นนี้ นอกจากนี้ท่านยังมีหนังสือทรงคุณค่าสูงอีกหลายเล่ม ท่านยังได้ประพันธ์ตัคมีส (การขยายบทกวีเป็นห้าวรรค) ต่อบทเกาะศีดะฮ์ภาษาอาหรับบางบทของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่านด้วย ตัวอย่างบทกวีภาษาอาหรับของท่านมีดังนี้:

يا احمد المختار يا زين الورىٰ ... يا خاتم الرسل ما اعلاكا يا كاشف الضرّاء من مستيقن ... يا منجيا في الحشر من والاكا هل كان غيرك في الأنام من ارتقىٰ ... فوق البراق وجاوز الأفلاكا

«โอ้ อะห์มัดผู้ได้รับการคัดเลือก โอ้ ความงามแห่งมวลมนุษย์ โอ้ ผู้ปิดท้ายบรรดาเราะซูล ท่านช่างสูงส่งยิ่งนัก โอ้ ผู้ปัดเป่าความทุกข์ยากให้แก่ผู้มีความเชื่อมั่น โอ้ ผู้ช่วยให้รอดพ้นในวันมะห์ชัรแก่ผู้ที่ภักดีต่อท่าน มีผู้ใดอื่นนอกจากท่านในหมู่มนุษย์ที่ได้ขึ้นบนบุร็อก และข้ามผ่านชั้นฟ้าทั้งหลาย»

ท่านยังมีเกาะศีดะฮ์อีกบทหนึ่งที่ไพเราะและคมคาย ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสูงส่งของท่านในศาสตร์แห่งปัญญา และความเชี่ยวชาญในภาษาอาหรับ ในบทนี้ท่านได้เขียนตอบ «เกาะศีดะฮ์อัยนียะฮ์» ของอบูอะลี ซีนา ซึ่งเรียกกันว่า «เกาะศีดะตุรรูห์» (قصيدة الروح) และมีบทเปิดว่า:

هبطت اليك من المحلّ الارفع ... ورقاء ذات تعزّز وتمنّع

«นกพิราบตัวหนึ่ง (คือวิญญาณ) ได้ลงมาหาท่านจากสถานที่อันสูงสุด เป็นนกที่ทรงเกียรติและหวงแหนตนเอง»

เกาะศีดะฮ์บทนี้เป็นเครื่องแสดงถึงความเชี่ยวชาญในภาษาอาหรับของอิบนุซีนา พร้อมทั้งความไพเราะ ความลื่นไหล และความโอ่อ่าของถ้อยคำในคราวเดียวกัน จึงไม่ใช่งานที่ใครก็ตามจะสามารถตอบโต้ได้ ท่านชาฮ์…

เราะฟีอุดดีน ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้เขียนคำตอบต่อเรื่องนี้ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความเชี่ยวชาญด้านวาทศิลป์และความรู้ภาษาอาหรับของท่าน บทเปิดของเกาะศีดะฮ์ของท่านคือ

عجبا لشيخ فيلسوف ألمعي خفيت لعينيه منارة مشرع

«น่าประหลาดใจนักสำหรับชัยค์ผู้เป็นนักปรัชญาเฉลียวฉลาด ที่ประภาคารแห่งหนทางอันชัดแจ้งกลับเร้นหายไปจากสายตาของเขา»[^1]

ท่านเสียชีวิตที่ดิลลีในขณะที่พี่ชายของท่าน คือชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ยังมีชีวิตอยู่ เมื่อวันที่ 6 เดือนเชาวาล ฮ.ศ. 1233 และถูกฝังไว้นอกเมือง ใกล้กับบิดาและปู่ของท่าน[^2]

ชาห์อับดุลกอดิร ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.)

ชัยค์ผู้เป็นอิมาม อาลิมผู้ยิ่งใหญ่และผู้รู้แจ้งที่มีชื่อเสียง ชาห์อับดุลกอดิร บิน ชาห์วะลียุลลอฮ์ บิน ชาห์อับดุรเราะฮีม อัล-อุมะรี อัด-ดิฮ์ละวี เป็นหนึ่งในอุละมาอ์ผู้โดดเด่นด้านวิชาการศาสนา ผู้คนมีความเห็นพ้องกันโดยทั่วไปถึงความเป็นวะลีและความยิ่งใหญ่ของท่าน เมื่อบิดาของท่านเสียชีวิตตั้งแต่ท่านยังเยาว์วัย ท่านจึงศึกษาวิชาความรู้จากพี่ชายของท่าน คือชาห์อับดุลอะซีซ ศอฮิบ (ร.ฮ.) และได้รับการอบรมในตะริเกาะฮ์จากชาห์อับดุลอัดล์ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ท่านเป็นผู้มีความโดดเด่นทั้งในด้านความรู้และการปฏิบัติ ความสมถะและความถ่อมตน ตลอดจนความงดงามในการดำเนินสุลูก ด้วยคุณธรรมเหล่านี้ อัลลอฮ์ตะอาลาจึงทรงบันดาลความรักต่อท่านให้เกิดขึ้นในหัวใจของบ่าวของพระองค์ ท่านจึงกลายเป็นที่พึ่งของคนทั่วไปในเมืองของท่าน และผู้คนเริ่มหันมาหาท่านในวิชาริวายะฮ์และดิรายะฮ์ การขัดเกลาจิตใจ และการอบรมทางจิตวิญญาณ

ท่านง่วนอยู่กับการสอนและการให้ประโยชน์ทางวิชาการ และพำนักอยู่ในมัสยิดอักบะรอบาดีแห่งดิลลี ผู้ที่ได้รับประโยชน์ทางวิชาการจากท่าน ได้แก่ เมาลานาอับดุลหัยย์ บิน ฮิบะตุลลอฮ์ บุดฮานะวี, เมาลานามุฮัมมัด อิสมาอีล บิน ชาห์อับดุลฆนี ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.), เมาลานาฟัฎลุลหักก์ บิน […]

[^1]: ดูเกาะศีดะฮ์ทั้งสองบทได้ในหนังสือ "ญะลาอุล อัยนัยน์" (جلاء العينين) ของอัลลามะฮ์นุอ์มาน อาลูสี อัล-บัฆดาดี หน้า 148–153 เกาะศีดะฮ์ของชาห์ศอฮิบมีความยาวหนึ่งร้อยสิบหกบท

[^2]: นุซฮะตุล เคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) เล่มที่ 7 หน้า 182–186

ฟัฎลุอิมาม ค็อยรอบาดี, มีรซา หะสัน อะลี ชาฟิอี ลัคเนาวี, ชาฮ์ อิสหาก บิน ชาฮ์ อัฟฎัล อุมะรี ดิห์ละวี (ฝังอยู่ที่มักกะฮ์อัล-มุกัรเราะมะฮ์), เมาลานา ซัยยิด มะห์บูบ อะลี ญะอ์ฟะรี, เมาลานา ซัยยิด อิสหาก บิน อิรฟาน ร็อยบะเรลวี (พี่ชายของท่านซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.)) และอีกหลายท่านได้รับประโยชน์ทางวิชาการจากท่าน

ความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่ที่สุดที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานแก่ท่าน คือการที่ท่านได้รับเตาฟีกให้แปลและอรรถาธิบายอัลกุรอานอันทรงเกียรติเป็นภาษาฮินดูสตานี อุละมาอ์ต่างให้คุณค่างานนี้อย่างยิ่ง และถือว่าเป็นมุอ์ญิซะฮ์ประการหนึ่งในบรรดามุอ์ญิซาตของท่านนบี ﷺ ท่านบิดาผู้ล่วงลับ (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ในหนังสือ "มิฮ์ริ ญะฮานตาบ" (مہر جہاں تاب) ว่า "ก่อนที่ชาฮ์ อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) จะเขียนคำแปลนี้ ท่านได้ฝันว่าอัลกุรอานถูกประทานลงมาแก่ท่าน ท่านได้เล่าความฝันนี้แก่ชาฮ์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ผู้เป็นพี่ชาย ท่านกล่าวว่า นี่เป็นความฝันที่จริง แต่เนื่องจากหลังจากท่านนบี ﷺ แล้ว สายแห่งวะห์ยูได้สิ้นสุดลง การตีความของความฝันนี้ก็คือ อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงใช้ท่านให้รับใช้อัลกุรอานอย่างที่ไม่มีผู้ใดเทียบได้" และแล้วข่าวดีนี้ก็ได้เป็นจริงในรูปของ "มูฎิหุลกุรอาน" (موضح القرآن)

ในบรรดาลักษณะเด่นของงานแปลนี้ คือ ท่านได้เลือกใช้ภาษาที่สอดคล้องกับภาษาต้นฉบับ โดยคำนึงอย่างครบถ้วนถึงความหมายทั่วไปและเฉพาะ ความหมายที่ไม่จำกัดและที่จำกัด ตลอดจนบริบทการใช้คำ นี่คือความโปรดปรานของอัลลอฮ์ที่พระองค์ทรงเจาะจงประทานให้แก่คนเพียงไม่กี่คนเท่านั้น[^1]

[^1]: สามารถพิสูจน์ได้ด้วยตัวอย่างต่าง ๆ ว่า ความลึกซึ้งอันถูกต้องในภาษาและวรรณกรรมอาหรับ และความสำเร็จที่ชาฮ์ (อับดุลกอดิร) (ร.ฮ.) ได้รับในการเลือกถ้อยคำภาษาอูรดูให้ตรงกับจิตวิญญาณ พลัง และเจตนารมณ์ของถ้อยคำในอัลกุรอานนั้น อย่างน้อยก็หาที่เปรียบมิได้ในอินเดีย และในบางแห่งท่านยังก้าวล้ำไปกว่าอุละมาอ์ด้านวาทศาสตร์และปราชญ์ด้านภาษาศาสตร์อย่างอัลลามะฮ์ อัซ-ซะมัคชะรี และร็อฆิบ อัล-อิศฟะฮานี เสียอีก สิ่งนี้ไม่อาจอธิบายได้ด้วยเหตุอื่นใด นอกจากการสนับสนุนจากอัลลอฮ์ ความอิคลาศในระดับสูงสุด และความลึกซึ้งทางวรรณกรรมและภาษาอันถูกต้องที่เป็นพรสวรรค์จากพระองค์ (ผู้ประพันธ์)

ข้าพเจ้าได้ฟังและรับรายงาน "มูฎิหุลกุรอาน" (موضح القرآن) จากท่านยายของข้าพเจ้า คือท่านหญิงซัยยิดะฮ์ หุมัยรออ์ บินติ ชาฮ์อิลมุลฮุดา หะซะนี นะศีราบาดี ซึ่งนางได้รับรายงานจากบุตรีของชาฮ์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) และบุตรีของท่านก็ได้รับรายงานจากบิดาผู้ทรงเกียรติของนาง ท่านเสียชีวิตในวันพุธที่ 19 เดือนเราะญับ ฮ.ศ. 1230 และถูกฝังไว้เคียงข้างบิดาของท่าน ในเวลานั้นชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) และชาฮ์เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.) ยังมีชีวิตอยู่ จึงเป็นธรรมดาที่ท่านทั้งสองโศกเศร้าอย่างยิ่ง ขณะฝังศพท่าน ท่านทั้งสองกล่าวว่า «เรามิได้ฝังมนุษย์คนหนึ่ง หากแต่กำลังฝังความรู้และมะอ์ริฟะฮ์ทั้งมวล!»

นับเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ของยุคสมัยที่ชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) มีบุตรชายสี่คน ซึ่งเกิดจากภริยาท่านหญิงอิรอดะฮ์ บินติ ซัยยิดษะนาอุลลอฮ์ คนโตคือชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ถัดมาคือชาฮ์เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.) ถัดมาคือชาฮ์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) และคนเล็กสุดคือชาฮ์อับดุลฆอนี (ร.ฮ.) (บิดาของเมาลานาอิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.)) แต่ผู้ที่เสียชีวิตก่อนคือน้องคนเล็กชาฮ์อับดุลฆอนี (ร.ฮ.) หลังจากนั้นคือชาฮ์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) ต่อมาคือชาฮ์เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.) แล้วจึงเป็นชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) พี่น้องทั้งหมดนี้ล้วนโดดเด่นในหมู่ผู้ทรงคุณแห่งยุคสมัยในด้านความรู้และการปฏิบัติ การถ่ายทอดประโยชน์และการแผ่ความดีงาม (ยกเว้นชาฮ์อับดุลฆอนี (ร.ฮ.) เพราะท่านเสียชีวิตตั้งแต่วัยหนุ่ม) แต่อัลลอฮ์ทรงประทานเตาฟีกแก่บุตรชายผู้ทรงเกียรติของชาฮ์อับดุลฆอนี (ร.ฮ.) คือท่านเมาลานาอิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) จนท่านได้ชดเชยแทนบิดาผู้ทรงเกียรติของท่านอย่างครบถ้วน[^1]

ชาฮ์มุหัมมัด อาชิก ผุลัตี

อาลิมผู้ยิ่งใหญ่และมุหัดดิษผู้ทรงเกียรติ เมาลานาชาฮ์มุหัมมัด อาชิก บิน อุบัยดุลลอฮ์ บิน มุหัมมัด ศิดดีกี ผุลัตี

[^1]: นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) เล่ม 7 หน้า 295–296

...เป็นหนึ่งในบรรดามะชาอิค (ชัยค์) ผู้ยิ่งใหญ่ เชื้อสายของท่านสืบไปถึงท่านมุฮัมมัด บิน อบีบักร์ อัศ-ศิดดีก (ร.ฎ.) โดยผ่านสามสิบเอ็ดชั่วคน ท่านหมกมุ่นอยู่กับการศึกษาหาความรู้ตั้งแต่วัยเยาว์ และได้ใกล้ชิดคบหากับชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ อัด-ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) (ซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้องของท่าน คือเป็นบุตรของป้าหรืออาฝ่ายพ่อ) ท่านได้รับความรู้และมะอ์ริฟะฮ์จากท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ และได้เดินทางไปยังสองนครอันศักดิ์สิทธิ์ (อัล-หะเราะมัยน์ อัช-ชะรีฟัยน์) พร้อมกับท่านในปี ฮ.ศ. 1143 ได้รับเกียรติในการประกอบพิธีหัจญ์และการเยี่ยมเยือน (ซิยาเราะฮ์) และได้ร่วมกับท่านในการรับและศึกษาวิชาความรู้จากบรรดาครูอาจารย์แห่งสองนครศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งในจำนวนนั้น ชัยค์อบูฏอฮิร มุฮัมมัด บิน อิบรอฮีม อัล-กุรดี อัล-มะดะนี มีความโดดเด่นเป็นพิเศษ ชัยค์อบูฏอฮิรยังได้มอบอิญาซะฮ์ (ใบอนุญาตทางวิชาการ) แก่ท่านอีกด้วย

ในบรรดาสานุศิษย์ของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ท่านเหนือกว่าทุกคนในด้านความรู้และมะอ์ริฟะฮ์ ด้วยเหตุนี้ท่านจึงกลายเป็นผู้ล่วงรู้ความลับอันลึกซึ้งของท่านชาห์ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ดังที่ชัยค์อบูฏอฮิร (ร.ฮ.) ได้เขียนถึงท่านไว้ในอิญาซะฮ์ของตนว่า «ท่านผู้นี้เป็นกระจกสะท้อนความสมบูรณ์ของเขา (ชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)) และเป็นแบบอย่างแห่งคุณลักษณะอันงดงามของเขา» ส่วนอาจารย์ของท่าน คือท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวกับท่านไว้ว่า

يحدثني نفسي بأنك واصل ... إلى نقطة قصوى ووسط المراكز وأنك في تيك البلاد مفخم ... بكفيك يوماً كل شيخ وناهز

«(ใจของฉันบอกว่า เธอจะบรรลุถึงตำแหน่งอันสูงส่งแห่งศูนย์กลางทางวิชาการ และเธอจะเป็นผู้ได้รับความเคารพยกย่องในเมืองเหล่านั้น และทั้งผู้น้อยผู้ใหญ่จะเป็นผู้ติดตามเธอ)»

อีกแห่งหนึ่ง ท่านกล่าวว่า

فان يك حقا ما علمت فانه ... سيلقى إليك الامر لابد سابغا سيأتيك أمرا لا يطاق بهاؤه ... إلى كل سر لا محالة بالغا

وثلج وبرد يجمعان شتاتكم يزيلان هماً في فؤادٍ لاذعا

«หากความเชื่อมั่นของข้าพเจ้าถูกต้อง เส้นด้ายแห่งเรื่องราวจะตกอยู่ในมือของท่าน และท่านจะได้รับรัศมีที่ทำให้สายตาพร่าพราย ซึ่งจะเปิดเผยความลับทุกประการ และด้วยการเปิดกว้างแห่งหัวใจ ท่านจะได้รับความสงบแห่งจิตใจที่จะลบล้างความทุกข์ระทมของท่าน»

ในคำนิยม (ตักรีซ) ต่อหนังสืออรรถาธิบาย "ดุอาอุลอิอ์ติศอม" ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ว่า

ليهنك ما أوفيت ذروة حقه من الفحص والتفتيش والفهم والفكر

وبثك عن علي العلوم ونشرها ونظمك أصناف الجواهر والدر

وحفظك للرمز الخفي مكانه وغوصك بحرا زاخرا أيما بحر

فلله ما أوتيت من حلي المنى ولله ما أعطيت من عظم الفخر

«ขอแสดงความยินดีที่ท่านได้บรรลุถึงยอดสูงแห่งความรู้ การค้นคว้า และความคิดพินิจ และการค้นคว้าและเผยแผ่วิชาความรู้ทั้งหลาย การร้อยเรียงจัดระเบียบเพชรนิลจินดาและไข่มุกแห่งความรู้ก็เป็นสิ่งที่น่ายินดีเช่นกัน ทั้งการรักษาไว้ซึ่งความลับอันเร้นลับ และการดำดิ่งแหวกว่ายในมหาสมุทรอันเชี่ยวกรากแห่งความรู้และการปฏิบัติ ความปรารถนาเหล่านี้ท่านได้รับมาจากอัลลอฮ์ และทุนแห่งเกียรติยศนี้ก็เป็นของประทานจากอัลลอฮ์เช่นกัน»

ท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) และน้องชายของท่าน คือ ชาฮ์เราะฟีอุดดีน (ร.ฮ.) และซัยยิดอบูสะอีด รออีบะเรลวี (ร.ฮ.) รวมทั้งผู้คนจำนวนมาก ได้ศึกษาหาความรู้จากท่าน ในบรรดาหนังสือของท่าน "สะบีลุรเราะชาด" (سبیل الرشاد) เป็นหนังสือว่าด้วยตะเซาวุฟอย่างละเอียดเป็นภาษาเปอร์เซีย หนังสืออีกเล่มหนึ่งคือ "อัลเกาลุลญะลีย์ ฟี มะนากิบิลวะลีย์" (القول الجلی فی مناقب الولی) ว่าด้วยประวัติของชัยค์ของท่าน คือ ท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ส่วน "ดุอาอุลอิอ์ติศอม" (دعائے اعتصام) เป็นอรรถาธิบายหนังสือของท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ว่าด้วยหะกออิกและมะอาริฟ หนังสือที่ใหญ่ที่สุดของท่านคือ "ตับยีฎุลมุศ็อฟฟา ชัรหุลมุวัฏเฏาะอ์" (تبییض المصفی شرح المؤطا) ซึ่ง……จากหนังสือ "มุศ็อฟฟา" ของท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.)

...เกี่ยวข้องกับ (เรื่องนี้) ท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 1186 ดังที่ทราบได้จากจดหมายอันทรงเกียรติของท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ที่มีถึงซัยยิดอบูสะอีด รออ์ บะเรลวี (ร.ฮ.)

เคาะญะฮ์มุหัมมัดอะมีน กัชมีรี วะลียุลลอฮี

ในบรรดาคอลีฟะฮ์และศิษย์คนสำคัญทั้งสี่ของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)[^1] ซึ่งเป็นผู้ที่คำสอนและเป้าหมายของสายของท่านได้รับการเผยแผ่และดะอ์วะฮ์ผ่านพวกเขานั้น ศิษย์และคอลีฟะฮ์คนสำคัญคนหนึ่งของท่านคือเคาะญะฮ์มุหัมมัดอะมีน กัชมีรี

เมาลานาหะกีม ซัยยิดอับดุลหัยย์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงท่านไว้ในหนังสือ «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» (نزہۃ الخواطر) ว่า ท่านมีพื้นเพเดิมมาจากกัชมีร์ แต่พำนักอยู่ที่ดิลลี ท่านเป็นหนึ่งในศิษย์ชั้นนำของท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) ท่านสังกัดตนกับชัยค์ของท่าน และเขียนชื่อตนพร้อมทั้งได้รับการเรียกขานว่า "วะลียุลลอฮี"

สำหรับความโดดเด่นและเกียรติของท่าน เพียงพอแล้วที่ท่านชาห์อับดุลอะซีซได้ศึกษาวิชาความรู้จนสมบูรณ์กับท่านหลังจากที่ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) เสียชีวิตไปแล้ว ดังที่ท่านชาห์อับดุลอะซีซเองได้ระบุไว้อย่างชัดเจนในรีสาละฮ์ «อุญาละฮ์ นาฟิอะฮ์» (عجالۂ نافعہ) ของท่าน หลักฐานประการที่สองแสดงถึงเกียรติและความโดดเด่นของท่านก็คือ ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ได้แต่งรีสาละฮ์บางเล่มขึ้นเป็นการเฉพาะสำหรับท่าน (ดังปรากฏ) จากจดหมายอันทรงเกียรติของท่านชาห์อับดุลอะซีซที่ท่านได้ส่งถึงท่านชาห์อบูสะอีด รออ์ บะเรลวี

[^1]: เมาลานาอุบัยดุลลอฮ์ ซินดี ผู้ล่วงลับ เขียนไว้ในหนังสือของท่าน «อัตตัมฮีด» (التمہید) (ภาคภาษาอูรดู) ว่า: «ผู้ที่เข้าใจแนวคิดของท่านชาห์อย่างสมบูรณ์นั้นมีไม่เกินสี่คน คือ (1) ชาห์มุหัมมัดอาชิก บุตรของน้าชายของท่าน (2) ญะมาลุดดีน ชาห์มุหัมมัดอะมีน วะลียุลลอฮี กัชมีรี (3) ชาห์นูรุลลอฮ์ บุฎานวี (4) ชาห์อบูสะอีด บะเรลวี» (ชาห์วะลียุลลอฮ์และขบวนการทางการเมืองของท่าน โดยเมาลานาอุบัยดุลลอฮ์ ซินดี หน้า […]) ศิษย์ทั้งสามคือ ชัยค์มุหัมมัดอาชิก ผุลตี, เคาะญะฮ์มุหัมมัดอะมีน กัชมีรี วะลียุลลอฮี และชาห์อบูสะอีด รออ์ บะเรลวี ได้ถูกกล่าวถึงไว้เป็นการเฉพาะแล้ว ส่วนคนที่สี่คือชัยค์นูรุลลอฮ์ ศิดดีกี บุฎานวี ซึ่งเป็นศิษย์คนสนิทของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) และได้รับชื่อเสียงอันโดดเด่นตั้งแต่ในสมัยที่ท่านชาห์ยังมีชีวิตอยู่ ท่านชาห์อับดุลอะซีซซึ่งเป็นบุตรเขยของท่านได้ศึกษาตำราฟิกฮ์จากท่าน ท่านเสียชีวิตราวปี ฮ.ศ. 1187 (นุซฮะตุลเคาะวาฏิร เล่ม 6)

ปรากฏว่าท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 1180 หรือราว ๆ ปีนั้น เพราะท่านซัยยิดชาห์อะบูสะอีด (ร.ฮ.) ได้ออกเดินทางไปประกอบพิธีฮัจญ์ในเดือนเราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 1180 และเดินทางกลับในปี ฮ.ศ. 1181 จดหมายของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ฉบับนี้ได้รับเมื่อท่านกลับมาแล้ว[^1]

ความพิเศษของเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด อะมีน กัชมีรี ยังเห็นได้จากการที่ในหนังสือ "กะลิมาตฏ็อยยิบาต" (کلمات طیبات) มีจดหมายสำคัญสี่ฉบับที่ท่านชาห์ (ร.ฮ.) เขียนถึงท่าน ซึ่งเปี่ยมด้วยหะกีเกาะฮ์และมะอ์ริฟะฮ์อันลึกซึ้ง[^2]

นอกจากเคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่ทั้งสี่ท่านนี้แล้ว ท่านชาห์ยังมีเคาะลีฟะฮ์อื่น ๆ อีกบางท่าน ซึ่งไม่พบประวัติโดยละเอียด หนึ่งในนั้นคือท่านหาฟิซ อับดุนนะบี ที่รู้จักกันในนามอับดุรเราะห์มาน ซึ่งปรากฏว่ามีความสัมพันธ์เป็นพิเศษกับท่านชาห์[^3]

ชาห์อะบูสะอีด หะสะนี เราะอ์เอบะเรลี (ร.ฮ.)

ซัยยิดอัลอับรอร อะบูสะอีด บินมุฮัมมัด ฎิยาอ์ บินอายะตุลลอฮ์ บินชัยค์อะญัลล์ อิลมุลลอฮ์ นักชะบันดี (ร.ฮ.) แห่งบะเรลี เป็นหนึ่งในอุละมาอ์ร็อบบานียีน ท่านเกิดและเติบโตที่เราะอ์เอบะเรลี ศึกษาวิชาความรู้จากมุลลา อับดุลลอฮ์ อะมีฏฮะวี จากนั้นได้ให้บัยอะฮ์ต่อซัยยิดมุฮัมมัด ศอบิร บินอายะตุลลอฮ์ นักชะบันดี (ร.ฮ.) ผู้เป็นอาของท่าน และหมกมุ่นอยู่กับการซิกร์และอัชฆาลของบรรดาศูฟีเป็นเวลานาน หลังจากนั้นท่านได้เดินทางไปยังดิลลี และพำนักอยู่กับท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) เพื่อรับประโยชน์จากท่าน ภายหลังการเสียชีวิตของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ ท่านรู้สึกถึงความจำเป็น จึงได้รับประโยชน์จากชัยค์มุฮัมมัด อาชิก บินอุบัยดุลลอฮ์ ผุละตี ศิษย์ของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ด้วย ท่านชาห์มุฮัมมัด อาชิก (ร.ฮ.) ได้…

[^1]: นุซฮะตุลเคาะวาฏิร เล่ม 6 หน้า 286 [^2]: กะลิมาตฏ็อยยิบาต หน้า 161–167 [^3]: ดูวารสาร "บุรฮาน" บทความของมัสอูด อันวัร อะละวี (M.A. อลิการ์ห์) ฉบับเดือนกันยายน–ตุลาคม ค.ศ. 1983

ในอิญาซะฮ์นามะฮ์ (หนังสือมอบอิญาซะฮ์) ได้เขียนไว้ว่า:

«ท่านซัยยิดผู้ยำเกรงและบริสุทธิ์ ผู้รู้แจ้งในอัลลอฮ์ ผู้ควรแก่การยกย่อง วะลี มีร อบูสะอีด ได้อยู่ร่วมกับชัยค์ของเรา ท่านวะลียุลลอฮ์ อัลมุหัดดิษ (ร.ฮ.) และได้เรียนรู้อัชฆาล (การปฏิบัติ) บางประการของตะริเกาะฮ์จากท่าน แล้วปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ จนกระทั่งด้วยบะเราะกะฮ์แห่งตะวัจญุฮ์ (การเพ่งจิต) ของชัยค์ ประตูแห่งละฏออิฟและอัสรอร (ความลี้ลับ) ทั้งภายนอกและภายในได้เปิดออกแก่เขา และสภาวะ (อะห์วาล) และร่องรอยของบรรดาซูฟีได้ปรากฏในบุคลิกภาพของเขา และเขาได้บรรลุ "ชุฮูด" ซึ่งเป็นเป้าหมายของบรรดาซูฟี»

ต่อมาท่านได้เขียนไว้ว่า:

«ครั้นเมื่อท่านชัยค์ (ร.ฮ.) ได้จากไปสู่ดารุรริฎวาน เขาจึงมีความคิดที่จะรับอัชฆาลที่เหลืออยู่ของสายนักชบันดียะฮ์ กอดิรียะฮ์ ชิชตียะฮ์ และอื่น ๆ จากผู้ต่ำต้อยผู้นี้ และเข้าสู่ตะริเกาะฮ์ที่สืบทอดกันมาของบรรดาซูฟี เมื่อข้าพเจ้าเห็นความใฝ่หาของเขา และด้วยความเกรงกลัวต่อ "หะดีษอัลอิลญาม" (การปิดบังความรู้) ข้าพเจ้าจึงได้ช่วยเหลือเขาในการบรรลุเป้าหมาย และได้ตัลกีน (สอนถ่ายทอด) อัชฆาลเหล่านั้นแก่เขา และเมื่อข้าพเจ้าได้เห็นร่องรอยและรัศมีเหล่านั้นในตัวเขา และประเมินถึงความมั่นคงของเขาแล้ว หลังจากการละหมาดอิสติคอเราะฮ์ ข้าพเจ้าจึงได้ให้อิญาซะฮ์แก่เขาในการชี้นำบรรดาผู้แสวงหาและผู้เดินทาง (ซาลิกีน) และเขาได้ให้บัยอะฮ์ในทุกตะริเกาะฮ์ และข้าพเจ้าได้สวม "คิรเกาะฮ์ฟักรียะฮ์ฟัคริยะฮ์" ให้แก่เขาเพื่อเป็นเครื่องหมายแห่งการมอบหมายและการอนุญาต ดังที่ชัยค์ของเราได้สวมให้แก่เรา และได้ให้อิญาซะฮ์ในเรื่องนั้น และดังที่ชัยค์อุบัยดุลลอฮ์ได้มอบอาภรณ์และอิญาซะฮ์ที่ได้รับสืบทอดผ่านบรรพบุรุษและบรรดามะชาอิคผู้ทรงเกียรติของท่านแก่เรา พร้อมกันนั้นข้าพเจ้าได้อนุญาตให้เขาสอนตัฟซีร หะดีษ ฟิกฮ์ และตะเซาวุฟ (โดยมีเงื่อนไขว่าต้องศึกษาค้นคว้าและตรวจสอบตำราอรรถาธิบาย) และ

ท่านได้รับอนุญาต (อิญาซะฮ์) ให้สอนวิชานะฮ์วู (ไวยากรณ์) และศ็อรฟ์ (วิภัตติปัจจัย) อีกทั้งได้รับอนุญาตให้ทำตะอ์วีซ (เครื่องรางคุ้มครอง) ในยามที่มีความจำเป็นอันชอบด้วยศาสนบัญญัติ ตลอดจนอนุญาตให้ปฏิบัติอะอ์มาลของบรรดาชัยค์ และอนุญาตให้ปฏิบัติอะอ์มาลและอัชฆาลทั้งหมดที่บันทึกไว้ในหนังสือ «อัลเกาลุลญะมีล ฟี บะยานิ เสาะวาอิสสะบีล» (القول الجميل في بيان سواء السبيل) และ «อัลอินติบาฮ์ ฟี สะลาสิลิ เอาลิยาอิลลาฮ์» (الانتباه في سلاسل أولياء الله)

ซัยยิดชาห์อะบูสะอีด (ร.ฮ.) เป็นผู้อาวุโสที่ทรงเกียรติ มีจิตใจเอื้อเฟื้อ ทำความดีมากมาย ต้อนรับแขกอย่างดี และอุปถัมภ์ผู้ยากไร้ ท่านเดินทางไปยังแคว้นฮิญาซพร้อมกับสหายร่วมทาง และเดินทางถึงมักกะฮ์อัลมุกัรร่อมะฮ์เมื่อวันที่ 28 เดือนเราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 1186 เมื่อได้ประกอบพิธีหัจญ์แล้ว ท่านได้ไปยังมะดีนะฮ์อัลมุเนาวะเราะฮ์และพำนักอยู่ที่นั่นหกเดือน ท่านได้ฟังหนังสือ «อัลมะศอบีห์» (المصابيح) จากชัยค์อะบุลหะสัน อัสสินดี อัศเศาะฆีร ครั้งหนึ่งขณะที่ท่านนั่งอยู่ใกล้กับกุบูรของท่านนบี ﷺ ท่านได้เห็นว่าท่านนบี ﷺ ปรากฏออกมาภายนอกห้องอันจำเริญ ในตอนแรกปรากฏบ่าอันจำเริญของท่าน แล้วจึงปรากฏร่างอันบริสุทธิ์ของท่าน และท่านนบี ﷺ ได้มาอยู่เบื้องหน้าพลางยิ้มให้ ชัยค์อะมีน บินหะมีด อะละวี อัลกากูรวี ผู้เป็นมุรีดและผู้ได้รับอิญาซะฮ์จากท่าน ได้เขียนไว้ในริซาละฮ์ของตนว่า

«ชัยค์อะบูสะอีด (ร.ฮ.) กล่าวว่า ข้าพเจ้าได้เห็นท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ที่มะดีนะฮ์อัลมุเนาวะเราะฮ์ด้วยตาของตนเอง»

จากนั้นท่านได้กลับไปยังมักกะฮ์อัลมุกัรร่อมะฮ์ และได้ศึกษาหนังสือ «อัลญะซะรียะฮ์» (الجزرية) กับชัยค์มุหัมมัด มีรดาด อัลอันศอรี แล้วจึงเดินทางผ่านเมืองฏออิฟกลับมายังฮินดูสถาน ท่านได้เข้าไปยังเมืองมัดรอส และพำนักอยู่ที่นั่นเป็นเวลานาน ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง และมีผู้คนจำนวนมากได้รับประโยชน์จากท่าน ในจำนวนนั้นได้แก่ อัลหาจญ์อะมีนุดดีน บินหะมีดุดดีน อัลกากูรวี, เมาลานาอับดุลกอดิร ข่าน คอลิศปูรี, มีร อับดุสสลาม บะดัคชี, ชัยค์มีรดาด อัลอันศอรี อัลมักกี, เมาลานาญะมาลุดดีน บินมุหัมมัด ศิดดีก กุฏบ์, เมาลานาอับดุลลอฮ์ อาฟันดี, ชัยค์อับดุลละฏีฟ หุซัยนี อัลมิศรี และอีกหลายคน

...เป็นบุคคลผู้ [ทรงคุณธรรม] ท่านเสียชีวิตเมื่อวันที่ 9 เดือนเราะมะฎอน ฮ.ศ. 1193 ณ เมืองรออีบะเรลี และถูกฝังไว้ ณ ที่นั้น[^1]

นักปฏิรูปร่วมสมัยผู้มีชื่อเสียง: ชัยค์มุฮัมมัด บิน อับดุลวะฮ์ฮาบ

บุคคลร่วมสมัยผู้มีชื่อเสียงคนหนึ่งของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) และเป็นนักปฏิรูปและมุญัดดิดผู้ยิ่งใหญ่ คือ ผู้รู้ผู้โดดเด่น ผู้มีความเด็ดเดี่ยวมั่นคง นักดะอ์วะฮ์และนักปฏิรูป ชัยค์มุฮัมมัด บิน อับดุลวะฮ์ฮาบ บิน สุลัยมาน อัต-ตะมีมี อัล-หัมบะลี (ฮ.ศ. 1115–1206 / ค.ศ. 1703–1792) ในแง่ของปีเกิด ท่านมีอายุใกล้เคียงกับท่านชาห์ (ร.ฮ.)[^2]

[^1]: พึงทราบว่าท่านเป็นตาแท้ ๆ ของท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) ลักษณะความสัมพันธ์ของท่านกับตระกูลวะลียุลลอฮ์ ตลอดจนความพิเศษและความยิ่งใหญ่ของท่าน สามารถประเมินได้จากจดหมายที่ท่านชาห์ อะฮ์ลุลลอฮ์ (น้องชายของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์) เมาลานา นูรุลลอฮ์ ท่านชาห์ มุฮัมมัด อาชิก (ร.ฮ.) และท่านชาห์ อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้ส่งถึงท่าน ซึ่งในจดหมายเหล่านั้นมีการแจ้งข่าวเหตุการณ์ในครอบครัวและเรื่องราวที่เกิดขึ้น ทั้งยังเป็นการยอมรับในฐานะอันสูงส่งและคุณสมบัติอันสมบูรณ์ของท่าน ประมวลจดหมายนี้รวบรวมโดยเมาลวี ซัยยิดอบุลกอซิม ฮันสะวี ภายใต้ชื่อ «มักตูบุลมะอาริฟ» (مکتوب المعارف) และเก็บรักษาไว้ในคลังหนังสือของตระกูล ลูกพี่ลูกน้องแท้ ๆ ของท่าน คือ เมาลานา ซัยยิดมุฮัมมัด วาฎิห์ หะสะนี ก็ได้รับอิญาซะฮ์ทั่วไป (อิญาซะฮ์ อามมะฮ์) จากท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) และท่านชาห์ได้กล่าวถึงเขาด้วยถ้อยคำอันยกย่อง (ดู มักตูบ ซึ่งรวมอยู่ใน «มักตูบาต» ฉบับต้นฉบับลายมือ ห้องสมุดมหาวิทยาลัยอุษมานียะฮ์ ไฮเดอราบาด หน้า 15)

[^2]: ท่านชาห์ (ร.ฮ.) เกิดเมื่อ ฮ.ศ. 1114 ดังนั้นท่านจึงมีอายุมากกว่าชัยค์หนึ่งปี

และในด้านปีที่เสียชีวิตนั้น ท่านเสียชีวิตหลังจากชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ถึงยี่สิบสามปี ถึงแม้ทั้งสองท่านจะมีชีวิตอยู่ในยุคเดียวกันและมีหลายประการที่เหมือนกัน แต่จนถึงบัดนี้ก็ยังไม่พบร่องรอยใดว่าทั้งสองเคยพบกัน หรือแม้แต่รู้จักกันและกัน ท่านชาห์ศอฮิบเดินทางไปประกอบพิธีหัจญ์ในปี ฮ.ศ. 1143 และพำนักอยู่ในแคว้นหิญาซนานกว่าหนึ่งปี ช่วงเวลานั้นเป็นช่วงที่ดะอ์วะฮ์และขบวนการของชัยค์มุฮัมมัด บินอับดุลวะฮ์ฮาบ ยังจำกัดอยู่เฉพาะในแถบอุยัยนะฮ์ ดิรอียะฮ์ และพื้นที่อื่น ๆ ของนัจญด์ ในเวลานั้นอะมีรมุฮัมมัด บินสุอูด ยังมิได้ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) แก่ชัยค์ และยังไม่มีข้อตกลงหรือสัญญาใด ๆ ระหว่างทั้งสอง (ในเรื่องการเผยแผ่ดะอ์วะฮ์ การจัดตั้งรัฐบนพื้นฐานของดะอ์วะฮ์นั้น และการสนับสนุนดะอ์วะฮ์) ข้อตกลงนี้เกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 1158 และผลจากข้อตกลงนั้นทำให้ดิรอียะฮ์กลายเป็นศูนย์กลางของดะอ์วะฮ์และเป็นเมืองหลวงของรัฐทางศาสนา ดะอ์วะฮ์ของชัยค์เป็นที่รู้จัก และมีอิทธิพลแผ่ขยายในแคว้นหิญาซเมื่อมักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์ตกอยู่ภายใต้การปกครองของตระกูลอาลสุอูดในปี ฮ.ศ. 1218 (สิบสองปีหลังการเสียชีวิตของชัยค์ และสี่สิบสองปีหลังการเสียชีวิตของชาห์ศอฮิบ)[^1]

ขอบเขตหลักของดะอ์วะฮ์และความพากเพียรของชัยค์มุฮัมมัด บินอับดุลวะฮ์ฮาบ คือการเรียกร้องและเผยแผ่เตาฮีดอันบริสุทธิ์ การหักล้างชิริก และการขจัดประเพณีของยุคญาฮิลียะฮ์ (ซึ่งการแสดงออกและสัญลักษณ์บางประการของมันได้ปรากฏขึ้นในบางพื้นที่และบางเผ่าทางภาคตะวันออกของคาบสมุทรอาหรับ อันเนื่องมาจากความห่างไกลจากยุคท่านนบี ﷺ ความไม่รู้ และความหลงลืมของอุละมาอ์) การชี้แจงความแตกต่างระหว่างเตาฮีดอุลูฮิยะฮ์กับเตาฮีดรุบูบิยะฮ์ และเตาฮีดที่อัลลอฮ์ทรงเรียกร้องจากบ่าวของพระองค์ และที่อัลกุรอานได้…

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดูหนังสือของเมาลานามัสอูด อาลัม นัดวี เรื่อง «มุฮัมมัด บินอับดุลวะฮ์ฮาบ: นักปฏิรูปผู้ถูกกดขี่และถูกใส่ร้าย» (محمد بن عبد الوہاب ایک مظلوم اور بدنام مصلح) (จัดพิมพ์โดยมักตะบะฮ์นัชอะตุษษานิยะฮ์ ไฮเดอราบาด) นอกจากนี้ยังมีหนังสือภาษาอาหรับที่เขียนเกี่ยวกับชีวประวัติของชัยค์อีกเป็นจำนวนมาก

ซึ่งเป็นการเรียกร้องอย่างชัดแจ้งของมัน การอธิบายและการขัดเกลาให้กระจ่างของมันนั้น[^1] ความสำเร็จที่ชัยค์ได้รับในเรื่องนี้ หาตัวอย่างเทียบได้ยากในหมู่นักปฏิรูปแห่งยุคหลัง ๆ แม้ว่าตามคำกล่าวของดร.อะห์มัด อะมีน ความสำเร็จนี้ส่วนหนึ่งมาจากการที่ได้มีรัฐบาลหนึ่ง (รัฐบาลซาอุดีอาระเบีย) ถูกสถาปนาขึ้นบนรากฐานของมัน และรัฐบาลนั้นได้รับเอาการเรียกร้องนี้มาเป็นของตนและให้การอุปถัมภ์[^2] แต่อย่างไรก็ตาม ข้อเท็จจริงก็คือ ชัยค์ได้แสดงบทบาทของนักปฏิรูปผู้ปฏิวัติในเรื่องนี้ และแม้ว่าผู้มีความรู้บางท่านอาจไม่เห็นด้วยร้อยเปอร์เซ็นต์กับแนวคิดของท่าน วิธีการ ท่วงทำนอง และแบบแผนในการนำเสนอการเรียกร้องของท่าน แต่ก็ไม่อาจปฏิเสธคุณประโยชน์ ความทรงอิทธิพล และความจำเป็นของการเรียกร้องนี้ในสภาวการณ์เฉพาะเหล่านั้นได้

ในส่วนที่เกี่ยวกับการอธิบายและการขัดเกลาอะกีดะฮ์เตาฮีด การพิสูจน์มันจากอัลกุรอาน และความแตกต่างระหว่างเตาฮีดอุลูฮิยะฮ์กับเตาฮีดรุบูบิยะฮ์นั้น ปรากฏความคล้ายคลึงกันอย่างมากระหว่างความคิดและผลการค้นคว้าของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) กับของชัยค์มุฮัมมัด อิบนุอับดิลวะฮ์ฮาบ (ร.ฮ.) ซึ่งเป็นผลของการศึกษาและการใคร่ครวญอัลกุรอานอย่างลึกซึ้งและโดยตรง และความคุ้นเคยอย่างลึกซึ้งกับอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ซึ่งในยุคของท่าน ได้นำชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และนักค้นคว้าและนักปฏิรูปท่านอื่น ๆ ในยุคของพวกเขา ไปสู่ข้อสรุปที่คล้ายคลึงกัน และทำให้พวกเขาพร้อมที่จะเผยแผ่และเรียกร้องสู่การดะอ์วะฮ์แห่งเตาฮีดอย่างชัดแจ้งและเด็ดขาด

แต่ขอบเขตการทำงานของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) และสนามแห่งงานปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่านนั้นกว้างขวางกว่านั้นมากนัก ซึ่งรวมถึงการฟื้นฟูวิชาการอิสลาม การฟื้นฟูความคิดอิสลาม

[^1]: ดูหนังสือที่มีชื่อเสียงไปทั่วของชัยค์ คือ «อัตเตาฮีด อัลละซี ฮุวะ ฮักกุลลอฮ์ อะลัลอะบีด» (التوحيد الذي هو حق الله على العبيد) [^2]: ดู «ซุอะมาอุลอิศลาห์ ฟิลอัศริลหะดีษ» (زعماء الإصلاح في العصر الحديث) ชีวประวัติของชัยค์มุฮัมมัด อิบนุอับดิลวะฮ์ฮาบ

การเปิดเผยความลี้ลับและเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์ (อัสรารและมะกอศิดของชะรีอะฮ์) ผลงานทางวิชาการในการนำเสนอชะรีอะฮ์และคำสอนของอิสลามในรูปแบบที่เชื่อมโยงกันและสมบูรณ์ การแก้ไขภาวะหยุดนิ่งทางวิชาการและความคลั่งมัซฮับทางฟิกฮ์ งานระดับมุจญ์ตะฮิดในการประสาน "ระหว่างปัญญากับตัวบท" (ตัฏบีก บัยนัลอักล์ วันนักล์) และ "การประนีประนอมระหว่างมัซฮับทางฟิกฮ์" (เตาฟีก บัยนัลมะซาฮิบิลฟิกฮียะฮ์) ความพยายามในการพิทักษ์อำนาจการปกครองของอิสลามในอินเดีย การศึกษาหะดีษอย่างลึกซึ้งและความพยายามในฐานะมุญัดดิดเพื่อเผยแพร่หะดีษ ตลอดจนตัซกียะตุนนัฟส์ (การขัดเกลาจิตใจ) และดะอ์วะฮ์สู่การบรรลุระดับอิห์ซาน การสอนเรื่องนี้ และการอบรมบ่มเพาะบุคคลผู้ลงมือทำงาน

ควบคู่กันนั้น ในตัวท่านชาห์ (ร.ฮ.) ยังมี (ตามถ้อยคำของอิกบาล) «เส้นเลือดแห่งฮิญาซ» (คือแผ่นดินอันมั่นคงแห่งเตาฮีดอันบริสุทธิ์) ซึ่งมีตาน้ำซัมซัมอันหวานชื่น (คือลำธารน้ำนมแห่งความรักและความอ่อนโยน) อยู่ด้วย อันเป็นผลมาจากสภาพแวดล้อมและการอบรมเฉพาะของท่านชาห์ (ร.ฮ.) และจากตะเซาวุฟและสุลูก ซึ่งตัวอย่างของสิ่งนี้สามารถเห็นได้ในบทกวีสรรเสริญท่านนบี ﷺ (เกาะศีดะฮ์นะอ์ติยะฮ์) และบทกวีแห่งความถวิลหาของท่าน

ด้วยเหตุนี้ แทนที่จะศึกษาเปรียบเทียบระหว่างท่านกับชัยค์มุฮัมมัด บิน อับดุลวะฮ์ฮาบ (ซึ่งความพยายามของท่านควรค่าแก่การขอบคุณไม่ว่าในกรณีใด) และแสวงหาจุดที่คล้ายคลึงและสอดคล้องกันระหว่างทั้งสอง การศึกษาเปรียบเทียบระหว่างท่านชาห์ (ร.ฮ.) กับชัยคุลอิสลาม อัลฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และแสวงหาจุดที่สอดคล้องและแตกต่างกันนั้นจะเหมาะสมกว่า เพราะทั้งสองท่านดูคล้ายคลึงกันมากกว่าในด้านความรอบรู้ทางวิชาการ การบรรลุถึงระดับอิมามและการอิจญ์ติฮาดในวิชาการแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ความลึกซึ้งและความกว้างขวางแห่งทัศนะ ความหลากหลายของงานปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) และความยิ่งใหญ่และความปราดเปรื่องแห่งบุคลิกภาพ (และได้มีการชี้ให้เห็นถึงเรื่องนี้ไว้แล้วในหลายแห่งของหนังสือเล่มนี้) พร้อมด้วยความแตกต่างอันเป็นผลมาจากสภาพแวดล้อม การศึกษาและการอบรม ความแตกต่างของกาลเวลาและสถานที่ และสุลูกกับการอบรมด้านจิตใจ (ตัรบียะฮ์บาฏินียะฮ์)

บทที่ 12

ผลงานประพันธ์ของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)

หนังสือและริสาละฮ์

ณ ที่นี้จะนำเสนอรายชื่อผลงานประพันธ์ทั้งเล็กและใหญ่ ทั้งภาษาอาหรับและภาษาเปอร์เซียของท่านชาห์ศอฮิบ (ร.ฮ.) โดยเรียงตามลำดับอักษร พร้อมทั้งแนะนำหนังสือที่สำคัญโดยสังเขป และได้พยายามระบุด้วยว่าเป็นต้นฉบับลายมือหรือฉบับตีพิมพ์ และเขียนด้วยภาษาใด

(อ)

1. อัล-อัรบะอีน (الأربعين) (ภาษาอาหรับ) เป็นประมวลหะดีษสี่สิบบท ซึ่งประกอบด้วยหะดีษที่กระชับและครอบคลุม อันเป็นแบบอย่างของ "ญะวามิอุลกะลิม" (ถ้อยคำที่สั้นแต่ครอบคลุมความหมายกว้าง) ตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์อันวาร์ มุหัมมะดี ลัคเนา ในปี ฮ.ศ. 1319 ส่วนคำแปลภาษาอุรดูนั้น ซัยยิด อับดุลลอฮ์ ผู้ล่วงลับ หนึ่งในเคาะลีฟะฮ์ของท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) ได้จัดพิมพ์ที่โรงพิมพ์อะห์มะดี กัลกัตตา ในปี ฮ.ศ. 1254 หลังจากนั้นก็มีคำแปลอีกหลายฉบับตีพิมพ์ออกมา เมาลานาอับดุลมาญิด ดัรยาบาดี ได้แปลและอธิบายโดยสังเขปในปี ฮ.ศ. 1386 (ค.ศ. 1967) ซึ่งตีพิมพ์ทั้งในอินเดียและปากีสถานภายใต้ชื่อ "จิฮัล หะดีษ วะลียุลลอฮี" และ "อัรบะอีน วะลียุลลอฮี"

1. อัล-อิรชาด อิลา มุฮิมมาติ อิลมิล อิสนาด (الإرشاد إلى مهمات علم الإسناد) (ภาษาอาหรับ) ในเล่มนี้ท่านได้กล่าวถึงบรรดาอาจารย์และชัยค์แห่งแคว้นหิญาซของท่าน

กล่าวถึงไว้ หนังสือเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์แล้ว

1. อิซาละตุลค็อฟาอ์ อัน คิลาฟะติลคุละฟาอ์ (إزالة الخفاء عن خلافة الخلفاء) (ภาษาเปอร์เซีย) หัวข้อ ขนาดความยาว การตีพิมพ์ และบทสรุปเนื้อหาสำคัญของหนังสือเล่มนี้ ได้กล่าวไว้แล้วในส่วนแนะนำหนังสือ

1. อัฏยะบุนนะฆ็อม ฟี มะดีหิ ซัยยิดิลอะร็อบ วัลอะญัม (أطيب النغم في مدح سيد العرب والعجم) (ภาษาอาหรับ) เป็นประมวลบทกวีสรรเสริญท่านนบี ﷺ ของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความเชี่ยวชาญด้านถ้อยคำของท่านชาห์ (ร.ฮ.) และความรักที่ท่านมีต่อท่านนบี ﷺ ตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์มุจตะบาอี ดิลลี ในปี ฮ.ศ. 1308

1. อัลฏอฟุลกุดส์ (ألطاف القدس) (ภาษาเปอร์เซีย) เป็นหนังสือว่าด้วยการอธิบายละฏออิฟบาฏินี (ละฏีฟะฮ์ฝ่ายใน) และการชี้แจงประเด็นพื้นฐานของตะเซาวุฟ ตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์อะห์มะดี ภายใต้การดูแลของซัยยิดซะฮีรุดดีน

1. อัลอิมดาด ฟี มะอาษิริลอัจญ์ดาด (الإمداد في مآثر الأجداد) (ภาษาเปอร์เซีย) เป็นหนังสือขนาดสั้น ในเล่มนี้ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้บันทึกประวัติของบรรพบุรุษบางท่านของท่าน และได้บันทึกสายตระกูลของท่านไว้ด้วย หนังสือเล่มนี้รวมอยู่ใน "อันฟาสุลอาริฟีน" ด้วย และยังรวมอยู่ใน "มัจมูอะฮ์ คัมสะฮ์ ระซาอิล ชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี" ซึ่งตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์อะห์มะดี ดิลลีด้วย

1. อัลอินติบาฮ์ ฟี สะลาสิล เอาลิยาอิลลาฮ์ (الانتباه في سلاسل أولياء الله)[^1] (ภาษาเปอร์เซีย) เป็นบันทึกโดยย่อเกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของสายตะริเกาะฮ์ต่าง ๆ ของตะเซาวุฟและคำสอนของสายเหล่านั้น ตีพิมพ์พร้อมคำแปลภาษาอูรดูโดยโรงพิมพ์อะห์มะดี ภายใต้การดูแลของซัยยิดซะฮีรุดดีน ในปี ฮ.ศ. 1311

[^1]: ในหนังสือ "อัลอินติบาฮ์ ฟี สะลาสิล เอาลิยาอิลลาฮ์" วิธีการที่เขียนไว้ภายใต้หัวข้อ "กัชฟุลกุบูร" (การเปิดเผยเรื่องราวในหลุมศพ) นั้น ไม่สอดคล้องกับความระมัดระวังรอบคอบ ความลึกซึ้งในการวิเคราะห์ และรสนิยมทางวิชาการทั้งหลาย ซึ่งปรากฏเด่นชัดในผลงานสำคัญของท่านชาห์ (ร.ฮ.) โดยเฉพาะอย่างยิ่ง "หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์" "ตัฟฮีมาตอิลาฮิยะฮ์" และ "อัลเฟาซุลกะบีร" แม้ว่าจะสามารถตีความได้ก็ตาม (ดู "หิฟซุลอีมาน" ของหะกีมุลอุมมะฮ์ ท่านเมาลานาอัชร็อฟ อะลี ษานะวี (ร.ฮ.)) แต่ถ้อยคำที่ชวนให้เข้าใจผิดเหล่านี้ก็อาจก่อให้เกิดความผิดพลาดและความเข้าใจคลาดเคลื่อนในทางปฏิบัติได้ เพราะเรื่องนี้ปรากฏตามประสบการณ์ของชัยค์ในตะริเกาะฮ์ และตามการปฏิบัติของบางท่าน ท่านอิมามมาลิก (ร.ฮ.) – ขออัลลอฮ์ทรงยกระดับฐานะของท่าน – ได้กล่าวขณะสอนอยู่ในมัสญิดนะบะวีย์ โดยชี้ไปยังหลุมศพอันประเสริฐของท่านนบี ﷺ ว่า

كُلٌّ يُؤْخَذُ مِنْ قَوْلِهِ وَيُرَدُّ إِلَّا صَاحِبَ هٰذَا الْقَبْرِ (صلى الله عليه وآله وسلم) «คำพูดของทุกคนนั้นอาจถูกรับและถูกปฏิเสธได้ ยกเว้นเจ้าของหลุมศพนี้ ﷺ»

1. อินซานุลอัยน์ ฟี มะชาอิคิลหะเราะมัยน์ (إنسان العين في مشائخ الحرمين) (ภาษาเปอร์เซีย) การแนะนำหนังสือเล่มนี้ได้กล่าวไปแล้วในประวัติของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) หนังสือนี้เป็นส่วนหนึ่งของ "อันฟาสุลอาริฟีน" และได้รับการตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์อะห์มะดีในฐานะส่วนหนึ่งของ "ประมวลห้าหนังสือของชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.)" ด้วย

1. อัลอินศ็อฟ ฟี บะยานิ อัสบาบิลอิคติลาฟ (الإنصاف في بيان أسباب الاختلاف) (ภาษาอาหรับ) ในส่วนที่แนะนำหนังสือเล่มนี้ ได้กล่าวถึงรายละเอียดเกี่ยวกับความสำคัญ การตีพิมพ์ และฉบับพิมพ์ต่าง ๆ ของหนังสือนี้ไปแล้ว

1. อันฟาสุลอาริฟีน (أنفاس العارفين) (ภาษาเปอร์เซีย) การแนะนำหนังสือเล่มนี้ได้กล่าวไปแล้วในประวัติของท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) หนังสือนี้ตีพิมพ์ในปี ฮ.ศ. 1335 (ค.ศ. 1917) โดยโรงพิมพ์มุจตะบาอี ดิลลี แท้จริงแล้วหนังสือนี้เป็นชื่อของประมวลหนังสือเจ็ดเล่มดังต่อไปนี้

(1) บะวาริกุลวิลายะฮ์ (بوارق الولاية) (2) ชะวาริกุลมะอ์ริฟะฮ์ (شوارق المعرفة) (3) อัลอิมดาด ฟี มะอาษิริลอัจดาด (الإمداد في مآثر الأجداد)

(4) อันนุบษะตุลอิบรีซียะฮ์ ฟิลละฏีฟะติลอะซีซียะฮ์ (النبذة الإبريزية في اللطيفة العزيزية) (5) อัลอะฏียะตุศเศาะมะดียะฮ์ ฟี อันฟาสิลมุหัมมะดียะฮ์ (العطية الصمدية في أنفاس المحمدية)

(6) อินซานุลอัยน์ ฟี มะชาอิคิลหะเราะมัยน์ (7) อัลญุซอุลละฏีฟ ฟี ตัรญะมะติลอับดิฎฎออีฟ (الجزء اللطيف في ترجمة العبد الضعيف)

หนังสือส่วนใหญ่ในจำนวนนี้ได้รับการตีพิมพ์แยกเป็นเล่มต่างหากด้วย

(ข)

1. อัลบุดูรุลบาซิเฆาะฮ์ (البدور البازغة) (ภาษาอาหรับ) หนังสือเล่มนี้ว่าด้วยการอธิบายปรัชญาทางศาสนา แต่ในหนังสือนี้ได้ใช้ศัพท์ทางปรัชญาอธิบายถึงฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม) และองค์ประกอบของมนุษย์ ตลอดจนคุณลักษณะเฉพาะของชนชั้นและปัจเจกบุคคลในแนวทางเชิงปรัชญาและอิชรอกี (ปรัชญาแห่งการรู้แจ้ง) มีประเด็นทางธรรมชาติศาสตร์และจริยศาสตร์ผสมผสานกันอยู่ อีกทั้งได้อธิบาย "อิรติฟากอต" (ขั้นตอนพัฒนาการของสังคมมนุษย์) ไว้อย่างละเอียด และได้กล่าวถึงอารยธรรมที่ดีงาม รวมถึงการชี้นำของชะรีอะฮ์ในเรื่องนี้ด้วย มีการอธิบายถึงการจัดระเบียบประชาคมมนุษย์อย่างถูกต้อง ตลอดจนบทบัญญัติและมารยาทว่าด้วยคิลาฟะฮ์และการปกครองด้วย จากนั้นยังได้กล่าวถึงมะอ์ริฟะฮ์ (การรู้จัก) อัลลอฮ์…

และยังได้เปิดม่านเกี่ยวกับพระนามและคุณลักษณะ (อัสมาอ์และศิฟาต) อีกด้วย ได้กล่าวถึงระดับขั้นของอิห์ซานและม่านกั้นของมัน กล่าวถึงโรคชิริกตลอดจนประเภทและชั้นต่าง ๆ ของมัน มีการยืนยันเรื่องฟิตนะฮ์และวันกิยามะฮ์ กล่าวถึงขั้นตอนต่าง ๆ ของโลกบัรซัคและการชุมนุม (ฮัชร์) กล่าวถึงความประเสริฐของอะมัลและคุณงามความดี มีการยืนยันเรื่องนุบูวะฮ์ อธิบายรายละเอียดเกี่ยวกับประเภทของบรรดานบีและระดับขั้นของวะห์ยู แก่นแท้ของมิลละฮ์ (ศาสนา) ประเภทต่าง ๆ ของการปรากฏของมัน กล่าวถึงยุคญาฮิลียะฮ์แรก และแนะนำให้รู้จักศาสนาในอดีต จากนั้นได้อธิบายชะรีอะฮ์ของมิลละฮ์นี้ รุก่นต่าง ๆ ของศาสนา วิชาว่าด้วยการบัญญัติกฎหมาย และเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์อย่างละเอียด และได้ฉายแสงให้เห็นถึงความลับและวิทยปัญญาของรุก่นทั้งสี่เป็นพิเศษ

หนังสือเล่มนี้มีเนื้อหาที่มากมายและหลากหลายกว่า "หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์" (حجۃ اللہ البالغہ) และในบางส่วนยังได้นำเสนอประเด็นเทววิทยาและปัญหาทางวิชากะลามบางประการซึ่งนักกะลามและนักปราชญ์ส่วนใหญ่ของอุมมะฮ์มิได้อธิบายไว้ แต่ "หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์" นั้นเหนือกว่าในด้านความลึกซึ้ง ความมั่นคงของความรู้และการพินิจพิเคราะห์ ความก้าวหน้าทางสติปัญญาและวิชาการ และในการนำเสนอวิทยาการและสัจธรรมด้วยภาษาของชะรีอะฮ์และซุนนะฮ์ และด้วยลีลาภาษาอาหรับที่ทรงพลังกว่า มัจลิส อิลมี ดาเภล ได้จัดพิมพ์ในปี ฮ.ศ. 1352 ที่โรงพิมพ์มะดีนะฮ์ เมืองบิจนอร์

12. บะวาริกุล-วิลายะฮ์ (بوارق الولایۃ) (ภาษาเปอร์เซีย) บทนิพนธ์นี้เป็นส่วนหนึ่งของ "อันฟาสุล-อาริฟีน" (انفاس العارفین) ในนั้นท่านได้กล่าวถึงคำพูด สภาวะ เหตุการณ์ และการกระทำทางจิตวิญญาณ (ตะศัรรุฟาต) ของบิดาของท่าน คือ ชาห์ อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.)

(ต)

13. ตะอ์วีลุล-อะหาดีษ (تاویل الاحادیث) (ภาษาอาหรับ) ในหนังสือนี้ได้อธิบายถึงแง่มุมอันละเอียดอ่อนและข้อคิดต่าง ๆ จากเรื่องราวของบรรดานบี (อ.) ที่ปรากฏในอัลกุรอาน ตลอดจนหลักการทางชะรีอะฮ์มากมายที่ได้สกัดออกมาจากเรื่องราวเหล่านั้น แม้จะกระชับ แต่หนังสือเล่มนี้ก็มีข้อบ่งชี้อันล้ำค่ายิ่งบางประการ และเป็นแบบอย่างของความเข้าใจอัลกุรอานอย่างลึกซึ้ง จัดพิมพ์โดยสถาบันชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) เมืองไฮดะรอบาด (ปากีสถาน)

1. ตุห์ฟะตุลมุวะห์ฮิดีน (تحفۃ الموحدین) – เป็นริซาละฮ์ขนาดสั้นภาษาเปอร์เซียของท่านชาฮ์ศอฮิบ ว่าด้วยการอธิบายอะกีดะฮ์เตาฮีด ตัวบทของริซาละฮ์นี้ได้รับการตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์อัฟฎ็อลอัลมะฏอบิอ์ ดิลลี เมาลานา ฮาฟิซ มุฮัมมัด เราะฮีม บัคช์ เดห์ละวี ผู้แต่งหนังสือ "ฮะยาตเวลี" (حیات ولی) ได้แปลเป็นภาษาอุรดู คำแปลนี้ได้รับการตีพิมพ์โดยมักตะบะฮ์ สะละฟียะฮ์ ถนนชีชมะฮัล ลาฮอร์ ในปี ฮ.ศ. 1381 ตรงกับ ค.ศ. 1962 โดยทั่วไปริซาละฮ์นี้ไม่ได้ถูกกล่าวถึงในบรรดาผลงานเขียนของท่านชาฮ์ศอฮิบ แม้ว่าเนื้อหาหลักของริซาละฮ์จะสอดคล้องกับงานเขียนอื่น ๆ ของท่านชาฮ์ศอฮิบ แต่ด้วยเนื้อหาบางประการ ผู้มีความรู้บางท่านจึงมีความลังเลในการระบุว่าเป็นผลงานของท่านชาฮ์ศอฮิบ วัลลอฮุอะอ์ลัม บิศเศาะวาบ

1. ตะรอญิม อับวาบ อัลบุคอรี (تراجم ابواب البخاری) (ภาษาอาหรับ) – ในหนังสือเล่มนี้ได้อธิบายหลักเกณฑ์ต่าง ๆ ในเชิงหลักการ ซึ่งช่วยในการทำความเข้าใจชื่อบทต่าง ๆ (ตะรอญิม) ของเศาะฮีหฺอัลบุคอรี ได้รับการตีพิมพ์ไว้ท้ายหนังสือรวมริซาละฮ์สี่เล่ม และ "มุสัลสะลาต" ซึ่งพิมพ์โดยโรงพิมพ์นูรุลอันวาร อาเราะฮ์

1. อัตตัฟฮีมาต อัลอิลาฮียะฮ์ (التفہیمات الالٰہیۃ) (ภาษาอาหรับและเปอร์เซีย) – ในหนังสือเล่มนี้เป็นการรวบรวมประสบการณ์ทางจิตใจและเนื้อหาเชิงญาณภายในของท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ส่วนใหญ่เป็นภาษาอาหรับ และบางส่วนเป็นภาษาเปอร์เซีย สถานะของหนังสือนี้เปรียบเสมือนสมุดบันทึกส่วนตัว ที่บุคคลจดบันทึกความรู้สึกและประสบการณ์ทางจิตวิญญาณของตน ซึ่งเหมาะสำหรับให้กลุ่มสหายและศิษย์ใกล้ชิดได้อ่าน และบางครั้งเจ้าของบันทึกก็ไม่ประสงค์ให้เผยแพร่สู่สาธารณะ มัจญ์ลิสอิลมี ดาบเฮล ได้จัดพิมพ์หนังสือนี้ที่โรงพิมพ์มะดีนะฮ์เพรส บิจโนร์ ในปี ฮ.ศ. 1355 (ค.ศ. 1936) ในหนังสือเล่มนี้ท่านชาฮ์ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้กล่าวคำปราศรัยแก่ชนชั้นต่าง ๆ ของมุสลิมแยกเป็นกลุ่ม ๆ ซึ่งเป็นส่วนที่ทรงพลังและเป็นประโยชน์ที่สุดของหนังสือ หนังสือเล่มนี้มีสองเล่ม

(ญ)

1. อัลญุซอุลละฏีฟ ฟี ตัรญะมะติลอับดิฎเฎาะอีฟ (الجزء اللطیف فی ترجمۃ العبد الضعیف) (ภาษาเปอร์เซีย) – บันทึกโดยย่อเกี่ยวกับประวัติส่วนตัว

และบันทึกความทรงจำ ได้แนะนำไว้แล้วในเรื่องการกล่าวถึง (ประวัติ) เป็นส่วนหนึ่งของ "อันฟาสุลอาริฟีน" (أنفاس العارفين) และได้รับการตีพิมพ์แยกต่างหากด้วย

(ح)

18. หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) (ภาษาอาหรับ) การแนะนำหนังสือ การอธิบายเนื้อหาสำคัญของหนังสือ และการกล่าวถึงการตีพิมพ์ครั้งต่าง ๆ ของหนังสือเล่มนี้ ได้ผ่านไปแล้วในบทที่เจ็ด

19. หุสนุล อะกีดะฮ์ (حسن العقيدة) (ภาษาอาหรับ) ในหนังสือนี้ได้อธิบายอะกีดะฮ์พื้นฐานของอิสลามตามแนวทางของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ อย่างครอบคลุมภายใต้แสงสว่างแห่งอัลกุรอานและหะดีษ การแนะนำหนังสือเล่มเล็กนี้และการกล่าวถึงการตีพิมพ์และเผยแพร่ได้ผ่านไปแล้วในบทที่ห้า หนังสือเล่มนี้เป็นที่รู้จักในชื่อ "ริสาละฮ์ อัลอะกีดะฮ์ อัลหะสะนะฮ์" (العقيدة الحسنة) ด้วย เมาลานามุหัมมัด อุวัยส์ นิกรามี นัดวี ผู้ล่วงลับ ได้เขียนอรรถาธิบายในชื่อ "อัลอะกีดะฮ์ อัสสะนียะฮ์" (العقيدة السنية) ซึ่งจัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์นัดวะตุลอุละมาอ์ และบรรจุอยู่ในหลักสูตรของดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์

(خ)

20. อัลค็อยรุลกะษีร (الخير الكثير) (ภาษาอาหรับ) แท้จริงแล้วเป็นหนังสือว่าด้วยปรัชญาศาสนา ในเล่มนี้ได้อธิบายเรื่องการรู้จักซาต (พระองค์) อัลลอฮ์ สัจธรรมของพระนามแห่งพระผู้เป็นเจ้า สัจธรรมของวะห์ยู พระดำรัสของพระผู้เป็นเจ้า ฯลฯ และได้อภิปรายเรื่องวะห์ดะตุลวุญูดในแนวทางเชิงปรัชญาด้วย มีการถกเถียงเรื่องอัรช์ กาลและสถานที่ ดวงดาวและธาตุทั้งหลาย แร่ธาตุ พืช และสัตว์ อะอ์ยาน ษาบิตะฮ์ อาลัมมิษาล ฯลฯ บทที่สำคัญของหนังสือคือ "อัลค็อซานะฮ์ อัลคอมิสะฮ์" (الخزانة الخامسة) ซึ่งกล่าวถึงการแต่งตั้งนบี อุปนิสัยห้าประการของความเป็นนบี และประเภทต่าง ๆ ของบรรดานบี ฯลฯ

หนังสือเล่มนี้เป็นการรวบรวมทั้งปรัชญา ธรรมชาติวิทยา ตะเซาวุฟ และหิกมะฮ์อัลอิชร๊อก

ใน "อัลค็อซานะฮ์ อัษษาลิษะฮ์" (الخزانة الثالثة) เป็นการอภิปรายถึงความสมบูรณ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ก่อนการได้รับแต่งตั้งเป็นนบี

คลังที่แปด (ค็อซานะฮ์ษามินะฮ์) ว่าด้วยการกำเนิดและพัฒนาการของชะรีอะฮ์ และวิวัฒนาการของมัน

คลังที่เก้า (ค็อซานะฮ์ตาซิอะฮ์) ว่าด้วยสภาวะและลำดับขั้นต่าง ๆ ของโลกหน้า (มะอาด)

คลังที่สิบ (ค็อซานะฮ์อาชิเราะฮ์) ประกอบด้วยประโยชน์ปลีกย่อยต่าง ๆ จัดพิมพ์โดยมัจญ์ลิสอิลมี ดาเบล ในปี ฮ.ศ. 1352

(ด)

21. อัด-ดุรรุษ-ษะมีน ฟี มุบัชชิรอติน-นะบิยยิล-อะมีน (الدُّرُّ الثمين في مبشّرات النبيّ الأمين) (ภาษาอาหรับ) เป็นประมวลข่าวดี (มุบัชชิรอต) จากท่านนบี ﷺ ซึ่งเกี่ยวข้องกับตัวท่านชาฮ์ (วะลียุลลอฮ์) (ร.ฮ.) หรือบรรดาผู้อาวุโสของท่าน จัดพิมพ์รวมกับหนังสือ "อัร-ริซาละฮ์ อัล-มุซัลซะลาต" และ "อัน-นะวาดิร" ในปี ฮ.ศ. 1391 (ค.ศ. 1970) และได้รับการตีพิมพ์โดยกุตุบคานะฮ์ ยะห์ยะวี สะฮารันปูร์ด้วย

22. ดีวานอัชอาร (ภาษาอาหรับ) ซึ่งท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้รวบรวมไว้ และท่านชาฮ์ร็อฟีอุดดีน (ร.ฮ.) ได้เรียบเรียง เป็นต้นฉบับลายมือเก็บรักษาอยู่ที่หอสมุดนัดวะตุลอุละมาอ์ ลัคเนา

(ร)

23. ริซาละฮ์ ท่านเขียนตอบท่านควาญะฮ์ คุรด์ ชัยค์อับดุลลอฮ์ บิน อับดุลบากี ตามที่ปรากฏแก่ท่านด้วยกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ของท่าน

24. ริซาละฮ์ ดานิชมันดี (ภาษาเปอร์เซีย) เป็นหนังสือขนาดย่อที่มีเนื้อหาสาระและเป็นประโยชน์ ประกอบด้วยคำแนะนำอันล้ำค่าว่าด้วยหลักการศึกษาสำหรับครูผู้สอน คำแปลภาษาอุรดูได้รับการตีพิมพ์ในวารสาร "อัร-เราะฮีม" ไฮดะรอบาด สินธ์ เมื่อเดือนกันยายน ค.ศ. 1964 โดยศาสตราจารย์มุฮัมมัด สัรวัร และคำแปลภาษาอาหรับได้รับการตีพิมพ์ในวารสาร "อัล-บะอ์ษุล-อิสลามี" ฉบับที่ 4 เล่มที่ 27 เดือนมุฮัรร็อม ฮ.ศ. 1403 โดยปลายปากกาของมุฮัมมัด อักร็อม นัดวี ภายใต้ชื่อ "อุศูลุด-ดิรอสะฮ์ วัต-ตะอ์ลีม"

(ซ)

25. อัซ-ซะฮ์เราะวัยน์ (الزهراوين) – ตัฟซีรซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์และซูเราะฮ์อาลิอิมรอน

(ส)

26. สะเฏาะอาต (سطعات) (ภาษาเปอร์เซีย) ว่าด้วยการอธิบายอิลมุลอิลาฮีย์ อันเป็นสายสัมพันธ์ระหว่างโลกแห่งนามธรรมล้วน (มุจัรร็อดมะห์ฎ์) กับโลกแห่งสิ่งประจักษ์ (อาลัมชะฮาดะฮ์) รวมถึงคุณลักษณะพิเศษและผลบางประการของมัน

หนังสือเล่มนี้ควรถือว่าเป็นงานด้านปรัชญาเทววิทยา (ฟัลสะฟะฮ์อิลาฮียะฮ์) ซึ่งมีการใช้ศัพท์เชิงปรัชญาและเชิงตะเซาวุฟ รวมทั้งสำนวนของปรัชญาวะห์ดะตุลวุญูด และในหนังสือนี้ได้พยายามไขปริศนาเรื่องสายสัมพันธ์ระหว่างสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ (อัล-หาดิษ) กับสิ่งที่มีมาแต่เดิม (อัล-เกาะดีม) อย่างแท้จริง หนังสือเล่มนี้เหมาะสำหรับการศึกษาของผู้ที่เป็นชนชั้นพิเศษยิ่งในหมู่ผู้พิเศษ (อะคัศศุลเคาะวาศ) ซึ่งเข้าใจรหัสนัยของปรัชญาโบราณอย่างถ่องแท้ และคุ้นเคยกับวิถีแห่งการถกเถียงทั้งในการสนับสนุนและการหักล้างวะห์ดะตุลวุญูด มิใช่สิ่งที่จะเผยแพร่และดะอ์วะฮ์แก่คนทั่วไป ในหนังสือยังรวมถึงศัพท์ทางการแพทย์และเนื้อหาด้านวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ (หิกมะฮ์เฏาะบีอียะฮ์) ด้วย ในหนังสือยังมีการอรรถาธิบายอายะฮ์บางอายะฮ์อย่างละเอียดอ่อนภายใต้หลักการเหล่านี้ ในบางแห่งท่านได้แสดงความเห็นต่างจากทั้งนักปรัชญาและนักเทววิทยา (มุตะกัลลิมีน) ตามผลการค้นคว้าของท่านเอง ท่านได้กล่าวถึงประเภทต่าง ๆ ของการสั่งสอนจากพระเจ้า (ตะอ์ลีมอิลาฮีย์) อย่างละเอียด และอธิบายรูปแบบและลักษณะต่าง ๆ ของมัน ท่านได้ใช้ศัพท์ "อัช-ชัคศุลอักบัร" (บุคคลอันยิ่งใหญ่) ในหลายแห่ง ได้อภิปรายเรื่องฮิดายะฮ์จากพระเจ้าและการส่งบรรดานบีมา และได้อภิปรายด้วยว่าการเผยแสดงของพระเจ้า (ตะญัลลิยาตอิลาฮียะฮ์) ปรากฏในรูปลักษณ์ใดบ้าง รวมทั้งประเภทและรูปลักษณ์ของมัน ตำรานี้ทั้งเล่มมีความยาว 24 หน้า ได้รับการตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์อะห์มะดีย์ ภายใต้การดูแลของท่านสัยยิดเซาะฮีรุดดีน ในปี 1939 เมาละวีย์ฟัฎล์ อะห์มัด ได้ตีพิมพ์จากบัยตุลหิกมะฮ์ การาจี และในปี 1964 เมาลานาฆุลาม มุศฏอฟา กอสิมีย์ ได้ตีพิมพ์จากชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) อะคาเดมีอีกด้วย

1. สุรูรุลมะห์ซูน (سرور المحزون) (ภาษาเปอร์เซีย) เป็นบทสรุปของหนังสือชีวประวัติท่านนบี ﷺ อันมีชื่อเสียงของอิบนุสัยยิดินนาส คือ «นูรุลอุยูน ฟี สิยะริล อะมีนิล มะอ์มูน» (نور العيون في سير الأمين المأمون) ท่านได้แต่งขึ้นตามคำขอของท่านมีร์ซา มัซฮัร ญานญานาน ผู้ร่วมสมัยที่มีชื่อเสียงของท่าน และเป็นชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งสายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ หนังสือเล่มนี้มีการแปลเป็นภาษาอูรดูตีพิมพ์ออกมาหลายฉบับ

(ช)

1. ชัรหุ ตะรอญิมิ อับวาบิ เศาะหีหิล บุคอรี (شرح تراجم أبواب صحيح البخاري) (ภาษาอาหรับ) เป็นการอธิบายชื่อบทและหัวข้อต่าง ๆ ของเศาะหีหฺ อัลบุคอรี ให้สอดคล้องกับหะดีษในบทนั้น ๆ พร้อมทั้งแสดงข้อละเอียดอ่อนและเคล็ดลับต่าง ๆ ตีพิมพ์ในปี ฮ.ศ. 1323 โดยดาอิเราะตุลมะอาริฟ ไฮดะรอบาด ตอนต้นของหนังสือมีเรื่อง «ตะรอญิมุ อับวาบิล บุคอรี» รวมอยู่ด้วย

1. ชิฟาอุล กุลูบ (شفاء القلوب) (ภาษาเปอร์เซีย) เป็นหนังสือเล่มเล็กว่าด้วยหะกออิก (สัจธรรม) และมะอาริฟ (ความรู้ทางจิตวิญญาณ)

1. ชะวาริกุล มะอ์ริฟะฮ์ (شوارق المعرفة) (ภาษาเปอร์เซีย) ว่าด้วยชีวประวัติของชัยค์อบุรริฎอ ลุงของท่านชาห์ (ร.ฮ.) เป็นส่วนหนึ่งของหนังสือ «อันฟาสุล อาริฟีน»

(อ)

1. อัลอะฏียะตุศ ศ็อมะดิยะฮ์ ฟี อันฟาสิล มุหัมมะดิยะฮ์ (العطية الصمدية في أنفاس المحمدية) (ภาษาเปอร์เซีย) หนังสือเล่มเล็กนี้ว่าด้วยชีวประวัติของชัยค์มุหัมมัด ผุลตี (ร.ฮ.) ผู้เป็นตาของท่านชาห์ (ร.ฮ.) เป็นส่วนหนึ่งของ «อันฟาสุล อาริฟีน» และยังรวมอยู่ใน «มัจญ์มูอะฮ์ คัมสะฮ์ เราะสาอิล» อีกด้วย

1. อิกดุล ญีด ฟี อะห์กามิล อิจญ์ติฮาด วัต ตักลีด (عقد الجيد في أحكام الاجتهاد والتقليد) (ภาษาอาหรับ) ได้แนะนำหนังสือเล่มนี้ไปแล้วในบทที่หก

อัลอะกีดะตุล หะสะนะฮ์ (العقيدة الحسنة) — ดูที่ หุสนุล อะกีดะฮ์ (حسن العقيدة)

(ฟ)

1. ฟัตฮุรเราะห์มาน [فتح الرحمن] (ภาษาเปอร์เซีย) คำแปลอัลกุรอานเป็นภาษาเปอร์เซีย การแนะนำและการกล่าวถึงหนังสือเล่มนี้ได้ผ่านไปแล้วในบทที่ห้า จัดพิมพ์โดยโรงพิมพ์ฟารูกี ดิลลี ในปี ฮ.ศ. 1294 พร้อมด้วยฟะวาอิด (คำอธิบาย) ภาษาเปอร์เซียของชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) และคำแปลภาษาอูรดูของชาห์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) และฟะวาอิดมูฎิหุลกุรอาน ซึ่งเป็นสำเนาจากฉบับพิมพ์ของกัลกัตตา

1. ฟัตฮุลเคาะบีร [فتح الخبير] (ภาษาอาหรับ) คำอธิบายถ้อยคำที่ยากในอัลกุรอาน ตำรานี้ถูกรวมไว้เป็นภาคผนวกของ "อัลเฟาซุลกะบีร"

1. ฟัตฮุลวะดูด ลิมะอ์ริฟะติลญุนูด [فتح الودود لمعرفة الجنود] (ภาษาอาหรับ) ฉบับพิมพ์ไม่ผ่านสายตาผู้เขียน เมาลานาเราะฮีม บัคช์ได้เขียนไว้ใน "หะยาติวะลี" ว่าเกี่ยวข้องกับเรื่องอัคลาก (จริยธรรม) และตะเซาวุฟ แต่จากชื่อของหนังสือไม่ได้บ่งชี้ถึงเรื่องนี้อย่างชัดเจน

1. อัลฟัฎลุลมุบีน ฟิลมุสัลซัล มิน หะดีษินนะบียิลอะมีน [الفضل المبين في المسلسل من حديث النبي الأمين] (ภาษาอาหรับ) ฉบับพิมพ์ ตำรานี้เป็นที่รู้จักในชื่อ "มุสัลซะลาต" เกี่ยวข้องกับวิชาหะดีษ

1. อัลเฟาซุลกะบีร [الفوز الكبير] (ภาษาเปอร์เซีย) การกล่าวถึงและการแนะนำตำรานี้ได้ผ่านไปแล้วในบทที่ห้า

1. ฟุยูฎุลหะเราะมัยน์ [فيوض الحرمين] (ภาษาอาหรับ) หนังสือเล่มนี้ส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับสิ่งที่ได้ประสบพบเห็น (มุชาฮะดาต) ในช่วงที่พำนักอยู่ในแคว้นหิญาซ ความจริงด้านใน (หะกออิกบาฏินี) ประเด็นทางวิชากะลาม และประเด็นทางตะเซาวุฟ หนังสือเล่มนี้ก็เช่นกัน เป็นหนังสือสำหรับการศึกษาของผู้มีความรู้เฉพาะกลุ่ม อยู่เหนือความสามารถเข้าถึงของบุคคลที่ไม่มีความเข้าใจอย่างถ่องแท้ในปรัชญาและตะเซาวุฟ

(ก)

1. กุรเราะตุลอัยนัยน์ ฟี ตัฟฎีลิชชัยค็อยน์ [قرة العينين في تفضيل الشيخين] (ภาษาเปอร์เซีย) ว่าด้วยการยืนยันความประเสริฐของท่านชัยค็อยน์ (ท่านอบูบักรฺและท่านอุมัร (ร.ฎ.)) ได้รับการจัดพิมพ์มาแล้วหลายครั้ง

1. อัล-เกาลุล ญะมีล ฟี บะยาน เสาะวาอิส-สะบีล (القول الجميل في بيان سواء السبيل) (ภาษาอาหรับ) เป็นริสาละฮ์ที่ว่าด้วยหลักฐานของการบัยอะฮ์ การเป็นซุนนะฮ์ของบัยอะฮ์ สาเหตุที่บัยอะฮ์ไม่แพร่หลายและไม่ได้รับการยึดถือในบางยุคแรกเริ่ม หิกมะฮ์ของบัยอะฮ์ เงื่อนไขของมุรชิด เงื่อนไขของมุรีด ประเภทต่าง ๆ ของบัยอะฮ์ของบรรดาศูฟี และมีการอภิปรายถึงหุก่มของการทำบัยอะฮ์ซ้ำ มีการอธิบายวิธีการอบรมขัดเกลาและการสอนมุรีด มีการกล่าวถึงคุณลักษณะของผู้รู้ที่ทรงธรรม (อาลิมร็อบบานี) และมารยาทในการตักเตือนและการเทศนา จากนั้นมีอัชฆาล (การปฏิบัติทางจิตวิญญาณ) และมุรอกอบาตของสายตะริเกาะฮ์กอดิรียะฮ์ ชิชตียะฮ์ และนักชบันดียะฮ์ รวมทั้งภาคผนวกว่าด้วยอัชฆาลของตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ และยังมีการอธิบายศัพท์เฉพาะต่าง ๆ ด้วย ท่านชาฮ์ได้บันทึกอะมัลและประสบการณ์ที่สืบทอดในวงศ์ตระกูลของท่าน ซึ่งได้ใช้ปฏิบัติและผ่านการทดสอบมาแล้วในสถานการณ์และความจำเป็นต่าง ๆ โดยสรุป หนังสือเล่มนี้มีฐานะเป็นคู่มือการปฏิบัติและเอกสารชี้นำสำหรับบรรดาผู้แสวงหา (ฏอลิบีน) ที่ผูกพันอยู่กับสายใดสายหนึ่งในสามสายนี้ และมีความใส่ใจต่อซุนนะฮ์อันบริสุทธิ์ ตลอดจนมีความสนใจในงานดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปด้วย

ผู้ที่ศึกษาหนังสือเล่มนี้จะไม่พบลีลาแบบนักหะดีษและนักมุจญ์ตะฮิดในที่ใดเลยในหนังสือ ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของงานเขียนสำคัญและมีชื่อเสียงของท่านชาฮ์ ยิ่งกว่านั้น เนื้อหาบางส่วนในหนังสือยังไม่สอดคล้องกับแนวทางเชิงวิชาการและเชิงปฏิรูปที่เป็นที่รู้จักของท่านชาฮ์ในเรื่องเตาฮีด ตัวอย่างเช่น ในเรื่องชื่อของอัศฮาบุลกะฮ์ฟี ท่านได้เขียนไว้ว่า

"أسماء أصحاب الكهف أمان من الغرق والحرق والنهب والشرق"[^1]

«ชื่อของอัศฮาบุลกะฮ์ฟีเป็นเครื่องคุ้มครองจากการจมน้ำ การถูกไฟไหม้ การถูกปล้น และการถูกลักขโมย»

จากนั้นท่านก็ได้เขียนรายชื่อของพวกเขาไว้ ทั้ง ๆ ที่ชื่อเหล่านี้ไม่ได้รับการยืนยันด้วยหะดีษเศาะฮีหฺใด ๆ หรือด้วยหลักฐานที่เด็ดขาดใด ๆ เลย

[^1]: ฉบับพิมพ์ที่อียิปต์ โรงพิมพ์อัล-ญะลียะฮ์ อียิปต์ ปี ฮ.ศ. 1290 หน้า 39

ดูเหมือนว่าสาเหตุของเรื่องนี้คือ หนังสือเล่มนี้แต่งขึ้นก่อนการเดินทางไปยังสองนครอันศักดิ์สิทธิ์ (ฮ.ศ. 1143 – ฮ.ศ. 1145) หลักฐานสำคัญประการหนึ่งคือ ในหนังสือเล่มนี้ ท่านกล่าวถึงบรรดาชัยค์แห่งตะเซาวุฟของท่าน รวมทั้งอิญาซะฮ์และคิรเกาะฮ์ของพวกเขา แต่ไม่ได้กล่าวถึงอาจารย์ผู้เป็นที่รักและผู้อบรมของท่าน คือชัยค์อบูฏอฮิร อัล-มะดะนี ทั้งที่ในหนังสือ "อัล-ญุซอุลละฏีฟ ฟี ตัรญะมะติล อับดิฎ ฎออีฟ" (الجزء اللطيف في ترجمة العبد الضعيف) มีการระบุเรื่องนี้ไว้อย่างชัดแจ้ง ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า:

ولبست الخرقة الصوفية عن الشيخ ابى طاهر المدنى رحمه الله ولعلها حاويةٌ لخرق الصوفية كلها

«และข้าพเจ้าได้สวมคิรเกาะฮ์ของศูฟีจากชัยค์อบูฏอฮิร อัล-มะดะนี (ร.ฮ.) และบางทีคิรเกาะฮ์นั้นอาจครอบคลุมคิรเกาะฮ์ของศูฟีทั้งหมด»[^1]

ในส่วนของสายรายงานหะดีษและบรรดาชัยค์แห่งสายรายงานเหล่านั้น ท่านก็กล่าวถึงบิดาผู้ทรงเกียรติ (ท่านชาฮ์อับดุรเราะฮีม) และฮาญีมุฮัมมัด อัฟฎ็อล แต่ไม่ได้กล่าวถึงชัยค์อบูฏอฮิร หรือบรรดาชัยค์แห่งแคว้นฮิญาซคนใดเลย ทั้งที่ ณ จุดนี้การกล่าวถึงพวกท่านเป็นสิ่งจำเป็น และเป็นสิ่งที่คาดหมายได้ในทุกกรณี[^2]

[^1]: อัล-ญุซอุลละฏีฟ หน้า 5 สำนักพิมพ์สะละฟียะฮ์ ลาฮอร์

[^2]: ดร.มัซฮัร บะกออ์ เขียนไว้ในหนังสือของท่าน "อุศูลฟิกฮ์ และชาฮ์วะลียุลลอฮ์" (اصول فقہ اور شاہ ولی اللہ) (จัดพิมพ์โดยสถาบันวิจัยอิสลาม อิสลามาบาด ปากีสถาน) ว่า "หนังสือเล่มนี้แต่งขึ้นหลังการเดินทางไปยังสองนครอันศักดิ์สิทธิ์" (หน้า 68) แต่ข้อนี้มีสถานะเป็นเพียงข้อสันนิษฐานเท่านั้น ไม่มีน้ำหนักมากไปกว่านั้นว่า "หนังสือเล่มนี้แต่งขึ้นหลังการเดินทางไปยังสองนครอันศักดิ์สิทธิ์" ส่วนข้อบ่งชี้และหลักฐานภายใน ดังที่ได้กล่าวมาข้างต้น ชี้ว่าหนังสือเล่มนี้แต่งขึ้นในช่วงระหว่างการเสียชีวิตของท่านชาฮ์อับดุรเราะฮีม (ฮ.ศ. 1131) กับการเดินทางไปประกอบพิธีฮัจญ์ (ฮ.ศ. 1143) ซึ่งเป็นช่วงที่บรรดาผู้มีสังกัดกับท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) และผู้แสวงหาแนวทางสุลูก หันมาพึ่งพาบุตรผู้ทรงเกียรติของท่าน (ท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.))

ในห้องสมุดของนัดวะตุลอุละมาอ์ มีต้นฉบับลายมือเก่าแก่ของ "อัล-เกาลุลญะมีล" (القول الجميل) อยู่สองฉบับ ฉบับหนึ่งเป็นลายมือของเมาลานาซัยยิด กุฏบุลฮุดา หะสะนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1236) ผู้เป็นหนึ่งในศิษย์คนสำคัญของท่านชาฮ์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) และเป็นฉบับที่เชื่อถือได้และเก่าแก่ ต้นฉบับนี้เคยเป็นของห้องสมุดของเมาลานาหะกีม ซัยยิดอับดุลหัยย์ หะสะนี (ร.ฮ.) ซึ่งปัจจุบันเก็บรักษาไว้ในห้องสมุดของนัดวะตุลอุละมาอ์ ส่วนอีกฉบับหนึ่งเป็นของห้องสมุดของนะวาบ ซัยยิดศิดดีก หะสัน ข่าน (ร.ฮ.)

ถึงกระนั้น ในหนังสือเล่มนี้ แนวทางการปฏิรูปของท่านชาฮ์ (ชาฮ์ วะลียุลลอฮ์) ก็ปรากฏให้เห็นอย่างเด่นชัด ท่านไม่ได้กล่าวถึงวิธีการทำอิบาดะฮ์บางอย่างของบรรดาศูฟี เช่น เศาะลาตุลมักโกส (การละหมาดแบบกลับหัว) ด้วยเหตุผลว่าสิ่งนี้ไม่มีหลักฐานยืนยันจากซุนนะฮ์และจากทัศนะของบรรดาฟุเกาะฮาอ์ ในทำนองเดียวกัน ท่านได้แสดงความเห็นแย้งต่อการวางมุศฮัฟ (อัลกุรอาน) ไว้ข้างหน้า ข้างหลัง ด้านขวาและด้านซ้าย แล้วทำการเฎาะร็อบ (การเปล่งเสียงซิกรฺแบบกระแทก) และถือว่าการกระทำเช่นนั้นเป็นการไม่ให้เกียรติ ท่านยังได้วิจารณ์ในเชิงนักหะดีษต่อหะดีษบางบทที่ถูกรายงานในสายสิลสิละฮ์ต่าง ๆ เกี่ยวกับการถ่ายทอดสุลูก (แนวทางการเดินทางทางจิตวิญญาณ) จากท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ แนวทางและรสนิยมที่แท้จริงของท่านชาฮ์ปรากฏชัดจากข้อความต่อไปนี้:

«ขอสั่งเสียว่า อย่าได้คบหากับบรรดาศูฟีผู้โง่เขลา และอย่าคบหากับบรรดาผู้เคร่งครัดในอิบาดะฮ์ที่ไร้ความรู้ และอย่าคบหากับบรรดาฟะกีฮ์ผู้เป็นนักพรตที่แห้งแล้ง และอย่าคบหากับบรรดานักหะดีษสายตัวบทที่เป็นปรปักษ์กับฟิกฮ์ และอย่าคบหากับบรรดานักเหตุผลนิยมและนักกะลามผู้ดูแคลนตัวบทที่ถูกถ่ายทอดมา และเลยเถิดในการใช้เหตุผลทางปัญญา หากแต่ผู้แสวงหาสัจธรรมพึงเป็นผู้รู้ที่เป็นศูฟี ผู้ละทิ้งดุนยา ผู้ระลึกถึงอัลลอฮ์อยู่ทุกลมหายใจ ผู้มีสภาวะจิตวิญญาณอันสูงส่ง ผู้ดื่มด่ำอยู่ในซุนนะฮ์ของท่านนบีมุศฏ็อฟฟา ﷺ ผู้รักใคร่ในหะดีษและอาษารของบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ (ร.ฎ.) ผู้ค้นคว้าหะดีษและอาษาร ผู้แสวงหาคำอธิบายและการชี้แจงจากคำพูดของบรรดาฟะกีฮ์ผู้เชี่ยวชาญที่มีทัศนะโน้มเอียงไปทางหะดีษ และจากคำพูดของบรรดาผู้รู้ด้านอะกีดะฮ์ซึ่งอะกีดะฮ์ของพวกเขาถูกนำมาจากซุนนะฮ์ ผู้ใช้ดุลยพินิจในหลักฐานทางปัญญาในฐานะสิ่งเสริม (ตะบัรรุอ์) มิใช่สิ่งจำเป็น และจากคำพูดของบรรดาผู้รู้ด้านสุลูกผู้รวมไว้ซึ่งความรู้และตะเซาวุฟ ผู้ไม่เข้มงวดเกินเหตุต่อตนเอง และไม่ใช้ความละเอียดลึกซึ้งเกินไปจนเพิ่มเติมสิ่งใดลงในซุนนะฮ์ของท่านนบี ﷺ»[^1]

[^1]: ชิฟาอุลอะลีล (شفاء العلیل) หน้า 116–117

ในหนังสือเล่มนี้ ความโน้มเอียงในการประสานทัศนะ (ซึ่งท่านได้รับสืบทอดมาเป็นมรดก และเป็นแนวโน้มโดยธรรมชาติของท่าน) ของท่านชาห์ (ร.ฮ.) ปรากฏให้เห็นอย่างเด่นชัด ท่านไม่เห็นด้วยกับการยกมัซฮับหนึ่งมัซฮับใดของบรรดานักนิติศาสตร์ให้เหนือกว่าอีกมัซฮับหนึ่ง ในทัศนะของท่าน สิ่งที่เหมาะสมคือการมองมัซฮับเหล่านั้นทั้งหมดโดยรวมด้วยสายตาแห่งการยอมรับ และปฏิบัติตามทัศนะที่สอดคล้องกับซุนนะฮ์ที่ชัดเจนและเป็นที่รู้จักแพร่หลาย[^1]

นอกจากต้นฉบับลายมือที่มีอยู่ในอินเดียแล้ว ริสาละฮ์นี้ยังได้รับการตีพิมพ์พร้อมกับบทนำสั้นๆ และคำอธิบายของเมาลานามุฮัมมัด ศอดิก มัดรอซี เมื่อปี ฮ.ศ. 1290 ที่โรงพิมพ์ของอัลหาจญ์ มันศูร มุฮัมมัด (อัลญะลียะฮ์ อียิปต์) โดยมีอับดุลอาล อะห์มัด เป็นผู้คัดลายมือ พิมพ์ด้วยระบบหินพิมพ์ (ลิโธกราฟ) ฉบับหนึ่งมีอยู่ในหอสมุดนัดวะตุลอุละมาอ์

เมาลานาคุรรัม อะลี บิลฮูรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1271) ได้แปลหนังสือเล่มนี้เป็นภาษาอูรดูเมื่อปี ฮ.ศ. 1260 ท่านเขียนไว้ว่า "เชิงอรรถอันใดที่เป็นของผู้ประพันธ์ (ขออัลลอฮ์ทรงทำให้ความลับของท่านบริสุทธิ์) และของบุตรผู้มีคุณธรรมของท่าน คืออัลลามะฮ์แห่งยุคสมัย ผู้เป็นเสาหลักแห่งกาลเวลา เมาลานาชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ที่พบอยู่ในฉบับถูกต้องของหนังสือเล่มนี้ ข้าพเจ้าได้นำคำแปลของเชิงอรรถเหล่านั้นใส่ไว้ในหมายเหตุใต้บรรทัด พร้อมกับการอธิบายและขยายความประโยชน์เพิ่มเติม" คำแปลนี้ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อปี ฮ.ศ. 1278/ค.ศ. 1861 ที่โรงพิมพ์ดุรัคชานี และครั้งที่สองเมื่อปี ฮ.ศ. 1306/ค.ศ. 1889 ที่โรงพิมพ์นิซอมี เมืองกานปูร์

(ก๊าฟ)

41. กัชฟุลฆีน ฟี ชัรหิร-รุบาอียะตัยน์ (كشف الغين عن شرح الرباعيتين) (ภาษาเปอร์เซีย) เป็นคำอธิบายรุบาอีสองบทของท่านควาญะฮ์บากี บิลลาฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งเขียนขึ้นโดยตัวท่านควาญะฮ์เอง ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้เขียนคำอธิบายต่อคำอธิบายนั้นอีกชั้นหนึ่ง ตีพิมพ์ที่โรงพิมพ์มุจญ์ตะบาอี เมืองดิลลี เมื่อปี ฮ.ศ. 1310

[^1]: ชิฟาอุลอะลีล (شفاء العليل) หน้า 117

(ล)

1. อัล-ละมะอาต (لمعات) (ภาษาเปอร์เซีย) ได้รับการตีพิมพ์แล้ว เกี่ยวข้องกับวิชาตะเซาวุฟ

(ม)

1. อัล-มะกอละฮ์ อัล-วะฎียะฮ์ ฟิน-นะศีหะฮ์ วัล-วะศียะฮ์ (المقالة الوضية في النصيحة والوصية) (ภาษาเปอร์เซีย) ได้รับการตีพิมพ์หลายครั้งในชื่อ «วะศียัตนามะฮ์» (พินัยกรรม) โดยโรงพิมพ์มัฏบะอ์ อัร-เราะห์มาน และยังได้รับการตีพิมพ์พร้อมกับคำอธิบายของท่านกอฎี ษะนาอุลลอฮ์ ปานีปะตี ที่ดิลลีในปี ฮ.ศ. 1268 คำอธิบายของท่านกอฎีนั้นนำมาจากหนังสือเล่มเล็กอันมีชื่อเสียงของท่าน คือ «อิรชาด อัฏ-ฏอลิบีน»

1. อัล-มุก็อดดิมะฮ์ อัส-สะนียะฮ์ ฟิล-อินติศอร ลิล-ฟิรเกาะฮ์ อัส-สุนนียะฮ์ (المقدمة السنية في الانتصار للفرقة السنية) (ภาษาอาหรับ) เป็นการแปลหนังสือเล่มเล็ก «รัดด์ รอวาฟิฎ» (การหักล้างพวกรอฟิฎะฮ์) ของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) พร้อมด้วยการเพิ่มเติมข้อสังเกตที่เป็นประโยชน์[^1] ต้นฉบับลายมือของหนังสือนี้มีอยู่ในห้องสมุดของเมืองโตงก์และโภปาล เมื่อไม่นานมานี้ได้รับการตีพิมพ์ที่ดิลลีด้วย ภายใต้การดูแลของเมาลานา อบุล-หะซัน ซัยด์ ฟารูกี มุญัดดิดี

1. อัล-มุก็อดดิมะฮ์ ฟี เกาะวานีน อัต-ตัรญะมะฮ์ (المقدمة في قوانين الترجمة) (ภาษาเปอร์เซีย) ได้รับการตีพิมพ์แล้ว และยังรวมอยู่ในตอนต้นของหนังสือ «ฟัตหุร-เราะห์มาน» ด้วย

1. อัล-มุสวา มิน อะหาดีษ อัล-มุวัฏเฏาะอ์ (المسوّى من أحاديث الموطأ) (ภาษาอาหรับ) เป็นคำอธิบายภาษาอาหรับของหนังสืออัล-มุวัฏเฏาะอ์ ได้รับการตีพิมพ์ที่ดิลลีสองครั้ง และที่มักกะฮ์อัล-มุกัรเราะมะฮ์หนึ่งครั้ง

1. อัล-มุศัฟฟา (مصفّٰی) (ภาษาเปอร์เซีย) เป็นคำอธิบายภาษาเปอร์เซียของหนังสืออัล-มุวัฏเฏาะอ์ของท่านอิมามมาลิก (ร.ฮ.) ซึ่งประกอบด้วยข้อสังเกตที่เป็นประโยชน์และการวิเคราะห์ค้นคว้าอันยิ่งใหญ่ และเป็นหนึ่งในหนังสือสำคัญของท่านชาห์ (ร.ฮ.) เล่มแรกตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์ฟารูกี ดิลลี และเล่มที่สองตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์มุรตะเฎาะวี ดิลลี ในปี ฮ.ศ. 1293

1. อัล-มักตูบ อัล-มะดะนี (المكتوب المدني) (ภาษาอาหรับ ได้รับการตีพิมพ์แล้ว) เป็นจดหมายสำคัญฉบับหนึ่งว่าด้วยการเปรียบเทียบระหว่างวะห์ดะตุล-วุญูด และวะห์ดะตุช-ชุฮูด ซึ่งเขียนถึงชัยค์อิสมาอีล บิน อับดุลลอฮ์ อัร-รูมี

[^1]: ท่านชาห์ได้แปลงานนี้ตามความประสงค์และคำขอของอาจารย์ของท่าน คือ ชัยค์อบูฏอฮิร มะดะนี ในปี ฮ.ศ. 1144 ระหว่างที่พำนักอยู่ในแคว้นหิญาซ

งานนี้ปรากฏอยู่ใน "อัต-ตัฟฮีมาต อัล-อิลาฮิยะฮ์" (التفهيمات الإلهية) และยังได้รับการตีพิมพ์แยกต่างหากร่วมกับริสาละฮ์อื่น ๆ บางเล่มด้วย

49. มักตูบาต มะอ์ มะนากิบ อิมามบุคอรี วะ ฟะฎีลัต อิบนุตัยมียะฮ์ (مکتوبات مع مناقب امام بخاری وفضیلت ابن تیمیہ) (ภาษาเปอร์เซีย) เมาละวี อับดุรเราะอูฟ ผู้ดูแลกุตุบคานะฮ์ นะซีริยะฮ์ เป็นผู้จัดพิมพ์ งานนี้มิใช่ผลงานประพันธ์ที่เป็นเอกเทศ หากแต่เป็นการนำมักตูบ (จดหมาย) ฉบับหนึ่งจาก "กะลิมาต ฏ็อยยิบาต" ซึ่งเขียนว่าด้วยคุณความดีของอิมามบุคอรี และมักตูบอีกฉบับหนึ่งซึ่งเขียนเพื่อปกป้องท่านหาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) มารวบรวมไว้ด้วยกัน

(น)

50. อัน-นุบษะฮ์ อัล-อิบรีซิยะฮ์ ฟี อัล-ละฏีฟะฮ์ อัล-อะซีซิยะฮ์ (النبذة الإبريزية في اللطيفة العزيزية) (ภาษาเปอร์เซีย) เล่มนี้บรรยายประวัติของชัยค์อับดุลอะซีซ ดิห์ละวี (ร.ฮ.) ผู้เป็นบรรพบุรุษฝ่ายมารดาของชาห์อับดุรเราะฮีม (ร.ฮ.) รวมทั้งบรรพบุรุษและลูกหลานของท่าน เป็นส่วนหนึ่งของ "อันฟาส อัล-อาริฟีน" (انفاس العارفين) และยังรวมอยู่ใน "มัจญ์มูอะฮ์ คัมสะฮ์ ระสาอิล" ฉบับพิมพ์ของโรงพิมพ์อะห์มะดีด้วย

51. อัน-นะวาดิร มิน อะหาดีษ ซัยยิด อัล-เอาวาอิล วัล-เอาวาคิร (النوادر من أحاديث سيد الأوائل والأواخر) (ภาษาอาหรับ) ตีพิมพ์ร่วมกับ "มุสัลสะลาต"

(ฮ)

52. ฮะมะอาต (همعات) (ภาษาเปอร์เซีย) ความหนา 60 หน้า ขนาดกลาง ตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์ตุห์ฟะฮ์ มุหัมมะดียะฮ์ ว่าด้วยการอธิบายเรื่องนิสบะฮ์ (ความสัมพันธ์) ต่ออัลลอฮ์ ในบทนำกล่าวไว้ว่า «เมื่ออัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งทรงรับเป็นผู้พิทักษ์ศาสนาของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ และศาสนานี้ได้มีชัยเหนือศาสนาทั้งปวง การขัดเกลาจิตใจของชาวอาหรับและชาวอะญัม (ผู้มิใช่อาหรับ) ก็บังเกิดขึ้น และความอยุติธรรมที่มีอยู่ในหมู่พวกเขาก็ถูกขจัดออกไปอย่างสมบูรณ์ที่สุด และเนื่องจากศาสนาของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ มีด้านภายนอก (ซอฮิร) และด้านภายใน (บาฏิน) ด้านภายนอกนั้นเกี่ยวข้องกับรูปแบบและการแสดงออก การกำหนดเวลา และ

...ด้วยรูปแบบและปริมาณที่กำหนดไว้ และได้มีการเอาใจใส่ในเรื่องนี้อย่างเต็มที่ ตลอดจนได้ปิดกั้นหนทางแห่งการบิดเบือน ส่วนด้านบาฏิน (ด้านใน) นั้นเกี่ยวข้องกับการได้รับรัศมีและผลของการเคารพภักดี ความเกี่ยวข้องของมันมีอยู่สองประการ ผู้แบกรับด้านซอฮิร (ด้านนอก) คือทายาทของบรรดานบี ผู้ได้พิทักษ์ศาสนบัญญัติด้านนอกไว้ ในกลุ่มนี้รวมถึงบรรดานักนิติศาสตร์ (ฟุก็อฮาอ์) นักหะดีษ (มุหัดดิษีน) นักญิฮาด (มุญาฮิดีน) และนักอ่านอัลกุรอาน (กุรรออ์) ส่วนผู้แบกรับด้านบาฏิน (ซึ่งมีชื่อเรียกว่า อิห์ซาน) นั้น คือผู้แบกรับรัศมีแห่งการเคารพภักดี ความรู้สึกถึงความหวานชื่นของมัน การประดับตนด้วยคุณธรรมอันประเสริฐ และสภาวะจิตอันสูงส่ง (คือบรรดาศูฟีผู้ทรงเกียรติ) ในทุกยุคสมัยได้มีการดลใจแนวปฏิบัติทางจิตวิญญาณ (อัชฆาล) แก่พวกเขา ซึ่งเหมาะสมกับธรรมชาติของผู้คนในยุคนั้น และอัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงประทานพลังดึงดูดและอิทธิพลไว้ในถ้อยคำและการคบหาของพวกเขา ทรงประทานกะรอมะฮ์และรัศมีแห่งบาฏินแก่พวกเขา และในแต่ละสายตะริเกาะฮ์ได้มีการกำหนดอัชฆาลและวิรด์ (บทซิกิร) เฉพาะขึ้น ผู้คนได้ปฏิบัติตามพวกเขาจนบรรลุเป้าหมาย ในทุกยุคสมัย ผู้ที่สังกัดสายตระกูล (ตะริเกาะฮ์) หนึ่งมักให้ความสำคัญแก่สายของตนเหนือสายอื่นๆ ข้อนี้ถูกต้องในแง่หนึ่ง เพราะในบางด้านย่อมมีความโดดเด่น แต่การจำกัด (ว่าความดีอยู่แต่ในสายของตนเท่านั้น) นั้นไม่ถูกต้อง

จากนั้นท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงสายตะริเกาะฮ์เหล่านี้ สาขาที่แตกแขนงออกมาจากสายเหล่านั้น และบรรดาผู้ก่อตั้ง ต่อมาท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงการเปลี่ยนแปลงโดยรวมที่เกิดขึ้นในแนวทางของตะเซาวุฟ และวิธีการตลอดจนแนวทางเยียวยาที่ถูกเสนอขึ้นเพื่อการบรรลุอิห์ซาน อันเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงของกาลเวลาภายหลังยุคแห่งการเป็นเราะซูล ในเรื่องนี้ ความละเอียดลึกซึ้ง การวิเคราะห์ และการพิสูจน์จากประสบการณ์ที่ท่านชาฮ์ (ร.ฮ.) ได้ใช้นั้น เป็นสิ่งเฉพาะตัวของท่านเท่านั้น ท่านยังได้กล่าวถึงการปรากฏขึ้นของชัยค์อัคบัร และแนวทางวะหฺดะตุลวุญูด (ความเป็นเอกภาพแห่งการมีอยู่) ของท่านด้วย ท่านได้อธิบายว่า...

ท่านซัยยิดุฏเฏาะอิฟะฮ์ ฮัซรัต ญุนัยด์ อัลบัฆดาดี (ร.ฮ.) ผู้เป็นผู้วางหลักเกณฑ์และผู้จัดระบบแนวทางตะเซาวุฟที่ยิ่งใหญ่ที่สุด จากนั้นได้กล่าวถึงเงื่อนไขและหลักการพื้นฐานของแนวทางนี้ตามทัศนะของท่าน ต่อมาได้อธิบายโดยละเอียดถึงหลักสูตรและแนวปฏิบัติที่บรรดามุญัดดิดแห่งศาสนาและมุจญ์ตะฮิดในแต่ละยุคได้จัดวางขึ้นให้สอดคล้องกับศักยภาพและอุปนิสัยของผู้คนในยุคสมัยของตน จากนั้นท่านชาฮ์ ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้อธิบายถึงหลักสูตรที่ผู้เดินทางสู่อัลลอฮ์ (ซาลิก) ในยุคของท่านควรมี และได้อธิบายถึงสิ่งต่าง ๆ ที่เขาควรให้ความใส่ใจ จากนั้นได้กล่าวถึงอุปสรรคและปัจจัยที่เป็นภัยต่อแนวทางนี้ พร้อมทั้งบอกวิธีการเยียวยาแก้ไข และยังได้กล่าวพาดพิงถึงขั้นตอนต่าง ๆ ที่จะประสบในเส้นทางนี้ด้วย ต่อจากนั้นได้กล่าวถึง "นิสบะฮ์" (ความสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณ) และในเรื่องนี้ได้กล่าวถึงนิสบะฮ์ของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ตาบิอีน และคนดีส่วนใหญ่ โดยเรียกสิ่งนี้ว่า "อิห์ซาน" แล้วให้คำนิยามไว้ จากนั้นได้กล่าวถึงศักยภาพอันแตกต่างกันของมนุษย์ และอธิบายเรื่อง "ละฏออิฟ" ด้วย หนังสือทั้งเล่มเปี่ยมไปด้วยเนื้อหาอันลึกซึ้ง ข้อคิดอันละเอียดอ่อน และประสบการณ์ส่วนตัว ประหนึ่งแพทย์ผู้เชี่ยวชาญที่มีประสบการณ์ยาวนาน ซึ่งให้ความกระจ่างเกี่ยวกับธาตุแท้ของมนุษย์ ร่างกาย สาเหตุของสุขภาพและความเจ็บป่วย ตลอดจนวิธีการรักษา

53. ฮะวามิอ์ ชัรห์ ฮิซบิลบะห์ร (هوامع شرح حزب البحر) (ภาษาเปอร์เซีย) ตีพิมพ์แล้ว

(หน้านี้เป็นหน้าว่าง ไม่มีข้อความ)

INDEX

ดัชนี

«ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต» (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่ห้า

เรียบเรียงโดย

มุฮัมมัด ฆิยาษุดดีน นัดวี

บุคคลสำคัญ

คอลัมน์ขวา

• ท่านผู้นำและนบีของเรา มุฮัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ

(อลิฟ)

• (ท่านนบี) อาดัม (อ.ล.) — 132, 327
• (ท่านนบี) อิบรอฮีม เคาะลีลุลลอฮ์ (อ.ล.) — 119, 154, 241, 242
• (ท่านนบี) อิสมาอีล (อ.ล.) — 241
• (ท่าน) อบูบักร์ อัศ-ศิดดีก (ร.ฎ.) — 26, 27, 269, 303
• (อบูมุฮัมมัด เมาลานา) อิบรอฮีม อาร์วี — 360
• (สุลต่าน) อิบรอฮีม ชาห์ — 28
• (ชัยค์) อิบรอฮีม บัฆดาดี — 179
• (ชาห์) อิบรอฮีม ปัฏนี — 281
• (ชัยค์) อิบรอฮีม อัล-กูรานี อัล-กุรดี — 109–112
• อิบรอฮีม ข่าน การ์ดี — 319
• (อัลลามะฮ์) อิบรอฮีม อัน-นะเคาะอี — 203
• (ชัยคุลอิสลาม อัล-ฮาฟิซ) อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) — 31, 111, 112, 135, 164, 167, 168, 175, 176, 247, 257, 294, 392, 397, 413
• (อัลลามะฮ์) อิบนุล-เญาซี — 324
• (อัลลามะฮ์) อิบนุ หัซม์ — 204, 208
• (อัลลามะฮ์) อิบนุ ค็อลดูน — 26, 101, 299

คอลัมน์ซ้าย

• (อัลลามะฮ์) อิบนุ รุชด์ — 247
• (สุลต่าน) อิบนุ สะอูด — 23
• (อัลลามะฮ์) อิบนุล-ก็อยยิม อัล-เญาซียะฮ์ — 164
• (อัลลามะฮ์) อิบนุ กะษีร — 260
• (อิมาม) อิบนุ มาญะฮ์ — 35
• (อัลลามะฮ์) อบูอิสหาก อัช-ชีรอซี — 35
• (เมาลานา ซัยยิด) อบุลอะอ์ลา เมาดูดี — 341
• (อิมาม) อบุลหะซัน อัล-อัชอะรี — 148
• (เมาลานา) อบุลหะซัน ซัยด์ — 412
• (ชัยค์) อบุลหะซัน อัส-สินดี อัศ-ศ็อฆีร — 393
• (อัลลามะฮ์) อบุลหะซัน อัส-สินดี อัล-กะบีร — 32
• (อัลลามะฮ์) อบุลหะซัน อะลี อัล-มาวัรดี — 255, 257
• (เมาลานา ซัยยิด) อบุลหะซัน อะลี นัดวี — 14
• (อัลลามะฮ์) อบูหัยยาน อัน-นะห์วี — 31
• (อิมาม) อบูหะนีฟะฮ์ — 203, 255
• (อิมาม) อบูดาวูด — 35, 243
• (ชัยค์) อบุรริฎอ มุฮัมมัด — 76–77, 80, 82, 86, 406
• (อัลลามะฮ์) อบุสสุอูด — 34
• (ท่านชาห์) อบูสะอีด ดิฮ์ละวี — 358
• (ท่านชาห์) อบูสะอีด หะสะนี เราะอ์บะเรลวี — 105, 118

ดัชนี (ต่อ)

• 119, 124, 127, 381, 389–393
• (ชัยค์) อบูฏอลิบ มักกี 205
• (ชัยค์) อบูฏอฮิร กุรดี มะดะนี 16, 43, 109–112, 189, 199, 348, 388, 409, 412
• (เมาลานา) อบุลอิรฟาน ข่าน นัดวี 13, 183
• (อะมีร) อบุลอะลาอ์ หุซัยนี อักบัรอาบาดี 82, 83
• (มีร) อบุลฟัฎล์ (เฟาญ์ดาร) 288
• (ชัยค์) อบุลฟัยฎ์ ดิฮ์ละวี 363
• (ชัยค์) อบุลกอซิม อักบัรอาบาดี 82, 83
• (เมาลานา ซัยยิด) อบุลกอซิม ฮันสะวี 394
• (นะวาบ) อบุลมันศูร ข่าน ศ็อฟดัรญังก์ นีชาปูรี 363
• อบุนนัศร์ ฟาราบี 384
• (ซัยยิด) อบุลยุมนี 23
• (ฮะกีม) อบุลวะฟาอ์ กัชมีรี 315
• อาปาจี ซินธิยา 319
• (เมาละวี) อะห์ซัน มาร์ฮะเราะวี 148
• (ชัยค์) อะห์มัด 69
• (ดร.) อะห์มัด อะมีน มิศรี 396
• (เมาลานา) อะห์มัด บิน อบูซะอีด อะเมฐะวี (มุลลา ญีวัน) 59
• (สุลต่าน) อะห์มัดที่สาม 20
• (เซอร์ซัยยิด) อะห์มัด ข่าน 128
• (ชัยค์) อะห์มัด บิน อิสมาอีล มานเดาะวี 179
• (อิมาม) อะห์มัด อิบนุ ฮัมบัล 203
• (เมาลานา ซัยยิด) อะห์มัด ฮะซัน อัมโรฮะวี 243, 306
• (เมาลานา ซัยยิด เคาะญะฮ์) อะห์มัด หุซัยนี นะศีรอาบาดี 380
• (นะวาบ ซัยยิด) อะห์มัด โรฮิลลา 305
• (ฮัฎเราะฮ์ ชาฮ์) อะห์มัด ซะอีด ดิฮ์ละวี 358
• (ฮัฎเราะฮ์ ซัยยิด) อะห์มัด ชะฮีด รออ์เอบะเรลวี 92, 103, 119, 142, 286, 321, 340, 344, 359, 369, 371–373, 380, 386, 394, 398
• (เมาลานา) อะห์มัด อะลี ซะฮารันปูรี 359
• (เมาละวี) อะห์มัด อะลี ค็อยร์อาบาดี 106
• (ชัยค์) อะห์มัด อะลี 110, 112
• (เมาลานา) อะห์มะดุลลอฮ์ ชาฮ์ มัดรอซี 372
• (นะวาบ ฟีรูซญังก์ นิซามุลมุลก์) อะห์มัด ชาฮี 305, 306
• (สุลต่าน) อะห์มัด ชาฮ์ บิน มุฮัมมัด ชาฮ์ 46
• (ดุรรานี) อะห์มัด ชาฮ์ อับดาลี (ดุรรานี) 17, 29, 30, 57, 280, 284, 293, 296, 305, 310, 311, 312–315, 318–320, 366
• (ฮัฎเราะฮ์ชัยค์) อะห์มัด ฟารูกี มุญัดดิด — ดู มุญัดดิด อัลฟ์ษานี
• (ซัยยิด) อะห์มัด กะบีร 63
• (ฮัฎเราะฮ์ ซัยยิด) อาดัม บันนูรี 75, 81, 84, 344
• อาดีนะฮ์ เบก 276
• (ซัยยิดะฮ์ บีบี) อิรอดัต คาตูน 106, 387

(คุรุ) อรชุน 281, 282 อรชุน เทวะ 106 (ชาฮ์) อัรซานี บะดายูนี 67 (เมาลานา) อาซาด บิลกิรามี — ดู ฆุลาม อะลี สแตนลีย์ เลน-พูล 43, 44, 45 (อิมาม) อิสหาก อิบนุ เราะฮ์วัยฮ์ 203 (ชาฮ์) อิสหาก ดิฮ์ละวี — ดู มุฮัมมัด อิสหาก (เมาลานา ซัยยิด) อิสหาก บิน อิรฟาน รออ์ บะเรลวี 286 (เมาละวี) อัสลัม มัดรอซี 365 (อัลลามะฮ์) อิสมาอีล ฮักกี 33 (เมาลานา) อิสมาอีล ชะฮีด — ดู มุฮัมมัด อิสมาอีล (สุลฏอน) อิสมาอีล ศอฟะวี 35 (ชัยค์) อิสมาอีล บิน อับดุลลอฮ์ อัร-รูมี 312 (ชัยค์) อิสมาอีล อัล-อัจญ์ลูนี (อัล-ญัรรอฮี) 32 (ชัยค์ มัคดูม) อิสมาอีล ฟะกีฮ์ อัส-สุกรี อัศ-ศิดดีกี 199 (สุลฏอน) อัชรอฟ ข่าน 26 (ฮะกีมุล อุมมะฮ์ เมาลานา) อัชรอฟ อะลี ถานะวี 399 อัศฆัร ข่าน (ตูรานี) 288 (นิซามุลมุลก์ นวาบ) อาศิฟ ญาฮ์ 52, 56, 305, 306 (อัลลามะฮ์) อิกบาล 44, 55, 58, 286, 295, 373, 379, 396 (สุลฏอน) อักบัร 36, 53, 281, 320

(ชัยค์) อักบัร — ดู มุฮ์ยิดดีน อิบนุ อะเราะบี (มะลิก) อัลป์ อัรสลาน 256 (มุฟตี) อิลาฮี บัคช์ กานธละวี 348, 358, 381 (เมานต์สจ๊วต) เอลฟินสโตน 21, 279 (เมาลานา) อิมามุดดีน ดิฮ์ละวี 381 (บีบี) อะมะตุลอะซีซ 107 (ฮัฎร็อต ฮาจี) อิมดาดุลลอฮ์ มุฮาญิร มักกี 344, 372 (คุรุ) อมรทาส 281 (เมาลานา) อะมีร อะห์มัด สะห์สะวานี 360 (นวาบ) อะมีร ข่าน 371 (เมาลานา ซัยยิด) อะมีร อะลี มะลีฮ์อาบาดี 360 (ชัยค์) อะมีนุดดีน บิน ฮะมีดุดดีน อะละวี กาโกรี 393 (เมาลานา ซัยยิด) อันวัร ชาฮ์ กัชมีรี 360 (สุลฏอน) เอารังซีบ อาละมกีร 30, 42, 43, 45–50, 53, 55, 63, 77, 84, 85, 282, 283, 295, 320 (เมาลานา) เอาลาด ฮะซัน ก็อนเนาญี 358 (ชาฮ์) อะฮ์ลุลลอฮ์ 88, 127, 394

บ / ป

(สุลฏอน) บาบัร 55 (อิมาม) บากิร บิน อิมาม ซัยนุลอาบิดีน 106 (มีร) บากิร ดามาด 36

(ควาญะฮ์) บากีบิลลาฮ์ — 81, 83, 84, 411

บาลาญี — 319

(อิมาม) บุคอรี — 189, 413

(ชาฮ์) บะดีอุดดีน มะดาร์ มะกันปูรี — 330

(กอฎี) บัดฮ์ — 69

(ซัยยิด) บะเราะกาต (ชะรีฟแห่งมักกะฮ์) — 23

(ดอกเตอร์) แบร์นิเย (BERNIER) — 43

(เมาลานา) บุซุรก์ อะลี มาเราะฮ์รอวี — 359

บิสวาส ราว — 319

(ชาฮ์) บิชาเราะตุลลอฮ์ บะฮ์เราะอิจี — 359

(เมาละวี) บะชีรุดดีน — 115

(อิมาม) บะเฆาะวี — 178

บันดะฮ์ บัยรากี — 283, 284

บูอะลี สีนา — 384

(นะวาบ) บะฮาดุร ข่าน บะลูจ — 314

(ชาฮ์ อาลัม) บะฮาดุร ชาฮ์ที่ 1 (มุฮัมมัด มุอัซซัม) — 46–49, 54, 55, 283, 284, 287

(สุลฏอน อบุลมุซัฟฟัร) บะฮาดุร ชาฮ์ — 304

(เมาลานา ควาญะฮ์) บะฮาอุดดีน […] — 199

(ชัยค์) บะฮ์ลูล […] — 179

(สะดาร) บะฮาอู — 177, 319

(อิมาม) บัยฮะกี — 207

ปฤถวีราช — 106

(ชาฮ์) […] — 359

[…] อะอ์ซัม — 36

ต / ฏ / ษ

(อัลลามะฮ์) ตาญุดดีน อัส-สุบกี — 78

(ชัยค์) ตาญุดดีน เกาะละอี ฮะนะฟี — 112, 199

ตาจ มุฮัมมัด ข่าน บะลูจ — 305

(ชัยค์) ตาจ มะห์มูด เญาน์ปูรี — 73

(ชัยคุลอิสลาม) ตะกียุดดีน อิบนุ ดะกีกิลอีด — 31

(อัลลามะฮ์) ตะกียุดดีน อัส-สุบกี — 78

(คุรุ) เตฆ บะฮาดุร — 283

(ชะฮ์ซาดะฮ์) ตัยมูร — 284

(สุลฏอน) ตัยมูร ชาฮ์ — 30

(สุลฏอนผู้ชะฮีด) ทีปู สุลฏอน — 367

(กอฎี) ษะนาอุลลอฮ์ ปานีปะตี — 190, 412

(ซัยยิด) ษะนาอุลลอฮ์ โสนีปะตี — 105

จ / ช

(ท่าน) ญาบิร บิน อับดุลลอฮ์ (ร.ฎ.) — 191

(เมาละวี) ญารุลลอฮ์ (ผู้พำนักในมักกะฮ์) — 347

(เมาลานา) ญามี — […]

(มีรซา) ญาน — […]

(นาศิรุดเดาละฮ์) ญาน ญะฮาน ข่าน — […]

(มิสเตอร์) จอห์น เซอร์แมน (JOHN SURMAN) — […]

(มะฮาบัต) อะลี วิรดี ข่าน — […]

(เซอร์) ชาดุนาถ สะการ์ — 43, 105, 188, […]

[…] — 306, 319

(สะดาร) ชัสซา ซิงฆ์ กะลาล — […]

(อิมาม) ญะอ์ฟัร อัศ-ศอดิก — 106

(ชัยค์) ญะลาล — 75 (ปีร์) ญะลาล — 281 (ชัยค์) ญะมาล — 71 (เมาลานา) ญะมาลุดดีน บิน มุฮัมมัด ศิดดีก กุฏบ์ — 393 (มะดารุลมะฮาม เมาลานา) ญะมาลุดดีน ข่าน — 271, 273 (มีร์) ญุมละฮ์ — 42 ญะมีลุดดีน บะดายูนี อะลีก — 41 (หัฎเราะฮ์) ญุนัยด์ อัลบัฆดาดี — 415 (มีรซา) ญะวาน บัคต์ — 277, 320 (ชัยค์) เญาฮัร กัชมีรี — 179 (จักรพรรดิ) ญะฮานกีร — 282, 320 จี สินเธีย — 319 J.P. CUNNINGHUM — 282 จันดู ลาล — 282

ห (ح)

(มุลลา) ฮามิด — 85 (เมาละวี ซัยยิด) ฮามิด หุซัยน์ กินตูรี — 361, 362 (นะวาบ ศ็อดร์ยาร์ ญังก์ เมาลานา) ฮะบีบุรเราะห์มาน ข่าน ชัรวานี — 365 ฮะรีรี — 102 (ซาลาร์) หุซามุดดีน — 67 (ซัยยิดุนา อัลอิมาม) อัลหะซัน (ร.ฎ.) — 220, 271, 354 (ชัยค์ ซัยยิด) หะซัน — 281 (อิมาม) หะซัน อัลบัศรี — 9, 191, 201 (ชัยค์) หะซัน บิน มุฮัมมัด อัศเศาะฆอนี (นิซาม นีชาปูรี เดาละตาบาดี) — 145 (ชัยค์) หะซัน อัลอะญะมี — 33, 110, 112 (ซัยยิด) หะซัน อะลี ข่าน — 363 (มีรซา) หะซัน อะลี ชาฟิอี ลัคเนาวี — 358, 386 (หลานคนโต ซัยยิดุนา) หะซัน อัลมุจญ์ตะบา — 271 (ซัยยิดุนา อัลอิมาม) อัลหุซัยน์ (ร.ฎ.) — 220, 271, 272, 291, 354 (เมาลานา) หุซัยน์ อะห์มัด มะดะนี — 360 (เมาลานา) หุซัยน์ อะห์มัด มะลีฮาบาดี มุหัดดิษ — 358 (สุลต่าน) หุซัยน์ ชาฮ์ — 26 (ซัยยิด) หุซัยน์ อะลี ข่าน — 363 (อะมีรุลอุมะรออ์) หุซัยน์ อะลี ข่าน — 50, 51, 53, 62 (อัลอิมาม อัลมันศูร บิลลาฮ์) อัลหุซัยน์ บิน อัลมุตะวักกิล อะลัลลอฮ์ — 25 (มุลลา) ฮัมดุลลอฮ์ สันดีละวี — 59 (ซัยยิดะฮ์) หุมัยเราะฮ์ บินต์ อิลมุลฮุดา — 387 (มีร์) ฮัยดัร บิน นูรุลหุซัยน์ บิลกิรามี — 350 (เมาลานา) ฮัยดัร อะลี รามปูรี ตองกี — 358, 375, 381 (อัลลามะฮ์) ฮัยดัร อะลี ฟัยฎาบาดี — 357, 381

ค (خ)

(ซัยยิดุนา หัฎเราะฮ์) คอลิด (ร.ฎ.) — 269 (อุมมุลมุอ์มินีน หัฎเราะฮ์) เคาะดีญะฮ์ (ร.ฎ.) — 380 (อะมีร) คอฟี ข่าน — 288 (สุลต่าน) เคดิฟ มุฮัมมัด อะลี — 21 (เมาลานา) คุร็อม อะลี บิลฮูรี — 358, 411 (เจ้าชาย) คุสเราว์ — 282 (อัลลามะฮ์) อัลค็อฏฏอบี — 219

• (ฮัฎรัต เมาลานา) เคาะลีล อะห์มัด สะฮารันปูรี 360
• (เมาลานา) เคาะลีล อะห์มัด อิสรออีลี 221
• (อะมีร) เคาะลีล ปาชา 22
• เคาะลีฟะฮ์ ชัลปี 34
• (ศาสตราจารย์) เคาะลีก อะห์มัด นิซอมี 181, 287, 288, 296, 307, 310, 320
• (อะมีร) คุรด์ 65
• (เคาะวาญะฮ์) คุรด์ ดูที่ อับดุลลอฮ์
• (มุนชี) ค็อยรุดดีน 377

ด / ฎ / ษ

• ดาตาญี สินธิยา 276
• (เมาลานา ซัยยิด) ดาวูด ฆ็อซนะวี 360
• (เมาละวี) ดิลดาร อะลี มุจญ์ตะฮิด 362
• (มุหักกิก) ดะวานี 36, 100
• (นะวาบ) ดุนดี ข่าน โรฮิลลา 307
• ดี.พี. มหาจัน 42
• (เมาละวี) ซะกาอุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี 48, 49, 278, 289, 307, 318, 319
• (อุสตาซ) เซากฺ 351

ร

• (ชัยค์) รอญิห์ บิน ดาวูด คุญะรอตี 179
• ราชา ราม 288
• (อิมาม) รอซี 247
• (อัลลามะฮ์) รอฆิบ อิศฟะฮานี 386
• ราม เชฮ์เราะ 288
• รัตตัน จันท์ 50
• (ราชา) รัตตัน สิงห์ 50
• (เมาลานา) เราะฮีม บัคช์ 407
• (สุลต่าน ชาห์) รุค มีรซา 28
• (เมาลานา) รุสตัม อะลี ก็อนเนาญี 59
• (เมาละวี) เราะชีด อะห์มัด อันศอรี 158
• (ฮัฎรัต เมาลานา) เราะชีด อะห์มัด กังโกฮี 360
• (เมาลานา) เราะชีดุดดีน ดิฮ์ละวี 381
• (อัลลามะฮ์ ซัยยิด) เราะชีด ริฎอ มิศรี 183
• (สุลต่าน) เราะฟีอุดดะเราะญาต อิบนุ เราะฟีอุลก็อดร์ 46, 47, 54
• (สุลต่าน) เราะฟีอุดเดาละฮ์ อิบนุ เราะฟีอุลก็อดร์ 46, 47, 54
• (ชัยค์) เราะฟีอุดดีน จิชตี ชีรอซี 179
• (ชาห์) เราะฟีอุดดีน ดิฮ์ละวี 106, 122, 128, 149, 150, 345, 348, 349, 381, 382, 385, 386, 389, 402
• (ชัยค์) เราะฟีอุดดีน มุฮัมมัด 73, 79, 82
• ระโฆบา 284
• ระโฆนาถ ราว 276
• (อายาตุลลอฮ์ อัลอุซมา อัลอิมาม) รูฮุลลอฮ์ อัลโคมัยนี 252
• (มหาราชา) รันญีต สิงห์ 285, 286, 289

ซ

• (มีรซา กอฎี) ซาฮิด ฮะระวี (มีรซา ซาฮิด) 36, 38, 82
• (อัลลามะฮ์) ซิริกลี 110

(ส)

(ช)

ชัมสุดดีน ษะฮะบี (อัลลามะฮ์) 31 ชัมชีร บะฮาดุร 319 ชังกัร ราว 277 ชิฮาบุดดีน อะห์มัด มิศรี (ชัยค์) 179 ชิฮาบุดดีน เดาละตาบาดี (มะลิกุลอุละมาอ์ ชัยค์) 100 ชิฮาบุดดีน ฆูรี (สุลต่าน) 106 ชิฮาบุดดีน มะห์มูด อาลูซี (อัลลามะฮ์) 279 ชิฮาบุดดีน สุฮ์รอวัรดี มักตูล (ชัยค์) 36 ชัยคุลอิสลาม ชาฮ์ บุคอรี ดิห์ละวี (เมาลานา) 181, 182 ศิวาจี 279

(ศ) (ฎ)

ศ็อดรุดดีน ดิห์ละวี (เมาลานา มุฟตี) 354, 358, 381 ศ็อดรุดดีน ชีรอซี (อัลลามะฮ์ มีร) 36, 101, 154 ศิดดีก หะสัน ข่าน บะฮาดุร (อะมีรุลมุลก์ นะวาบ สัยยิด) 191, 221, 375, 380, 409 ศ็อฆอนี (อิมาม) 178 ศิฟะตุลลอฮ์ ค็อยราบาดี (ชัยค์) 59 ศ็อฟดัร ญังก์ (นะวาบ) 276 ศ็อลาหุดดีน บิน ชาฮ์ อับดุรเราะฮีม (ชัยค์) 88, 97, 105 ศิละฮ์ บิน อัชยัม อัลอะดะวี (ชัยค์) 191 ฎอมิน ชะฮีด (หัฎเราะฮ์ ฮาฟิซ) 372 ฎิยาอุดดีน มะดะนี (ชัยค์) 179

(ฏ) (ษ)

ฏาช กุบรีซาดะฮ์ 34 ฏอบาฏอบาอี ดูที่ ฆุลาม หุสัยน์ ฏะฮ์มาสป์ เศาะฟะวี (ชาฮ์) 26, 36 ฏอฮิร ชาฮ์ (สุลต่าน) 30 ซุฮูรุลหัก ผุลวารวี (ชัยค์) 359 ซุฮูรุลลอฮ์ มุรอดาบาดี (เมาละวี) 347 ซะฮีรุดดีน อะห์มัด ดิห์ละวี (สัยยิด) 116, 399, 405

(อ)

อุซัยร์ (ร.ฎ.) (สัยยิดินา หัฎเราะฮ์) 135 อาอิชะฮ์ (ร.ฎ.) (อุมมุลมุอ์มินีน หัฎเราะฮ์) 242, 364 อุมัร ฟารูก (ร.ฎ.) (สัยยิดินา หัฎเราะฮ์) 24, 66, 219, 270, 271, 303 อุษมาน (ร.ฎ.) (สัยยิดินา หัฎเราะฮ์) 271 อะลี มุรตะฎอ (ร.ฎ.) (สัยยิดินา หัฎเราะฮ์) 24, 48, 77, 270, 271 อาลัมกีร อะอ์ซัม ดูที่ เอารังซีบ อาริฟ หิกมัต เบย์ (ชัยคุลอิสลาม) 365 อาลิม อะลี มุรอดาบาดี (เมาลานา สัยยิด) 359 อับบาส เศาะฟะวี (ชาฮ์) 36 อับดุลอะหัด (เมาละวี) 376 อับดุลอะหัด บิน คอญะฮ์ มุฮัมมัด สะอีด สิรฮินดี (ชัยค์) 113 อับดุลเอาวัล หุซัยนี (ชัยค์) 180 อับดุลญับบาร ฆัซนะวี (ชัยค์) 360 อับดุลหัก หักกอนี (เมาลานา) 175, 221, 225, 248 อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิห์ละวี (ชัยค์) 65, 110, 180, 181 อับดุลหะกีม บิน ชัยค์ วะญีฮุดดีน (ชัยค์) 74, 80 อับดุลหะกีม สิยาลโกฏี (มุลลา) 81, 110

• (เมาลานา) อับดุลหะลีม ลัคเนาวี 78
• (เมาลานา) อับดุลหัยย์ บิน ฮิบะตุลลอฮ์ บุรฮานวี 348, 359, 377, 385
• (ชัยค์) อับดุลหัยย์ 80
• (เมาลานา ฮะกีม ซัยยิด) อับดุลหัยย์ หะสะนี 60, 85, 101, 116, 142, 177, 183, 346, 361, 390, 409
• (เมาลานา) อับดุลหัยย์ ฟะเราะงีมะฮัลลี 78, 251
• (ปีร์) อับดุรเราะห์มาน 281
• (กอรี) อับดุรเราะห์มาน ปานีปะตี 359
• (เมาลานา) อับดุรเราะห์มาน มุบาร็อกปูรี 360
• (หัฎรัต ชาห์) อับดุรเราะฮีม 38, 67, 70, 71, 73–89, 94, 98, 100, 103, 104, 128, 129, 148, 305, 401, 409, 413
• (เมาละวี) อับดุรเราะอูฟ 413
• (หัฎรัต ซัยยิด) อับดุรร็อซซาก บานสะวี 60
• (เมาละวี) อับดุรร็อซซาก กานปูรี 256
• (มีร) อับดุสสลาม บะดัคชี 393
• (เมาลานา) อับดุชชะกูร ฟารูกี ลัคเนาวี 374
• (เมาละวี) อับดุลอาล อะห์มัด (กาติบ) 411
• (ชาห์) อับดุลอัดล์ ดิห์ละวี 385
• (หัฎรัต ชาห์) อับดุลอะซีซ ดิห์ละวี 37, 60, 62, 105, 106, 108, 111, 117–115, 122, 137, 142, 150, 190, 286, 291, 307, 321, 340, 345, 346, 349–56, 361, 365, 367, 371, 373, 375, 377, 379–82, 385–87, 389, 390, 394, 403, 409, 411
• (ชัยค์) อับดุลอะซีซ ชุกร์บาร 73, 82, 84, 128, 413
• (ดร.) อับดุลอะซีม อัด-ดีบ 256
• (ชาห์) อับดุลฆอนี ดิห์ละวี 106, 345, 348, 385, 387
• (ชัยค์) อับดุลฆอนี อัน-นาบุลุซี 33
• (หัฎรัต ชาห์) อับดุลฆอนี มุญัดดิดี มุฮาญิร มะดะนี 191, 360
• (ชัยค์) อับดุลฆอนี บิน อับดุลหะกีม 69
• (ชัยค์) อับดุลฟัตตาห์ อบูฆุดดะฮ์ 195
• (ซัยยิดินา) อับดุลกอดิร ญีลานี 77, 128
• (เมาลานา) อับดุลกอดิร ข่าน คอลิศปูรี 393
• (หัฎรัต ชาห์) อับดุลกอดิร ดิห์ละวี 106, 140, 141, 148, 149, 150, 345, 348, 349, 381, 385–87, 407
• (มุฟตี) อับดุลก็อยยูม บุรฮานวี 359
• (เคาะลีฟะฮ์ ซัยยิด) อับดุลลอฮ์ 398
• (เมาลานา) อับดุลลอฮ์ 372
• (ฮาฟิซ ซัยยิด) อับดุลลอฮ์ 81, 82
• (เมาลานา) อับดุลลอฮ์ อะฟันดี 393

• (มุลลา) อับดุลลอฮ์ อัมเบฐะวี — 118, 391
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ อัล-บัศรี — 110
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ บิน อิดรีส อัล-หะสะนี อัส-สะนูสี — 360
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ บิน อิบรอฮีม อัล-อันศอรี — 256
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ บิน หุเสน อัส-สุวัยดี — 33
• (กุฏบุลมุลก์) อับดุลลอฮ์ ข่าน (หะสัน อะลี) — 50, 51, 53
• (อะมีร) อับดุลลอฮ์ บิน สะอูด — 21
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ บิน สาลิม อัล-บัศรี — 112
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ บิน อับดุลบากี (เคาะวาญะฮ์ คุรด์) — 81, 82, 402
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ สิรอจญ์ อัล-มักกี — 380
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ บิน อับดุลฆอนี — 69
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ สุลฏอนปูรี — 179
• (เมาลานา หาฟิซ) อับดุลลอฮ์ ฆอซีปูรี — 360
• (อาริฟบิลลาฮ์ ซัยยิด) อับดุลลอฮ์ ฆัซนะวี อัมฤตสะรี — 359
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ ลาฮอรี — 110
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ มุลตานี — 100
• (ชัยค์) อับดุลละฏีฟ อัล-หุสัยนี อัล-มิศรี — 393
• (เมาลานา) อับดุลมาญิด ดัรยาบาดี — 398
• (ชัยค์) อับดุลมุอ์ฏี อัล-มักกี — 179
• (ชัยค์) อับดุลมะลิก — 69
• (อิมามุลหะเราะมัยน์ อบุลมะอาลี) อับดุลมะลิก อัล-ญุวัยนี — 35, 256
• (เคาะลีฟะฮ์) อับดุลมะลิก บิน มัรวาน — 270
• (เมาลานา) อับดุลมันนาน วะซีราบาดี — 359
• (ชัยค์) อับดุนนะบี กังโกฮี — 179
• (หาฟิซ) อับดุนนะบี (อับดุรเราะห์มาน) — 391
• (ชัยค์) อับดุลวะฮ์ฮาบ อัล-มุตตะกี — 199
• (ชัยค์) อุบัยดุลลอฮ์ — 76
• (เคาะวาญะฮ์) อุบัยดุลลอฮ์ อะห์รอร — 83
• (ชัยค์) อุบัยดุลลอฮ์ จะละบี ศิดดีกี — 103, 113, 292
• (นะวาบ) อุบัยดุลลอฮ์ ข่าน กัชมีรี — 305
• (เมาลานา) อุบัยดุลลอฮ์ สินธี — 192, 390
• (เมาละวี) อะตีก อะห์มัด — 13
• (สุลฏอน) อุษมานที่ 3 — 20, 21
• (ชัยค์) อัล-อุญัยมี — ดูที่ หะสัน
• อุรฟี (กวี) — 299
• (ชัยคุลอิสลาม) อิซซุดดีน บิน อับดุสสลาม — 219
• (สุลฏอน) อะซีซุดดีน อาลัมกีร์ บิน ญะฮานดาร ชาฮ์ — 46
• (ชัยค์) อะซีซุลลอฮ์ มุลตานี — 100
• (เมาลานา) อะฏออุลลอฮ์ หะนีฟ — 221
• (อัลลามะฮ์) อะลาอุดดีน อัล-บาญี — 31
• (อัลลามะฮ์) อัลลาล อัล-ฟาซี อัล-มุรรอกุชี — 216
• (หัฎรัต ชาฮ์) อิลมุลลอฮ์ อัล-หะสะนี — 118, 119
• (ชาฮ์) อะละมุลฮุดา นะศีราบาดี — 387
• (ชัยค์) อะลี อัศฆัร เกาะนูญี — 59
• (เมาลานา มุฟตี) อะลี กะบีร มัชลีชะฮ์รี — 358
• (อะมีร) อะลี เบย์ — 22

ดัชนีหน้านี้เรียงตามลำดับอักษรอูรดู โดยเริ่มจากคอลัมน์ขวาแล้วต่อด้วยคอลัมน์ซ้าย

• (สุลต่าน) อะลี กุลี อาดิล ชาฮ์ — 28
• (หะกีม) อะลี กีลานี — 18
• (อัลลามะฮ์ มุลลา) อะลี กอรี — 175, 199
• (อัลลามะฮ์) อะลี มุตตะกี บุรฮานปูรี — 174, 176, 199
• (ชัยค์) อะลีมุลลอฮ์ มานิกปูรี — 179
• (วะซีร) อิมาดุลมุลก์ — 305
• (เคาะลีฟะฮ์แห่งมุสลิมีน) อุมัร บิน อับดุลอะซีซ — 9
• (มุฟตี) อินายัต อะห์มัด กาโกรวี — 359
• (กอฎี) อิยาฎ (ร.ฮ.) — 242

غ

• ฆอซียุดดีน ข่าน — 113
• ฆอซี มิยาน — 63
• (หุจญะตุลอิสลาม อิมามอบูหามิด) อัล-ฆอซาลี — ดู มุหัมมัด อัล-ฆอซาลี
• ฆุลาม หุสัยน์ ฏอบาฏอบาอี — 47, 49, 52
• (เมาลวี มุหัมมัด) ฆุฟรอน นัดวี — 13
• (ชัยค์) ฆุลาม หุสัยน์ มักกี — 347
• ฆุลาม หัยดัร ข่าน — 370
• (เมาลานา) ฆุลาม เราะซูล มิฮร์ — 28, 376
• (เมาลานา) ฆุลาม เราะซูล กิลอะวี — 360
• (เมาลานา) ฆุลาม อะลี อาซาด บิลกิรามี — 36, 59, 61, 279
• (หัฎรัต ชาฮ์) ฆุลาม อะลี ดิห์ละวี — 116, 358
• (เมาลานา ซัยยิด) มุศเฏาะฟา กอซิมี — 405
• ฆุลาม กอดิร โรฮีละฮ์ — 58
• (เมาลานา) ฆุลาม นักชบันด์ ลัคเนาวี — 59
• (หัฎรัต) เฆาษุลอะอ์ซอม — ดู อับดุลกอดิร ญีลานี
• (มีร) ฆิยาษุดดีน มันศูร — 36, 100
• (มุหัมมัด) ฆิยาษุดดีน นัดวี — 13

ف

• (อะมีร) ฟัตหุลลอฮ์ ชีรอซี — 18, 36, 100
• (ชาฮ์) ฟัครุดดีน ดิห์ละวี (ชาฮ์ ฟัคร์) — 60
• (ชาฮ์) ฟัครุลอาลัม — 105
• (ซัยยิดะฮ์) ฟัครุนนิซาอ์ — 98
• (สุลต่านมุหัมมัด) ฟัรรุคซิยัร บุตรอะซีมุชชาน — 46, 47, 50, 51, 89, 284, 296
• (ชัยค์) ฟะรีด ษานี (ปัฏนี) — 281
• (เมาลวี) ฟัฎล์ อะห์มัด กะรอจี — 405
• (เมาลานา) ฟัฎล์ หักก์ ค็อยรอบาดี — 250, 385
• (หัฎรัต เมาลานา) ฟัฎล์ เราะห์มาน กันจ์ มุรอดาบาดี — 359
• (บาบา) ฟัฎลุลลอฮ์ — 122
• (ชัยค์ มัคดูม) ฟะกีฮ์ อะลี มะฮาอิมี — 199
• (มิสเตอร์) เฟรเซอร์ — 313
• (ชัยค์) ฟีรูซ — 71

ق

• (มีร) กอซิม — 57
• (มีร) กอซิม อะลี — 122
• กอซิม บิน หุสัยน์ (อิมามแห่งเยเมน) — 25

ดัชนี (ต่อ)

(ชัยค์) กอฎีข่าน ซะฟัรอาบาดี 73 (ชัยค์) กุรเราะฮ์ บิน คอลิด อัส-สะดูซี 191 (ชัยค์) กุฏบุดดีน 69 (นวาบ) กุฏบุดดีน ดิฮ์ละวี 359 (ชัยค์) กุฏบุดดีน อะห์มัด 364 (เคาะวาญะฮ์) กุฏบุดดีน บัคติยาร กากี 98 (ชัยค์) กุฏบุดดีน อับบาซี คุจราตี 179 (อะมีรกะบีร ซัยยิด) กุฏบุดดีน นัจญ์ม อัล-มะดะนี 92 (อัลลามะฮ์) กุฏบุดดีน นะฮ์เราะวาลี (มักกี) 25, 199 (ชัยค์) กุฏบุลอาลัม 73 (เมาลานา ซัยยิด) กุฏบุลฮุดา หะซะนี มุหัดดิษ รายบะเรลี 142, 348, 358, 409 (นวาบ) เกาะมะรุดดีน ข่าน 56, 62 (ซัยยิด) เกาะมะรุดดีน โซนีปัตตี 348

(ک، گ)

(ชะฮ์ซาดะฮ์) กามรอน 370 (เมาลานา) กะรามัต อะลี เญานปูรี 376 (สุลฏอน) กะรีม ข่าน ซันด์ 28 (ชาฮ์) กะลีมุลลอฮ์ ญะฮานาบาดี 60 (ชัยค์) กะมาลุดดีน มุฟตี 69 C. Collin Davies 313 (ดร.) คงคา สิงห์ 313 คงคา ราม (กวี) 278 โควินท์ ราย บุนเดลา 276, 283

(ل)

(สุลฏอน) ลุฏฟ์ อะลี 28 (อุสตาซุลอุละมาอ์ เมาลานา) ลุฏฟุลลอฮ์ อะลีการี 359 (ดร.) โลธรอป สต็อดดาร์ด (LOTHROP STODDARD) 39 (เมาลานา) ลิยากัต อะลี อิลาฮาบาดี 372 (ลอร์ด) เลค 58

(م)

ท่านนบีอีซา (อะลัยฮิสสลาม) 135 (อิมาม) มาลิก 203, 399, 412 มาวัรดี — ดูที่ อบุลหะซัน อะลี เมานต์สจ๊วต เอลฟินสโตน — ดูที่ เอลฟินสโตน (กอฎี) มุบาร็อก โกปาเมาวี 59 (มิยาน) มิฏฐา 281 (อิมามร็อบบานี) มุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี) 10, 15, 83, 84, 176, 312, 339, 344, 346 (นวาบ) มัจญ์ดุดเดาละฮ์ บะฮาดุร 305 (กอฎี) มุหิบบุลลอฮ์ บิฮารี 59, 361 (เมาลานา ซัยยิด) มะห์บูบ อะลี ญะอ์ฟะรี 386 (อัลลามะฮ์) มุหสิน บิน ยะห์ยา อัต-ติรฮุตี 110, 250, 352, 361, 383, 384 (อิมาม) มุหัมมัด 112 (เมาลานา) มุหัมมัด อะห์ซัน ศิดดีกี 221, 273 (เมาลานา ชาฮ์) มุหัมมัด อิสหาก อุมะรี ดิฮ์ละวี 191, 348, 349, 355, 358–360, 379, 380, 386

• (กอฎี) มุหัมมัด อัสลัม ฮะระวี กาบุลี 37
• (เมาลานา ชาห์) มุหัมมัด อิสมาอีล ชะฮีด 191, 286, 321, 340, 345, 362, 367, 368, 380, 385, 387
• (สุลต่าน) มุหัมมัด อะอ์ซัม ชาห์ 47
• (มิยาน) มุหัมมัด อะอ์ซัม อุษมานี นะศีรอาบาดี 142
• (เมาลานา) มุหัมมัด อะลี ถานะวี 59
• (ฮัฎรัต ชาห์) มุหัมมัด อาฟาก ดิฮ์ละวี 359
• (อัลฮาจญ์) มุหัมมัด อัฟฎ็อล 409
• (ชัยค์) มุหัมมัด อัฟฎ็อล สิยาลโกฏี 113, 409
• (เมาลานา ชาห์) มุหัมมัด อัฟฎ็อล อุมะรี 379
• (ศาสตราจารย์) มุหัมมัด อิกบาล 285
• (เมาละวี) มุหัมมัด อักร็อม นัดวี 404
• (ฮัฎรัต เมาลานา) มุหัมมัด อิลยาส กานด์ฮ์ละวี 11
• (อบุลฟะรีด) มุหัมมัด อิมามุดดีน 357
• (เคาะวาญะฮ์) มุหัมมัด อะมีน วะลียุลลอฮี กัชมีรี (ญะมาลุดดีน ชาห์) 122, 147, 190, 347, 348, 381, 390, 391
• (เมาลานา) มุหัมมัด อุวัยส์ นัดวี นิกรามี 164, 403
• (ดร.) มุหัมมัด บากิร 106
• (เมาลานา) มุหัมมัด บุรฮานุดดีน สัมภะลี 13
• (เมาลานา) มุหัมมัด บะชีร สะฮัสวานี 360
• (เมาละวี) มุหัมมัด บะชีรุดดีน ศิดดีกี 117
• (ฮัฎรัต) มุหัมมัด บิน อบีบักร อัศศิดดีก (ร.ฎ.) 388
• (ชัยค์) มุหัมมัด บิน อะห์มัด อัสสะฟารีนี 33
• (อัลอะมีร) มุหัมมัด บิน อิสมาอีล อัลหะสะนี อัศศ็อนอานี 25, 33
• (ชาห์) มุหัมมัด บิน หะสัน เฆาษี มัลลาวี 65
• (อะมีร) มุหัมมัด บิน สะอูด 395
• (ชัยค์) มุหัมมัด บิน ชาห์วะลียุลลอฮ์ 105, 122, 345, 356
• (อัลลามะฮ์) มุหัมมัด บิน อับดุลบากี อัซซุรกอนี 33
• (อะมีร) มุหัมมัด บิน อับดุลลอฮ์ 22
• (ชัยค์) มุหัมมัด บิน อับดุลวะฮ์ฮาบ อันนัจญ์ดี 21, 97, 394
• (ฮัฎรัต สัยยิด) มุหัมมัด บิน ชาห์ อิลมุลลอฮ์ 118
• (อัลลามะฮ์) มุหัมมัด บิน อะลี อัชเชากานี 25, 33
• (สุลต่าน) มุหัมมัด บิน เกาะลาวูน 294
• (ชัยค์) มุหัมมัด บิน นาศิร นัจญ์ดี 360
• (สัรดาร) มุหัมมัด เบ (อบุซซะฮับ) 22
• (ชัยค์) มุหัมมัด ผุลัตตี ศิดดีกี 75, 76, 88, 97, 98, 107, 406
• (ชัยค์ สัยยิด) มุหัมมัด ติรมิซี 82
• (ชัยค์) มุหัมมัด ซัจญาด ผุลัตตี 122, 347
• (เมาลานา) มุหัมมัด หะสัน ฟะรังกีมะหัลลี (มุลลาหะสัน) 59
• (เมาละวี) มุหัมมัด หุสัยน์ อาซาด 351
• (เมาลานา) มุหัมมัด หุสัยน์ บะฏาละวี 360
• (เมาลานา) มุหัมมัด หะยาต สินธี 32, 199
• (นวาบ) มุหัมมัด ข่าน อาลัม ข่าน บะฮาดุร ตะฮัววุร ญัง 367
• (เมาลานา ฮาฟิซ) มุหัมมัด เราะฮีม บัคช์ ดิฮ์ละวี 266, 402
• (ดร.) มุหัมมัด รอวาส กัลอะญี 271
• (ชัยค์ุลหะดีษ เมาลานา) มุหัมมัด ซะกะริยา สะฮารันปูรี 192, 193, 360
• มุหัมมัด ซากี มุสตะอิดข่าน 43
• (ศาสตราจารย์) มุหัมมัด สัรวัร 404
• (เคาะวาญะฮ์) มุหัมมัด สะอีด 344

• (อัลลามะฮ์) มุฮัมมัด สะอีด อัส-สุนบุล ... 33
• (สุลต่าน) มุฮัมมัดชาฮ์ บุตรญะฮานชาฮ์ ... 51, 76, 144, 57–53, 115, 191, 296, 303
• (สัยยิด) มุฮัมมัด ศอบิร ชิชตี ... 391
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด ศอดิก ... 344
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ศอดิก มัดรอซี ... 411
• (อัลลามะฮ์) มุฮัมมัด ฏอฮิร ปัฏฏะนี ... 144, 167, 169
• (ชัยค์) มุฮัมมัด อาบิด ซินดี ... 60
• (ชัยค์) มุฮัมมัด อาชิก ผุลัตตี ... 127, 133, 150, 122, 126, 220, 302, 303, 304, 324, 327, 328, 381, 382, 387, 391, 396
• (ชัยค์) มุฮัมมัด อากิล ... 75
• (มีร) มุฮัมมัด อะตีก ... 132
• (หัฎเราะฮ์สัยยิด) มุฮัมมัด อัดล์ (ชาฮ์ อะลัม) ... 119
• (เมาลานาสัยยิด) มุฮัมมัด อะลี วาอิซ รามปูรี ... 376
• (หุจญะตุลอิสลาม อิมาม อบูหามิด) มุฮัมมัด อัล-เฆาะซาลี ... 135, 148, 219, 247, 256, 323
• (ชาฮ์) มุฮัมมัด เฆาษ์ กอดิรี ลาฮอรี ... 60
• (ชัยค์) มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี ... 144
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ฟาเคิร อิลาฮาบาดี ... 198
• (ชัยค์) มุฮัมมัด ฟาคิฮ์ หัมบะลี ... 169
• (เมาลวี) มุฮัมมัด ฟาอิก ผุลัตตี ... 107, 122
• (อุสตาซ) มุฮัมมัด ฟะรีด อัล-มะห์มี ... 21
• (หัฎเราะฮ์เมาลานา) มุฮัมมัด กอซิม นานูตะวี ... 360
• (มุฟตี) มุฮัมมัด กุลี ข่าน กินตูรี ... 362
• (หะกีม มีรซา) มุฮัมมัด กามิล ดิฮ์ละวี ... 362
• (ชัยค์) มุฮัมมัด อัล-มาลิกี อัล-มิศรี ... 169
• (อุสตาซ) มุฮัมมัด อัล-มุบาร็อก ... 216
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด มะอ์ศูม ... 344–346
• (สัยยิด) มุฮัมมัด มุอีน (บุตรสัยยิดมุฮัมมัด ฎิยาอ์) ... 127
• (เมาลานา) มุฮัมมัด มุอีน ซินดี ... 190
• (อุสตาซ) มุฮัมมัด อัล-มัฆริบี ... 112
• (ชัยค์) มุฮัมมัด มีรดาด อัล-อันศอรี ... 393
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด นาศิร อันดะลีบ ... 60
• (เมาลานาสัยยิด) มุฮัมมัด นุอ์มาน หะสะนี ... 118, 132
• (เมาลานา) มุฮัมมัด วาฎิห์ หะสะนี รอเอบะเรลวี ... 348, 394
• (ชัยค์) มุฮัมมัด วะฟาอุลลอฮ์ อัล-มาลิกี ... 112, 199
• (เมาลวี) มุฮัมมัด ฮารูน นัดวี ... 13
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด ยะห์ยา ... 344
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ยะห์ยา กันดะฮ์ละวี ... 360
• (เมาลานา ชาฮ์) มุฮัมมัด ยะอ์กูบ ดิฮ์ละวี ... 258, 259, 260, 280
• (ชัยค์) มะห์มูด ... 69
• (สุลต่าน) มะห์มูดที่ 1 ... 20, 22
• (ชัยค์อัลฮินด์ เมาลานา) มะห์มูด หะสัน เดาบันดี ... 360
• (สุลต่าน) มะห์มูด ข่าน คัลญี ... 26
• มะห์มูด ข่าน มะห์มูด บังกะลูรี ... 367
• (สุลต่าน) มะห์มูด เฆาะซนะวี ... 29, 30, 106
• (สุลต่าน) มุห์ยิสสุนนะฮ์ บุตรกามบัคช์ ... 76, 77
• (ชัยค์อักบัร) มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี ... 84, 213, 214
• มุคตาร อะเราะกี ... 270
• อัล-มุรอดี ... 33, 34

• (เมาลวี ซัยยิด) มุรตะฎอ นักวี — 13
• (อัลลามะฮ์ ซัยยิด) มุรตะฎอ บิลกิรอมี ซุบัยดี — 190
• (ฟาฎิล) มีรซา ญาน — 36, 38
• มุรชิด กุลี ข่าน (เฟาญ์ดาร) — 288
• (เคาะลีฟะฮ์) มัรวาน บิน มุหัมมัด (มัรวาน อัล-หิมาร) — 304
• (เคาะลีฟะฮ์) อัล-มุสตัรชิด บิลลาฮ์ — 260
• (เคาะลีฟะฮ์) อัล-มุสตะอ์ศิม บิลลาฮ์ — 260, 261, 304
• มัสอูด อันวัร อะละวี อะลีกัรฮ์ — 391
• (อะมีร) มัสอูด บิน สะอีด — 23
• (สุลต่าน) มัสอูด สัลจูกี — 260, 261
• (เมาลานา) มัสอูด อาลัม นัดวี — 395
• (ซิปะฮ์ซาลาร) มัสอูด ฆอซี — 330
• (อิมาม) มุสลิม — 35
• (สุลต่าน) มุศเฏาะฟาที่ 2 — 20
• (สุลต่าน) มุศเฏาะฟาที่ 3 — 20, 21
• มุศเฏาะฟา ข่าน — 21
• (ซัยยิด) อัล-มุฏ็อฮฮัร — 25
• (เคาะลีฟะฮ์) อัล-มุฏีอ์ ลิลลาฮ์ — 23
• (ท่านมีรซา) มัซฮัร ญาน-ญานาน — 70, 113, 190, 290, 348, 358, 406
• (ท่าน) มุอาวิยะฮ์ (ร.ฎ.) — 265, 270
• (สุลต่าน) มุอิซซุดดีน ญะฮานดาร ชาฮ์ — 76, 77
• (ชัยค์) มุอัซซัม — 69–71
• (ชัยค์) มุอัมมัร อิบรอฮีม บิน ดาวูด ดามีปูรี — 179
• (มัคดูม) มุอีนุดดีน สินธี — 114
• มุอีนุลมุลก์ (มีร มันนู) — 284
• มุลลาซาดะฮ์ — 100
• มัลฮาร์ ราว โฮลการ์ — 276, 307, 319
• (เมาลานา ซัยยิด) มะนาซิร อะห์สัน กีลานี — 326
• (อัล-หาจญ์) มันศูร มุหัมมัด — 411
• (ชัยค์) มันศูร — 69, 70
• (ชาฮ์) มุนีบุลลอฮ์ บาลาปูรี — 60
• (มะลิกะฮ์) มิฮร์ ปัรวัร — 54
• (อะมีร กอฎี) มีร ซาฮิด ดูที่ ซาฮิด
• (เคาะวาญะฮ์) มีร ดัรด์ — 60

(น)

• (สุลต่าน) นาดิร ชาฮ์ อัฟชาร — 17, 29, 46, 51, 55, 56, 291, 293
• (กอฎี) นาศิรุดดีน บัยฎอวี — 100
• (เมาลวี ซัยยิด) นาศิร หุซัยน์ — 362
• (อิมาม) นาศิรุดดีน ชะฮีด โซนีปะตี — 106, 107
• (คุรุ บาบา) นานัก — 281, 285
• (เมาลวี) นิษารุลหักก์ นัดวี — 13
• (นะวาบ) นะญัฟ อะลี ข่าน — 363
• (นะวาบ) นะญีบุดเดาละฮ์ — 58, 276, 280, 289, 297, 305, 309, 310, 312, 315, 318, 319, 320
• (เมาลานา ซัยยิด) นะซีร หุซัยน์ มุหัดดิษ ดิห์ละวี (มียาน ศอฮิบ) — 112, 359
• (อิมาม) อัน-นะสาอี — 35, 207

(ชาห์) นะศีร — 351

(เมาลาวี) นะศีรุดดีน (ผู้แต่ง «อะญีบุตตะวารีค») — 305

(ท่านซัยยิด) นะศีรุดดีน จิรัฆ ดิลลี — 302

(อะมีรุลมะมาลิก) นะศีรุดดีน — 106

(เคาะวาญะฮ์) นะศีรุดดีน ฏูซี — 35, 388

(สุลฏอนุลมะชาอิค เคาะวาญะฮ์) นิซอมุดดีน เอาลิยาอ์ — 65, 277, 302

(อุสตาซุลอุละมาอ์ มุลลา) นิซอมุดดีน สิฮาลวี ฟะรังกีมะฮัลลี — 60, 101, 182

(วะซีร) นิซอมุลมุลก์ ฏูซี — 256

(มุลลา) นิซอมุดดีน บุรฮานปูรี (ผู้นำการเรียบเรียง «ฟะตาวาอาลัมกีรี») — 84, 85

(อัลลามะฮ์ ซัยยิด) นุอ์มาน ค็อยรุดดีน อาลูซี บัฆดาดี — 111, 385

(ซัยยิด) นูรุลญับบาร์ รุสูลีตี — 71

(เมาลาวี) นูรุลหะซัน รอชิด กานธ์ละวี — 13, 128, 273

(อัลลามะฮ์ มุฟตี) นูรุลหัก ดิฮ์ละวี — 180, 181

(อะมีร) นูรุลอะลาอ์ — 82, 83

(เมาลาวี) นูร มุหัมมัด — 115

(ชาห์) นูร มุหัมมัด บะดาโยนี — 60

(เมาลานา) นูรุลลอฮ์ บุฎฮานะวี — 347, 390, 394

(อิมาม) อันนะวะวี (ร.ฮ.) — 242

(มิยาน) นิยาซ คุล ข่าน — 305

(สุลฏอน) นีโกซียัร — 46

ว

(ชัยค์) วะญีฮุดดีน ชะฮีด (ร.ฮ.) — 64, 67, 69, 71, 76, 73, 87, 91

(หะกีมุลอิสลาม ชาห์) วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี — ทั้งเล่ม

(เมาลานา) วิลายัต อะลี อะซีมาบาดี — 372, 376

วิลายะตี เบกุม — 368

วิลเลียม เอ็ดเวิร์ด ลิงเกอร์ — 28

(ชัยค์) วะลี มุหัมมัด นารโนลี — 82

ฮ

(มีรซา) ฮาดี รุสวา ลัคเนาวี — 362

(นายพล) แฮร์ริส (HARRIS) — 367

(เคาะวาญะฮ์) ฮาชิม นักชบันดี — 80

(ซัยยิด) ฮาชิมี ฟะรีดอาบาดี — 53, 54, 61, 62

หัรจะรัน ดาส — 288

หัรหัรเดว — 106

หัรโควินด์ — 282, 283

(ชาฮันชาห์) หุมายูน — 18

โฮเมอร์ (HOMER) — 21

(มัลฮาร์ ราว) โฮลการ์ — ดูที่ มัลฮาร์

ฮินดู ราว — 369

ย

ยาร มุหัมมัด — 287

(อิมาม) ยะห์ยา บิน ยะห์ยา อัลมัศมูดี — 192

(เมาลานา) ยะห์ยา อะลี ศอดิกปูรี — 372

(เคาะลีฟะฮ์) ยะซีด บิน มุอาวิยะฮ์ — 270, 272

(ชัยค์) ยะอ์กูบ บิน หะซัน กัชมีรี — 179

ยะอ์กูบ อะลี ข่าน (ผู้บัญชาการป้อม) — 277

ดัชนีหนังสือ

อัลกุรอานอัลมะญีด

(อลิฟ)

• อาบิหะยาต (آبِ حیات) 351
• วะฟะยาตุลอะอ์ยาน (وفیات الأعیان) 256
• อิบนุกะษีร (อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ – البدایہ والنہایہ) 261
• อิตหาฟุสสาดะฮ์ อัลมุตตะกีน บิชัรหิ อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (اتحاف السادة المتقين بشرح إحياء علوم الدين) 190
• อาษารุศศะนาดีด (آثار الصنادید) 128
• อัลอะห์กามุสสุลฏอนียะฮ์ วัลวิลายาตุดดีนียะฮ์ (الأحكام السلطانية والولايات الدينية) 255, 257
• อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) 323, 324
• อัคบารุลอัคยาร (أخبار الأخيار) 65
• อัลอัรบะอีน (الأربعين) 398
• อุรญูซะฮ์ อัศมะอี (ارجوزۂ اصمعی) 354
• อัลอิรชาด อิลา มุฮิมมาต อิลมิลอิสนาด (الإرشاد إلى مهمات علم الإسناد) 100, 105, 348
• อิรชาดุฏฏอลิบีน (ارشاد الطالبین) 412
• อิซาละตุลค่อฟาอ์ อัน คิลาฟะติลคุละฟาอ์ (إزالة الخفاء عن خلافة الخلفاء) 125, 255–259, 262, 263, 266, 269, 270, 273, 296, 321, 341, 361, 390
• อัสรารุลมะหับบะฮ์ (ริซาละฮ์) (أسرار المحبة) 383
• อัลอัสฟารุลอัรบะอะฮ์ (الأسفار الأربعة) 36
• อิสลามี อุลูม วะ ฟุนูน ฮินดูสตาน เมน (اسلامی علوم و فنون ہندوستان میں) 180, 181, 183, 361
• อิสลามี มิซาจ วะ มาโฮล กี ตัชกีล วะ หิฟาซัต เมน หะดีษ กา บุนยาดี กิรดาร (ริซาละฮ์) (اسلامی مزاج و ماحول کی تشکیل و حفاظت میں حدیث کا بنیادی کردار) 170, 172, 216
• อิชรอก ฮะยากิลินนูร (إشراق هياكل النور) 36
• อุศูลุลบัซดะวี (اصول بزدوی) 100
• อุศูลุลฟิกฮ์ และชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ (اصول فقہ اور شاہ ولی اللہ) 409
• อัฏยะบุนนะฆ็อม ฟี มัดหิ ซัยยิดิลอะร็อบ วัลอะญัม (أطيب النغم في مدح سيد العرب والعجم) 399
• อัลอะอ์ลาม (ซิริกลี) (الأعلام) 23, 110
• อัลอุฟุกุลมุบีน (الأفق المبين) 36
• อัลฏอฟุลกุดส์ (ألطاف القدس) 125, 399
• อัลอิมดาด ฟี มะอาษิร อัลอัจญ์ดาด (الإمداد في مآثر الأجداد) 62, 63, 399, 400
• อัลอินติบาฮ์ ฟี สะลาสิลิ เอาลิยาอิลลาฮ์ (الانتباه في سلاسل أولياء الله) 393, 399
• อินซานุลอัยน์ ฟี มะชายิคิลหะเราะมัยน์ (ริซาละฮ์) (إنسان العين في مشايخ الحرمين) 66, 97–112, 109, 399, 400
• สารานุกรมอิสลาม (انسائیکلوپیڈیا آف اسلام) 313
• สารานุกรมประวัติศาสตร์โลก (انسائیکلوپیڈیا تاریخ عالم) 27, 28
• อัลอินศอฟ ฟี บะยาน อัสบาบิลอิคติลาฟ (الإنصاف في بيان أسباب الاختلاف) 194, 195, 203, 400
• อันฟาสุลอาริฟีน (انفاس العارفین) 66, 67, 77, 80–84, 89, 97, 98, 103, 104, 125, 201, 399, 400, 403, 406
• อัลเอาะวาอิลุสสุมบุลียะฮ์ ฟี เอาะวาอิล กุตุบิลหะดีษ (الأوائل السنبلية في أوائل كتب الحديث) 33

• เอาญะซุลมะสาลิก (أوجز المسالك) — 192, 360
• อะฮ์ลุสสุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์ (أهل السنة والجماعة) (ริสาละฮ์) — 167
• อายาตุลลอฮิล กามิละฮ์ (آيات الله الكاملة) — 221
• อีฎอหุล หักกิศ เศาะรีห์ ฟี อะห์กามิล มัยยิต วัฎ เฎาะรีห์ (إيضاح الحق الصريح في أحكام الميت والضريح) — 348
• AURANGZEB — 45–43
• AURANGZEB AND HIS AGE — 43
• AHMAD SHAH DURRANI — 313
• A HISTORY OF THE SIKHS GUARD — 282
• ORME COLLECTIONS — 288

บ (ب) ป (پ)

• อัลบัดรุฏ ฏอลิอ์ บิมะหาสินิ มัน บะอ์ดัล เกาะร์นิส สาบิอ์ (البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع) — 33
• อัลบุดูรุล บาซิเฆาะฮ์ (البدور البازغة) — 400
• บัษลุล มัจญ์ฮูด (بذل المجهود) — 360
• อัลบัรกุล ยะมานี ฟิล ฟัตหิล อุษมานี (البرق اليماني في الفتح العثماني) — 25
• บุรฮาน (برہان) (นิตยสาร) — 128, 391
• บุสตานุล มุหัดดิษีน (بستان المحدثين) — 353, 358
• อัลบะห์ษุล อิสลามี (البعث الإسلامي) (วารสาร) — 404
• บุลูฆุล มะรอม (بلوغ المرام) — 33
• บะวาริกุล วิลายะฮ์ (بوارق الولاية) (ริสาละฮ์) — 400, 401
• บูสตาน (بوستان) — 145
• อัลบะยาน ฟี อุลูมิล กุรอาน (البيان في علوم القرآن) (บทนำตัฟซีรหักกานี) — 145
• บัยฎอวี ชะรีฟ (بیضاوی شریف) — 77, 99, 356
• PARTIES AND POLITICS IN THE MUGHAL COURT — 48
• PORTUGUESES — 279

ต (ت)

• ตาญุล อะรูส (تاج العروس) — 190
• ตารีค อัคบาร วะ อาษาร (تاریخ اخبار و آثار) — 35
• ตารีค เอารังซีบ (تاریخ اورنگ زیب) — 288
• ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต (تاریخ دعوت و عزیمت) — 9, 11, 15, 16, 43, 68, 94, 135, 136, 147, 258, 294, 324, 339
• ตารีคุด เดาละติล อะลียะฮ์ อัล-อุษมานียะฮ์ (تاريخ الدولة العلية العثمانية) — 21
• ตารีค สัลฏะนัต เคาะดาดาด ไมซอร์ (تاریخ سلطنت خداداد میسور) — 367
• ตารีค ฟีรูซชาฮี (تاریخ فیروز شاہی) — 68
• ตารีคุล มะษาฮิบิล อิสลามียะฮ์ (تاريخ المذاهب الإسلامية) — 24
• ตารีค นัษร์ อุรดู (تاریخ نثر اردو) — 148
• ตารีค ฮินด์ (تاریخ ہند) — 53, 54, 62, 279
• ตารีค ฮินดูสตาน (تاریخ ہندوستان) — 45, 52–48, 55, 56, 58, 278, 280, 282, 289, 306, 307, 318–20
• ตะอ์วีลุล อะหาดีษ (تأويل الأحاديث) — 401
• ตับยีฎุล มุศ็อฟฟา ชัรหุล มุวัฏเฏาะอ์ (تبييض المصفى شرح الموطأ) — 389
• ตุห์ฟะฮ์ อิษนาอะชะรียะฮ์ (تحفہ اثنا عشریہ) — 353, 361, 363, 364
• ตุห์ฟะตุล อะห์วะซี (تحفة الأحوذي) — 360
• ตุห์ฟะตุล มุวะห์ฮิดีน (تحفة الموحدين) — 142, 144, 402
• ตะห์กีก วะ อินศ็อฟ กี อะดาลัต เมน เอก มัซลูม มุศลิห์ กา มุกัดดะมะฮ์ (تحقیق و انصاف کی عدالت میں ایک مظلوم مصلح کا مقدمہ) (ริสาละฮ์) — 376
• ตัษยีล ชิฟาอิล เฆาะรอม บิอัคบาริล บะละดิล หะรอม (تذييل شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام) — 23
• ตะรอญิมุล บุคอรี (تراجم البخاري) (ริสาละฮ์) — 193
• ตะรอญิมุ อับวาบิล บุคอรี (تراجم أبواب البخاري) (ริสาละฮ์) — 193, 402
• ตะอ์บีร รุอ์ยา (تعبیر رؤیا) (ริสาละฮ์) — 354

(ต่อ) หมวด ต

• อัต-ตะอ์ลีก อัล-มุมัจญัด อะลา มุวัฏเฏาะอ์ อัล-อิมามมุฮัมมัด (التعليق الممجد على موطأ الإمام محمد) 251
• อัต-ตัฟซีรอต อัล-อะห์มะดียะฮ์ (التفسيرات الأحمدية) 59
• ตัฟซีร ตับศีร อัร-เราะห์มาน วะ ตัยซีร อัล-มันนาน (تفسير تبصير الرحمن وتيسير المنان) 199
• ตัฟซีร ฮักกอนี (تفسير حقانی) 135, 248
• ตัฟซีร รูห์ อัล-มะอานี (تفسير روح المعانی) 269
• ตัฟซีร ซะฮ์รอวัยน์ (تفسير زهراوين) 405
• ตัฟซีร ฟัตห์ อัร-เราะห์มาน (تفسير فتح الرحمن) 131, 132, 145, 146, 147, 412
• ตัฟซีร ฟัตห์ อัล-อะซีซ (ตัฟซีร อะซีซี – บุสตาน อัต-ตะฟาซีร) (تفسير فتح العزيز) 353, 356
• ตัฟซีร กัชชาฟ (تفسير كشاف) 100
• ตัฟซีร มะดาริก (تفسير مدارك) 99
• ตัฟซีร มัซฮะรี (تفسير مظهری) 190
• อัต-ตัฟฮีมาต อัล-อิลาฮียะฮ์ (التفهيمات الإلهية) 138, 139, 165, 168, 189, 321, 325, 326, 328, 329, 340, 341, 348, 399, 402, 413
• ตักศอร ญุยูด อัล-อะห์รอร มิน ตัซการ ญุนูด อัล-อับรอร (تقصار جيود الأحرار من تذكار جنود الأبرار) 325
• ตักวียะตุล อีมาน (تقوية الإيمان) 328
• ตักมิละฮ์ ตัฟซีร ฟัตห์ อัร-เราะห์มาน (تكمله تفسير فتح الرحمن) 357
• ตักมีล อัศ-ศินาอะฮ์ (تكميل الصناعة) 383
• ตัลบีส อิบลีส (تلبيس إبليس) 324
• อัต-ตัมฮีด (التمهيد) 390
• ตันบีฮ์ อัล-ฆอฟิลีน (تنبيه الغافلين) 87
• ตันกีห์ อัล-อันซอร, เตาฎีห์ อัล-อัฟการ (تنقيح الأنظار، توضيح الأفكار) 33
• อัต-เตาฮีด อัลละซี ฮุวะ ฮักกุลลอฮ์ อะลัล อะบีด (التوحيد الذي هو حق الله على العبيد) 396
• เตาฎีห์ วะ ตัลวีห์ (توضيح وتلويح) 100

ج – چ

• ญามิอ์ อัต-ติรมิซี (جامع الترمذی) 183, 347
• ญาอิเซาะฮ์ ตะรอญิม กุรอานี (جائزه تراجم قرآنی) 135, 149
• อัล-ญุซอ์ อัล-ละฏีฟ ฟี ตัรญะมะติล อับด์ อัฎ-เฎาะอีฟ (الجزء اللطيف فی ترجمة العبد الضعيف) 88, 97, 99, 102, 103, 109–110, 200, 201, 202, 204, 402, 409
• ญิลาอ์ อัล-อัยนัยน์ ฟี มุฮากะมะติล อะห์มะดัยน์ (جلاء العينين فی محاكمة الأحمدين) 111, 112, 128
• ญะลาลัยน์ (جلالين) 356, 385
• ญะวาฮิร ค็อมซะฮ์ (جواهر خمسه) 147
• จะฮาร์ กุลซาร ชุญาอี (چهار گلزار شجاعی) 288
• จิฮิล ฮะดีษ วะลียุลลอฮี (อัรบะอีน วะลียุลลอฮี) (چهل حديث ولی اللهی) 398

ح – خ

• ฮาชิยะฮ์ ค็อยาลี (حاشيه خيالی) 81, 82
• ฮาชิยะฮ์ ชัรห์ อะกออิด (حاشيه شرح عقائد) 81
• ฮาชิยะฮ์ มุลลา ซาดะฮ์ (حاشيه ملا زاده) 100
• ฮาชิยะฮ์ มุลลา โกซัจญ์ (حاشيه ملا كوسج) 354
• ฮาฎิร อัล-อาลัม อัล-อิสลามี (حاضر العالم الإسلامی) 39
• ฮุจญะตุลลอฮ์ อัล-บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) 101, 125, 158, 160, 162, 167, 181, 185, 194, 195, 201, 203, 205, 208, 210, 219, 215–237, 239–244, 248, 249, 251, 254, 270, 299, 321, 326, 399, 401, 403
• ฮุซาม อัล-อิสลาม (حسام الإسلام) 365
• ฮามี (حامی) 100

• หัสเราะตุลอาลัม บิวะฟาติ มัรญิอิลอาลัม [حسرة العالم بوفاة مرجع العالم] (ริซาละฮ์) 78
• หุสนุลอะกีดะฮ์ [حسن العقيدة] ดู อัลอะกีดะตุลหะสะนะฮ์
• หิฟซุลอีมาน [حفظ الايمان] (ริซาละฮ์) 399
• หิศนุหะศีน [حصن حصين] 347
• อัลหุกูมะตุลอิสลามียะฮ์ [الحكومة الاسلامية] 252
• หะยาตชัยค์อับดุลหักก์ มุหัดดิษ ดิห์ละวี [حيات شيخ عبد الحق محدث دہلوی] 181
• หะยาตวะลี [حيات ولی] 66, 114, 121, 402, 407
• เคาะลาเศาะตุลกะลาม [خلاصة الكلام] 23
• ค็อยาลี [خيالی] 100
• อัลค็อยรุลกะษีร [الخير الكثير] 203

(ด) (ซ)

• ดารุลหุกูมัต ดิห์ลี [دار الحكومت دہلی] 115
• ดาอิเราะฮ์ มะอาริฟ อิสลามียะฮ์ [دائرہ معارف اسلاميہ] 285
• ดิรอสาตุลละบีบ ฟิลอุสวะติลหะสะนะฮ์ บิลหะบีบ [دراسات اللبيب في الأسوة الحسنة بالحبيب] 190
• อัดดุรรุษษะมีน ฟี มุบัชชิรอติน นะบียิลอะมีน [الدر الثمين في مبشرات النبي الأمين] 242
• ดุรรุลมุคตาร [درّ مختار] 368
• อัดดุรอรุลมัศนูอาต ฟิลอะหาดีษิลเมาฎูอาต [الدرر المصنوعات في الاحاديث الموضوعات] 33
• ดุสตูรุลอินชาอ์ [دستور الانشاء] 287
• ดุสตูรหะยาต [دستور حيات] 134, 165
• ดัมฆุลบาฏิล [دمغ الباطل] 383
• เดาะรุลหะดีษ ฟี ตักวีนิลมะนาคิลอิสลามี วะตันมิยะติฮี [دور الحديث في تكوين المناخ الاسلامي وتنميته] 170
• ดิลลีและปริมณฑล [دہلی اور اس کے اطراف] 116, 117
• ดีวานอัชอาร [ديوان اشعار] 404
• อัซซิกรุลญะลี ฟี กะรอมาติสสัยยิด มุหัมมัด อะลี [الذكر الجلي في كرامات السيد محمد علی] 376
• ซุลฟิกอร [ذو الفقار] (หนังสือ) 365

(ร) (ซ)

• อัรเราะฮีม [الرحيم] 404
• ร็อดดุรเราะวาฟิฎ [ردّ روافض] 402
• ริซาละฮ์ [رسالہ] 404
• ริซาละฮ์ ดานิชมันดี [رسالہ دانشمندی] 404
• ริซาละฮ์ กุฏบียะฮ์ [رسالہ قطبيہ] 37
• เราะซาอิล นักชบันดียะฮ์ [رسائل نقشبنديہ] 100
• รูหุลบะยาน ฟี ตัฟซีริลกุรอาน [روح البيان في تفسير القرآن] (ตัฟซีรหักกานี) 33
• รูหุลมะอานี [روح المعاني] ดู ตัฟซีรรูหุลมะอานี
• Role of Hadith in the Promotion of Islamic Climate & Attitudes 170
• ซาดุลมะอาด [زاد المعاد] 164
• ซุอะมาอุลอิศลาห์ ฟิลอัศริลหะดีษ [زعماء الاصلاح في العصر الحديث] 396
• ซะวาฮิร ษะลาษะฮ์ [زواهر ثلاثہ] 37

(ส)

• สุบุลุสสลาม [سبل السلام] 25, 33
• สะบีลุรเราะชาด [سبيل الرشاد] 389
• อัสสิรรุลญะลีล ฟี มัสอะละติตตัฟฎีล [السرّ الجليل في مسئلة التفضيل] 353
• สิรรุชชะฮาดะตัยน์ [سرّ الشهادتين] (ริซาละฮ์) 353
• สุรูดมะห์ซูน [سرود محزون] 406

• สะฏะอาต (سطعات) — 405
• สิลกุดดุร็อร ฟี อะอ์ยานิลก็อรนิษษานีอะชัร (سلك الدرر في أعيان القرن الثاني عشر) — 33–35
• สุลละมุลอุลูม (سلم العلوم) — 59, 361
• สุนันอิบนุมาญะฮ์ (سنن ابن ماجہ) — 193, 347
• สุนันอบีดาวูด (سنن ابی داؤد) — 183, 347
• สุนันอัลบัยฮะกี (سنن بیہقی) — 164, 272
• สุนันอันนะสาอี (سنن النسائی) — 347
• สะวานิห์ อะห์มะดี (سوانح احمدی) — 376
• ซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (โดยมิฮ์รซอฮิบ) (سید احمد شہید (مہر صاحب)) — 376
• อัสสิยาสะฮ์ อัชชัรอียะฮ์ ฟี อิศลาหิรรออี วัรเราะอียะฮ์ (السياسة الشرعية في إصلاح الراعي والرعية) — 257
• สิยะรุลเอาลิยาอ์ (سیر الاولیاء) — 65
• ชีวประวัติซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (سیرت سید احمد شہید) — 11, 301, 341, 342, 286, 322, 340, 371–369, 376, 377
• สิยะรุลมุตะอัคคิรีน (سیر المتاخرین) — 49–47, 52, 281
• ซัยฟ์ นาศิรี (سیف ناصری) — 365

(ช)

• อัชชาฟิยะฮ์ (شافیہ) — 144
• จดหมายการเมืองของชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี (شاہ ولی اللہ دہلوی کے سیاسی مکتوبات) — 287, 288, 296, 301, 310–303, 317–314, 319, 320
• ชัรห์ อิชาราต อิบนุสีนา (شرح اشارات ابن سینا) — 35
• ชัรห์ ตะรอญิมิลอับวาบ เศาะฮีหิลบุคอรี (شرح تراجم ابواب صحیح البخاری) — 193, 406
• ชัรห์ ตะฮ์ซีบ (شرح تہذیب) — 37
• ชัรห์ ญามี (شرح جامی) — 35, 100
• ชัรห์ ดุอาอิลอิอ์ติศอม (شرح دعائے اعتصام) — 389
• ชัรห์ รุบาอียาต (ญามี) (شرح رباعیات (جامی)) — 100
• ชัรห์ สุลลัม (ฮัมดุลลอฮ์) (شرح سلم (حمد اللہ)) — 59
• ชัรห์ สุลลัม (มุลลาหะสัน) (شرح سلم (ملا حسن)) — 59
• ชัรห์ สุลลัม (กอฎี) (شرح سلم (قاضی)) — 59
• ชัรห์ ชัมสิยะฮ์ (شرح شمسیہ) — 100
• ชัรห์ อะกออิด (شرح عقائد) — 81, 100
• ชัรห์ มะฏอลิอ์ (شرح مطالع) — 100
• ชัรห์ มะวากิฟ (شرح مواقف) — 37, 82, 100
• ชัรห์ วิกอยะฮ์ (شرح وقایہ) — 37, 38, 100
• ชัรห์ ฮิดายะติลหิกมะฮ์ (شرح هداية الحكمة) — 36, 100, 354
• ชิฟาอุลอะลีล (شفاء العليل) — 348, 410, 411
• ชิฟาอุลกุลูบ (شفاء القلوب) — 406
• ชะมาอิลุตติรมิซี (شمائل ترمذی) — 99, 105, 181, 347
• ชะมาอิลนะบะวี (شمائل نبوی) — 110
• ชะวาริกุลมะอ์ริฟะฮ์ (ริสาละฮ์) (شوارق المعرفة (رسالہ)) — 400, 406

(ศ)

• ศิฮาห์สิตตะฮ์ (صحاح ستہ) — 32, 112, 147, 183, 192, 347, 358
• เศาะฮีหุลบุคอรี (صحیح بخاری) — 99, 112, 139, 183–181, 193, 218, 247, 259, 406
• อัศเศาะฮีหัยน์ (صحیحین) — 112
• เศาะฮีห์มุสลิม (صحیح مسلم) — 96, 139, 178, 183, 347
• ศ็อดรอ (ชัรห์ ฮะยากิลุนนูร) (صدرا (شرح ہیاکل النور)) — 36, 37

ศ

• ศิรอฏ มุสตะกีม (صراط مستقیم) — 340
• ศะวาริม อัล-อิลาฮียาต (صوارم الالہیات) — 365
• ศิยานะฮ์ อัน-นาส อัน วัสวะสะฮ์ อัล-ค็อนนาส (صیانۃ الناس عن وسوسۃ الخناس) — 375, 376

ฏ ซ

• ฏ็อบเกาะต อัช-ชาฟิอียะฮ์ อัล-กุบรอ (طبقات الشافعیۃ الکبریٰ) — 78, 256
• เฏาะรีก อัน-นะญาฮ์ (طریق النجاۃ) — 360
• ซะฟัรนามะฮ์ ชาห์ญะฮาน (ظفرنامہ شاہجہاں) — 44

อ ฆ

• อับเกาะต อัล-อันวาร ฟี อิมามะฮ์ อัล-อะอิมมะฮ์ อัล-อัฏฮาร (عبقات الانوار فی امامۃ الائمۃ الاطہار) — 361, 378
• อัล-อุญาละฮ์ อัน-นาฟิอะฮ์ (العجالۃ النافعۃ) — 353, 358, 390
• อะร็อบ วะ ดิยาร์ ฮินด์ (عرب و دیار ہند) — 199
• อะซีซียะฮ์ (หาชิยะฮ์) (عزیزیہ (حاشیہ)) — 354
• อัล-อะฏียะฮ์ อัศ-ศ็อมะดียะฮ์ ฟี อัล-อันฟาส อัล-มุหัมมะดียะฮ์ (العطیۃ الصمدیۃ فی الانفاس المحمدیۃ) — 75, 400, 406
• อะกออิด อัล-อิสลาม (عقائد الاسلام) — 248
• อิกด์ อัล-ญีด ฟี อะหฺกาม อัล-อิจญ์ติฮาด วะ อัต-ตักลีด (عقد الجید فی احکام الاجتہاد والتقلید) — 195, 212, 406
• อัล-อะกีดะฮ์ อัล-หะสะนะฮ์ (หุสน์ อัล-อะกีดะฮ์) (العقیدۃ الحسنۃ (حسن العقیدۃ)) — 164, 165, 403, 406
• อัล-อะกีดะฮ์ อัส-สุนนียะฮ์ (العقیدۃ السنیہ) — 164, 403
• อัล-อะกีดะฮ์ วะ อัล-อิบาดะฮ์ วะ อัส-สุลูก (العقیدۃ والعبادۃ والسلوک) — 164
• อิลม์ อัล-กะลาม (علم الکلام) — 248
• อุนวาน อัล-มัจญ์ด์ (عنوان المجد) — 23
• อะวาริฟ (عوارف) — 100
• ฆอยะฮ์ อัล-มักศูด (غایۃ المقصود) — 360
• เฆาะรออิบ อัล-กุรอาน (غرائب القرآن) — 145
• ฆุนยะฮ์ อัฏ-ฏอลิบีน (غنیۃ الطالبین) — 87
• ฆิยาษ อัล-อุมัม ฟี อิลติยาษ อัซ-ซุลัม (อัล-ฆิยาษี) (غیاث الامم فی التیاث الظلم (الغیاثی)) — 256

ฟ

• ฟะตาวา อาลัมกีรียะฮ์ (อัล-ฟะตาวา อัล-ฮินดียะฮ์) (فتاوی عالمگیریہ (الفتاوی الہندیہ)) — 43, 44, 84
• ฟะตาวา อะซีซี (فتاوی عزیزی) — 369
• อัล-ฟะตาวา ฟี อัล-มะสาอิล อัล-มุชกิละฮ์ (الفتاوی فی المسائل المشکلۃ) — 353
• ฟัตหุลบารี (فتح الباری) — 110, 380
• ฟัตหุลค็อบีร (فتح الخبیر) — 407
• ฟัตหุรเราะห์มาน (فتح الرحمن) — ดู ตัฟซีร ฟัตหุรเราะห์มาน
• ฟัตหุลมุอีน (فتح المعین) — 199
• ฟัตหุลวะดูด ลิมะอ์ริฟะฮ์ อัล-ญุนูด (فتح الودود لمعرفۃ الجنود) — 407
• ฟุตูหาต มักกียะฮ์ (فتوحات مکیہ) — 35
• อัล-ฟุรกอน (นิตยสาร) (الفرقان (رسالہ)) — 192, 293, 326, 341, 342
• ฟุศูศ อัล-หิกัม (فصوص الحکم) — 35, 84
• อัล-ฟัฎล์ อัล-มุบีน ฟี อัล-มุสัลสัล มิน หะดีษ อัน-นะบี อัล-อะมีน (ริสาละฮ์) (الفضل المبین فی المسلسل من حدیث النبی الامین (رسالہ)) — 193, 407
• อัล-ฟะวาอิด อัล-มิอะฮ์ (الفوائد المأۃ) — 100
• อัล-เฟาซ์ อัล-กะบีร ฟี อุศูล อัต-ตัฟซีร (الفوز الکبیر فی اصول التفسیر) — 53, 139, 140, 150, 156, 158, 399, 407
• ฟุยูฎ อัล-หะเราะมัยน์ (فیوض الحرمین) — 114, 125, 198, 407
• Fall of the Mughal Empire (فال آف دی مغل امپائر) — 54, 278, 306

ก (ق)

ก (ک)

ก (گ)

ล (ل)

ม (م)

• มุฮัมมัด บิน อับดุลวะฮ์ฮาบ เอก มัซลูม เอาร์ บะดะนาม มุศลิห์ (محمد بن عبد الوہاب ایک مظلوم اور بدنام مصلح) — 395
• มุคตารอต (مختارات) — 235
• มุคตะศ็อรุลมะอานี (مختصر المعانی) — 35, 100
• อัลมิรอตุลวะฎีอะฮ์ ฟินนะศีหะฮ์ วัลวะศียะฮ์ (المرآة الوضیئة فی النصیحة والوصیة) (อัลมะกอละฮ์ อัลวะฎีอะฮ์ ฟินนะศีหะฮ์ วัลวะศียะฮ์ (المقالة الوضیئة فی النصیحة والوصیة)) (วะศียัตนามะฮ์ (وصیت نامہ)) — 93, 94, 165, 193, 412
• มิรกอฮ์ (مرقاة) — 167
• มุสัลซะลาต (ริซาละฮ์) (مسلسلات (رسالہ)) — 194, 402, 412, 400, 407, 413
• สุลละมุษษุบูต (سلّم الثبوت) — 59, 361
• มุสนัดอิมามอะห์มัด (مسند امام احمد) — 110
• มุสนัดดาริมี (مسند دارمی) — 112
• อัลมุซัฟฟา ฟี อะหาดีษิลมุวัฏเฏาะอ์ (المسوّٰی فی احادیث الموطا) — 193, 347, 412
• มะชาริกุลอันวาร (مشارق الانوار) — 101, 178
• มิชกาตุลมะศอบีห์ (مشکوٰۃ المصابیح) — 12, 77, 87, 99, 176, 272, 347
• มะศอบีห์ (مصابیح) — 393
• มะศอบีหุสสุนนะฮ์ (مصابیح السنة) — 178
• มิศบาห์ (مصباح) — 100
• มุศ็อฟฟา (مصفّٰی) — 192, 203, 213, 214, 412
• มะฎอมีน อาลัมกีร (مضامین عالمگیر) — 43
• มุเฏาวัล (مطوّل) — 100
• มะซอฮิรุลหัก (مظاہر حق) — 359
• มิฟตาหุ กุนูซิสสุนนะฮ์ (مفتاح کنوز السنة) — 184
• มะกอศิดุชชะรีอะฮ์ อัลอิสลามิยะฮ์ วะมะการิมุฮา (مقاصد الشریعة الاسلامیة ومکارمها) — 216
• มะกอลาต สุลัยมานี (مقالات سلیمانی) — 64
• มะกอลาต เฏาะรีเกาะฮ์ (مقالات طریقت) — 105, 349, 354, 365
• มะกอลาต อะรีรี (مقالات عریری) — 101, 102
• มุกอดดิมะฮ์ อิบนุ ค็อลดูน (مقدمہ ابن خلدون) — 26, 299
• อัลมุกอดดิมะฮ์ อัลบะฮียะฮ์ ฟิลอินติศอร ลิลฟิรเกาะฮ์ อัสสุนนียะฮ์ (المقدمة البهیة فی الانتصار للفرقة السنیة) — 412
• มุกอดดิมะฮ์ ชัรหุลละมะอาต (مقدمہ شرح اللمعات) — 100
• อัลมุกอดดิมะฮ์ ฟี เกาะวานีนิตตัรญะมะฮ์ (المقدمة فی قوانین الترجمة) — 412
• มุกอดดิมะฮ์ นักดุนนุศูศ (مقدمہ نقد النصوص) — 100
• มักตูบาต อิมามร็อบบานี (مکتوبات امام ربانی) — 95
• มักตูบาต มะอะ มะนากิบ อิมามบุคอรี วะฟะฎีละฮ์ อิบนุตัยมียะฮ์ (مکتوبات مع مناقب امام بخاری وفضیلۃ ابن تیمیہ) — 413
• อัลมักตูบุลมะดะนี (المکتوب المدنی) — 412
• มักตูบุลมะอาริฟ (مکتوب المعارف) — 105, 119, 127, 394
• มัลฟูซาต อะซีซี (ملفوظات عزیزی) — 38, 91, 92, 111, 115, 118, 128, 291, 356
• มะนาร (ริซาละฮ์) (منار (رسالہ)) — 100
• อัลมะนาร (มัจญ์ละฮ์) (المنار (مجلہ)) — 183
• มะนากิบ ฮัยดะรียะฮ์ (مناقب حیدریہ) — 350
• มุนตะฮัลกะลาม (منتہی الکلام) — 357, 381
• มันศ็อบ อิมามัต (منصب امامت) — 378

• (ต่อ) 105, 130, 116, 119, 190, 191, 198, 345, 346, 354, 358, 359, 380, 381, 385, 387, 390, 391
• มันศิบ นุบูวะฮ์ และผู้ทรงตำแหน่งอันสูงส่งของมัน (منصب نبوت اور اس کے عالی مقام حاملین) 135
• มันศูร (منصور) 125
• มินฮาจุสซุนนะฮ์ (منهاج السنة) 258
• มูญัซ (موجز) 100
• เมาซูอะฮ์ ฟิกฮ์ อุมัร บิน อัลค็อฏฏ็อบ (موسوعة فقه عمر بن الخطاب) 271
• มูฎิหุลกุรอาน (موضح القرآن) 140, 141, 149, 386, 387, 407
• มิฮร์ ญะฮานตาบ (مہر جہاں تاب) 386
• อัลมุวัฏเฏาะอ์ ของอิมามมาลิก (مؤطا امام مالک) 112, 192, 193, 202, 347, 412
• อัลมุวัฏเฏาะอ์ ฉบับยะห์ยา บิน ยะห์ยา (مؤطا یحیی بن یحیی) 112, 192
• MACAUFFE 285
• มุสลิมรูลอินอินเดีย (Muslim Rule in India) 42
• มีร์ ซาฮิด (ริสาละฮ์) (میر زاہد) 354
• มีร์ ซาฮิด ชัรห์ อัลมะวากิฟ (میر زاہد شرح مواقف) 354
• มีร์ ซาฮิด มุลลา ญะลาล (میر زاہد ملا جلال) 354
• มีซานุลบะลาเฆาะฮ์ (ริสาละฮ์) (ميزان البلاغة) 353
• มีซานุลกะลาม (ริสาละฮ์) (ميزان الكلام) 353

(น)

• อันนุบซะฮ์ อัลอิบรีซียะฮ์ ฟิลละฏีฟะฮ์ อัลอะซีซียะฮ์ (النبذة الإبريزية في اللطيفة العزيزية) 273, 400, 413
• นุญูมุสสะมาอ์ (หนังสือ) (نجوم السماء) 362
• นุคบะตุตตะวารีค (نخبة التواريخ) 305
• นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) 60, 73, 76, 82
• นัศบุรรอยะฮ์ ฟี ตัครีจญ์ อะหาดีษ อัลฮิดายะฮ์ (نصب الراية في تخريج أحاديث الهداية) 195
• นิซอมุลมุลก์ อัฏฏูซี (نظام الملک طوسی) 356
• นิอ์มะตุลลอฮ์ อัสสาบิเฆาะฮ์ (نعمة الله السابغة) 221, 248
• อันนะวาดิร มิน อะหาดีษ ซัยยิดิลอะวาอิล วัลอะวาคิร (النوادر من أحاديث سيد الأوائل والأواخر) 404, 413
• นูรุลอันวาร (نور الأنوار) 59
• นูรุลอุยูน ฟี สีเราะติลอะมีน อัลมะอ์มูน (نور العيون في سير الأمين المأمون) 406
• นัยลุลเอาฏอร (نيل الأوطار) 25, 32
• […] (หนังสือพิมพ์) 283
• ญะดีด ดุนยาเอ อิสลาม (NEW WORLD OF ISLAM) (جدید دنیائے اسلام) 39, 41

(ว)

• (ริสาละฮ์) วะศอยา หรือ วะศียัตนามะฮ์ — ดู อัลมิรอตุลวะฟียะฮ์ (المرآة الوفية)
• วะศียัตนามะฮ์ (ภาษาเปอร์เซีย) (وصیت نامہ) 202, 341
• วะกออิอ์ อะห์มะดี (وقائع احمدی) 372

(ฮ) (ย)

• อัลฮิดายะฮ์ (الهداية) 100
• อัลฮะวามิช อัสสิตตะฮ์ (الهوامش الستة) 32
• ฮะวามิช ชัรห์ หิซบิลบะห์ร (هوامش شرح حزب البحر) 415

(ต่อจากดัชนีหนังสือ)

• ฮะมะอาต (همعات) — 125, 413
• ระบบการเรียนการสอนของอินเดียและความเปลี่ยนแปลงของมัน (ہندوستان کا نظامِ درس اور اس کے تغیرات) (นิตยสาร) — 101
• History of the Afghans — 314
• ฮะยากิลุนนูร (هياكل النور) — 36
• History of Aurangzeb — 43
• อัลยานิอุลญะนีย์ ฟี อะซานีดิชชัยค์ อับดุลฆอนีย์ (اليانع الجني في أسانيد الشيخ عبد الغني) — 2, 10, 11, 75, 251, 252, 391, 392, 382

สถานที่

(อะลิฟ)

• อัฏฏัก — 277
• อัจญ์มีร — 287
• อะห์มะดาบาด — 179
• อาเราะฮ์ — 402
• โอริสสา — 56, 57, 366
• อัสสัม — 42
• อิสตันบูล — 112
• อิสลามาบาด — 409
• อิศฟะฮาน — 26
• อะอ์ซัมครัฮ์ — 183, 361
• อัฟกานิสถาน — 17, 18, 19, 26, 29, 30, 34, 38, 137, 142, 175, 199
• แอฟริกา — 179, 196
• อักบัรอาบาด — 179, 182
• อาครา — 51, 57, 124, 182, 189–187, 196
• อัลวัร — 289
• อัลลอฮาบาด — 58, 320, 367
• อัมฤตสร — 281, 284
• อัมโรฮะฮ์ — 277
• อะนาโตเลีย — 22
• อันดะลุส — 176
• อินโดนีเซีย — 34
• เอารังกาบาด — 49, 62
• เอาธ์ — 57, 92, 276, 320, 362
• … — 363
• อิหร่าน — 17–19, 29, 25–32, 38–35, 43, 51, 68, 91, 100, 137, 142, 167, 177, 252, 363
• เอเชียน้อย — 19

(บา)

• บาราบังกี — 75

(ป)

(ต) (ฏ)

(ญ) (จ)

ดัชนีสถานที่ (ต่อ)

• จิตตะกอง (چٹاگانگ) 42
• จัตยาล (چتیل) 287
• จ๊อก สะอ์ดุลลอฮ์ ข่าน (ดิลลี) 122

ح – خ

• ฮิญาซอันศักดิ์สิทธิ์ 16, 21–25, 32, 55, 91, 93, 97, 102, 107, 113, 114, 141, 142, 145, 173, 175, 176, 186, 191, 199, 200, 358, 359, 379, 395, 398, 407, 409, 412
• ฮุดัยบิยะฮ์ 276, 369
• อัลฮะเราะมัยน์ อัชชะรีฟัยน์ 16, 22, 23, 32, 33, 94, 103–107, 146, 174, 179, 182, 191, 199, 201, 281, 409
• อัลฮะร็อม อัลมักกี 175
• ฮัฎเราะเมาต์ 176
• ฮะลับ 32
• ไฮดะรอบาด เดคคาน 52, 62, 74, 77, 193, 276, 277, 280, 368, 376, 395, 406
• ไฮดะรอบาด (ปากีสถาน) 401, 403
• คุรอซาน 106, 178
• คอวาริซม์ (คีวะฮ์) 27
• ค็อยบัร 276, 293

د – ڈ

• ดิรอียะฮ์ 395
• ช่องเขาโบลาน 17
• ช่องเขาค็อยบัร 17
• ดัรกาห์ของท่านนิซอมุดดีน 277
• แม่น้ำสินธุ 27
• แม่น้ำชอร์ 51
• ดิมัชก์ 22, 34, 85, 361
• โดอาบะฮ์ 276
• ดิลลี 17, 27, 42, 49, 51, 52, 55, 56–58, 61, 66, 68, 74, 92, 94, 100, 109, 111, 113–115, 118, 122, 126, 150, 180–182, 190, 276, 277, 282–284, 287–293, 296, 298, 307, 311, 319, 341, 357, 359, 362, 363, 367, 380, 385, 399, 400, 402, 407, 412
• เดาบันด์ 110, 145
• ดาเบล 274, 325, 404

ر

• ราชปุตานะฮ์ 57, 108
• รามปูร์ 368
• รามคงคา 277
• เราะเอบะเรลี 118
• รัสเซีย 20, 21, 26
• รูม 27
• โรฮิลขัณฑ์ 276

ร

รุห์ตัก — 65–69

ส

สามานะฮ์ อัส-ศ็อด (สามานา) — 95

สัดเฮาะ — 75

สัรหัด (ชายแดน) — 370

สิรังกาปัฏฏัม — 367

สิรฮินด์ — 283, 284

สิกันดะราบาด — 376

สิกันดะเราะฮ์ — 288

สะมัรก็อนด์ — 6

สินธ์ — 106, 177, 178, 190, 204

สูรัต — 108, 109, 325

โสนีปัต — 69, 106

สีวาซา — 74

ช

ชาม (ซีเรีย) — 19, 23, 32, 34, 35, 38, 43, 136, 173, 176, 184, 270, 294

ชาฮ์ อบุลค็อยร์ มาร์ก — 116

ชาฮ์ญะฮานาบาด — 128

ชิโกฮาบาด — 296

ชิโกฮ์ปุระ — 70

ชีราซ — 28, 36, 261

ชีชมะฮัล โรด — 144

ศ, ฏ

ศอดิกปุระ — 372

ฏออิฟ — 393

เตหะราน — 35

อ

โลกอิสลาม – ประเทศมุสลิม — 9, 11, 17, 15–20, 30, 31, 34, 39, 68, 163, 176, 195, 210, 217, 260, 261

อาหรับ – ประเทศอาหรับ — 19, 76, 112, 156, 158–160, 174, 176, 177, 183, 191, 232, 235, 274, 295, 325, 313

อิรัก — 19, 32, 35, 38, 68, 91, 136, 176, 184, 270

อลีครห์ — 48, 279

อุยัยนะฮ์ — 395

ฆ, ฟ

ฆัซนี — 92, 106, 175

ฆ็อซซะฮ์ — 22

ฟาส (เฟซ) — 33

ฟีโรซาบาด — 296

ก

กุดส์ — 22

เกาะดัม ชะรีฟ (ดิลลี) — 277

กุสฏ็อนฏีนียะฮ์ (คอนสแตนติโนเปิล) — 21, 22, 23, 34

ดัชนีสถานที่ (ต่อ)

ก็อฟ (ق)

• กอฏัร (กาตาร์) 256
• ป้อมอาครา 288, 289
• ป้อมมุอัลลา (เดลี) 277, 300
• กันดะฮาร์ 17, 27, 29, 30, 47, 313, 319, 320
• กันเนาจ์ 92, 106

กาฟ / กาฟ (ک گ)

• กาบูล 17, 27, 47, 175
• ประตูกาบุลี (เดลี) 302
• กาโกรี 98, 108, 179
• กาลปี 82
• กานปูร์ 411
• กะเราะฮ์ 92
• การาจี 221
• กรณาฏกะ 42, 198
• กรนาล 27
• กัศมีร์ 29, 42, 190
• กะลาน มะฮัล (เดลี) 116
• กัลกัตตา 43, 367, 398, 407
• คัมบาต 108
• ตรอกฟูลาด ข่าน 116
• คูเวต 271
• เกรละ 198
• คุชราต 108, 174, 176, 179, 181
• กวาลิยาร์ 282, 369, 370

ลาม (ل)

• ลาฮอร์ 27, 48, 49, 97, 114, 134, 194, 221, 250, 274, 276, 284, 311, 402, 409
• ลุธิยานา 284, 361
• ลัคเนา 118, 128, 179, 182, 274, 361, 364, 368, 372, 398

มีม (م)

• มะละบาร์ (บิลาดุลมะอ์บัร) 198, 199
• มาลวะฮ์ 65, 72, 108, 319
• มานฑู 65
• มานิกปูร์ 92
• มาวะรออุนนะฮ์ร์ 178
• มถุรา 288
• มัดราส 198, 393
• มะดีนะตุลเคาะลีล 119
• มะดีนะฮ์ ฏ็อยยิบะฮ์ 16, 109, 111, 113, 207, 265, 272, 365, 393
• มะร็อกโก 176
• มัชฮัด 29
• มิศร์ (อียิปต์) 21–23, 32, 33, 43, 59, 136, 173, 176, 183, 184, 192, 195, 221, 294, 380, 408, 411
• มุซัฟฟัรนะคัร 97
• มักกะฮ์ มุอัซซอมะฮ์ 16, 23, 109, 112, 113, 170

(ต่อ) 220, 266, 359, 379, 380, 386, 393, 395, 412

มุลตาน 100, 106, 313

มันศูเราะฮ์ 106

มะฮ์ดิยาน (ย่าน) 115, 117, 128

เมวาต 289, 296

(น, ว)

นาบลุส 22

นัจญด์ 21, 394

นะศีรอบาด 118

เนาฮ์ระยา 74

นีชาปูร 256

วาสิฏ 106

(ฮ, ย)

เฮรัต 37, 175

ฮัรโกวินด์ปูร 282

หิมาลัย 53, 277

ฮินดูสถาน – แทบทั้งเล่ม

ฮันดิยา 74

ยาฟา 22

เยเมน 24, 25, 32, 33, 34, 173, 176, 199

ยูนาน (กรีก) 137, 167, 187