ตารีค ดะอ์วะฮ์ วะ อะซีมะฮ์ (تاریخ دعوت و عزیمت)

ภาคที่สี่

ชีวประวัติของมุญัดดิด อัลฟ์ษานี ท่านชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี (ร.ฮ.)

ชีวประวัติโดยละเอียดของมุญัดดิด อัลฟ์ษานี ท่านชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี (ร.ฮ.) ยุคสมัยและสภาพแวดล้อมของท่าน การบรรยายถึงลักษณะสำคัญของผลงานด้านการฟื้นฟู (ตัจดีด) และการปฏิวัติอันยิ่งใหญ่ของท่าน รวมทั้งงานด้านการปฏิรูปและการอบรมขัดเกลาอันกว้างขวางที่ท่านและบรรดามะชาอิค (ชัยค์) แห่งสายของท่านได้กระทำไว้ ทั้งในยุคของตนเองและในศตวรรษต่อ ๆ มา

เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี

มัจลิส นัชริยาต อิสลาม

1-K-3 นาซิมาบาด แมนชัน นาซิมาบาด กราจี 18

ตารีค ดะอ์วะฮ์ วะ อะซีมะฮ์ (تاریخ دعوت وعزیمت)

ภาคที่สี่

ชีวประวัติของมุญัดดิด อัลฟ์ษานี ท่านชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี (ร.ฮ.)

ชีวประวัติโดยละเอียดของมุญัดดิด อัลฟ์ษานี ท่านชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี (ร.ฮ.) ยุคสมัยและสภาพแวดล้อมของท่าน การอธิบายลักษณะที่แท้จริงของผลงานการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) และการปฏิวัติอันยิ่งใหญ่ของท่าน อิทธิพลอันลึกซึ้งของท่านและของบรรดาชัยค์ในสายตะริเกาะฮ์ของท่านที่มีต่อศตวรรษของพวกท่านเองและศตวรรษต่อ ๆ มา ตลอดจนการรับใช้ด้านการปฏิรูปและการอบรมขัดเกลาของพวกท่าน

นักคิดแห่งอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.)

มัจญ์ลิส นัชรียาต อิสลาม

1-เค-3 นาซิมอาบาด แมนชัน, นาซิมอาบาดหมายเลข 1, การาจี 18

ลิขสิทธิ์ในการจัดพิมพ์และเผยแพร่ทั้งหมดในปากีสถาน เป็นของฟัฎลุรร็อบบี นัดวี

นักคิดแห่งอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.)

ในช่วงชีวิตของท่าน ท่านได้ดำรงตำแหน่งรับผิดชอบในสถาบันต่าง ๆ ดังต่อไปนี้

• ผู้อำนวยการดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์ ลัคเนา
• กรรมการสภาชูรอ ดารุลอุลูม เดโอบันด์
• ประธานสภาวิจัยและเผยแพร่อิสลาม (มัจลิส ตะห์กีกาต วะ นัชริยาต อิสลาม) ลัคเนา
• ประธานคณะกรรมการบริหาร ดารุลมุศ็อนนิฟีน อะอ์ซัมกัรห์
• สมาชิกสถาบันภาษาอาหรับ (อัลมัจมะอ์ อัลอิลมี อัลอะเราะบี) ดิมัชก์
• กรรมการสภาชูรอ มหาวิทยาลัยอิสลามแห่งมะดีนะฮ์ อัลมุเนาวะเราะฮ์
• กรรมการผู้ก่อตั้ง สันนิบาตโลกมุสลิม (รอบิเฏาะฮ์ อัลอาลัม อัลอิสลามี) มักกะฮ์ อัลมุกัรเราะมะฮ์
• กรรมการบริหาร สภาโลกมุสลิม (มุอ์ตะมัร อาลัม อิสลามี) เบรุต
• ประธานคณะกรรมการกฎหมายส่วนบุคคลมุสลิมแห่งอินเดียทั้งมวล (All India Muslim Personal Law Board)
• ประธานสันนิบาตวรรณกรรมอิสลามสากล (รอบิเฏาะฮ์ อัลอะดับ อัลอิสลามี อัลอาละมิยยะฮ์)
• กรรมการบริหาร ศูนย์อิสลามเจนีวา
• อดีตศาสตราจารย์รับเชิญ มหาวิทยาลัยดิมัชก์และมหาวิทยาลัยมะดีนะฮ์
• ประธานศูนย์อิสลามศึกษาอ็อกซ์ฟอร์ด (Oxford Centre for Islamic Studies) มหาวิทยาลัยอ็อกซ์ฟอร์ด

|---|---| | ชื่อหนังสือ | ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต (تاریخ دعوت وعزیمت) (ภาคที่สี่) | | ผู้ประพันธ์ | นักคิดแห่งอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.) | | โรงพิมพ์ | อะห์มัด บราเดอร์ส พรินติง เพรส การาจี | | ความหนา | 436 หน้า |

โทรศัพท์ : 6601817

ผู้จัดจำหน่าย : มักตะบะฮ์ นัดวะฮ์ กอซิม เซ็นเตอร์ อุรดูบาซาร์ การาจี

ผู้จัดพิมพ์

ฟัฎลุรร็อบบี นัดวี

มัจลิส นัชริยาต อิสลาม 1-เค-3 นาซิมาบาด แมนชั่น นาซิมาบาด การาจี 74600

ตารีค ดะอ์วะฮ์ วะ อะซีมัต (تاریخ دعوت وعزیمت)

(ภาคที่สี่)

ภาษาอุรดู — ลัคเนา, การาจี ภาษาอังกฤษ — ลัคเนา ภาษาอาหรับ — คูเวตและเบรุต

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ

«ด้วยพระนามของอัลลอฮ์ ผู้ทรงกรุณาปรานี ผู้ทรงเมตตาเสมอ»

ثُمَّ أَوْرَثْنَا ٱلْكِتَـٰبَ ٱلَّذِينَ ٱصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا ۖ فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِّنَفْسِهِۦ وَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌۢ بِٱلْخَيْرَٰتِ بِإِذْنِ ٱللَّهِ ۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلْفَضْلُ ٱلْكَبِيرُ ﴿٣٢﴾

«แล้วเราได้ให้คัมภีร์ตกทอดแก่บรรดาผู้ที่เราได้คัดเลือกแล้วจากปวงบ่าวของเรา ดังนั้นในหมู่พวกเขามีผู้ที่อธรรมแก่ตัวเอง และในหมู่พวกเขามีผู้ที่อยู่ในระดับปานกลาง และในหมู่พวกเขามีผู้ที่รุดหน้าในการทำความดีทั้งหลายด้วยอนุมัติของอัลลอฮ์ นั่นคือความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่» (ซูเราะฮ์ฟาฏิร 35:32)

สารบัญ

ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต [تاریخ دعوت و عزیمت] (ภาคที่สี่)

• การบูชาดวงอาทิตย์ — 109
• น้ำคงคา — 110
• การวาดภาพ — 111
• เวลาแห่งการอิบาดะฮ์ — 112
• การสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ — 112
• การบัยอะฮ์และการชี้นำ — 112
• มารยาทในการพบปะ — 113
• ความรังเกียจต่อศักราชฮิจญ์เราะฮ์ — 113
• เทศกาลที่ไม่ใช่ของอิสลามกับสองวันอีด — 114
• ราชโองการห้ามจ่ายซะกาต — 116
• ชาวฮินดูผู้ยึดถือเอกเทวนิยม — 119
• การบริโภคเนื้อสัตว์ — 119
• สุกร — 120
• การดื่มสุรา — 120
• ประเพณีแบบฮินดู — 121
• การประกาศใช้ศักราชอิลาฮี — 121
• การดูหมิ่นศาสนาอิสลาม — 122
• การเย้ยหยันเรื่องอิสรออ์และมิอ์รอจ — 123
• การหมิ่นเกียรติแห่งตำแหน่งนบี — 123
• ความรังเกียจและความอึดอัดต่อชื่อของท่านนบี ﷺ — 124
• การไม่อนุญาตให้ละหมาด — 124
• การดูหมิ่นและเย้ยหยันรุก่นของอิสลาม — 125
• จุดเปลี่ยนอันร้ายแรงและอันตรายในประวัติศาสตร์อิสลามของอินเดีย — 125

บทที่สาม

ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.)

ชีวประวัติตั้งแต่ถือกำเนิดจนถึงการได้รับคิลาฟะฮ์ (127–151)

• วงศ์ตระกูล — 127
• ท่านมัคดูม ชัยค์อับดุลอะหัด — 133
• การถือกำเนิดและชีวประวัติ — 138
• การถือกำเนิดและการศึกษา — 138
• การอบรมและการสำเร็จในสุลูก และการบัยอะฮ์และรับประโยชน์จากท่านควาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์ — 141
• ท่านชัยค์อับดุลบากี นักชบันดี ดิฮ์ละวี (ควาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์) — 143
• การบัยอะฮ์และการสำเร็จสมบูรณ์ — 148
• คำยืนยันถึงสถานะอันสูงส่งของท่านมุญัดดิดจากปากของท่านควาญะฮ์ — 150

บทที่สี่

เหตุการณ์และสภาพการณ์สำคัญ ความเคลื่อนไหวในการอิรชาดและการอบรมขัดเกลา และการวะฟาต (หน้า 152–184)

บทที่ห้า

จุดศูนย์กลางของวงการ "ตัจดีด" (การฟื้นฟู) ของท่านมุญัดดิด: การฟื้นฟูอีมานและความเชื่อมั่นต่อการเป็นนบีของท่านมุฮัมมัด ﷺ (หน้า 185–260)

• การชำระจิตใจ (ตัซกียะฮ์) ที่แท้จริงเป็นไปไม่ได้หากปราศจากการส่งนบี — 224
• ความจำเป็นของการส่งบรรดานบี และความไม่เพียงพอของสติปัญญา — 224
• การส่งนบีเป็นช่องทางเดียวในการรู้จักซาตของอัลลอฮ์ คุณลักษณะ และบทบัญญัติของพระองค์ — 225
• การรู้จักอัลลอฮ์ (มะอ์ริฟะฮ์) ได้มาโดยผ่านบรรดานบีเท่านั้น — 226
• ลำดับที่ถูกต้อง — 227
• ผู้ที่ยืนยันสาส์นของบรรดานบีนั้นอยู่ในหมู่ผู้ใช้หลักการอ้างเหตุผล — 227
• การนำข่าวสารของบรรดานบีไปผูกขึ้นกับสติปัญญาของตนเอง คือการปฏิเสธแนวทางแห่งนุบุวะฮ์ — 228
• สิ่งที่ขัดต่อสติปัญญากับสิ่งที่อยู่เหนือสติปัญญามีความแตกต่างกันอย่างมาก — 229
• การรู้วิธีให้ความยิ่งใหญ่แด่อัลลอฮ์ขึ้นอยู่กับนุบุวะฮ์ และขึ้นอยู่กับการแจ้งข่าวและการสอนของบรรดานบี — 229
• เช่นเดียวกับที่ระดับของสติปัญญาอยู่เหนือประสาทสัมผัส ระดับของนุบุวะฮ์ก็อยู่เหนือสติปัญญา — 230
• ฐานะแห่งนุบุวะฮ์ — 230
• บรรดานบีคือสรรพสิ่งที่ประเสริฐที่สุด และสมบัติอันประเสริฐที่สุดได้ถูกมอบไว้แก่พวกท่าน — 233
• ด้วยความเปิดกว้างของหัวใจ (อินชิรอหุศ-ศ็อดร์) การหันไปหาสรรพสิ่งของบรรดานบีจึงไม่เป็นอุปสรรคต่อการหันไปหาอัลลอฮ์ — 233
• ภายในของนบีอยู่กับอัลลอฮ์ ส่วนภายนอกอยู่กับสรรพสิ่ง — 234
• การหักล้างคำกล่าวที่ว่า "จุดเริ่มต้นของบรรดาวะลีคือจุดสิ้นสุดของบรรดานบี" — 234
• บรรดานบีได้มุ่งการดะอ์วะฮ์ไปที่โลกแห่งการสร้าง (อาลัมอัล-ค็อลก์) และกล่าวถึงเพียงเรื่องหัวใจเท่านั้น — 235
• ด้วยการปฏิบัติตามนุบุวะฮ์ จะได้รับความใกล้ชิดด้วยสิ่งที่เป็นฟัรฎู (กุรบ์ บิล-ฟะรออิฎ) — 235
• ความสมบูรณ์แห่งวิลายะฮ์ไม่มีฐานะใด ๆ เมื่อเทียบกับความสมบูรณ์แห่งนุบุวะฮ์ — 236
• เหตุแห่งความถูกต้องและความเหนือกว่าของวิชาความรู้และการค้นคว้าของอุละมาอ์ — 236
• ความยิ่งใหญ่ของบรรดานบีนั้นเนื่องมาจากนุบุวะฮ์ — 237
• การศรัทธาต่อสิ่งเร้นลับ (อีมานบิลฆ็อยบ์) เป็นส่วนของบรรดานบี ศอฮาบะฮ์ของพวกท่าน อุละมาอ์ และผู้ศรัทธาทั่วไป — 238
• การหวนกลับของบรรดานบีเป็นสัญญาณของการบรรลุถึงจุดสูงสุดแห่งจุดสูงสุด (นิฮายะตุน-นิฮายะฮ์) อย่างสมบูรณ์ — 239
• การปกป้องและสนับสนุนชะรีอะฮ์ การปรับปรุงอะกีดะฮ์ และการหักล้างชิริกและประเพณีแห่งยุคญาฮิลียะฮ์ — 239
• การเผยแผ่ซุนนะฮ์ และการหักล้าง "บิดอะฮ์หะสะนะฮ์" — 253

บทที่หก

วะห์ดะตุล-วุญูด หรือ วะห์ดะตุช-ชุฮูด? — 261–290

สารบัญ (ต่อ)

บทที่เจ็ด

จากอักบัรถึงญะฮางีร

ความพยายามอย่างเงียบ ๆ ของท่านเพื่อนำราชอาณาจักรกลับสู่ทางที่เที่ยงตรง (หน้า 291–354)

บทที่แปด

การขยายและการเติมเต็มงานฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่านมุญัดดิด โดยผ่านเหล่าเคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่ของท่านและผู้ที่สังกัดอยู่กับพวกเขา (355–388)

• บรรดาเคาะลีฟะฮ์ที่มีชื่อเสียง — 355
• ท่านควาญะฮ์ มุหัมมัด มะอ์ศูม — 357
• ท่านซัยยิด อาดัม บะนูรี — 358
• สายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ มะอ์ศูมียะฮ์ และบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ของสายนี้ — 360
• ท่านควาญะฮ์ ซัยฟุดดีน สิรฮินดี — 360
• ตั้งแต่ควาญะฮ์ มุหัมมัด ซุบัยร์ จนถึงเมาลานา ฟัฎลุรเราะห์มาน ก็อนญ์มุราดาบาดี — 363
• มีรซา มัซฮัร ญานญานาน และท่านชาห์ ฆุลาม อะลี — 366
• เมาลานา คอลิด อัร-รูมี — 368
• ท่านชาห์ อะห์มัด สะอีด และบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่าน — 372
• ท่านชาห์ อับดุลฆอนี — 374
• สายตะริเกาะฮ์หะสะนียะฮ์ และบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ของสายนี้ — 377
• ท่านซัยยิด ชาห์ อะละมุลลอฮ์ และวงศ์ตระกูลของท่าน — 378
• ชัยค์สุลฏอน บัลยาวี — 380
• หาฟิซ ซัยยิด อับดุลลอฮ์ อักบัรอาบาดี และสายตะริเกาะฮ์วะลียุลลอฮียะฮ์ — 380
• ท่านซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด และคณะของท่าน — 382
• ผลงานประพันธ์และสาส์นต่าง ๆ ของท่านมุญัดดิด — 385
• ดัชนี (อินเด็กซ์) เรียบเรียงโดยมุหัมมัด ฆิยาษุดดีน นัดวี — 389

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ

«ด้วยพระนามของอัลลอฮ์ ผู้ทรงกรุณาปรานี ผู้ทรงเมตตาเสมอ»

คำแถลงเจตนารมณ์

الحمد لله رب العالمين والصّلاة والسّلام على سيد المرسلين وخاتم النبيين محمد وآله وصحبه أجمعين ومن تبعهم بإحسان ودعا بدعوتهم إلى يوم الدين

«มวลการสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ พระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก ขอการประสาทพรและความศานติจงมีแด่ประมุขแห่งบรรดาเราะซูลและผู้ปิดท้ายบรรดานบี คือท่านมุฮัมมัด ﷺ ตลอดจนวงศ์วานและศอฮาบะฮ์ของท่านทั้งหมด และแด่ผู้ที่ปฏิบัติตามพวกเขาด้วยความดีงาม และเรียกร้องสู่ดะอ์วะฮ์ของพวกเขาจนถึงวันแห่งการตอบแทน»

น่าจะเป็นเรื่องราวในราวปี ฮ.ศ. 1335–1336 พี่ชายคนโตของข้าพเจ้า ผู้อุปการะและผู้มีพระคุณต่อข้าพเจ้า คือ เมาลวี ฮะกีม ดร. ซัยยิด อับดุลอะลี ผู้ล่วงลับ (อดีตผู้อำนวยการนัดวะตุลอุละมาอ์) ได้แนะนำให้ข้าพเจ้าศึกษา "มักตูบาตอิมามร็อบบานี มุญัดดิด อัลฟ์ษานี" (مکتوبات امام ربانی مجدد الف ثانی) ขณะนั้นข้าพเจ้ามีอายุไม่เกิน 22–23 ปี และเพิ่งได้รับแต่งตั้งให้ทำหน้าที่สอนที่ดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์ ข้าพเจ้ายังไม่คุ้นเคยกับการศึกษาเนื้อหาอันลึกซึ้งด้านมะอ์ริฟะฮ์และหะกีเกาะฮ์ และไม่รู้จักศัพท์เทคนิคของตะเซาวุฟและสุลูกเลยแม้แต่น้อย จิตใจและรสนิยมของข้าพเจ้าถูกครอบงำด้วยวรรณกรรม (โดยเฉพาะวรรณกรรมอาหรับ) และประวัติศาสตร์ ข้าพเจ้าเคยชินกับการอ่านหนังสือที่พิมพ์อย่างสวยงามจากโรงพิมพ์ชั้นดีของอียิปต์และเบรุต ท่านพี่ซึ่งข้าพเจ้าเติบโตทั้งทางความคิดและทางวิชาการภายใต้ร่มเงาแห่งความเมตตาและอ้อมอกแห่งการอบรมของท่าน ย่อมรู้ข้อเท็จจริงนี้ดี แต่บางทีท่านคงต้องการกล่าวด้วยถ้อยคำของอิกบาลว่า

«หากเจ้าคือประทีปแห่งบ้านใด รสนิยมของบ้านนั้นย่อมเป็นรสนิยมแห่งผู้รู้แจ้ง (อาริฟ)»

อย่างน้อยสามร้อยปีมาแล้วที่ตระกูลของเรามีความผูกพันทางจิตวิญญาณและทางความคิดกับวงศ์ตระกูลอันสูงส่งของท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) และท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ในคลังหนังสือของท่านบิดา (ร.ฮ.) ซึ่งเก็บรักษาไว้ที่บ้าน มีต้นฉบับของ "อัลมักตูบาต" ที่พิมพ์โดยโรงพิมพ์มัฏบะอ์ อะห์มะดี แห่งดิลลี ซึ่งประกอบด้วยสามเล่ม (ดัฟตัร) ด้วยความเคารพต่อพี่ชายและเพื่อปฏิบัติตามคำแนะนำของท่าน ข้าพเจ้าจึงเริ่มศึกษาหนังสือเล่มนี้ แต่หลายครั้งที่ความพยายามของข้าพเจ้าหมดลงและวางหนังสือไว้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งจดหมายที่เขียนถึงมุรชิด (ผู้ชี้นำ) ของท่าน คือท่านเคาะวาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งในจดหมายเหล่านั้นท่านได้บรรยายประสบการณ์ทางจิตวิญญาณและสภาวะที่เกิดขึ้นแก่ท่าน จดหมายเหล่านี้กลับกลายเป็นสิ่งที่ยากที่สุด ทว่าพี่ชายก็คอยกำชับอยู่เสมอว่าให้ข้าพเจ้าอ่าน "อัลมักตูบาต" ไม่ว่าด้วยวิธีใดก็ตาม รวมทั้ง "อิซาละตุลค่อฟาอ์" (إزالة الخفاء) ของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ "ศิรอฏ็อลมุสตะกีม" (صراط مستقيم) ของท่านซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) และ "มันศิบ อิมามัต" (منصب امامت) ของท่านชาห์ อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.)

ในที่สุดข้าพเจ้าก็ตั้งมั่นและพร้อมที่จะพิชิต "ด่านทั้งเจ็ด" (ฮัฟต์ เคาะวาน) นี้ เกิดความรู้สึกละอายและความมุ่งมั่นขึ้นมาว่า ข้าพเจ้าไม่ปฏิบัติตามคำแนะนำของพี่ชายผู้เปี่ยมด้วยความเมตตา และยังพลาดจากการศึกษาหนังสืออันทรงความบะเราะกะฮ์ ซึ่งอุละมาอ์และมะชาอิค (ชัยค์) ผู้ยิ่งใหญ่มากมายได้ยึดถือไว้ประดุจเครื่องรางแห่งชีวิต เตาฟีก (การประทานความสะดวก) จากอัลลอฮ์ก็ได้ช่วยเหลือ ยิ่งอ่านไปข้างหน้ามากเท่าใด จิตใจก็ยิ่งผูกพันมากขึ้นเท่านั้น และหนังสือก็เริ่มเข้าใจได้ตามขีดความสามารถและเตาฟีกที่ได้รับ ต่อมาหนังสือเองก็ได้ดึงรั้งข้าพเจ้าไว้ และในการอ่านนั้นข้าพเจ้ารู้สึกถึงความหวานชื่นและความเอร็ดอร่อยที่ไม่เคยสัมผัสได้ในหนังสือวรรณกรรมชั้นดีใดๆ

ช่วงเวลานั้นในบางแง่มุมเป็นช่วงที่เปราะบางที่สุดในชีวิตของข้าพเจ้า ข้าพเจ้ากำลังเผชิญกับบททดสอบอันหนักหน่วงบางประการ และความขัดแย้งในจิตใจอย่างรุนแรง ในขั้นตอนนี้หนังสือเล่มนี้ได้ทำหน้าที่ประดุจมุรชิดผู้สมบูรณ์ ข้าพเจ้ารู้สึกได้อย่างชัดเจนว่าหัวใจเปี่ยมล้นด้วยความสงบ ไม่เพียงเท่านั้น หากแต่ยังอิ่มเอิบมึนเมาด้วยความสงบนั้น เห็นทีความรู้สึกสงบเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนเลย การเดินทางครั้งนี้ซึ่งเริ่มต้นขึ้นด้วยความโปรดปรานและเตาฟีกจากอัลลอฮ์ล้วนๆ และขับเคลื่อนด้วยแรงปรารถนาที่จะปฏิบัติตามคำแนะนำและความรู้สึกละอายใจ ได้จบลงด้วยความปีติยินดีและความเบิกบานใจยิ่งนัก

ต่อมาไม่นาน ข้าพเจ้าได้เริ่มอ่านมักตูบาตอีกครั้งด้วยความตั้งใจที่จะรวบรวมเนื้อหาที่กระจัดกระจายและซ้ำกันอยู่ให้เข้าไว้ภายใต้หัวข้อต่าง ๆ แยกจากกัน เพื่อการนี้จึงได้เริ่มงานจัดทำดัชนีเนื้อหาของหนังสือ เช่น เนื้อหาเรื่องเตาฮีดอันบริสุทธิ์และการหักล้างชิริกปรากฏอยู่ที่ใดบ้าง ก็จดหน้าของเนื้อหาเหล่านั้นไว้ในที่เดียวโดยอ้างอิงตามหมายเลขของมักตูบาต ท่านได้กล่าวถึงริซาละฮ์และนุบูวะฮ์ไว้ที่ใดบ้าง มีการกล่าวถึงซุนนะฮ์และบิดอะฮ์ไว้ในจดหมายฉบับใดบ้าง เนื้อหาที่ว่า "บิดอะฮ์หะสะนะฮ์ […] ไม่มีอยู่จริง" ปรากฏอยู่ในกี่แห่ง วะห์ดะตุลวุญูดและวะห์ดะตุชชุฮูดได้รับการอภิปรายไว้ในจดหมายฉบับใดบ้าง และการอภิปรายเชิงวิชาการเรื่องสติปัญญาล้วน ๆ กับกัชฟ์ล้วน ๆ อยู่ที่ใดบ้าง เป็นต้น ด้วยความเพียรพยายามหลายสัปดาห์ ดัชนีนี้ก็เสร็จสมบูรณ์ และได้นำไปเก็บไว้ในฉบับมักตูบาตเล่มนั้นเอง โดยตั้งใจว่าจะใช้มันช่วยจัดเรียงเนื้อหาภายใต้หัวข้อต่าง ๆ แยกจากกัน แต่ดูเหมือนว่ามีผู้หนึ่งยืมฉบับนั้นไปอ่านแล้วไม่ได้นำกลับมาคืน ความเสียดายมิได้อยู่ที่การสูญหายของหนังสือฉบับนั้นมากนัก (เพราะอาจหาฉบับอื่นมาทดแทนได้) แต่อยู่ที่ความเหนื่อยยากและหยาดเหงื่อที่ได้ทุ่มเทไปในการจัดทำดัชนีนั้นต้องสูญเปล่า

وكان امرالله قدرًا مقدورًا

«และกิจการของอัลลอฮ์นั้นเป็นกำหนดที่ถูกกำหนดไว้แล้ว» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:38)

หลายปีหลังจากนั้น ราวปี ค.ศ. 1945–46 ข้าพเจ้าเกิดความคิดว่าควรจัดเรียงมักตูบาตตามเนื้อหาและความหมาย แล้วนำเสนอในการจัดเรียงใหม่นี้พร้อมด้วยบทแนะนำและคำอธิบาย เพื่อให้เป็นประโยชน์และสร้างความสนใจแก่คนรุ่นใหม่ที่มีวิธีคิดสมัยใหม่และหนุ่มสาวผู้มีการศึกษา และเพื่อให้แสงสว่างส่องไปยังผลงานด้านการฟื้นฟู (ตัจดีด) และสถานะความเป็นมุจตะฮิดของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ด้วย ดังนั้นจึงได้เริ่มงานนี้อย่างจริงจัง โดยวางแนวทางว่า ก่อนอื่นจะมีบทนำซึ่งรวบรวมแก่นสารของความคิดหลัก ความรู้ และผลการค้นคว้าที่อยู่ในข้อความคัดย่อทั้งหลายซึ่งอยู่ภายใต้หัวข้อเดียวกันแต่กระจายอยู่ทั่วมักตูบาต จากนั้นจึงนำเสนอข้อความคัดย่อจากมักตูบาตตามลำดับเนื้อหา

ด้านหนึ่งเป็นตัวบทภาษาเปอร์เซีย อีกด้านหนึ่งเป็นคำแปลภาษาอูรดู จากนั้นมีเชิงอรรถอธิบายคำศัพท์และสำนวนที่ต้องการคำอธิบาย และระบุที่มาของหะดีษต่าง ๆ รวมทั้งมีเนื้อหาและข้อความสนับสนุนจากอุละมาอ์ผู้เป็นที่เชื่อถือของประชาชาติและนักวิชาการผู้เชี่ยวชาญแห่งอิสลาม ขอบเขตของงานนี้กว้างขวางมาก และต้องคำนึงถึงหลายแง่มุมจนผู้ที่อายุน้อยและยังอ่อนประสบการณ์อย่างข้าพเจ้า ซึ่งยังมีภาระงานด้านการสอน การประพันธ์ และการเผยแผ่ศาสนา ซึ่งต้องก้าวเท้าอยู่ในทั้งสามเส้นทางนี้ จะทำงานนี้ให้สำเร็จลุล่วงได้นั้นเป็นเรื่องยากยิ่ง ผลก็คือ งานนี้ดำเนินไปถึงเพียงบทว่าด้วยเตาฮีด ริสาละฮ์ และนุบูวะฮ์ ภาระงานอื่น ๆ ก็ไม่เปิดโอกาสให้ทำต่อ แต่งานเท่าที่ทำไปแล้วนั้นก็มีคุณค่าและเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง บทความนี้ได้รับการตีพิมพ์เป็นสี่ตอนโดยสหายผู้เป็นที่เคารพ เมาลานามุฮัมมัด มันซูร นุอ์มานี ในนิตยสาร "อัลฟุรกอน" ของท่าน ในปี ฮ.ศ. 1366–1367 (ค.ศ. 1947–1948)

หลายปีหลังจากที่งานชุดนี้หยุดชะงักลง เมื่อชุดหนังสือ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์" (تاریخ دعوت و عزیمت) เริ่มต้นขึ้น แทนที่จะเป็นการเรียบเรียงและการทำงานใหม่กับมักตูบาต ก็เกิดแรงบันดาลใจที่จะเขียนชีวประวัติของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) เป็นเล่มเฉพาะ และเมื่อเล่มที่สามของชุดนี้ ซึ่งว่าด้วยการแนะนำและชีวประวัติของผู้นำทางจิตวิญญาณผู้ยิ่งใหญ่สองท่านแห่งอินเดียในศตวรรษที่แปดแห่งฮิจเราะฮ์ คือ สุลฏอนุลมะชาอิค ท่านเคาะวาญะฮ์ นิซามุดดีน เอาลิยาอ์ และมัคดูมุลมุลก์ ท่านชัยค์ชะร็อฟุดดีน ยะห์ยา มุนีรี (ร.ฮ.) ได้รับการเรียบเรียงและตีพิมพ์แล้ว ก็จำเป็นที่จะต้องหันมาให้ความสนใจต่อชีวประวัติของท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) และนำมาประดับเล่มที่สี่ของหนังสือ เพราะในยุคแห่งการเปลี่ยนแปลงและยุคที่เต็มไปด้วยฟิตนะฮ์นี้ ในบางแง่มุมมีความจำเป็นยิ่งกว่าที่จะนำเรื่องราวของท่านมาเสนอ คือการทำให้วิถีการทำงานและหิกมะฮ์เชิงปฏิบัติของท่านมุญัดดิดเป็นที่ชัดเจนและกระจ่างแจ้ง ในยุคสมัยนี้ (ซึ่งรัฐบาลและอำนาจต่าง ๆ ถูกทำให้กลายเป็นคู่ต่อสู้และศัตรูได้อย่างง่ายดายตั้งแต่ขั้นแรก และมีการสร้างภูเขาแห่งอุปสรรคขึ้นบนเส้นทางการงานโดยไม่จำเป็น) ความจำเป็นมีมากเพียงใด…

…ที่อาจไม่เคยมีมาก่อนในยุคใดเลย แล้ววิธีการนั้นคืออะไรกันแน่ ที่ทำให้ฟะกีรผู้ไร้ทรัพย์สินคนหนึ่งซึ่งนั่งอยู่ในมุมหนึ่ง สามารถเปลี่ยนทิศทางของรัฐและแผ่นดินได้? ความสนใจต่อความจริงข้อนี้เกิดขึ้นครั้งแรกจากการสนทนาและการร่วมวงกับพี่ชายคนโตของข้าพเจ้า ต่อมาเมื่อได้อ่านบทความอันทรงวิชาการและเร้าใจของเมาลานาซัยยิด มะนาซิร อะห์ซัน กีลานี (ร.ฮ.) ซึ่งท่านเขียนขึ้นสำหรับฉบับพิเศษว่าด้วยท่านมุญัดดิดของนิตยสาร "อัลฟุรกอน" ความเชื่อมั่นและการยอมรับในเรื่องนี้ก็เกิดขึ้น ตัวข้าพเจ้าเองก็ได้อธิบายความจริงข้อนี้ไว้หลายครั้งในบทความและคำปาฐกถาภาษาอาหรับหลายชิ้น[^1] และความมั่นใจและความเบิกบานใจต่อความจริงข้อนี้ก็เพิ่มพูนขึ้นเรื่อยมา

แต่เมื่อใดที่คิดจะเขียนชีวประวัติที่สมบูรณ์และเป็นเล่มเฉพาะ ก็จะมีอุปสรรคสองประการขวางทางอยู่ ประการแรก ชีวประวัติของท่านมุญัดดิดจะเป็นไปไม่ได้เลยหากปราศจากการอธิบายและชี้แจงปรัชญาวะห์ดะตุลวุญูด (เอกภาพแห่งการมีอยู่) และทฤษฎีวะห์ดะตุชชุฮูด (เอกภาพแห่งการประจักษ์) การวินิจฉัยเปรียบเทียบทั้งสอง และการให้น้ำหนักแก่ทฤษฎีหลังพร้อมทั้งการพิสูจน์ด้วยหลักฐานทางวิชาการและการอภิปรายเชิงวิพากษ์ แต่เมื่อคิดถึงเรื่องนี้ ความกล้าก็พลันแตกสลาย ประการแรกเพราะในเรื่องนี้มีคลังตำราอันมหึมาสะสมอยู่แล้ว ซึ่งแม้แต่การสรุปและคัดสรรก็ยังเป็นเรื่องยาก ประการที่สอง หากไม่เข้าใจและอธิบายการอภิปรายเชิงปรัชญาอันลึกซึ้ง ข้อตั้งต้น และศัพท์เทคนิคอันละเอียดอ่อนเหล่านั้นแล้ว ก็ไม่อาจจับปากกาเขียนเรื่องนี้ได้เลย และท้ายที่สุด ประเด็นนี้เป็นเรื่องทางวิชาการและเรื่องของรสสัมผัสทางจิตวิญญาณ (เซาก์) ซึ่งตั้งอยู่บนประสบการณ์และความรู้สึกส่วนตัว ส่วนผู้เขียนเองก็ไม่คุ้นเคยกับแนวทางนี้เลย ผู้อ่านหนังสือจำนวนมากก็ไม่เพียงไม่คุ้นเคยกับเรื่องนี้ แต่ยังรู้สึกหวาดหวั่นต่อมันด้วย ดังนั้นจึงคิดไม่ออกว่าจะผ่าน "ด่านทั้งเจ็ด" นี้ไปได้อย่างไร และหากหนังสือเล่มนี้ปราศจากการอภิปรายเรื่องนี้ (ซึ่งในทัศนะของบางท่าน ถือเป็นผลงานของท่านมุญัดดิด…

[^1]: เช่น บทความของผู้เขียนที่อ่านต่อหน้าอุละมาอ์แห่งอียิปต์และคณาจารย์ของญามิอะฮ์อัลอัซฮัร ในงานต้อนรับครั้งหนึ่งที่จัดโดยสมาคมยุวมุสลิม (ญัมอียะตุชชุบบานิลมุสลิมีน) แห่งกรุงไคโร ซึ่งได้ตีพิมพ์แยกต่างหากภายใต้ชื่อ "อัดดะอ์วะฮ์อัลอิสลามียะฮ์ ฟิลฮินด์ วะตะเฏาวุรอตุฮา" (الدعوة الإسلامية في الهند وتطوراتها) หรือคำปาฐกถาที่มหาวิทยาลัยอิสลามแห่งมะดีนะฮ์ ซึ่งตีพิมพ์ภายใต้ชื่อ "มันฮัจญ์ อัฟฎ็อล ฟิลอิศลาห์ ลิดดุอาต วัลอุละมาอ์" (منهج أفضل في الإصلاح للدعاة والعلماء)

ซึ่งเป็นสนามหลักแห่งการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่าน และเป็นความลับแห่งความยิ่งใหญ่ในงานฟื้นฟูของท่าน) แล้วจะเขียนชีวประวัติและบันทึกเรื่องราวของท่านให้สมบูรณ์ได้อย่างไร? ความคิดประการที่สองที่คอยรั้งปากกาไว้และฉุดชายเสื้อของผู้เขียนอยู่ก็คือ ได้มีการทำงานในหัวข้อนี้ไปมากแล้ว และมีหนังสือเขียนขึ้นมามากมายจนกระทั่งเป็นเรื่องยากสำหรับผู้เขียนที่จะเพิ่มเติมสิ่งใดลงไป หรือหาเหตุผลอันสมควรสำหรับการแต่งผลงานชิ้นใหม่

สำหรับความคิดประการแรกนั้น หลังจากใคร่ครวญอย่างลึกซึ้งแล้ว ความคิดก็ได้พบทางออก นั่นคือ ตามหลักที่ว่า

مالایدرک کله لایترک کله

«สิ่งใดที่ไม่อาจได้มาทั้งหมด ก็อย่าละทิ้งมันทั้งหมด»

ประเด็นนี้สามารถนำเสนอต่อผู้อ่านได้ ด้วยความช่วยเหลือจากคำอธิบายของนักปราชญ์ผู้เชื่อถือได้บางท่าน และนักอรรถาธิบายและผู้ถ่ายทอดที่น่าเชื่อถือแห่งสำนักคิดของท่านชัยค์อักบัร รวมทั้งจากมักตูบาต (จดหมาย) ของท่านเอง ในลักษณะที่ผู้อ่านจะได้รับความรู้และมโนภาพโดยสังเขปเกี่ยวกับทฤษฎีนี้ จากนั้นผู้ใดที่มีความใฝ่ใจและความมุ่งมั่น ก็ให้กลับไปศึกษาจากแหล่งที่มาดั้งเดิม หรือขอความช่วยเหลือจากผู้รู้เฉพาะทางในหัวข้อนี้และนักว่ายน้ำแห่งมหาสมุทรนี้ ผู้ซึ่งมีความรอบรู้ในประเด็นนี้ทางวิชาการและมีรสสัมผัสในทางปฏิบัติ

وقلیل ماھم

«และพวกเขานั้นมีจำนวนน้อยยิ่ง»

สำหรับอุปสรรคประการที่สองนั้น บทกวีบทหนึ่งของท่านอัลลามะฮ์ อิกบาล ได้ชี้นำทาง และประสบการณ์การเขียนอันจำกัดของผู้เขียนก็ได้ยืนยันและให้หลักฐานสนับสนุนในเรื่องนี้ ผู้ถ่ายทอดสัจธรรมได้กล่าวไว้ว่า

«อย่าได้คิดว่างานของโรงเมรัยได้ถึงจุดสิ้นสุดแล้ว ยังมีสุรานับพันที่ยังไม่ถูกดื่ม อยู่ในเส้นเถาองุ่น»

ได้มีการเขียนถึงท่านมุญัดดิดและผลงานการฟื้นฟูของท่านไว้มากมายแล้ว แต่ถึงกระนั้นก็ยังสามารถเขียนได้อีกมาก และยังมีอีกมากที่ยังคงรอการเขียนอยู่

ยิ่งไปกว่านั้น การเปลี่ยนแปลงของภาษาและลีลา คำถามและสภาพการณ์ มาตรฐานและคุณค่า ตลอดจนวิธีการทำความเข้าใจและการอธิบาย

ซึ่งบางครั้งหนังสือที่เขียนไว้เมื่อไม่นานมานี้ก็กลายเป็นเหมือนเขียนด้วยภาษาอื่น จนบัดนี้จำเป็นต้องแปลเสียใหม่ อีกทั้งวิธีการสรุปผลจากข้อเบื้องต้นและเหตุการณ์ต่าง ๆ การเชื่อมโยงระหว่างเหตุกับผล และการนำมาปรับใช้กับสภาพการณ์ในยุคของตน ก็ย่อมแตกต่างกันไปตามผู้ประพันธ์แต่ละคน ใจของผู้ประพันธ์ได้ยืนยันว่า หากงานนี้ได้กระทำไปด้วยความบริสุทธิ์ใจและความวิริยะอุตสาหะ มันจะไม่เพียงแต่ไม่ปราศจากประโยชน์เท่านั้น แต่ยังไม่น่าแปลกใจเลยที่ในช่วงปลายศตวรรษที่สิบสี่แห่งฮิจเราะฮ์ สำหรับศตวรรษที่สิบห้า (ซึ่งจะเริ่มขึ้นในไม่ช้าหลังการตีพิมพ์หนังสือเล่มนี้) มันจะเป็นของขวัญอันมีค่า เป็นสารที่ให้ชีวิต และเป็นบันทึกเรื่องราวของงานชิ้นหนึ่งของบ่าวผู้บริสุทธิ์ใจและเป็นที่ยอมรับของอัลลอฮ์ ซึ่งได้กระทำไปด้วยความเงียบสงบ ความถ่อมตน และความนอบน้อมอย่างยิ่ง แต่ผลของมันได้ก้าวข้ามศตวรรษหนึ่ง และแผ่คลุมไปทั่วสหัสวรรษที่สอง (อัลฟุษษานี) และสำหรับศตวรรษของเราด้วย ซึ่งแผ่นดินและฟากฟ้าดูเหมือนจะเปลี่ยนแปลงไปแล้ว มันก็ยังบรรจุบทเรียนและข้อตักเตือนไว้อย่างอุดมสมบูรณ์

"ปากกาและหัวใจของผู้ต่ำต้อยผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ ต่างก้มกราบอยู่ ณ ธรณีประตูแห่งพระผู้เป็นเจ้า และเปล่งวาจาสรรเสริญและขอบคุณ ที่หลังจากการหยุดชะงักอันยาวนานถึง 18 ปี[^1] ผู้ประพันธ์ได้รับความโชคดีและเตาฟีกให้เริ่มต้นชุด "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น" (تاریخ دعوت وعزیمت) อีกครั้ง และได้เขียนภาคที่สี่ของมัน การหยุดชะงักนี้ยาวนานเสียจนตัวผู้ประพันธ์เองเกิดความกังวลว่า เกรงสารแห่งความตายจะมาถึงเสียก่อน และชุดหนังสือสำคัญนี้ ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงประทานการยอมรับเป็นพิเศษในบรรดางานเขียนของผู้ประพันธ์ จะค้างคาไม่สมบูรณ์ เนื่องจากภาคที่สี่นี้เกี่ยวข้องกับบุคคลผู้ทรงเกียรติท่านหนึ่ง ซึ่งการฟื้นฟูศาสนา (ตัจญ์ดีด) ของท่าน ในด้านหนึ่งได้รับชื่อเสียงและการยอมรับที่ในประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และการปฏิรูป ไม่มีนักปฏิรูปคนใด…

[^1]: ภาคที่สามของ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น" ตีพิมพ์ในช่วงต้นปี ฮ.ศ. 1383 ตรงกับกลางปี ค.ศ. 1962

ไม่ได้ตกเป็นของผู้ใดอื่น จนกระทั่งสมญานามนี้ได้เข้ามาแทนที่ชื่อของท่าน และผู้มีการศึกษาจำนวนมากรู้จักสมญานามนี้ยิ่งกว่าชื่อจริงของท่านเสียอีก อีกด้านหนึ่ง ความพยายามในการฟื้นฟูศาสนา (ตัจญ์ดีด) ของท่านได้ประสบความสำเร็จ และก่อให้เกิดผลอันประจักษ์ชัดแจ้ง ซึ่งยากจะหาตัวอย่างเทียบได้ในประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์ ความมุ่งมั่น (อะซีมะฮ์) และการฟื้นฟูศาสนาของอิสลาม ด้วยเหตุนี้ ใจของข้าพเจ้าเองก็เรียกร้องเช่นกัน ส่วนผู้อ่านและผู้ชื่นชมหนังสือ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์" (تاریخ دعوت وعزیمت) ก็ได้เรียกร้องมาเป็นเวลาหลายปีแล้วว่า ภาคนี้ควรได้รับการเรียบเรียงให้เสร็จโดยเร็วที่สุด ยิ่งไปกว่านั้น มิตรสหายผู้มีวิสัยทัศน์และผู้มีรสนิยมทางจิตวิญญาณที่จริงใจหลายท่าน รวมทั้งผู้อาวุโสทั้งหลาย ต่างเรียกร้องและสั่งให้ข้าพเจ้าวางงานเขียนอื่น ๆ ทั้งหมดและหัวข้ออื่น ๆ ไว้ก่อน ให้ความสำคัญกับงานนี้เป็นอันดับแรก และสละเวลาสักระยะหนึ่งเพื่องานนี้โดยเฉพาะ

แต่งานนี้มิได้ง่ายดายอย่างที่คิดกัน เมื่อพิจารณาตามความต้องการของยุคสมัยปัจจุบัน ตามวิธีคิดของคนรุ่นใหม่ และตามมาตรฐานและเกณฑ์สมัยใหม่ของการศึกษาค้นคว้าแล้ว ย่อมไม่เพียงพอที่จะนำสิ่งที่เคยเขียนไว้แล้ว และข้อมูลที่มีอยู่ในหนังสือประวัติศาสตร์และหนังสือชีวประวัติ (ตัซกิเราะฮ์) เก่า ๆ มาคัดเลือกและสรุปย่อแบบธรรมดาแล้วนำเสนอ หากแต่จำเป็นต้องสำรวจอย่างนักประวัติศาสตร์และนักวิพากษ์ ถึงยุคสมัยและบรรยากาศที่ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้ทำงานฟื้นฟูนี้ ทั้งในด้านวิชาการและประวัติศาสตร์ ด้านความคิดและการเมือง ด้านจริยธรรมและสังคม ตลอดจนด้านอะกีดะฮ์และวิชากะลาม ว่าในเวลานั้นมีขบวนการใดบ้างที่กำลังดำเนินอยู่ ในอินเดียและประเทศเพื่อนบ้านมีความกระวนกระวายทางความคิดและทางศาสนาอย่างไร ในแวดวงวิชาการและแวดวงปัญญามีร่องรอยของการกบฏต่ออิสลามและชะรีอะฮ์อิสลามียะฮ์อย่างไร และมีการเตรียมการแผนร้ายอะไรบ้าง การใกล้ครบรอบหนึ่งพันปีแรกในประวัติศาสตร์อิสลามได้จุดประกายความหวังและความทะเยอทะยานเช่นไรในหัวใจของผู้มักใหญ่ใฝ่สูงและนักแสวงโชค และได้ก่อให้เกิดความสงสัยและความคลุมเครือเช่นไรในจิตใจของผู้ที่ลังเลและไม่มั่นคง

ด้านหนึ่งคือปรัชญาและศาสตร์แห่งเหตุผล อีกด้านหนึ่งคือแนวคิดอิชรอก (การรู้แจ้งด้วยการสาดส่องทางจิต) และแนวคิดบาฏินียะฮ์ (การถือความหมายภายใน) สิ่งเหล่านี้ได้ก่อให้เกิดฟิตนะฮ์ร้ายแรงเพียงใด ทั้งในการลดทอนความยิ่งใหญ่และสถานะของการเป็นนบีและการเป็นเราะซูล และในการถือว่าสติปัญญากับการคิดแบบนักปรัชญา หรือการฝึกตน การมุญาฮะดะฮ์ และการข่มนัฟซูนั้น เพียงพอแล้วสำหรับการรู้จักอัลลอฮ์ การเข้าถึงอัลลอฮ์ การได้รับความรอดพ้น และการเลื่อนขั้นสู่ฐานะอันสูงส่ง อีกทั้งอะกีดะฮ์สุดโต่งเรื่อง "วะห์ดะตุลวุญูด" ได้เปิดประตูสู่เสรีภาพไร้ขอบเขตและความไร้พันธะ ยิ่งกว่านั้นยังเปิดประตูสู่ความนอกรีตและการเป็นซินดีก [^1]

ความสำคัญของซุนนะฮ์และชะรีอะฮ์ถูกจำกัดอยู่เพียงในหมู่อุละมาอ์ผู้มั่นคงในความรู้จำนวนน้อยนิด และในตำราอรรถาธิบายหะดีษเท่านั้น ส่วนบิดอะฮ์นั้นได้ครอบงำสังคมทั้งหมดและชีวิตภาคปฏิบัติของมุสลิมอย่างสมบูรณ์ ส่วนใหญ่เป็นไปอย่างเปิดเผย และบางครั้งก็ภายใต้ชื่อและหน้ากากของ "บิดอะฮ์หะซะนะฮ์" (บิดอะฮ์ที่ดี) และไม่มีผู้ใดกล้าเปล่งเสียงคัดค้าน "บิดอะฮ์หะซะนะฮ์" นี้เลย ที่ร้ายแรงยิ่งกว่าทั้งหมดคือ ทิศทางของจักรวรรดิที่ยิ่งใหญ่เป็นอันดับสองของโลกอิสลาม [^2] และสังคมมุสลิมอันกว้างใหญ่ที่อาศัยอยู่ในนั้น ได้ถูกเปลี่ยนไปจากความผูกพันกับศาสนาแห่งหิญาซ การปฏิบัติตามการเป็นนบีของท่านมุฮัมมัด ﷺ และการเป็นตัวแทนแห่งอารยธรรมอิสลาม ไปสู่ปรัชญาอินเดีย ทั้งนี้เนื่องด้วยแนวโน้มส่วนตัวของบุคคลไม่กี่คน ผลประโยชน์ส่วนตน อิทธิพลจากภายนอก และผลประโยชน์ทางการเมืองที่เป็นเพียงภาพลวง

[^1]: ข้อความระหว่างเครื่องหมายอัญประกาศนั้น ผู้เขียนเริ่มเรียบเรียงงานนี้เมื่อวันที่ 24 มีนาคม ค.ศ. 1978 ตามคำกระตุ้นของท่านเมาลวีมุอีนุลลอฮ์ นัดวี ผู้เป็นที่รัก รองผู้อำนวยการนัดวะตุลอุละมาอ์ (ซึ่งร่วมเดินทางในการเดินทางเผยแผ่ "สาส์นแห่งมนุษยธรรม" ในแคว้นปัญจาบตะวันออก) โดยนั่งอยู่ในมัสยิดของคานกอฮ์ซึ่งติดกับสุสานของท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) ผู้เขียนเป็นผู้บอกให้เขียน และสหายร่วมเดินทางและผู้ช่วยของท่าน คือท่านเมาลวีอิสหาก ญะลีส นัดวี ผู้ล่วงลับ บรรณาธิการวารสาร "ตะอ์มีรฮะยาต" (تعمیر حیات) เป็นผู้จดบันทึก ต่อมาข้อความนี้ได้ถูกนำมารวมไว้ในบทนำนี้ หลังจากนั้นกว่าจะเริ่มเขียนตัวหนังสือจริงก็ทิ้งช่วงไปราวหนึ่งปีครึ่ง หนังสือเริ่มเขียนจริงเมื่อวันที่ 9 ซุลหิจญะฮ์ ฮ.ศ. 1399 (31 ตุลาคม ค.ศ. 1979) เนื่องจากการเดินทางไปต่างประเทศสองครั้ง จึงเกิดช่วงหยุดยาวในระหว่างนั้น ระยะเวลาการเรียบเรียงทั้งหมดจึงไม่น่าจะเกิน 2–3 เดือน

[^2]: รองจากจักรวรรดิอุษมานียะฮ์ (ออตโตมัน) แล้ว ในแง่ของพื้นที่ กำลังทหาร ทรัพยากรและความมั่งคั่ง อินเดียคือจักรวรรดิมุสลิมที่ใหญ่ที่สุดบนแผนที่โลกอิสลาม ซึ่งมีอาณาเขตกว้างใหญ่ตั้งแต่เบงกอลตะวันออกไปจนถึงชายแดนด้านตะวันตกของอัฟกานิสถาน

ไปสู่ "อารยธรรมอินเดีย" และ "เอกภาพแห่งศาสนาทั้งหลาย" (วะห์ดัต-เอ-อัดยาน) และในความพยายามและการวางแผนนี้ มีบุคคลบางคนที่ฉลาดหลักแหลมที่สุดและมีความสามารถที่สุดแห่งยุคนั้นเข้าร่วมอยู่ด้วย และมีการเปล่งคำขวัญอย่างกึกก้องว่า "ยุคใหม่ บัญญัติใหม่ สหัสวรรษใหม่ ผู้นำใหม่"

สภาพการณ์เช่นนี้ได้รับความพยายามเปลี่ยนแปลงอย่างไร มีการใช้วิธีการใดเพื่อการนั้น และประสบความสำเร็จได้ถึงเพียงใด แล้วจากมุมสันโดษแห่งหนึ่ง งาน "สร้างคน" และ "หล่อหลอมบุรุษ" ด้วยการขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะฮ์) และการอบรมทางจิตวิญญาณ (ตัรบิยะฮ์) ได้ถูกดำเนินการไปอย่างไร จนผลที่ตามมาคือได้เกิดบรรดาบุรุษผู้ลงมือทำงานขึ้น ซึ่งพวกเขาได้ตั้งมั่นอยู่ในศูนย์กลางต่าง ๆ ของอินเดีย แล้วแผ่ขยายไปยังอัฟกานิสถาน เตอร์กิสถาน ต่อด้วยอิรัก ชาม ตุรกี และฮิญาซ ได้ปฏิบัติภารกิจอันยิ่งใหญ่ในการปลุกความกระตือรือร้นในการรำลึกถึงอัลลอฮ์ ความพยายามเพื่อเชิดชูพระดำรัสของอัลลอฮ์ (อิอ์ลาอ์ กะลิมะติลลาฮ์) การฟื้นฟูซุนนะฮ์ที่ตายไปแล้ว การปกป้องชะรีอะฮ์ และการทำลายล้างบิดอะฮ์ พวกเขาได้ขจัดอิทธิพลของบรรดาผู้เรียกร้องแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูดที่สุดโต่ง และนักตะเซาวุฟที่มีวิถีปล่อยเสรี โดยสรุปแล้ว พวกเขาได้เป่าแตรแห่งการแสวงหาพระผู้เป็นเจ้าและการเคารพชะรีอะฮ์ขึ้น และได้ดำเนินงานนี้ต่อเนื่องเป็นเวลาอย่างน้อยสามศตวรรษด้วยพลัง ความมุ่งมั่น ความทุ่มเท และความขะมักเขม้นเช่นนั้น จนกระทั่งในทุกหนแห่งของโลกอิสลามจะเห็นแต่พวกเขาเท่านั้น และสามศตวรรษนี้สมควรได้รับการขนานนามว่าเป็นศตวรรษแห่งการนำทางด้านจิตวิญญาณและวิชาการของพวกเขา เมื่อได้เห็นอิทธิพลอันแผ่ไพศาลนี้ มนุษย์ผู้ยึดถือความจริงย่อมถูกบังคับให้ต้องกล่าวว่า

«บุรุษผู้ตื่นรู้เพียงคนเดียว ได้พลิกโลกทั้งใบให้เปลี่ยนไป»

ในเรื่องนี้ยังมีอีกสองประเด็นที่ควรคำนึงถึง ประการแรก ในการบรรยายภาพยุคสมัยของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) และการนำเสนอภาพของยุคอักบัร ไม่ควรพึ่งพิงเพียงหนังสือ "มุนตะค็อบ อัตตะวารีค" (منتخب التواریخ) ของมุลลา อับดุลกอดิร บะดาโยนี และแหล่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์ที่มีอารมณ์ทางศาสนาเฉพาะ หรือยึดถือทัศนะเฉพาะอย่างใดอย่างหนึ่ง และมักนำเสนอภาพของยุคอักบัรให้มืดมนยิ่งกว่าความมืดมน ในเรื่องนี้

ข้อมูลควรได้มาจากบรรดานักประพันธ์ที่เป็นกลาง หรือจากงานเขียนและคำบอกเล่าของบรรดานักเขียนแห่งราชสำนักอักบัร ผู้ซึ่งมิใช่เพียงไม่เป็นปฏิปักษ์ต่ออักบัรเท่านั้น หากแต่ยังเป็นทนายและผู้ประกาศของเขา เป็นผู้แทนความคิดและเป้าหมายของเขา และเป็นผู้ยอมรับและยกย่องระบอบการปกครองของเขาตลอดจนความสามารถพิเศษที่พระเจ้าประทานแก่เขา ในทำนองเดียวกัน ควรมีการพิจารณาตรวจสอบเชิงประวัติศาสตร์และเชิงวิพากษ์อย่างครบถ้วนต่อความเปลี่ยนแปลงทั้งหลายที่เริ่มต้นขึ้นในยุคของญะฮานกีร์ และไปสำเร็จบริบูรณ์ในรัชสมัยของอาลัมกีร์ ในเรื่องนี้ แทนที่จะอาศัยคำบอกเล่าของบรรดานักประพันธ์จากตระกูลมุญัดดิดียะฮ์ และคำยืนยันของนักประวัติศาสตร์ผู้มีความศรัทธาเลื่อมใส ก็ควรนำข้อมูลมาจากหนังสือของนักประวัติศาสตร์อินเดียที่เป็นกลาง และนำเสนอหลักฐานยืนยันข้ออ้างนี้ภายใต้แสงสว่างของข้อมูลเหล่านั้น

นอกจากนี้ ยังมีความจำเป็นที่จะต้องคำนึงถึงหนังสือต่าง ๆ ที่ได้ถูกเขียนขึ้นเกี่ยวกับท่านมุญัดดิดและยุคสมัยของท่าน ทั้งในภาษาอูรดูและภาษาอังกฤษ ทั้งในอินเดียและนอกอินเดีย ในช่วงหนึ่งในสี่ศตวรรษที่ผ่านมานี้ ซึ่งในหนังสือเหล่านั้นสิ่งที่เป็นที่รู้จักและยอมรับกันอย่างกว้างขวางจำนวนมากได้ถูกท้าทาย มีการตั้งคำถามใหม่ ๆ และมีความพยายามนำเสนอภาพใหม่โดยสิ้นเชิง ด้วยอาศัยเหตุการณ์และข้อมูล หรือข้อสรุปที่ผู้เขียนเหล่านั้นสกัดออกมาเอง (ซึ่งแตกต่างอย่างมากจากภาพอันรุ่งโรจน์และเจิดจรัสที่ได้ถูกนำเสนอมาจนถึงบัดนี้) และแม้จะมิได้หักล้างข้ออ้างแต่ละข้อของพวกเขาโดยระบุชื่อ แต่ชีวประวัติฉบับใหม่ของท่านมุญัดดิด ผลงานอันยิ่งใหญ่ของท่าน และการพิจารณาตรวจสอบยุคสมัยของท่านนี้ ก็จะเป็นคำตอบต่อหนังสือเหล่านั้น และเป็นการหักล้างข้ออ้างและข้อวิจารณ์เหล่านั้นไปโดยปริยาย

ด้วยภาระงานอันล้นมือ การเดินทางบ่อยครั้งทั้งภายในและต่างประเทศ ความอ่อนแอของสุขภาพ และการขาดแคลนผู้ช่วยเหลือ[^1]

[^1]: ณ โอกาสนี้ คงเป็นการไม่รู้คุณหากมิได้กล่าวขอบคุณมิตรผู้เป็นที่รัก เมาละวี ชัมส์ ตับรีซ ข่าน (สมาชิกแห่งสภาการค้นคว้าวิจัยและการเผยแผ่อิสลาม) ผู้ซึ่งได้ให้ความช่วยเหลืออันมีค่ายิ่งแก่ผู้เขียน ในการจัดหาข้อมูลจากหนังสือภาษาเปอร์เซียเก่าแก่บางเล่ม และในการแปลข้อความภาษาเปอร์เซียที่ยาก ๆ นอกจากนี้ ศิษย์ผู้เป็นที่รัก นาศิรุลอิสลาม นัดวี ก็สมควรได้รับคำขอบคุณเช่นกัน เนื่องจากได้รับความช่วยเหลือเชิงปฏิบัติจากเขาในการร่างต้นฉบับและการค้นคว้าจากแหล่งอ้างอิง

...ได้มีความพยายามที่จะให้ส่วนนี้ของ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์" (تاریخ دعوت و عزیمت) ซึ่งครอบคลุมชีวประวัติของท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) ตลอดจนคุณูปการและผลงานอันยิ่งใหญ่ของท่าน ได้ปรากฏสู่สายตาสาธารณชนโดยเร็ว พร้อมด้วยข้อมูลใหม่บางประการและเนื้อหาซึ่งยังไม่เคยมีผู้ใดนำมาใช้มาก่อน รวมทั้งข้อสรุปบางประการที่สำคัญและควรค่าแก่การพินิจพิเคราะห์ ตลอดจนการเชิญชวนสู่การใคร่ครวญและการลงมือปฏิบัติ บางทีเราอาจได้รับความช่วยเหลือบ้างจากงานชิ้นนี้ในการปฏิบัติหน้าที่ตามข้อเรียกร้องของยุคสมัยนี้ และในการต้อนรับศตวรรษที่สิบห้าที่กำลังจะมาถึง (ซึ่งได้มีการต้อนรับกันไปแล้วในหลายภูมิภาคของโลกอิสลาม)

تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ ﴿٨٨﴾

«และความสำเร็จของฉันนั้นมิได้มีขึ้นนอกจากด้วยอัลลอฮ์ แด่พระองค์เท่านั้นที่ฉันมอบหมาย และยังพระองค์เท่านั้นที่ฉันกลับคืน» (ซูเราะฮ์ฮูด 11:88)

ท้ายนี้ จำเป็นต้องกล่าวยอมรับและแสดงความขอบคุณด้วยว่า เกี่ยวกับสายตระกูลต่าง ๆ ของวงศ์มุญัดดิดีและบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งสายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์นั้น ผู้เขียนได้รับข้อมูลอันล้ำค่าจากท่านผู้เป็นที่เคารพยิ่ง เมาลานา อะบุลหะซัน ซัยด์ ฟารูกี มุญัดดิดี (บุตรผู้ทรงเกียรติของท่านชาห์ อะบุลค็อยร์ มุญัดดิดี (ร.ฮ.)) ซึ่งข้อมูลเหล่านั้นหากจะหามาจากแหล่งอื่นก็ดูเหมือนจะยากยิ่งนัก นอกจากนี้ ท่านนักวิชาการผู้ทรงเกียรติ ศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซอมี ก็สมควรได้รับความขอบคุณจากผู้เขียนเช่นกัน ที่ผู้เขียนได้รับต้นฉบับลายมือที่จำเป็นบางเล่มและเนื้อหาอันเป็นประโยชน์จากคลังหนังสือส่วนตัวของท่าน และท่านได้อนุญาตให้ใช้ประโยชน์จากสิ่งเหล่านั้นด้วยความเอื้อเฟื้ออย่างยิ่ง ผู้เขียนยังขอขอบคุณสำหรับความช่วยเหลือทางวิชาการของ ดร.นะซีร อะห์มัด (มหาวิทยาลัยมุสลิม อะลีครห์) อีกด้วย

อะบุลหะซัน อะลี นัดวี

ดาอิเราะฮ์ชาห์อิลมุลลอฮ์ (ร.ฮ.) รออ์บะเรลี

26 ญุมาดัลอูลา ฮ.ศ. 1400 13 เมษายน ค.ศ. 1980

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ

«ด้วยพระนามของอัลลอฮ์ ผู้ทรงกรุณาปรานี ผู้ทรงเมตตาเสมอ»

บทที่หนึ่ง

โลกอิสลามในศตวรรษที่สิบ

ความสำคัญของการศึกษาประวัติศาสตร์ศตวรรษที่สิบ (ฮิจเราะฮ์)

ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) ถือกำเนิดในเดือนเชาวาล ปี ฮ.ศ. 971 และถึงแก่กรรมในเดือนเศาะฟัร ปี ฮ.ศ. 1034 ดังนั้น ยุคสมัยของท่านจึงครอบคลุมยี่สิบเก้าปีสุดท้ายของศตวรรษที่สิบ และประมาณสามสิบสี่ปีของศตวรรษที่สิบเอ็ด นักประวัติศาสตร์แห่งยุคสมัยของท่านและผู้เขียนชีวประวัติของท่านจึงควรให้ความสำคัญโดยหลักแก่ช่วงเวลาหกสิบสามปีนี้ ซึ่งเกี่ยวข้องกับช่วงหนึ่งในสามตอนท้ายและตอนต้นของสองศตวรรษนี้ในปฏิทินฮิจเราะฮ์

แต่ในความเป็นจริง การถือกำเนิดของบุคคลใดก็ตาม ไม่ว่าเขาจะเป็นบุคคลผู้ยิ่งใหญ่เพียงใด ก็มิได้เป็นจุดเริ่มต้นของยุคใหม่ที่ผุดขึ้นจากความว่างเปล่าสู่การมีอยู่อย่างฉับพลัน และไม่ได้รับอิทธิพลจากเหตุการณ์และอุบัติการณ์ ปัจจัยทางประวัติศาสตร์ ภูมิหลังทางการเมือง ศีลธรรม และวิชาการ ตลอดจนอาณาจักรและอำนาจต่าง ๆ ที่ดำเนินอยู่ก่อนการถือกำเนิดของเขา และส่งผลต่อสภาพแวดล้อมและสังคม ด้วยเหตุนี้ ในการเรียบเรียงชีวประวัติของท่านมุญัดดิด และการบันทึกผลงานด้านการปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่าน เพื่อเข้าใจลักษณะของยุคสมัยของท่าน ตลอดจนความยากลำบากในงานของท่านและ […]

...ความง่ายดายเหล่านั้นอย่างถูกต้อง และเพื่อเปรียบเทียบกัน จำเป็นต้องทบทวนสภาพของโลกอิสลามในยุคนั้นในเชิงประวัติศาสตร์ ทั้งด้านการเมือง ศาสนา วิชาการ และจริยธรรม ซึ่งเป็นยุคที่ท่านต้องเผชิญตั้งแต่วัยเยาว์จนเติบใหญ่ และเป็นยุคที่ท่านจะต้องสร้างผลงานการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) และการปฏิรูป (อิศลาห์) อันพลิกผันและสร้างยุคสมัยใหม่ ซึ่งด้วยเหตุนี้เองท่านจึงได้รับการขนานนามอย่างสมควรว่า "มุญัดดิด อัลฟิษานี" (ผู้ฟื้นฟูแห่งสหัสวรรษที่สอง)

ในการทบทวนนี้ เราจะต้องคำนึงถึงข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ประการหนึ่งด้วย นั่นคือ ยุคสมัยหนึ่ง ตลอดจนโลกและสังคมมนุษย์ในยุคนั้น เปรียบเสมือนแม่น้ำที่ไหลอยู่ ซึ่งแต่ละระลอกคลื่นย่อมเชื่อมโยงและต่อเนื่องกับระลอกคลื่นอื่น ๆ ดังนั้น ไม่ว่าประเทศใดจะดำเนินชีวิตอย่างตัดขาดและโดดเดี่ยวจากส่วนอื่น ๆ ของโลกเพียงใดก็ตาม ประเทศนั้นก็ไม่อาจปลอดพ้นและไม่เกี่ยวข้องใด ๆ เลยกับเหตุการณ์สำคัญ การปฏิวัติ การปะทะกันระหว่างมหาอำนาจ และขบวนการอันทรงพลังที่เกิดขึ้นในโลกรอบข้างได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อเหตุการณ์และการปฏิวัติเหล่านั้นเกิดขึ้นในประเทศเพื่อนบ้านที่มีเชื้อชาติเดียวกัน แนวทางเดียวกัน และอะกีดะฮ์เดียวกัน ด้วยเหตุนี้ ในการทบทวนทางประวัติศาสตร์ครั้งนี้ การจำกัดขอบเขตไว้เพียงภายในอินเดีย (ฮินดูสถาน) จึงไม่ถูกต้อง เราจะต้องมองไปยังโลกอิสลามทั้งหมดในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจญ์เราะฮ์ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งประเทศมุสลิมที่อยู่รายรอบ ซึ่งแม้อินเดียจะไม่มีความสัมพันธ์ทางการเมืองกับประเทศเหล่านั้น แต่ก็มีความสัมพันธ์ทางศาสนา วัฒนธรรม และวิชาการ และกระแสลมทั้งร้อนและเย็นที่พัดอยู่ ณ ที่นั้น ก็ได้พัดมาถึงอินเดียด้วย แม้จะอยู่ห่างไกลกันก็ตาม

สภาพทางการเมือง

ในช่วงต้นศตวรรษที่สิบ หลังจากเวลาอันยาวนาน (น่าจะนับตั้งแต่สมัยสุลต่านเศาะลาหุดดีน อัลอัยยูบี

เสียชีวิต ฮ.ศ. 589) ส่วนกลางของโลกอิสลาม (ตะวันออกกลาง) ได้รับความมั่นคงทางการเมือง และบรรดาประเทศอาหรับในเอเชียตะวันตกได้รวมตัวกันอยู่ใต้ธงผืนหนึ่ง ซึ่งผู้ชูธงนั้นเรียกตนเองว่าเป็นผู้ปกป้องอิสลาม ผู้รับใช้สองนครอันศักดิ์สิทธิ์ (ค็อดิมุลหะเราะมัยนิชชะรีฟัยน์) และผู้พิทักษ์ชาวมุสลิม และพวกเขาเหล่านั้น (แม้จะด้วยเหตุผลทางผลประโยชน์การเมืองของตนก็ตาม) ได้ฟื้นฟูระบอบเคาะลีฟะฮ์ขึ้นมาอีกครั้ง ซึ่งภายหลังการชะฮีดของเคาะลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์องค์สุดท้าย คืออัลมุสตะอ์ศิม บิลลาฮ์ ด้วยน้ำมือของพวกตาตาร์ (ฮ.ศ. 656) ก็ได้กลายสภาพไปเป็นเหมือน "พระสันตะปาปาของชาวคริสต์" ในอียิปต์ หรือไม่ก็สุลต่านสะลีมที่ 1 ผู้ก่อตั้งระบอบเคาะลีฟะฮ์อุษมานียะฮ์ (ฮ.ศ. 918–926) ได้พิชิตชามในปี ฮ.ศ. 922 และอียิปต์ในปี ฮ.ศ. 923 ซึ่งอยู่ภายใต้การปกครองของบรรดาสุลต่านมัมลูกมาเป็นเวลาสองร้อยห้าสิบปี ในขณะที่สะลีมบุกโจมตีนั้น ผู้ปกครองของอียิปต์คือก็อนศูฮ์ อัลเฆารี ในปี ฮ.ศ. 923 นั้นเอง สุลต่านสะลีมได้ประกาศตนเป็นเคาะลีฟะฮ์ และหลังจากนั้นก็ประกาศการเป็นผู้ดูแลและรับใช้สองนครอันศักดิ์สิทธิ์ คาบสมุทรอาหรับ

จากนั้นบรรดาประเทศมุสลิมและอาหรับในแอฟริกาเหนือ (ยกเว้นมอรอกโก) ก็ค่อย ๆ ตกอยู่ภายใต้การปกครองของสุลต่านสะลีม แล้วต่อมาก็อยู่ใต้การปกครองของผู้สืบทอดของท่าน คือสุลัยมานผู้ยิ่งใหญ่ อัลกอนูนี (ฮ.ศ. 926–974) (ซึ่งนักเขียนชาวตะวันตกเรียกขานด้วยสมญานามว่า "สุลัยมานผู้เกรียงไกร") ยุคการปกครองของสุลัยมานผู้ยิ่งใหญ่ (ซึ่งท่านมุญัดดิดได้ถือกำเนิดขึ้นก่อนการสิ้นพระชนม์ของพระองค์สามปี) เป็นยุคที่จักรวรรดิอุษมานียะฮ์รุ่งเรืองถึงขีดสุด ด้านหนึ่งในยุโรป ธงแห่งชัยชนะและความรุ่งเรืองของจักรวรรดิได้ปักอยู่ในออสเตรียและฮังการี อีกด้านหนึ่งกองทัพของจักรวรรดิก็กำลังรุกเข้าโจมตีอิหร่านอย่างผู้พิชิต อิรัก (อาหรับ) พร้อมกับอียิปต์และชามก็ได้รวมเข้าอยู่ในอาณาจักรอันกว้างใหญ่ของจักรวรรดิด้วย ในเวลานั้นพระองค์เป็นผู้ปกครองอาณาจักร (จักรวรรดิ) ที่ใหญ่ที่สุดในโลก ในสมัยของมุรอดที่ 3 (ฮ.ศ. 982–1004) เกาะไซปรัส แคว้นตูนิส แคว้นที่อุดมสมบูรณ์บางแห่งของจักรวรรดิอิหร่าน และเยเมน ได้รวมอยู่ในรัฐอุษมานียะฮ์ และในสมัยของพระองค์นี้เองในปี ฮ.ศ. 984 การก่อสร้างมัสยิดอัลหะรอมในมักกะฮ์ก็ได้เสร็จสมบูรณ์ นี่คือช่วงเวลาที่ท่านมุญัดดิดเริ่มมีความรู้สึกนึกคิด

ในยุคสมัยนั้น ท่านย่อมต้องรู้ถึงเหตุการณ์สำคัญเหล่านี้อย่างแน่นอน มุสลิมในยุคนั้น (แม้จะเป็นชาวฮินดูสถานก็ตาม) ย่อมต้องชื่นชมยินดีกับชัยชนะและความกว้างใหญ่ไพศาลของจักรวรรดิของชาวเติร์กอุษมานียะฮ์ (ซึ่งเป็นชาวซุนนีมัซฮับหะนะฟีที่เคร่งครัด)

ในช่วงต้นศตวรรษเดียวกันนี้เอง (ฮ.ศ. 905) ราชวงศ์ศะฟะวีได้ถือกำเนิดขึ้นในอิหร่านและคุรอซาน ผู้ก่อตั้งราชอาณาจักรนี้คือชาห์อิสมาอีล ศะฟะวี (ฮ.ศ. 905–930) ราชวงศ์นี้ค่อย ๆ สถาปนาอำนาจอันมั่นคงของตนเหนือดินแดนทั้งหมดนี้ นี่คือราชอาณาจักรที่ดำรงอยู่คู่ขนานกับจักรวรรดิอุษมานียะฮ์ ซึ่งได้ประกาศให้มัซฮับอิษนาอะชะรีญะอ์ฟะรีเป็นศาสนาประจำรัฐ เพื่อเป็นปฏิปักษ์กับจักรวรรดิอุษมานียะฮ์ โดยอาศัยอำนาจและทรัพยากรของรัฐอย่างเต็มที่ ราชวงศ์นี้ได้รับภาระในการเผยแผ่และส่งเสริมมัซฮับนี้ทั่วทั้งอิหร่าน และประสบความสำเร็จอย่างน่าทึ่ง ด้วยวิธีนี้ รัฐบาลนี้ได้สร้างกำแพงมนุษย์ขึ้นตามพรมแดนของตนบนพื้นฐานของความแตกต่างทางศาสนา และรอดพ้นจากการถูกกลืนเข้าไปในจักรวรรดิอันกว้างใหญ่ของชาวอุษมานียะฮ์และของผู้ที่ร่วมมัซฮับเดียวกับพวกเขา (ซุนนีหะนะฟี) ซึ่งแผ่ขยายตั้งแต่กุสฏอนฏีนิยะฮ์ไปจนถึงลาฮอร์และดิลลี อาณาเขตการปกครองของราชวงศ์นี้แผ่จากบัฆดาดไปจนถึงเฮรัต

ผู้ปกครองที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของราชวงศ์นี้คือชาห์อับบาส (ฮ.ศ. 995–1037) ซึ่งในประวัติศาสตร์ได้รับสมญานามว่า "ชาห์อับบาสมหาราช" และด้วยผลงานด้านการก่อสร้างของพระองค์ อาจเรียกพระองค์ได้ว่าเป็น "ชาห์ญะฮานแห่งราชวงศ์นี้" พระองค์ทรงมีชีวิตร่วมสมัยกับท่านมุญัดดิด รัฐบาลศะฟะวีรุ่งเรืองถึงขีดสุดในสมัยของชาห์อับบาสที่หนึ่ง พระองค์ทรงทำสงครามกับชาวเติร์กและยึดนะญัฟและกัรบะลาอ์ไว้ได้ พระองค์ทรงร่วมสมัยกับอักบัรและญะฮางีร์ หลังจากชาห์อับบาส ราชวงศ์นี้ก็เริ่มเสื่อมถอยลง

ดินแดนสำคัญแห่งที่สองทางตะวันออกของโลกอิสลามคือเติร์กสถาน ซึ่งเป็นศูนย์กลางของอารยธรรมอิสลามและวิชาการแขนงต่าง ๆ ของอิสลามมาเป็นเวลาหลายศตวรรษ ในวรรณกรรมเก่าแก่ดินแดนนี้ถูกกล่าวถึงในชื่อ "มาวะรออันนะฮ์ร์" และเป็นดินแดนที่มีส่วนร่วมมากที่สุด (รองจากอิรัก) ในการรวบรวมและเรียบเรียงฟิกฮ์ฮะนะฟี ตำราจำนวนมากที่ยังคงมีชีวิตอยู่และเป็นอมตะของดินแดนนี้ ซึ่งยังคงอยู่ในหลักสูตรการศึกษาของฮินดูสถานจนถึงทุกวันนี้ ก็ได้รับการประพันธ์ขึ้นที่นั่น[^1] นอกจากนี้ ตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ (ซึ่งท่านมุญัดดิดและบรรดาชัยค์ของท่านสังกัดอยู่) ก็ถือกำเนิด เจริญเติบโต และแผ่ขยายจากที่นั่นไปทั่วโลก ดินแดนอันอุดมสมบูรณ์และให้กำเนิดบุคคลสำคัญมากมายแห่งนี้ตกอยู่ภายใต้การครอบครองและอำนาจของราชวงศ์ชัยบานีแห่งชาวอุซเบกตั้งแต่ต้นศตวรรษที่สิบ (ฮ.ศ. 905) และนอกจากช่วงเวลาสั้น ๆ ในปี ฮ.ศ. 916 (ซึ่งบาบูรได้บุกโจมตีมาวะรออันนะฮ์ร์ด้วยความช่วยเหลือของพวกศ่อฟะวี และได้ยึดครองซะมัรก็อนด์ เมืองหลวงในขณะนั้น) ดินแดนนี้ก็อยู่ใต้การปกครองของพวกเขาจนถึงกลางศตวรรษที่สิบแปดแห่งคริสต์ศักราช (จนถึงการปฏิวัติรัสเซีย) ในศตวรรษที่สิบ ผู้ปกครองสองพระองค์ของราชวงศ์ชัยบานี คืออุบัยดุลลอฮ์ บิน มุฮัมมัด (ฮ.ศ. 918–946) และอุบัยดุลลอฮ์ บิน อิสกันดัร (ฮ.ศ. 964–1006) มีเมืองหลวงอยู่ที่บุคอรอ ด้วยเหตุนี้บุคอรอจึงกลับมาเป็นศูนย์กลางของชีวิตทางความคิดและการเมืองอีกครั้งหนึ่ง

ประเทศเพื่อนบ้านที่อยู่ใกล้ชิดฮินดูสถานที่สุด ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันตก คืออัฟกานิสถาน ในช่วงต้นศตวรรษที่สิบ ประเทศนี้ตกเป็นเป้าการรุกรานของชาวอุซเบกแห่งเติร์กสถานและพวกศ่อฟะวีแห่งอิหร่าน และในระหว่างนั้นก็ถูกบรรดาผู้ทะเยอทะยานในท้องถิ่นเข้ารุกรานด้วย กาบูลและกันดะฮาร์บางครั้งก็ตกอยู่ในมือของพวกมุฆัล บางครั้งก็ตกอยู่ในมือของชาวอิหร่าน ส่วนเฮรัตนั้น เนื่องจากตั้งอยู่บนพรมแดนอิหร่าน จึงอยู่ภายใต้อิทธิพลของจักรวรรดิศ่อฟะวีเป็นส่วนใหญ่ ในปี ฮ.ศ. 928 บาบูรได้พิชิตกันดะฮาร์ ต่อมาเมื่อเขา…

[^1]: เช่น ชัรห์ อัลวิกอยะฮ์ (شرح وقایہ) และอัลฮิดายะฮ์ (ہدایہ)

ได้วางรากฐานจักรวรรดิตีมูรีในฮินดูสถาน ก็ได้ทำให้ฮินดูสถานเป็นที่มั่นของตน ซึ่งจากที่นั่นเขาปกครองไปจนถึงกาบูล บะดัคชาน และกันดาฮาร์ ในเวลานั้นอัฟกานิสถานได้เข้าสู่ยุคที่ค่อนข้างเป็นระเบียบและสงบสุขภายใต้อิทธิพลของสองจักรวรรดิใหญ่ คือฮินดูสถานและอีหร่าน อัฟกานิสถานถูกแบ่งระหว่างสองจักรวรรดินี้ในลักษณะที่ว่า แคว้นเฮรัตและซีสตานยังคงอยู่กับอีหร่าน (แม้ว่าจะถูกพวกอุซเบกโจมตีเป็นครั้งคราวก็ตาม) กาบูลยังคงเป็นส่วนหนึ่งของจักรวรรดิโมกุล ส่วนกันดาฮาร์นั้นบางครั้งโมกุลและบางครั้งอีหร่านเป็นผู้ครอบครอง ทางตอนเหนือของแถบเทือกเขา สุไลมาน มีรซา ลูกพี่ลูกน้องของบาบัร (ผู้ซึ่งบาบัรแต่งตั้งให้เป็นผู้ปกครองบะดัคชาน) ได้สถาปนาราชวงศ์ที่กึ่งอิสระขึ้น ส่วนดินแดนที่เหลือของประเทศยังคงอยู่ใต้การปกครองของพวกชัยบานี ในปี ฮ.ศ. 965 ชาห์ฏอฮ์มาสบ์แห่งอีหร่านได้ยึดกันดาฮาร์ และเมืองนี้อยู่ในการครอบครองของชาวอีหร่านจนถึงปี ฮ.ศ. 1003 ในปี ฮ.ศ. 1003 เจ้าชายมุซัฟฟัร หุเซน ได้มอบเมืองนี้ให้แก่อักบัร นับแต่นั้นมาประเทศอัฟกานิสถานก็เป็นแคว้นหนึ่งของจักรวรรดิโมกุลแห่งฮินดูสถาน และสภาพเช่นนี้ดำรงอยู่จนถึงกลางศตวรรษที่สิบสอง จนกระทั่งในปี ฮ.ศ. 1151 การปกครองสองร้อยสี่สิบปีของราชวงศ์บาบัรเหนืออัฟกานิสถานก็สิ้นสุดลงด้วยน้ำมือของนาดิร ชาห์ อัฟชาร์

เมื่อศตวรรษที่สิบเริ่มต้นขึ้น ในฮินดูสถานเป็นการปกครองของราชวงศ์โลดี ผู้ปกครองคนสุดท้ายของราชวงศ์นี้คืออิบรอฮีม โลดี ถูกสังหารในปี ฮ.ศ. 932 ด้วยน้ำมือของผู้สถาปนาจักรวรรดิโมกุล ซะฮีรุดดีน มุหัมมัด บาบัร กูรกานี (ฮ.ศ. 888–939) และรากฐานของจักรวรรดิโมกุลก็ได้ถูกวางขึ้น ซึ่งเป็นจักรวรรดิที่มั่นคงที่สุด กว้างใหญ่ที่สุด มีระเบียบที่สุด และยืนยาวที่สุดในบรรดาอาณาจักรมุสลิมของฮินดูสถาน ราชวงศ์โลดีนั้น ด้วยเชื้อสายและขนบประเพณีแบบอัฟกันของตน เป็นผู้ภักดีต่ออิสลาม ยึดมั่นในมัซฮับหะนะฟี และไม่รู้จักแนวคิดนิยมการเปลี่ยนแปลงสมัยใหม่และการเมืองแบบไม่ยึดศาสนา (เซคิวลาร์) ผู้ที่เคร่งศาสนาที่สุดของราชวงศ์นี้

...ผู้อุปถัมภ์วิชาความรู้ ผู้เห็นคุณค่าและให้การอุปถัมภ์แก่อุละมาอ์ คือสุลต่านสิกันดัร โลดี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 923) ในศตวรรษเดียวกันนี้เอง ห้าปีอันเปี่ยมด้วยโชค (ฮ.ศ. 946–952) ได้ผ่านไปภายใต้การปกครองของเชอร์ชาห์ ซูรี ในประวัติศาสตร์อิสลามของอินเดียก่อนหน้านั้น ไม่เคยมีกษัตริย์มุสลิมผู้ปกครองที่เป็นผู้มีความรู้และเคร่งครัดในศาสนาคนใดเลย ที่มีความสามารถในการจัดระเบียบและวางกฎเกณฑ์ และได้รับความสำเร็จ (เตาฟีก) ในงานด้านสวัสดิการสาธารณะมากไปกว่าท่าน

นับแต่การสิ้นชีวิตของเชอร์ชาห์จนถึงการขึ้นครองบัลลังก์ของอักบัร อินเดียไม่ได้รับความมั่นคงทางการเมืองและการบริหาร รัฐบาลไม่มีเสถียรภาพ และชาวเมืองก็ไม่ได้รับความผาสุก ผู้สืบทอดของเชอร์ชาห์ ซูรี คือสะลีมชาห์ ไม่มีความคล้ายคลึงใด ๆ กับบิดาผู้เป็นอัจฉริยะ (GENIUS) ของเขาเลย ส่วนผู้สืบทอดของบาบัร คือนะศีรุดดีน หุมายูน (ฮ.ศ. 937–963) ก็ไม่สามารถปกครองอินเดียได้อย่างสงบ และต้องระหกระเหินและเผชิญความยุ่งยากจากการรุกรานอย่างผู้พิชิตของเชอร์ชาห์และความไม่ซื่อสัตย์ของบรรดาพี่น้องของตน และตราบใดที่เขายังไม่ได้กลับมาพร้อมความช่วยเหลือจากกษัตริย์แห่งอิหร่าน คือชาห์ฏะห์มาสป์ ศะฟะวี เขาก็ไม่ได้รับความมั่นคง

ในปี ฮ.ศ. 963 อักบัรได้ขึ้นครองบัลลังก์ และปกครองด้วยความยิ่งใหญ่อลังการตลอดครึ่งศตวรรษเต็ม

ในสมัยของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) นั่นเอง ขณะที่ท่านมีอายุได้ 43 ปี นูรุดดีน ญะฮานกีร์ได้ขึ้นครองบัลลังก์ และท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ก็ได้เสียชีวิตลงในรัชสมัยของเขา นอกจากรัฐสุลต่านส่วนกลางนี้ซึ่งมีเมืองหลวงอยู่ที่ดิลลีแล้ว ยังมีรัฐบาลท้องถิ่นตั้งอยู่ในคุชราต พีชาปูร์ โกลกุนดา และอะห์มัดนะการ์ ซึ่งปกครองตนเองอย่างเป็นอิสระ ในจำนวนนั้น สามรัฐหลังที่กล่าวถึงนับถือมัซฮับชีอะฮ์

สภาพทางศาสนาและจิตวิญญาณ

ในเวลานั้น ศาสนายังคงมีอิทธิพลอย่างมั่นคงเหนือความคิดจิตใจของโลกอิสลามทั้งมวล โดยทั่วไปแล้วสามัญชน (แม้จะมีความอ่อนแอทางด้านวิชาความรู้และจริยธรรมอยู่บ้าง) ก็เป็นมุสลิมที่มีอะกีดะฮ์มั่นคง รักศาสนา และรักอิสลาม ในหมู่พวกเขามีความหวงแหนในศาสนาและความกระตือรือร้นเพื่ออิสลามเป็นพิเศษ แม้ว่าพวกเขาจะกระทำบิดอะฮ์และการกระทำที่ขัดต่ออิสลามอยู่ไม่น้อย แต่โดยทั่วไปแล้วพวกเขารังเกียจและเกลียดชังการปฏิเสธศรัทธาและความเป็นนอกรีต

เนื่องด้วยรสนิยมและอุปนิสัยทางศาสนาโดยทั่วไปของพวกเขานี้เอง บรรดาสุลต่านแห่งอิสลาม (ผู้ซึ่งไม่หวั่นเกรงต่อกำลังของศัตรูไม่ว่าจะยิ่งใหญ่เพียงใด และกองทัพของพวกเขาได้ทำให้แม้แต่ยุโรปก็ยังสั่นสะท้าน) ก็ยังจำต้องแสดงออกและประกาศถึงการให้เกียรติต่อสัญลักษณ์ของอิสลาม ตลอดจนการพิทักษ์และสนับสนุนศาสนา และความยิ่งใหญ่และความรักต่อพวกเขาจะยังไม่อาจประทับลงในหัวใจของประชาชนได้ จนกว่าพวกเขาจะเผยด้านศาสนาของตนนี้ให้ประจักษ์ ในรัชสมัยของสุลต่านสะลีมที่ 1 ความมั่นคงยังไม่เกิดขึ้น จนกระทั่งพระองค์ทรงรับตำแหน่ง "เคาะลีฟะฮ์แห่งมุสลิมีน" และ "ผู้รับใช้สองนครอันศักดิ์สิทธิ์" (ค็อดิมุลหะเราะมัยนิชชะรีฟัยน์) พระองค์ได้แสดงความนอบน้อมและความศรัทธาต่อสถานที่ศักดิ์สิทธิ์อย่างเปิดเผยในระหว่างที่ประทับอยู่ ณ ดิมัชก์ ในเดือนซุลหิจญะฮ์ ฮ.ศ. 923 สะลีมได้ส่งกองคาราวานผู้ประกอบพิธีหัจญ์ออกเดินทางจากดิมัชก์ และพร้อมกับกองคาราวานนั้น เป็นครั้งแรกที่ผ้าคลุมกะอ์บะฮ์ได้ถูกส่งไปเป็นของกำนัลจากสุลต่านตุรกี นับแต่นั้นมา…… บรรดาสุลต่านตุรกีก็เริ่มใช้สมญานาม "ผู้รับใช้สองนครอันศักดิ์สิทธิ์" ซึ่งทำให้พวกเขาได้รับเกียรติอันยิ่งใหญ่ในโลกอิสลาม ในชีวิตของสุลัยมานผู้ยิ่งใหญ่ (สุลัยมาน อัล-อะอ์ซ็อม) นั้น ความถ่อมตนและความนอบน้อม……

และมีตัวอย่างมากมายที่แสดงถึงความรู้สึกทางศาสนาอันลึกซึ้งของเขา เขาได้คัดลอกอัลกุรอานด้วยลายมือของตนเองถึงแปดเล่ม ซึ่งยังคงเก็บรักษาอยู่ที่สุลัยมานียะฮ์ จากบทเฆาะซัลและบทกวีต่าง ๆ ในดีวานของเขา ปรากฏให้เห็นว่าเขาเป็นมุสลิมผู้มีอะกีดะฮ์อันมั่นคง เขาได้บูรณะกะอ์บะฮ์ขึ้นใหม่ทั้งหมดตามฟัตวาของมุฟตีอบุสสุอูด (เสียชีวิต ฮ.ศ. 952) (ผู้แต่งตัฟซีรอบุสสุอูด) และได้สร้างคลองน้ำที่ก่อด้วยวัสดุอันแข็งแรงในมักกะฮ์อัลมุกัรร่อมะฮ์ ส่วนสุลฏอนมุรอดได้สร้างอาคารกะอ์บะฮ์จนแล้วเสร็จในปี ฮ.ศ. 984 (ซึ่งยังคงตั้งอยู่ในสภาพนั้นจนถึงปัจจุบัน) ทั้งหมดนี้คือผลงานของบรรดาสุลฏอนแห่งราชวงศ์อาลิอุษมานในศตวรรษที่สิบ

ในจักรวรรดิ (ชีอะฮ์) ของอิหร่านก็เช่นกัน ความคิดของประชาชนเป็นไปในทางศาสนา และมีรสนิยมทางศาสนากับความศรัทธาอันแรงกล้า บรรดาสุลฏอนแห่งราชวงศ์ศะฟะวีย์ได้หล่อเลี้ยงความรู้สึกนี้ และด้วยการแสดงออกถึงความศรัทธาและความรักต่อมัซฮับและอะฮ์ลุลบัยต์ พวกเขาได้ใช้สิ่งนี้สร้างความมั่นคงทางการเมืองในประเทศและสร้างความนิยมในหมู่ประชาชน ชาห์อับบาสที่หนึ่ง ผู้ปกครองที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของอิหร่าน ได้เดินเท้าจากอิศฟะฮานไปยังมัชฮัดเป็นระยะทางแปดร้อยไมล์เพียงเพื่อการซิยาเราะฮ์ และเมื่อไปถึงนะญัฟ เขาได้กวาดสุสานของท่านอะลีย์ อัลมุรตะฎอ (ร.ฎ.)

ความศรัทธาของชาวอิหร่านที่มีต่อชาห์อับบาสได้ไปถึงขั้นเกินเลยและงมงาย และมีเรื่องเล่าแปลก ๆ มากมายแพร่หลายในหมู่ผู้คน

ความมั่นคงในอะกีดะฮ์ ความเคร่งครัดทางศาสนา ความเป็นซุนนีย์ และความยึดมั่นอย่างเคร่งครัดในมัซฮับหะนะฟีย์ของชาวเติร์กสถานและอัฟกานิสถานนั้นเป็นที่เลื่องลือ ผู้ปกครองและประมุขแห่งรัฐ ขุนนางในราชสำนัก ตลอดจนชนชั้นสูงและบรรดาอุมะรออ์ของพวกเขาก็เช่นกัน (ตามระดับและมาตรฐานการดำเนินชีวิตของตน) มีความกลมกลืนและสอดคล้องกับพวกเขาเป็นอย่างมาก

รากฐานของจักรวรรดิมุสลิมในอินเดียนั้นถูกวางโดยราชวงศ์และผู้ปกครองเชื้อสายเติร์กและอัฟกัน

...ด้วยมือของ [ชาวเติร์กและชาวอัฟกัน] ด้วยเหตุนี้ ตั้งแต่แรกเริ่ม อิทธิพลของศาสนาที่นี่จึงลึกซึ้ง แต่เป็นไปในลักษณะเรียบง่ายตรงไปตรงมา ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของแนวคิดและรสนิยมแบบเติร์กและอัฟกัน ที่นี่ตั้งแต่แรกเริ่มมีการยึดมั่นในแนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์ และมัซฮับหะนะฟี (ยกเว้นบางพื้นที่ชายฝั่งทะเลและแคว้นมาลาบาร์ในอินเดียตอนใต้) และตั้งแต่แรกเริ่ม มัซฮับนี้ก็เป็นธรรมนูญของรัฐและเป็นกฎหมายของศาลยุติธรรม ตำราสำคัญบางเล่มของนิติศาสตร์หะนะฟีได้ถูกเขียนขึ้นที่นี่ เช่น «ฟะตาวา ตาตารคอนียะฮ์» (فتاویٰ تاتارخانیہ) และ «ฟะตาวา กอฎีคาน» (فتاویٰ قاضی خاں)[^1]

ในประวัติศาสตร์อิสลามของอินเดีย มีกษัตริย์หลายพระองค์ที่โดดเด่นในด้านการปกป้องซุนนะฮ์และชะรีอะฮ์ ความรังเกียจต่อการปฏิเสธศรัทธาและความเป็นนอกรีต การต่อต้านและขจัดบิดอะฮ์และสิ่งที่ต้องห้าม ตลอดจนความหวงแหนในศาสนา ในศตวรรษที่แปด เพียงเอ่ยนามของมุหัมมัด ตุฆลุก และฟีรูซ ตุฆลุก และในศตวรรษที่สิบ สุลฏอนสิกันดัร โลดี ก็เพียงพอแล้ว ตามคำบอกเล่าของผู้แต่ง «เฏาะบะกอต อักบะรี» «ตารีค ฟิริชตะฮ์» และ «ตารีค ดาวูดี» ในรัชสมัยของสุลฏอนสิกันดัร การยึดมั่นในศาสนาได้เกิดขึ้นถึงขนาดที่ดูเหมือนว่าวิถีชีวิตแบบใหม่ได้ถือกำเนิดขึ้น พระองค์ทรงรักอิสลามยิ่งกว่าชีวิตของพระองค์เอง ตามคำกล่าวของพวกเขา สุลฏอนทรงมีความหวงแหนในศาสนาอย่างแรงกล้ามาตั้งแต่ทรงพระเยาว์ กษัตริย์ทรงโปรดการสนทนาทางวิชาการ ในรัชสมัยของพระองค์ ชาวฮินดูเริ่มเรียนภาษาเปอร์เซีย ชาวกายัสถ์ยอมรับคำแนะนำของกษัตริย์ สุลฏอนทรงสั่งยกเลิกขบวนแห่ธงของสาลาร์ มัสอูด ซึ่งจัดขึ้นเป็นประจำทุกปีในอาณาจักรของพระองค์โดยสิ้นเชิง ทรงห้ามสตรีไปเยี่ยมสุสานอย่างเด็ดขาด นักประวัติศาสตร์บางท่านเขียนว่าพระองค์ทรงห้ามการแห่ตะอ์ซียะฮ์ และทรงห้ามการบูชาศีตลา (เทวีแห่งโรคฝีดาษ) อย่างเข้มงวด มุชตากีได้เขียนไว้ว่า...[^2]

[^1]: นี่เป็นยุคที่ก่อนการรวบรวม «ฟะตาวา อาลัมกีรี» เป็นเวลานาน ซึ่งเป็นตำราที่มีชื่อเสียงในโลกอิสลาม และเป็นที่รู้จักในอียิปต์ ชาม และอิรักในชื่อ «อัล-ฟะตาวา อัล-ฮินดิยะฮ์» [^2]: ตารีค ฮินดูสตาน โดยเมาลวี ซะกาอุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี เล่ม 2 หน้า 374

«สุสานที่ไม่มีศพก็ให้ทำเป็นคลอง» สุสานปลอมจำนวนมากที่เกิดขึ้นในยุคนั้น ได้มีการขุดคลองผ่านในที่เหล่านั้นจนลบชื่อและร่องรอยของมันไปสิ้น[^1]

สุลต่านสะลีม ชาห์ สูรี ทรงละหมาดในมัสยิดด้วยพระองค์เอง และทรงหลีกห่างจากสิ่งมึนเมาอย่างเคร่งครัด

ยุคนี้เป็นยุคที่ตะเซาวุฟ สายสิลสิละฮ์ และตะริเกาะฮ์ของศูฟีเจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุด ไม่มีประเทศหรือดินแดนใดในโลกอิสลามที่ไม่พบสายตะริเกาะฮ์ใดสายหนึ่ง และมีการพูดถึงกันทุกครัวเรือน ในเรื่องนี้ นครที่มีชื่อเสียงสองแห่งของเติร์กสถานซึ่งเป็นศูนย์กลางทางวิชาการและจิตวิญญาณ คือ บุคอรอและสะมัรก็อนด์ ในอัฟกานิสถานได้แก่ เฮรัตและบะดัคชาน ในอียิปต์ได้แก่ อะเล็กซานเดรียและฏ็อนฏอ ในเยเมนได้แก่ ตะอิซซ์และศ็อนอาอ์ ในหัฎเราะเมาต์ได้แก่ ตะรีม ชิห์ร และสัยวูน ล้วนเป็นศูนย์กลางสำคัญของอุละมาอ์ ศูฟี และบรรดาชัยค์ ในหัฎเราะเมาต์ ตระกูลบาอะละวี อัยดะรูส เป็นตระกูลที่ได้รับการยอมรับอย่างมากและเปี่ยมด้วยความสมบูรณ์ทางจิตวิญญาณ ในยุคเดียวกันนี้ ในแถบนั้น อัช-ชัยค์อะบูบักร์ บิน อับดุลลอฮ์ บิน อะบีบักร์ ถือเป็นชัยค์ผู้มีสถานะสูงยิ่งและเป็นกุฏบ์แห่งยุค ตะรีมเป็นถิ่นพำนักของสาดาตตระกูลอาลบาอะละวี บรรดาวะลีที่มีชื่อเสียงในยุคนั้นได้แก่ ชัยค์สะอด์ บิน อะลี อัส-สุวัยนี บามัซฮิจญ์ อัส-สะอีด ชัยค์มุห์ยิดดีน อับดุลกอดิร อัยดะรูสี (ฮ.ศ. 978–1037) ได้ปิดท้ายหนังสือที่มีชื่อเสียงของท่าน «อัน-นูร อัส-สาฟิร ฟี ริญาล อัล-ก็อรน์ อัล-อาชิร» (النور السافر في رجال القرن العاشر)[^2] ด้วยชีวประวัติของบุคคลเหล่านี้ ซึ่งมีความยาวตั้งแต่หน้า 466 ถึงหน้า 480

ในอินเดีย แม้ในศตวรรษที่สิบ สายสิลสิละฮ์กอดิรียะฮ์และสองสาขาของสิลสิละฮ์ฉิชตียะฮ์ (นิซอมียะฮ์และศอบิรียะฮ์) จะแพร่หลาย และมีบุคคลผู้สมบูรณ์และผู้มีหาลทางจิตวิญญาณหลายท่าน แต่โดยแท้จริงแล้ว ศตวรรษนี้คือศตวรรษของสิลสิละฮ์อิชกียะฮ์ ชัฏฏอรียะฮ์ ซึ่ง…

[^1]: วากิอาต-เอ มุชตากี [^2]: หนังสือเล่มนี้เขียนขึ้นที่อะห์มะดาบาดในปี ฮ.ศ. 1012

(ตามสำนวนสมัยใหม่) เจ้าของวิลายะฮ์แห่งอินเดียได้รับมอบ "หน้าที่ดูแลทางจิตวิญญาณ" ของแผ่นดินนี้จากสายตะริเกาะฮ์ชิชติยะฮ์ และได้พิชิตอินเดียทั้งหมดไว้[^1]

ผู้ก่อตั้งตะริเกาะฮ์ชัฏฏอริยะฮ์คือชัยค์อับดุลลอฮ์ ชัฏฏอร คูรอซานี ซึ่งน่าจะเดินทางมายังอินเดียในช่วงต้นศตวรรษที่เก้า และตั้งถิ่นฐานอยู่ที่มานดู ท่านถึงแก่กรรมในปี ฮ.ศ. 832 และถูกฝังไว้ภายในป้อมเมืองมานดู ท่านใช้ชีวิตอย่างหรูหราแบบชนชั้นสูง เป็นผู้มีญัซบ์ (ความดึงดูดทางจิตวิญญาณ) อันแรงกล้า ผู้คนจำนวนมากได้รับประโยชน์จากท่าน และสายตะริเกาะฮ์ของท่านก็แผ่ขยายไปทั่วอินเดียอย่างรวดเร็ว ตะริเกาะฮ์นี้มีสองสาขา สาขาหนึ่งเกี่ยวข้องกับชัยค์มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี ซึ่งระหว่างท่านกับชัยค์อับดุลลอฮ์ ชัฏฏอรีมีผู้เชื่อมต่ออยู่สามทอด อีกสาขาหนึ่งมีผู้ก่อตั้งคือชัยค์อะลี บิน เกาวาม เญานปูรี (ชัยค์อะลี อาชิกาน สะรออ์ มีรี) ซึ่งระหว่างท่านกับชัยค์อับดุลลอฮ์ ชัฏฏอรีมีผู้เชื่อมต่ออยู่สองทอด สายตะริเกาะฮ์นี้น่าจะเป็นครั้งแรกที่ได้ผสมผสานโยคะเข้ากับตะเซาวุฟ โดยรับเอาวิธีการและบทซิกิรบางอย่างในการสุลูกของพวกเขา รวมถึงท่านอาสนะบางท่าและวิธีกลั้นลมหายใจ (ฮับส์ดัม) มาใช้ และสั่งสอนสิ่งเหล่านี้แก่มุรีดของตน อีกทั้งยังรวมวิชาสีมิยาอ์ (ศาสตร์เวทมนตร์ลวงตา) เข้าไว้ด้วย คำอธิบายเกี่ยวกับอาสนะเหล่านี้และรายละเอียดของบทซิกิรนั้นปรากฏอยู่ใน "ริซาละฮ์ชัฏฏอริยะฮ์" (رسالہ شطاریہ) ผลงานของบะฮาอุดดีน อิบนุ อิบรอฮีม อัล-อันศอรี อัล-กอดิรี[^2] ในผลงานของชัยค์มุฮัมมัด ชัฏฏอรีชื่อ "กะลีด มะคาซิน" (کلید مخازن) มีบทกลอนมุสตัซาดของผู้แต่งอยู่บทหนึ่ง

[^1]: ในศตวรรษนี้ยังมีสายตะริเกาะฮ์มะดาริยะฮ์ ซึ่งผู้ก่อตั้งคือชัยค์บะดีอุดดีน มะดาร มักนปูรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 844) แพร่หลายอยู่ในอินเดีย หลักการและสัญลักษณ์ของสายนี้คือการแสดงออกและประกาศแนวคิดและเนื้อหาของวะห์ดะตุลวุญูดอย่างเปิดเผย การสละโลกภายนอก (จนถึงขั้นพอใจเพียงการปกปิดอวัยวะพึงสงวน) และการตะวักกุลอย่างสิ้นเชิง เมื่อเวลาผ่านไป ความเสื่อมถอยและความไร้ระเบียบในสายนี้ก็เพิ่มมากขึ้น จนกระทั่งคำว่า "มะดารี" กลายเป็นคำพ้องความหมายกับ "นักแสดงกล" ในศตวรรษที่สิบ สายนี้ได้สูญเสียความนิยมในหมู่ผู้คนชั้นสูงไปแล้ว ใน "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزہۃ الخواطر) ภาคที่สี่ (ซึ่งได้รวบรวมบรรดาชัยค์ของทุกสายตะริเกาะฮ์ไว้) เมื่อค้นดูแล้วพบเพียงสองคนที่มีบัยอะฮ์ในสายมะดาริยะฮ์ด้วย

[^2]: ดูต้นฉบับลายมือซึ่งอยู่ในห้องสมุดนัดวะตุลอุละมาอ์ หมวดตะเซาวุฟ 48 หน้า 47–49

ซึ่งแสดงให้เห็นอย่างชัดแจ้งถึงแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูด ความเสมอภาคระหว่างวิหารเทวรูปกับมัสยิด และระหว่างชัยค์กับพราหมณ์ รวมทั้งการปรากฏ หรือยิ่งกว่านั้นคือการสำแดงตนของพระเจ้าในสรรพสิ่งทั้งปวง ว่าสิ่งทั้งหมดนี้ล้วนเป็นสีสันและการปรากฏของเอกภาพนั้นเอง บทกวีบทสุดท้ายคือ

«เขากลายเป็นผู้มีความรัก และได้เข้ามาสู่แนวทางของชัฏฏอรี เขาเองได้กลายเป็นเฆาษุลญะฮาน (ผู้ช่วยเหลือแห่งโลก)»[^1]

ใน "ริซาละฮ์อิชกียะฮ์" (رسالۂ عشقیہ) ได้เรียกความเป็นกาฟิรว่า "ความเกรียงไกรแห่งความรัก" (ญะลาลอิชก์) และเรียกความเป็นมุสลิมว่า "ความงดงามแห่งความรัก" (ญะมาลอิชก์) และพบบทกวีนี้ว่า

«กุฟร์และอีมานเป็นคู่เคียงกัน ผู้ใดไม่มีกุฟร์ ผู้นั้นก็ไม่มีอีมาน»[^2]

ในอีกที่หนึ่งเขียนไว้ว่า

«"ความรู้คือม่านกั้นอันยิ่งใหญ่ที่สุด" ความหมายในที่นี้คือความรู้เรื่องความเป็นบ่าว (อุบูดียะฮ์) ซึ่งเป็นม่านกั้นอันยิ่งใหญ่ที่สุด หากม่านอันยิ่งใหญ่นี้ถูกยกออกไปจากท่ามกลาง กุฟร์ก็จะผสานเข้ากับอิสลาม และอิสลามก็จะผสานเข้ากับกุฟร์ และการอิบาดะฮ์ต่อพระเจ้าและความเป็นบ่าวก็จะถูกยกเลิกไป»[^3]

บุคคลที่มีชื่อเสียงและทรงอิทธิพลที่สุดของสายตะริเกาะฮ์นี้คือ ชัยค์มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 970) ผู้ได้รับความนิยมจากผู้คนทั่วไปและการยอมรับอย่างสมบูรณ์ ความยิ่งใหญ่และความโอ่อ่าของท่านเป็นที่อิจฉาของราชสำนักบรรดาเสนาบดีและขุนนาง รายได้จากที่ดินศักดินา (ญาคีร์) ของท่านมีถึงเก้าแสนตังกะฮ์[^4] ในโรงช้างของท่านมีช้างสี่สิบเชือก และมีบริวารผู้รับใช้เป็นกองทัพใหญ่ เมื่อท่านออกไปในตลาดของอักรา ผู้คนจะเบียดเสียดกันแน่น ทุกคนก้มศีรษะลงทำความเคารพ จนการนั่งตัวตรงบนอานม้าเป็นเรื่องยาก ตามคำบอกเล่าของมุลลา อับดุลกอดิร บะดายูนี ชัยค์มุฮัมมัด เฆาษ์ได้ใช้อุบายทำให้อักบัรเป็นมุรีดของตน แต่พระราชาก็ได้ปลดห่วงแห่งการเป็นมุรีดนี้ออกจากพระศอในไม่ช้า ด้วยความโอ่อ่าแบบขุนนาง หรือยิ่งกว่านั้นคือแบบกษัตริย์นี้…

[^1]: "กะลีด มะคาซิน" (کلید مخازن) หน้า 196–199 [^2]: "ริซาละฮ์อิชกียะฮ์" หน้า 7 [^3]: แหล่งเดียวกัน หน้า 13 [^4]: ในบางรายงานระบุว่าถึงหนึ่งโกรร์ (สิบล้าน)

แม้ว่าชื่อเสียงเรื่องความสมถะ (ฟักร์) ของท่านจะเลื่องลือไปทั่วแผ่นดิน แต่เวลาให้สลาม ท่านจะก้มตัวลงจนเกือบถึงระดับรุกูอ์ ไม่ว่าผู้นั้นจะเป็นมุสลิมหรือมิใช่มุสลิมก็ตาม อุละมาอ์จึงคัดค้านในเรื่องนี้ ในบรรดางานประพันธ์ของท่าน ได้แก่ «ญะวาฮิรเคาะมซะฮ์» «มิอ์รอญิยะฮ์»[^1] «กันซุลวะห์ดะฮ์» และ «บะห์รุลหะยาต»[^2] ซึ่งมีอิทธิพลอย่างมากต่ออินเดีย และตะริเกาะฮ์ชิชตียะฮ์ชัฏฏอรียะฮ์ก็แพร่หลายออกไป[^3] ท่านมุญัดดิดถือกำเนิดหนึ่งปีหลังจากท่านเสียชีวิต

ในสายนี้ ชัยค์อะลี บิน เกาวาม เญานปูรี ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม อะลี อาชิกาน สะรออีมีรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 955) ชัยค์ลัชกัร มุหัมมัด บุรฮานปูรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 993) และชัยค์อัลลอฮ์บัคช์ กัรฮ์ มุกเตสรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1002) ล้วนเป็นมะชายิค (ชัยค์) ผู้ยิ่งใหญ่ ซึ่งผู้คนจำนวนมหาศาลได้มาพึ่งพา เกี่ยวกับอะลี อาชิกาน สะรออีมีรี นักเขียนชีวประวัติบางท่านได้บันทึกไว้ว่า หลังจากท่านชัยค์อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) แล้ว ไม่มีผู้ใดที่ปรากฏกะรอมาตเช่นนั้นเหมือนท่านอีกเลย[^4] ชัยค์ฎิยาอุลลอฮ์ อักบัรอาบาดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1005) ผู้เป็นเคาะลีฟะฮ์ของชัยค์มุหัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี และเป็นศิษย์ของอัลลามะฮ์วะญีฮุดดีน ได้พำนักอยู่ที่อักบัรอาบาด (ซึ่งเป็นราชธานีของอักบัร) เป็นเวลาสามสิบห้าปี[^5] และได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง ท่านถูกเรียกตัวไปยังราชสำนักของอักบัรหลายครั้ง มุลลาอับดุลกอดิร บะดาอูนี ได้บันทึกไว้ว่า เมื่อข้าพเจ้าให้สลามตามซุนนะฮ์แก่ท่าน ท่านก็…

[^1]: ท่านได้อ้างว่าตนได้มิอ์รอจ ซึ่งก่อให้เกิดความวุ่นวายอย่างมากในหมู่อุละมาอ์แห่งคุชรอต แต่มะลิกุลอุละมาอ์ ชัยค์วะญีฮุดดีน คุชรอตี (ผู้เป็นครูของอุละมาอ์ส่วนใหญ่ในยุคนั้น) ได้ให้การตีความเชิงวิชาการแก่คำกล่าวนั้น ความวุ่นวายจึงสงบลง

[^2]: หนังสือเล่มนี้เป็นการแปลของ «อัมฤตกุณฑ์» ชัยค์มุหัมมัด อิกรอม ได้เขียนถึงหนังสือนี้ไว้ในหนังสือ «เราด์ เกาษัร» ของท่านว่า «ในหนังสือนี้ ท่านได้ถ่ายทอดรายละเอียดของวิถีปฏิบัติและการภาวนาของพวกโยคีและสันยาสีฮินดูมาเป็นภาษาเปอร์เซีย งานประพันธ์ช่วงแรกของท่าน ‹ญะวาฮิรเคาะมซะฮ์› ก็ให้ภาพของงานชิ้นนี้อยู่บ้าง ซึ่งช่วยให้เข้าใจรหัสนัยของตะริเกาะฮ์ชัฏฏอรียะฮ์ได้ว่า ได้รับอิทธิพลจากโยคะของฮินดูมากเพียงใด» (หน้า 36–37)

[^3]: สำหรับรายละเอียดชีวประวัติของมะชายิคสายชัฏฏอรียะฮ์ โปรดดู «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» (نزهة الخواطر) เล่ม 4

[^4]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «อัลอาชิกียะฮ์» ผลงานของอาริฟ อะลี หรือ «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» เล่ม 5

[^5]: […]

สิ่งนี้เป็นที่หนักใจแก่พวกเขา และพวกเขารู้สึกว่าเป็นการดูหมิ่นตนเอง จึงพากันเยาะเย้ยสัญลักษณ์ของอิสลามและซุนนะฮ์ของท่านผู้ประเสริฐที่สุดแห่งมนุษยชาติ ﷺ บะดาอูนีได้วาดภาพของพวกเขาไว้อย่างดี และได้บันทึกเหตุการณ์การเยาะเย้ยของพวกเขาไว้[^1]

นอกจากท่านเหล่านี้แล้ว ยังมีชาฮ์อับดุลลอฮ์ สันดีละวี (ฮ.ศ. 924–1010) และชัยค์อีซา บิน กอซิม สินธี เคาะลีฟะฮ์ของท่านชัยค์ละชกัร มุฮัมมัด อาริฟบิลลาฮ์ (ผู้เป็นคนร่วมสมัยกับท่านมุญัดดิดและมีอายุใกล้เคียงกัน) ซึ่งเป็นมะชาอิค (ปรมาจารย์) ผู้มีชื่อเสียงแห่งสายอิชกียะฮ์ ชัฏฏอรียะฮ์[^2]

นอกจากมะชาอิคผู้มีชื่อเสียงเหล่านี้แห่งสายอิชกียะฮ์ ชัฏฏอรียะฮ์แล้ว ในอินเดียยังมีมะชาอิคผู้ยิ่งใหญ่ท่านอื่น ๆ ซึ่งสังกัดตะริเกาะฮ์อื่น ๆ หนึ่งในนั้นคือชัยค์ญาอิลดะฮ์ สะฮ์นะวี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 990) ท่านสอนตำรา "ฟุศูศ" (فصوص) และ "นักดุนนุศูศ" (نقد النصوص) อักบัรเคยเลื่อมใสท่าน แต่วันหนึ่งเมื่อเห็นท่านละหมาดแบบกลับหัว (เศาะลาตุลมะอ์กูส) ก็จากไป[^3] อีกท่านหนึ่งคือชาฮ์อับดุรร็อซซาก ฌินฌานะวี (ฮ.ศ. … – 949) ผู้สังกัดสายกอดิรี-จิชตี ท่านเป็นผู้สอนและผู้ประพันธ์ แม้จะเป็นอาลิม แต่ในยุคของท่าน ท่านเป็นผู้ถือธงที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูดและแนวทางของอัชชัยค์อัลอักบัร ท่านมีริซาละฮ์หลายเล่มในหัวข้อนี้ ชัยค์อับดุลอะซีซ ชักร์บาร (ฮ.ศ. … – 975) ก็เป็นผู้ยึดถือวะห์ดะตุลวุญูดและเป็นผู้อาวุโสที่มีหาล (สภาวะทางจิตวิญญาณ) ท่านก็สอน "ฟุศูศุลหิกัม" (فصوص الحكم) และอรรถาธิบายของมัน ท่านเป็นหนึ่งในบรรพบุรุษฝ่ายมารดาของท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์

ในศตวรรษเดียวกันนี้ ดวงอาทิตย์แห่งการชี้นำของท่านชัยค์อับดุลกุดดูส คังโกฮี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 944) ได้ขึ้นถึงจุดเที่ยงวัน และด้วยท่าน สายจิชตียะฮ์ ศอบิรียะฮ์ได้รับความสดชื่นและพลังใหม่

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "มุนตะค็อบุตตะวารีค" (منتخب التواريخ) ของมุลลา อับดุลกอดิร บะดาอูนี และ "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 5 [^2]: โปรดดู "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" เล่ม […] [^3]: สะฮ์นะฮ์ เป็นเมืองเล็ก ๆ ในอำเภอคุรเคาน์ (ปัญจาบตะวันออก) ซึ่งมีชื่อเสียงด้านน้ำพุร้อน [^4]: "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" เล่ม 4

ขึ้น ท่านกล่าวถึงความลี้ลับของวะห์ดะตุลวุญูด (เอกภาพแห่งการมีอยู่) อย่างเปิดเผย และเป็นผู้เผยแผ่แนวคิดนี้ ที่เมืองเญานปูร์ ชัยค์กุฏบุดดีน บีนาดิล (ฮ.ศ. 776–925) อยู่ในตะริเกาะฮ์เกาะลันดะรียะฮ์ และที่เมืองกัยธัล (อำเภออัมบาลา) ชัยค์กะมาลุดดีน (เสียชีวิต ฮ.ศ. 971) เป็นผู้นำวงและผู้สืบทอดตำแหน่งของสายตะริเกาะฮ์กอดิรียะฮ์ ซึ่งทำให้ตะริเกาะฮ์ทั้งสองนี้ได้รับความรุ่งโรจน์และความสดใหม่

เกี่ยวกับชัยค์กะมาล กัยธะลี ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้รายงานจากบิดาของท่าน คือ ท่านชัยค์อับดุลอะฮัด ว่าท่านกล่าวว่า "เมื่อมองด้วยสายตาแห่งการเปิดเผยทางจิตวิญญาณ (กัชฟ์) ในสายตะริเกาะฮ์อันสูงส่งนี้ (กอดิรียะฮ์) หลังจากท่านปีรอนปีร ชัยค์อับดุลกอดิร (ร.ฮ.) แล้ว ไม่ปรากฏชัยค์ผู้ใดที่มีฐานะสูงส่งและสมบูรณ์เท่าท่านอีกเลย"[^1]

ที่เมืองอเมธี ชัยค์นิซอมุดดีน อเมธวี ผู้เป็นที่รู้จักในนาม บันดะกี มิยาน (เสียชีวิต ฮ.ศ. 979) เป็นชัยค์คนสำคัญของสายตะริเกาะฮ์ชิชตียะฮ์ เป็นผู้ปกป้องชะรีอะฮ์และเป็นผู้ทรงคุณธรรมที่ยึดถือซุนนะฮ์ ท่านปฏิบัติตามหนังสือ "อิห์ยาอ์อุลูม" "อะวาริฟ" และ "ริสาละฮ์ มักกียะฮ์" ครั้งหนึ่งท่านเห็นหนังสือ "ฟุศูศ" อยู่ในมือของชายคนหนึ่ง ท่านจึงดึงเอาหนังสือนั้นไปเสีย แล้วมอบหนังสือเล่มอื่นให้เขาอ่านแทน ในสายตะริเกาะฮ์ของท่าน แม้การฟังสะมาอ์ (การขับร้องทางจิตวิญญาณ) จะเป็นที่แพร่หลาย แต่ท่านก็หลีกเลี่ยงมัน[^2]

นี่คือสภาพทางศาสนาและจิตวิญญาณของโลกอิสลามในเวลานั้น และนี่คือบรรดาชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์และผู้นำสายตะริเกาะฮ์ในอินเดีย ซึ่งมีแนวทางแตกต่างกันและมีระดับชั้นไม่เท่ากัน ที่ได้ก่อตั้งศูนย์กลางทางจิตวิญญาณและการอบรมขัดเกลาขึ้นในสถานที่ต่าง ๆ ในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ และบรรดาผู้แสวงหาอัลลอฮ์และผู้รักคนยากจน (ฟุเกาะรออ์) ในอินเดียที่มีความโน้มเอียงทางศาสนาอย่างลึกซึ้ง ทั้งสามัญชนและชนชั้นนำ ต่างก็ผูกพันกับพวกท่านไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง และเป็นศิษย์ในวงของพวกท่าน เรื่องนี้ได้รับการบรรยายอย่างละเอียด เพื่อให้สามารถประเมินบรรยากาศ รสนิยม และความโน้มเอียงในยุคของท่านมุญัดดิด ตลอดจนทั้งความเป็นไปได้และอุปสรรคของงานฟื้นฟูและปฏิรูปศาสนาในยุคนั้น

[^1]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدۃ المقامات) หน้า 300 [^2]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزہۃ الخواطر) เล่มที่ 4

สภาพทางวิชาการ

ศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ แม้จะมิใช่ศตวรรษแห่งการริเริ่มสร้างสรรค์ทางวิชาการ ความคิดและทัศนะแบบมุจญ์ตะฮิด การรวบรวมเรียบเรียงวิชาการขึ้นใหม่ และการเพิ่มเติมสิ่งที่มีคุณค่าลงไปในศาสตร์เหล่านั้นก็ตาม คุณลักษณะเหล่านี้ปรากฏเด่นชัดจนถึงกลางศตวรรษที่แปด ซึ่งในช่วงนั้นได้ถือกำเนิดอุละมาอ์ผู้โดดเด่นแห่งยุค เช่น ชัยคุลอิสลาม อัลหาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 728) ชัยคุลอิสลาม ตะกียุดดีน อิบนุดะกีก อัลอีด (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 702) อัลลามะฮ์ อะลาอุดดีน อัลบาญี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 714) อัลลามะฮ์ ญะมาลุดดีน อะบุลหัจญาจ อัลมิซซี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 742) อัลลามะฮ์ ชัมซุดดีน อัซซะฮะบี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 748) และอัลลามะฮ์ อะบูหัยยาน อันนะหฺวี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 745) ซึ่งท่านเหล่านี้ได้ทิ้งผลงานประพันธ์อันทรงคุณค่าและมีระดับสูงไว้เป็นมรดกในวิชาหะดีษ อุศูล วิชาอัลกะลาม วิชาริญาล และวิชาภาษาอาหรับ ยุคของอิมามแห่งวิชาหะดีษ อัลลามะฮ์ อิบนุหะญัร อัลอัสเกาะลานี ผู้แต่ง «ฟัตหุลบารี» (فتح الباري) (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 852) ก็ได้ผ่านพ้นไปแล้วเช่นกัน ซึ่งมีผู้กล่าวถึงคำอธิบายเศาะฮีหฺอัลบุคอรีอันหาที่เปรียบมิได้ของท่านว่า

لا هجرة بعد الفتح

«ไม่มีการฮิจเราะฮ์อีกแล้วหลังจากการพิชิต (ฟัตหฺ)»

ศตวรรษที่สิบส่วนใหญ่เป็นศตวรรษแห่งการชั่งน้ำหนักทัศนะ การจัดเรียบเรียง การทำให้ง่าย และการสรุปย่อ ถึงกระนั้นก็ตาม ในช่วงต้นของศตวรรษนี้ ได้มีผู้รอบรู้ดั่งมหาสมุทรแห่งวิชาการศาสนาและนักประพันธ์ผู้ยิ่งใหญ่ของอิสลาม เช่น อัลลามะฮ์ ชัมซุดดีน อัสสะคอวี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 902) และอัลลามะฮ์ ญะลาลุดดีน อัสสุยูฏี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 911) อุละมาอ์บางท่านกล่าวถึงอัลลามะฮ์ อัสสะคอวีว่า หลังจากอิมามชัมซุดดีน อัซซะฮะบีแล้ว ก็ไม่มีบุคคลใดที่มีระดับเทียบเท่าท่านในวิชาหะดีษ วิชาริญาล และประวัติศาสตร์อีกเลย และหลังจากท่าน วิชาหะดีษก็เริ่มเสื่อมถอยลง ในด้านอุศูลและศัพท์วิชาการหะดีษ หนังสือของท่านชื่อ «ฟัตหุลมุฆีษ บิชัรหิ อัลฟิยะติลหะดีษ» (فتح المغيث بشرح ألفية الحديث) และในด้านชีวประวัติบุคคล หนังสือ «อัฎเฎาอุลลามิอ์ ลิอะฮ์ลิลก็อรนิตตาสิอ์» (الضوء اللامع لأهل القرن التاسع) ถือว่าหาที่เปรียบมิได้ในหัวข้อของมัน ส่วนอัลลามะฮ์ อัสสุยูฏีนั้นไม่จำเป็นต้องแนะนำหรือกล่าวถึงอีก ท่านถูกนับเป็นหนึ่งในนักประพันธ์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งประวัติศาสตร์อิสลาม

และหนังสือบางเล่มของท่านมีฐานะเป็นสารานุกรม (دائرة المعارف) ในเรื่องนั้น ๆ ส่วนตัฟซีรอัล-ญะลาลัยน์ (تفسير الجلالين) ซึ่งครึ่งแรกเป็นผลงานของท่าน และได้ถูกบรรจุอยู่ในหลักสูตรการเรียนการสอนมาหลายศตวรรษ ก็ได้ทำให้ชื่อของท่านยังคงมีชีวิตและเจิดจรัสอยู่จนถึงทุกวันนี้

ในศตวรรษนี้ ที่อียิปต์ ชาม และอิรัก ศาสตร์แห่งหะดีษและวิชาริญาล (ชีวประวัติผู้รายงาน) เป็นที่แพร่หลาย ในอิหร่านเป็นวิชาปรัชญา (ตรรกศาสตร์และปรัชญา) ส่วนในเติร์กสถานและอินเดียเป็นวิชาฟิกฮ์ (ฮะนะฟี) ที่ได้รับความนิยมสูง และสิ่งเหล่านี้ถือเป็นมาตรฐานแห่งความประเสริฐและระดับความสมบูรณ์ทางวิชาการ ในอียิปต์มีอัลลามะฮ์อะห์มัด บิน มุหัมมัด อัล-เกาะสฏ็อลลานี ผู้แต่งอรรถาธิบายเศาะฮีห์อัล-บุคอรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 923) และชัยค์อัล-อิสลาม ซะกะรียา อัล-อันศอรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 925) ในตุรกีมีอัลลามะฮ์อบุสสุอูด ผู้แต่งตัฟซีร (เสียชีวิต ฮ.ศ. 952) ในหิญาซมีอัลลามะฮ์อิบนุ หะญัร อัล-ฮัยตะมี ผู้แต่ง "อัศ-เศาะวาอิก อัล-มุห์ริเกาะฮ์" (الصواعق المحرقة) และหนังสืออื่นอีกมากมาย (เสียชีวิต ฮ.ศ. 974) และอัลลามะฮ์อะลี อัล-มุตตะกี ผู้แต่ง "กันซุลอุมมาล" (كنز العمال) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 975) ท่านเหล่านี้สร้างความรุ่งเรือง และผู้คนจำนวนมากได้รับประโยชน์จากการสอนของท่าน นักวิจัยผู้มีชื่อเสียงและนักวิชาการฮะนะฟีผู้เป็นนักประพันธ์อย่างมุลลาอะลี อัล-กอรี แม้จะเกิดที่เฮรัต ประเทศอัฟกานิสถาน แต่ได้ไปพำนักอยู่ที่มักกะฮ์อัล-มุกัรเราะมะฮ์ และทำให้ผู้คนจำนวนมากได้รับประโยชน์จากความรู้ของท่าน แม้ท่านจะเสียชีวิตในช่วงต้นศตวรรษที่สิบเอ็ด (ฮ.ศ. 1014) แต่ช่วงเวลาแห่งการรับใช้ทางวิชาการและงานประพันธ์ของท่านอยู่ในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ ในช่วงปลายศตวรรษเดียวกันนี้ นักวรรณกรรมและนักประวัติศาสตร์ อัลลามะฮ์กุฏบุดดีน อัน-นะฮ์รอวาลี[^1] อัล-มักกี (ผู้แต่ง "อัล-อิอ์ลาม ฟี อัคบาร์ บัยตุลลอฮ์ อัล-หะรอม" (الإعلام في أخبار بيت الله الحرام)) ได้เสียชีวิตลงในปี ฮ.ศ. 990 ท่านผู้นี้มีพื้นเพมาจากแผ่นดินอินเดีย และความสามารถของท่านได้รับการยกย่องจากบรรดาสุลต่านและเหล่าขุนนางแห่งตุรกีและหิญาซ

แผ่นดินอิหร่านภาคภูมิใจในบุคคลอย่างอัลลามะฮ์ญะลาลุดดีน ดะวานี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 918) มุลลาอิมาด บิน มะห์มูด อัฏ-ฏอรีมี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 941) และอัลลามะฮ์ฆิยาษุดดีน มันศูร (เสียชีวิต ฮ.ศ. 948) ซึ่งท่านเหล่านี้ได้…

[^1]: "นะฮ์รอวาลา" เป็นรูปภาษาอาหรับของคำว่า "อันฮิลวาเราะฮ์" ซึ่งเป็นชื่อเดิมของเมืองปาฏัน (คุชราต) และเป็นเมืองที่มะห์มูด อัล-ฆอซนะวีพิชิตได้ในปี ฮ.ศ. 416

ได้หลั่งไหลธารแห่งความรู้และวิทยปัญญา ซึ่งคลื่นของมันได้แผ่มาถึงอินเดีย ในบรรดาอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ช่วงปลายยุคนี้ ได้แก่ ชัยค์มุฮัมมัด อิบนุชชัยค์ อบิลหะสัน ศิดดีกี อัชชาฟิอี อัลอัชอะรี อัลมิศรี ซึ่งได้รับการขนานนามว่า "อัลอุสตาซุลอะอ์ซอม" (ครูผู้ยิ่งใหญ่) และ "เกาฏบุลอาริฟีน" ท่านเป็นผู้หาใครเทียบมิได้ในการอธิบายเนื้อหาอันน่าอัศจรรย์และประเด็นละเอียดอ่อนอันแปลกใหม่ ท่านไม่มีผู้ใดเสมอเหมือนในเรื่องความเชื่อมโยงระหว่างอายะฮ์ ตลอดจนวิชาตัฟซีร หะดีษ และฟิกฮ์ ท่านสอนอยู่ที่ญามิอ์อัลอัซฮัร และผู้ใฝ่รู้ต่างหลั่งไหลมาหาท่านดุจแมลงเม่าบินเข้าหาแสงไฟ ในขณะเดียวกันท่านยังเป็นผู้มีความรู้ด้านบาฏิน เป็นชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ เป็นกวีและนักวรรณกรรม[^1] ท่านถึงแก่กรรมในปี ฮ.ศ. 993

ในทำนองเดียวกัน มีนักหะดีษชาวอินเดียผู้มีชื่อเสียง คือ เราะห์มะตุลลอฮ์ อิบนุอับดุลลอฮ์ อัสสินดี อัลหะนะฟี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 994) ซึ่งได้พำนักอยู่ในแคว้นหิญาซและเผยแผ่ความมั่งคั่งแห่งวิชาหะดีษอย่างกว้างขวาง และด้วยความเชี่ยวชาญในวิชาการและความเป็นครูของท่าน ท่านได้ประทับตราไว้ในหัวใจของผู้คน และมีมะลิกุลอุละมาอ์ อัลลามะฮ์วะญีฮุดดีน อิบนุนัศรุลลอฮ์ อัลกุญะราตี ผู้สอนวิชาศาสนาและวิชาปัญญาเป็นเวลาครึ่งศตวรรษ และบรรดาศิษย์ของท่านได้ทำให้การเรียนการสอนคึกคักอยู่นานกว่าหนึ่งศตวรรษ ท่านเป็นเครื่องประดับแห่งครึ่งหลังของศตวรรษนี้ และเมื่อถึงปลายศตวรรษเดียวกัน ในปี ฮ.ศ. 998 ท่านได้เดินทางสู่โลกหน้า ในเวลานั้นเยเมนเป็นศูนย์กลางที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของการรายงานและสายรายงานหะดีษ และที่นั่นมีนักหะดีษแห่งเยเมน คือ ฏอฮิร อิบนุหุสัยน์ อิบนุอับดุรเราะห์มาน อัลอะฮ์ดัล ประจำอยู่บนตำแหน่งแห่งการสอน และท่านก็ถึงแก่กรรมในปีเดียวกันนั้น คือ ฮ.ศ. 998[^2]

ในยุคนี้ บรรดานักปราชญ์แห่งอิหร่านได้เริ่มเดินทางเข้ามายังอินเดีย ซึ่งเป็นผู้ได้รับประโยชน์ทางวิชาการจากอัลลามะฮ์ญะลาลุดดีน ดะวานี, มุลลาอิมาดุดดีน อิบนุมะห์มูด อัฏฏอรีมี และมีร ฆิยาษุดดีน มันศูร ในสมัยของหุมายูน เมาลานาซัยนุดดีน มะห์มูด กะมานกัร บะฮ์ดาอี ศิษย์ของเมาลานาญามีและเมาลานาอับดุลฆอฟูร ลารี ได้เดินทางมายังอินเดีย และพระราชาได้ให้เกียรติและยกย่องท่านเป็นอย่างยิ่ง ในสมัยของอักบัร หะกีม อบุลฟัตห์ กีลานี หะกีม หุมายูน […]

[^1]: สำหรับรายละเอียด ดู อันนูรุสซาฟิร (النور السافر) หน้า 441–449 [^2]: สำหรับประวัติและคุณูปการ ดูหนังสือของอัลลามะฮ์มุฮัมมัด อิบนุอะลี อัชเชากานี อัลบัดรุฏฏอลิอ์ (البدر الطالع)

(หะกีม ฮุมาม) และนูรุดดีน ก็อรอรี — สามพี่น้องผู้ทรงความรู้ — ได้เดินทางมาจากกีลาน และได้รับความเชื่อถือในราชสำนัก ต่อมาไม่นาน มุลลา มุฮัมมัด ยัซดี ก็มาจากแคว้นวิลายัต (อิหร่าน) และอะมีร ฟัตหุลลอฮ์ ชีรอซี ก็ได้แวะพำนักที่บีจาปูร์ก่อนจะมาเป็นผู้สร้างความรุ่งเรืองและเป็นเครื่องประดับแห่งราชสำนักของอักบัร ท่านเป็นศิษย์ของมีร ฆิยาษุดดีน มันศูร และในปี ฮ.ศ. 993 ได้ดำรงตำแหน่งศ็อดร์ (หัวหน้าฝ่ายศาสนา) ท่านเป็นผู้นำตำราของอุละมาอ์อิหร่านเข้ามาสู่ฮินดูสถาน ท่านได้สร้างอิทธิพลอย่างลึกซึ้งต่อหลักสูตรและวิธีการสอนในดินแดนนี้ ซึ่งในที่สุดได้พัฒนาเป็นรูปแบบที่ก้าวหน้าของหลักสูตร "ดัรส์ นิซอมี" และยังคงครอบงำและแผ่คลุมวงการวิชาการและการศึกษาของฮินดูสถานมาจนถึงทุกวันนี้[^1]

ในยุคนี้ โดยเฉพาะในอินเดียตอนใต้ พบรายชื่อของนักปราชญ์และนักวรรณกรรมจำนวนมากจากนีชาปูร์ อัสตะรอบาด ญุรญาน มาซันดะรอน และกีลาน ซึ่งมีอิทธิพลในราชสำนักต่าง ๆ[^2]

อัฟกานิสถานเองก็มิได้ขาดแคลนความมั่งคั่งแห่งวิชาความรู้และการเรียนการสอน ควบคู่ไปกับความเป็นนักรบและความชำนาญในการใช้ดาบ กอฎี มุฮัมมัด อัสลัม ฮะรอวี ซึ่งเสียชีวิตในฮินดูสถานเมื่อปี ฮ.ศ. 1061 ถือกำเนิดที่เฮรัต และได้ศึกษาวิชาความรู้ในอัฟกานิสถานนั่นเองจากเมาลานา มุฮัมมัด ฟาฎิล บะดัคชานี เมาลานา มุฮัมมัด ศอดิก หัลวาอี ก็เป็นหนึ่งในอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ของอัฟกานิสถานในเวลานั้น เฮรัตเนื่องด้วยตั้งอยู่บนชายแดนอิหร่าน จึงเป็นศูนย์กลางของวิชาปรัชญา (อุลูมหิกมะฮ์) และในบรรดาบุตรหลานของเฮรัต กอฎี มุฮัมมัด อัสลัม ฮะรอวี และบุตรผู้มีชื่อเสียงและสมบูรณ์พร้อมของท่าน คือเมาลานา มุฮัมมัด ซาฮิด (ผู้เป็นที่รู้จักและเลื่องลือในวงการศึกษาของฮินดูสถานในนาม "มีร ซาฮิด") ได้สร้างชื่อเสียงอย่างยิ่งใหญ่ในวิชาปรัชญา เป็นเวลายาวนานที่หะชิยะฮ์ (อรรถาธิบาย) สามเล่มของท่านหลังนี้ ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม "ซะวาฮิด ษะลาษะฮ์" ได้เป็นศูนย์รวมความสนใจของบรรดาครูและอุละมาอ์ และเป็นมาตรวัดความเป็นเลิศทางวิชาการ

[^1]: สำหรับรายละเอียด ดู "อัษษะกอฟะฮ์ อัลอิสลามิยะฮ์ ฟิลฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) หรือฉบับแปลภาษาอูรดู "อิสลามี อุลูม วะฟุนูน ฮินดูสถาน เมน" และ "มะอาริฟ: ฮินดูสถาน กา นิศอบ ดัรส์" โดยเมาลานา หะกีม ซัยยิด อับดุลหัยย์ หะสะนี (ร.ฮ.)

[^2]: สำหรับรายละเอียด ดู "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 4

ความสัมพันธ์ด้านการเป็นศิษย์และการรับวิชาความรู้ของอุละมาอ์แห่งอินเดียนั้น มิได้จำกัดอยู่เพียงกับนักปราชญ์ชาวอิหร่านและบรรดาครูผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์ต่าง ๆ แห่งดินแดนวิลายะฮ์ (เอเชียกลาง) เท่านั้น หากยังมีความสัมพันธ์กับนักปราชญ์และนักหะดีษแห่งอียิปต์ ฮิญาซ และเยเมนด้วย ชัยค์รอญิห์ บิน ดาวูด อัล-คุญะรอตี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 904) ได้ศึกษาหะดีษจากอัลลามะฮ์อัส-สะคอวี อัลลามะฮ์อัส-สะคอวีได้บอกท่านถึงทัศนะและแนวทางของชัยค์อะลาอุดดีน อัล-บุคอรี อัล-หะนะฟี เกี่ยวกับอิบนุอะรอบี เพื่อให้ท่านแจ้งเรื่องนี้แก่อุละมาอ์และบรรดาชัยค์แห่งอินเดีย และเพื่อให้ความเข้าใจในแง่ดีที่พวกเขามีต่อชัยค์อัล-อักบัรหมดไป[^1] อัลลามะฮ์อัส-สะคอวีได้บันทึกประวัติของศิษย์ชาวอินเดียของท่านผู้นี้ไว้ในหนังสือ "อัฎ-เฎาอ์ อัล-ลามิอ์" (الضوء اللامع) และได้ยอมรับในความเป็นเลิศทางวิชาการของเขา ส่วนอิมามแห่งวิชาหะดีษในยุคของท่าน คือ ชัยค์อะลี บิน หุสามุดดีน อัล-มุตตะกี ผู้แต่งหนังสือ "กันซุลอุมมาล" (كنز العمال) ซึ่งมีคำกล่าวเกี่ยวกับท่านว่า "อัส-สุยูฏีมีบุญคุณต่อคนทั้งโลก และอะลี อัล-มุตตะกีมีบุญคุณต่ออัส-สุยูฏีเอง" นั้น ท่านเป็นศิษย์คนสำคัญของอัลลามะฮ์อบุลหะสัน อัช-ชาฟิอี อัล-บักรี ผู้สอนประจำมัสยิดอัล-หะรอมแห่งมักกะฮ์ และของอัลลามะฮ์ชิฮาบุดดีน อะห์มัด บิน หะญัร อัล-มักกี มุฟตีและนักหะดีษแห่งมักกะฮ์

จากข้อความข้างต้น คงพอจะเห็นได้แล้วว่า แม้อินเดียจะถูกล้อมรอบด้วยทะเลและเทือกเขาสูงเสียดฟ้า (ซึ่งช่องทางติดต่อกับโลกภายนอกคือช่องเขาโบลานแห่งบะลูจิสถาน และช่องเขาไคเบอร์แห่งชายแดนตะวันตกเฉียงเหนือ) แต่ในทางวิชาการและวัฒนธรรมแล้ว อินเดียมิได้ถูกตัดขาดจากโลกภายนอกโดยสิ้นเชิง สายธารแห่งการรับและการให้ความรู้ยังคงดำเนินต่อไป ถึงแม้ความจริงจะเป็นว่า การรับความรู้ของอินเดียมีมากกว่าการให้ และ "การนำเข้า" มีมากกว่า "การส่งออก" ก็ตาม และนั่นก็เป็นเรื่องธรรมชาติ เพราะทั้งศาสนาและวิชาความรู้ล้วนเดินทางมาถึงอินเดียผ่านเส้นทางเตอร์กิสถานและอิหร่านนั่นเอง

[^1]: "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 4

ความกระวนกระวายทางความคิดและความระส่ำระสายทางอะกีดะฮ์

แต่การสำรวจสภาพทางการเมือง ศาสนา และวิชาการของศตวรรษที่สิบ (แห่งฮิจเราะฮ์) จะยังไม่สมบูรณ์ หากไม่กล่าวถึงความกระวนกระวายทางความคิดและความระส่ำระสายทางอะกีดะฮ์ ซึ่งพบเห็นได้ในบางแห่งของอินเดียและประเทศเพื่อนบ้านในยุคนั้น เพื่อให้ภาพที่แท้จริงของศตวรรษนี้ปรากฏออกมา และเพื่อมิให้เกิดความเข้าใจผิดว่า สายธารแห่งชีวิตที่ไหลผ่านระยะทางนับพันไมล์นั้นสงบนิ่งโดยสมบูรณ์ จนสามารถแล่นนาวาแห่งการสอนและการเผยแผ่ศาสนา ตลอดจนการอบรมขัดเกลาและความก้าวหน้าทางจริยธรรมและจิตวิญญาณไปได้อย่างวางใจเต็มที่ โดยไม่มีความหวั่นเกรงต่อคลื่นลมหรือวังน้ำวนใด ๆ เลย หากเป็นเช่นนั้นจริง สำหรับยุคนี้แล้ว หัวข้อ "การสอนและการอบรม" และ "การเผยแพร่และการประกาศ" ก็คงจะเหมาะสมกว่าหัวข้อ "การฟื้นฟูและการปฏิรูปศาสนา"

การที่อินเดียอยู่ห่างไกลจากศูนย์กลางทางศาสนาและวัฒนธรรมของอิสลาม (คือแคว้นหิญาซอันศักดิ์สิทธิ์ อียิปต์ ชาม และอิรัก) การที่อิสลามเดินทางมาถึงที่นี่โดยอ้อมผ่านเติร์กสถานและอิหร่าน การที่ภาษาอาหรับไม่แพร่หลาย และโดยเฉพาะอย่างยิ่งการที่วิชาหะดีษไม่ได้รับการเผยแพร่ (ซึ่งเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดความเข้าใจในจิตวิญญาณที่ถูกต้องของศาสนา ความแตกต่างระหว่างซุนนะฮ์กับบิดอะฮ์ การตระหนักถึงความจำเป็นของการสั่งใช้ในความดีและห้ามปรามความชั่ว และความสามารถในการตรวจสอบทางศาสนาที่ถูกต้อง) ความยากลำบากในการเดินทางไปต่างประเทศเพื่อประกอบพิธีฮัจญ์และศึกษาหาความรู้ รวมทั้งการที่วงล้อมของอิสลามถูกห้อมล้อมด้วยประชากรส่วนใหญ่ที่มิใช่มุสลิม (ซึ่งยึดมั่นอย่างเหนียวแน่นในศาสนาของตน ยึดถือขนบธรรมเนียมที่ไม่ใช่อิสลามอย่างเคร่งครัด และงมงายอย่างที่สุด) ทั้งหมดนี้ได้ทำให้มุสลิมในอินเดียกลายเป็นทุ่งหญ้าที่ง่ายดายสำหรับดะอ์วะฮ์ที่มุ่งสร้างความระส่ำระสาย สำหรับนิกายที่หลงผิด และสำหรับนักศาสนาอาชีพที่แสวงหาโชคลาภ

ข้อต่อหนึ่งของสายโซ่นี้คือรูปแบบอันสุดโต่งและก้าวร้าวของลัทธิชีอะฮ์ ซึ่งด้วยอิทธิพลของชาวอิหร่าน…

ปรากฏขึ้นในบางท้องที่ของอินเดียใต้และในแคชเมียร์ ในช่วงกลางศตวรรษที่สิบ (แห่งฮิจเราะฮ์) บุรฮาน นิซอมชาฮ์ ผู้ปกครองรัฐสุลต่านอะห์มัดนะการ ได้รับเอาลัทธิชีอะฮ์ด้วยอิทธิพลของชัยค์ฏอฮิร บิน เราะฎีย์ อิสมาอีลี เกาะซฺวีนี (ผู้ซึ่งหลบหนีจากอิหร่านมายังอะห์มัดนะการด้วยความหวาดกลัวชาฮ์อิสมาอีล ศ่อฟะวี) และเขาได้ทำการในเรื่องนี้อย่างเกินเลยยิ่ง ถึงขั้นออกคำสั่งให้ประณามสาปแช่ง (ตะบัรรออ์) เคาะลีฟะฮ์ทั้งสามอย่างเปิดเผยในมัสญิด คานกอฮ์ ตลาด และตามท้องถนน มีการแต่งตั้งผู้ปฏิบัติหน้าที่นี้ด้วยเงินเดือนค่าตอบแทนอันสูงลิ่ว และได้สังหารและจับกุมผู้คนจำนวนมากจากชาวอะฮ์ลุซซุนนะฮ์[^1] อีกด้านหนึ่ง ลัทธิชีอะฮ์ได้แพร่หลายในแคชเมียร์ด้วยความพยายามของมีร์ ชัมซุดดีน อิรอกี เขาแสดงความกระตือรือร้นอย่างมากในการเผยแผ่มัซฮับของตน กล่าวกันว่ามีชาวฮินดูสามหมื่นสี่พันคนกลายเป็นชีอะฮ์ และยังกล่าวกันอีกว่าเขาได้คิดค้นมัซฮับใหม่ขึ้นมามัซฮับหนึ่งชื่อว่า "นูรบัคชี" และได้แต่งตำราฟิกฮ์ขึ้นเล่มหนึ่ง ซึ่งประเด็นปัญหาต่าง ๆ ในนั้นไม่สอดคล้องกับประเด็นของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ และไม่ตรงกับประเด็นของนิกายอิมามียะฮ์ด้วย ยังกล่าวกันอีกว่าในแคชเมียร์ได้มีการวางรากฐานนิกายใหม่ขึ้นนิกายหนึ่ง ซึ่งมีความเชื่อว่าซัยยิดมุหัมมัด นูรบัคช์ คือมะฮ์ดีผู้ถูกสัญญาไว้[^2]

ในปี ฮ.ศ. 951 หุมายูนได้มุ่งหน้าสู่อิหร่านเพื่อขอความช่วยเหลือทางการทหารและการสนับสนุนจากรัฐอิหร่าน ในเวลานั้นชาฮ์ฏ็อฮ์มาสบ์ครองบัลลังก์อยู่ในอิหร่าน ชาฮ์แห่งอิหร่านได้ขอให้หุมายูนรับเอามัซฮับชีอะฮ์ หุมายูนกล่าวว่าให้เขียนความเชื่อทั้งหมดลงบนแผ่นกระดาษ แล้วกษัตริย์ (หุมายูน) ก็ได้อ่านมันในลักษณะของการอ่านตามข้อความ[^3] แม้จะไม่มีหลักฐานที่เชื่อถือได้เกี่ยวกับการเปลี่ยนมัซฮับของกษัตริย์ แต่ก็ไม่ต้องสงสัยเลยว่า ผลจากความรู้สึกเป็นหนี้บุญคุณและความซาบซึ้งต่อการต้อนรับขับสู้ผู้มาเยือนอย่างใจกว้างของจักรพรรดิแห่งอิหร่านในระหว่างที่พำนักอยู่ในอิหร่าน และความช่วยเหลือทางทหารอย่างเอื้อเฟื้อนั้น ในใจของเขา

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "ตารีค ฟิริชตะฮ์" (تاریخ فرشتہ) โดยมุหัมมัด กอซิม บีจาปูรี (ผู้แต่งสังกัดนิกายอิษนาอะชะรียะฮ์) [^2]: โปรดดู "ตารีค ฟิริชตะฮ์" โดยมุหัมมัด กอซิม บีจาปูรี [^3]: "มุนตะค็อบ อัตตะวารีค" (منتخب التواریخ) ภาคแรก หน้า 445

ในมัซฮับอิษนาอะชะรีย์นั้น ย่อมต้องเกิดมุมอ่อนโยนขึ้นอย่างแน่นอน ซึ่งไม่ปรากฏอยู่ในใจของบรรพบุรุษราชวงศ์ตีมูรีผู้มีอะกีดะฮ์มั่นคง (ซึ่งเป็นชาวซุนนีฮะนะฟีผู้มีอะกีดะฮ์หนักแน่น และบางคนในหมู่พวกเขายังมีความผูกพันในฐานะมุรีดกับชัยค์บางท่านแห่งตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ด้วย) บรรดาอุมะรออ์ชาวกิซิลบาชได้เดินทางมาจากอิหร่านเพื่อช่วยเหลือหุมายูน หุมายูนเองเป็นผู้มีจิตใจดีงาม สุภาพ และมีอารยะ เขาอยู่ในสภาพมีน้ำละหมาดตลอดเวลา และไม่เอ่ยพระนามของอัลลอฮ์และท่านเราะซูล ﷺ โดยปราศจากความสะอาด ขณะที่เขาได้ยินเสียงอะซานบนบันไดห้องสมุดแล้วนั่งลง เขาลื่นตกลงมา และสิ้นชีวิตในวันที่ 15 เราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 963

ในบรรดาอุมะรออ์ชั้นสูงและเสาหลักแห่งราชอาณาจักรของเขา ไบรัม ข่านคานาน เป็นผู้นำและหัวหน้าที่เพียบพร้อมด้วยคุณงามความดีและความสมบูรณ์อันยิ่งใหญ่ เป็นผู้มีจิตใจอ่อนโยน ยึดมั่นในการละหมาดวันศุกร์และการละหมาดญะมาอะฮ์ และให้เกียรติบรรดาอุละมาอ์และมะชายิค แต่เขาเป็นพวกตัฟฎีลีย์[^1] บทกวีอันเลื่องชื่อของเขาคือ

«กษัตริย์ผู้ซึ่งมงกุฎของเขาสูงส่งเลยฟากฟ้า หากเขามิใช่ทาสของอะลี ก็ขอให้ฝุ่นดินจงโปรยลงบนศีรษะของเขา»

มีร ชะรีฟ อามุลี มีความเชี่ยวชาญอย่างสมบูรณ์ในวิชาปรัชญา เขาเดินทางมายังอินเดียในสมัยของอักบัร อักบัรต้อนรับเขาอย่างยิ่งใหญ่ ครั้งแรกในปี ฮ.ศ. 993 ได้แต่งตั้งเขาให้ดำรงตำแหน่งศ็อดร์ที่กาบุล จากนั้นในปี ฮ.ศ. 999 ที่เบงกอล และพระราชทานที่ดินศักดินา (ญาคีร์) แก่เขาที่อัจเมร์และโมฮาน ตามคำบอกเล่าของเคาะวาฟี ข่าน ผู้ประพันธ์ «มะอาษิรุลอุมะรออ์» (مآثر الامراء) เขามีความคิดแบบนอกรีต ได้ผสมตะเซาวุฟเข้ากับปรัชญา และเป็นผู้ยึดถือแนวคิดเอกภาพแห่งสรรพสิ่ง (อัยนียะฮ์)

ในอินเดียมีขบวนการสองขบวนการที่ก่อความแตกแยกอย่างรุนแรง เป็นอันตรายต่ออิสลาม และนำมาซึ่งความพินาศ หนึ่งในนั้นคืออะกีดะฮ์และนิกายซิกรีย์ ซึ่งมีรากฐานอยู่บนแนวคิดว่า ความเป็นนบีของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ สิ้นสุดลงพร้อมกับสหัสวรรษแรก และสหัสวรรษที่สองคือการเริ่มต้นของนุบูวะฮ์และฮิดายะฮ์ใหม่

[^1]: ตัฟฎีลีย์ หมายถึง ผู้ที่ถือว่าท่านอะลี (ร.ฎ.) ประเสริฐกว่าท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) และท่านอุมัร (ร.ฎ.)

ขบวนการนี้แพร่หลายในบะลูจิสถาน แต่บุคคลที่ขบวนการนี้ยอมรับว่าเป็นนบีนั้น ตามคำกล่าวของพวกเขา ได้ปรากฏตัวขึ้นในปี ฮ.ศ. 977 ณ เมืองอัตต็อก ผู้เขียนหนังสือของนิกายนี้ชื่อ "ซิกรีคือใคร?" (ذکری کون ہیں؟) ได้กล่าวถึงมุลลา มุฮัมมัด ผู้ก่อตั้งนิกายซิกรียะฮ์ไว้ว่า:

"ท่านได้ปรากฏกายในคืนวันจันทร์ ยามรุ่งอรุณ ลงมาจากเมืองกุฏบ์สู่พื้นดิน ในรูปลักษณ์ของมนุษย์และในอาภรณ์ของฟะกีร โดยประทับเท้าอันจำเริญลงบนเนินเขาสูงแห่งหนึ่งในเขตภูเขาของอัตต็อก ในปี ฮ.ศ. 977"[^1]

พวกซิกรียอมรับว่ามุลลา มุฮัมมัดผู้นี้เป็น "คาตะมุนนะบียีน" (ผู้ปิดท้ายบรรดานบี) และ "อัฟฎ็อลุรรุซุล" (ผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาเราะซูล) และเป็น "นูรุลเอาวะลีน วัลอาคิรีน" (รัศมีของชนรุ่นแรกและชนรุ่นสุดท้าย) ในหนังสือ "มูซานามะฮ์" ฉบับลายมือเขียนระบุว่า:

«อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งตรัสว่า โอ้มูซา หลังจากมะฮ์ดีแล้ว เราจะไม่สร้างนบีคนใดอีก เขาคือรัศมีของชนรุ่นแรกและชนรุ่นสุดท้าย ที่เราจะให้บังเกิดขึ้น»[^2]

ในหนังสือของนิกายนี้ เช่น "มิอ์รอจญ์นามะฮ์" (ฉบับลายมือเขียน), "ษะนาอ์-เอ-มะฮ์ดี" (ฉบับพิมพ์), "สะฟัรนามะฮ์-เอ-มะฮ์ดี" และ "ซิกรุอิลาฮี" เป็นต้น มีข้อความอันชัดแจ้งซึ่งแสดงถึงการยกย่องมุลลา มุฮัมมัดว่าบริสุทธิ์และศักดิ์สิทธิ์ และแสดงถึงอะกีดะฮ์อันเกินเลยเกี่ยวกับตัวเขา โดยยกเขาให้เหนือกว่าบรรดานบีทั้งปวง และประเสริฐกว่าท่านนบี ﷺ อีกทั้งยังปรากฏตัวอย่างอันน่าประหลาดของความอาจหาญในการกุเรื่องเท็จและการหลอกลวงล่อลวง พวกเขาได้แต่งกะลิมะฮ์ของตนขึ้นมาโดยเฉพาะ คือ "ลาอิลาฮะอิลลัลลอฮ์ นูรปาก มุฮัมมัด มะฮ์ดี เราะซูลุลลอฮ์" พวกเขาตัดสินว่าผู้ที่ละหมาดเป็นกาฟิรและเยาะเย้ยถากถางพวกเขา[^3] ในทำนองเดียวกัน พวกเขาปฏิเสธการถือศีลอด การทำฮัจญ์ และซะกาต แทนที่จะทำฮัจญ์ ณ บัยตุลลอฮ์ พวกเขากลับถือว่าการทำฮัจญ์ที่ภูเขา "โกห์-เอ-มุรอด" เป็นสิ่งจำเป็น[^4] ในหนังสือ "ตารีค-เอ-เคาะวานีน-เอ-บะลูจ" ระบุว่า บางส่วนของบะลูจิสถาน…

[^1]: "ซิกรีคือใคร?" หน้า 13 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 11 [^3]: "อิอ์ติกอดนามะฮ์" ฉบับลายมือเขียน [^4]: โปรดดูงานเขียนของนักเขียนชาวซิกรี "ซิกร์-เอ-เตาฮีด" (ฉบับพิมพ์), "ตัฟซีร ซิกรุลลอฮ์" ที่ชาวซิกรีเขียน (ฉบับพิมพ์) และงานเขียนที่กล่าวถึงข้างต้น โปรดดูเพิ่มเติม "บะลูจิสถาน ดิสทริกต์ กาเซ็ตเตียร์" ซึ่งระบุไว้อย่างชัดเจนว่า ระหว่างพวกเขากับอะฮ์ลุสซุนนะฮ์มีความขัดแย้งในเรื่องอะกีดะฮ์ขั้นพื้นฐาน (หน้า 116 ฉบับพิมพ์)

ในพื้นที่ต่าง ๆ ลัทธิที่ขัดต่ออิสลามอย่างลัทธิซิกรี (ذکری) ได้แพร่หลายอยู่ และคนเหล่านั้นถือว่ามุสลิมที่ละหมาดเป็น "นะมาซี" ซึ่งสมควรถูกประหาร มีร์ นะศีร ข่าน อัลอะอ์ซอม ด้านหนึ่งได้บังคับใช้และดำเนินการตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และอีกด้านหนึ่งได้ทำญิฮาดอันนองเลือดต่อเนื่องต่อการเป็นศัตรูกับอิสลามและการส่งเสริมชิริกของพวกซิกรี จนกระทั่งหลังจากการสู้รบครั้งใหญ่อันนองเลือดและชี้ขาดหลายครั้ง บิดอะฮ์นี้จึงถูกถอนรากถอนโคนอย่างสมบูรณ์[^1] ฯลฯ

กลุ่มที่น่าสงสัยอีกกลุ่มหนึ่งในฮินดูสถานคือกลุ่มเราชะนาอียะฮ์ (روشنائیہ) บทบาทสำคัญที่กลุ่มเราชะนาอียะฮ์มีในการค้ำจุนอำนาจของชาวอัฟกันที่กำลังเสื่อมถอย และในการสกัดกั้นอำนาจที่กำลังเติบโตของราชวงศ์โมกุล[^2] ได้ทำให้คำบอกเล่าของนักเขียนในยุคนั้นเป็นเรื่องที่ต้องพิจารณาและต้องการการตรวจสอบค้นคว้า ว่าในคำบอกเล่าเหล่านั้นมีเจตนาทางการเมืองแฝงอยู่มากเพียงใด และมีความจริงทางประวัติศาสตร์อยู่เท่าใด? ระหว่างคำบอกเล่าของผู้ศรัทธาและผู้สนับสนุนกลุ่มนี้กับคำบอกเล่าของฝ่ายตรงข้ามมีความขัดแย้งกันมาก จนฝ่ายหนึ่งเรียกผู้ก่อตั้งกลุ่มว่า "ปีร์เราชัน" (ผู้นำแห่งแสงสว่าง) ส่วนอีกฝ่ายเรียกว่า "ปีร์ตารีก" (ผู้นำแห่งความมืด) ผู้ก่อตั้งกลุ่มนี้คือ บายะซีด อัลอันศอรี ซึ่งถูกเรียกว่า ปีร์เราชาน (หรือบายะซีดเราชัน) ด้วย บิดาของเขาชื่ออับดุลลอฮ์ เขาเกิดที่ญาลันธัร ในปี ฮ.ศ. 931 (หนึ่งปีก่อนการสถาปนาราชอาณาจักรของบาบุร) วัยเด็กและวัยหนุ่มตอนต้นของเขาผ่านไปท่ามกลางความขัดแย้งภายในครอบครัวและการถูกผู้ใหญ่ละเลย ด้วยเหตุนี้การศึกษาของเขาจึงไม่สมบูรณ์ ในการเดินทางครั้งหนึ่ง…

[^1]: ประวัติศาสตร์บะลูจิสถานในบทความนี้ได้อาศัยบทความหนึ่งในวารสาร "อัลหัก" (อะโกเราะฮ์ ขัฏฏัก) ฉบับปี ค.ศ. 1979 ซึ่งเขียนโดยเมาลานาอับดุลหัก ผู้อำนวยการมัดเราะซะฮ์ดารุลอุลูม ตุรบัต บะลูจิสถาน นอกจากนี้โปรดดูการสำรวจโดยละเอียดเกี่ยวกับลัทธิซิกรีใน "อัลหัก" ฉบับมกราคม ค.ศ. 1980

[^2]: บรรยากาศของตะเซาวุฟในยุคนี้และความนิยมอย่างไม่ธรรมดาที่ตะเซาวุฟได้รับ ทำให้ผู้มีสายตายาวไกลและผู้มีความทะเยอทะยานบางคนเกิดความคิดว่า ตะเซาวุฟอาจถูกใช้เป็นเครื่องมือในการรวบรวมชาวปะทานให้เป็นปึกแผ่น และรวมพวกเขาไว้ใต้ธงของขบวนการทางศาสนา เพื่อเตรียมพวกเขาให้พร้อมทำสงครามต่อรัฐบาลโมกุล และด้วยวิธีนี้จะสามารถนำอำนาจที่สูญเสียไปของชาวอัฟกันกลับคืนมาได้

ในระหว่างนั้น (ตามรายงานบางกระแส) เขาได้พบกับสุลัยมาน อิสมาอีลี และมีการกล่าวด้วยว่าเขาได้คลุกคลีอยู่กับพวกโยคี ตามคำบอกเล่าของผู้เขียนชีวประวัติของเขา เขาเริ่มเห็นความฝันและได้ยินเสียงจากโลกเร้นลับ เขาหมกมุ่นอยู่กับการซิกรุลเลาะห์อย่างเงียบ (ซิกรฺเคาะฟี) ต่อมาไม่นาน เขาก็จมดิ่งอยู่กับการว่าดของอิสมุลอะอ์ซอม เมื่ออายุได้สี่สิบเอ็ดปี มีเสียงเร้นลับประกาศแก่เขาว่า บัดนี้เขาควรละทิ้งการชำระตนตามบทบัญญัติศาสนา และควรละหมาดอย่างละหมาดของบรรดานบีแทนละหมาดของมุสลิมทั่วไป[^1] หลังจากนั้นเขาเริ่มถือว่าทุกคนเป็นมุชริกและมุนาฟิก และเริ่มบำเพ็ญชิลละฮ์ (การปลีกวิเวกสี่สิบวัน) ต่อมาเขาได้รับคำสั่งให้เผยแผ่อย่างเปิดเผย เขายังถูกกล่าวหาว่าอ้างตนเป็นมะฮ์ดีและอ้างว่าได้รับอิลฮามจากพระผู้เป็นเจ้าด้วย[^2] จำนวนมุรีดของเขาเพิ่มขึ้นทุกวัน เขาแต่งตั้งบางคนเป็นเคาะลีฟะฮ์ของตน เพื่อให้พวกเขาขยายงานเผยแผ่ให้กว้างขวางยิ่งขึ้น

แต่คำสอนที่ปรากฏในผลงานของเขาชื่อ "ศิรอฏุตเตาฮีด" (صراط التوحید) ดูเหมือนจะเป็นผลมาจากคำสอนตะเซาวุฟที่เลยเถิดและการรู้จักตนเองอย่างสุดโต่ง ซึ่งมักเกิดขึ้นกับผู้ที่บำเพ็ญริยาฎะฮ์ด้วยตนเองโดยไม่มีชัยค์ผู้สมบูรณ์ และปราศจากความรู้อันมั่นคงในอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และในนั้นยังกล่าวถึงหลักการและอะกีดะฮ์บางประการไว้ด้วย ส่วนใหญ่น่าจะเป็นกฎเกณฑ์ว่าด้วยการสงครามของเขา ซึ่งเกี่ยวข้องกับยุคสมัยที่เขากำลังทำสงครามกับพวกโมกุลและเผ่าอัฟกันที่เป็นปฏิปักษ์ต่อเขา

เขาได้ทำให้เผ่าอัฟกันหลายเผ่าในเขตเปชาวาร์มาเป็นผู้ศรัทธาและมุรีดของตน เขาเริ่มงานเผยแผ่ในฮินดูสถาน อิทธิพลของเขาเริ่มแผ่ขยายไปในหมู่ชาวสินธ์และชาวบะลูจด้วย และบรรดาผู้ติดตาม…

[^1]: แต่ชัยค์บายะซีดเองได้เขียนไว้ในหนังสือของเขา "มักศูดุลมุอ์มินีน" (مقصود المؤمنین) ว่า "ชะรีอะฮ์เปรียบดั่งเปลือกของต้นไม้ และการที่ต้นไม้จะคงอยู่ได้โดยไม่มีเปลือกนั้นเป็นไปไม่ได้" หน้า 244 ต้นฉบับลายมือ ห้องสมุดมหาวิทยาลัยปัญจาบ

[^2]: ชัยค์บายะซีดเองได้ปฏิเสธเรื่องนี้ว่าเขาเป็นมะฮ์ดี ดังที่ปรากฏในบันทึกการโต้วาทีซึ่งเกิดขึ้นระหว่างเขากับกอฎีข่านแห่งกาบูล ต้นฉบับลายมือ มหาวิทยาลัยปัญจาบ

และแม้จะเผชิญการต่อต้านอย่างรุนแรงที่สุดจากอุละมาอ์ แต่เขาก็ประสบความสำเร็จอย่างน่าอัศจรรย์ ชัยค์บายะซีดได้ส่งนักดะอ์วะฮ์และผู้เผยแผ่ของเขาไปยังบรรดาผู้ปกครอง ขุนนาง และอุละมาอ์ของประเทศเพื่อนบ้าน หนึ่งในพวกเขาได้ไปถึงราชสำนักของจักรพรรดิอักบัรด้วย ช่วงสองปีครึ่งสุดท้ายแห่งชีวิตของเขาผ่านไปในการทำสงครามกับพวกมุฆัล และในปี ฮ.ศ. 980 เขาได้เสียชีวิตลง ณ สถานที่ชื่อปะรานในเขตกาลาปานี และถูกฝังไว้ที่ฮัชต์นะกัร ในบรรดางานประพันธ์ของเขามีหนังสือหลงเหลืออยู่สามเล่ม (ค็อยรุลบะยาน, มักศูดุลมุอ์มินีน, ศิรอฏุตเตาฮีด) ซึ่งในหนังสือเหล่านั้นเขาได้อธิบายหลักการและอะกีดะฮ์ของนิกายที่เขาก่อตั้งขึ้น ในจำนวนนั้น "ค็อยรุลบะยาน" และ "มักศูดุลมุอ์มินีน" มีสถานะเป็นกึ่งคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ในหมู่ผู้ศรัทธาต่อเขา ผู้ต่อต้านเขาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดคืออาคูนด์ ดัรวีซะฮ์ ซึ่งเป็นมุรีดของซัยยิด อะลี ติรมิซี ที่รู้จักกันในนาม ปีร์บาบา (เสียชีวิต ฮ.ศ. 991) เขาได้เขียนหนังสือ "มัคซะนุลอิสลาม" (مخزن الاسلام) เพื่อหักล้างบายะซีด ส่วน "ฮาลนามะฮ์ ปีร์ โรชาน" (حال نامہ پیر روشن) (ภาษาเปอร์เซีย) เป็นอัตชีวประวัติที่ชัยค์บายะซีดเขียนขึ้นเอง ซึ่งอะลี มุฮัมมัด มุคลิศ ได้เรียบเรียงพร้อมเพิ่มเติมเนื้อหา

เนื่องจากสงครามทั้งภายในและภายนอกทำให้ตกอยู่ในสภาพทรุดโทรม อีกทั้งจากการต่อต้านอย่างรุนแรงของอุละมาอ์ และเพราะพวกเขากระจัดกระจายไปตามส่วนต่าง ๆ ของอินเดีย สมาชิกของนิกายนี้จึงลดน้อยลงเรื่อย ๆ จนในที่สุดแทบจะสูญสิ้นไป[^1]

ผู้ประพันธ์หนังสือ "ดาสตาน ตุรกตาซาน ฮินด์" (داستان ترکتازان ہند) คือ มีรซา นัศรุลลอฮ์ ข่าน ฟิดาอี เดาละต์ ยาร์ ญัง ได้เขียนแนะนำนิกายนี้ไว้ว่า

«โรชาอีเป็นชื่อของนิกายที่ก่อตั้งโดยบุคคลผู้หนึ่งชื่อบายะซีด ซึ่งเป็นชาวอินเดีย เขาได้ไปยังหมู่ชาวอัฟกันและอ้างตนเป็นนบี เรียกตนเองว่า "นบีโรชาอี" และทำให้พวกเขาเป็นผู้ติดตามของตน…»

[^1]: ประมวลจากบทความของศาสตราจารย์ ดร. เมาลวี มุฮัมมัด ชะฟีอ์ ผู้ล่วงลับ ใน "ดาอิเราะฮ์ มะอาริฟ อิสลามียะฮ์" (ฉบับภาษาอูรดู) เล่มที่ 4

ทำให้ [เป็นผู้มีอำนาจ] เขาปฏิเสธคัมภีร์จากฟากฟ้า และละทิ้งการอิบาดะฮ์ต่ออัลลอฮ์ จากคำพูดของเขาเป็นที่รู้ได้ว่า เขาเป็นผู้ยึดถือแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูด[^1] และหลักความเชื่อของเขาคือ นอกจากวาญิบุลวุญูด (ผู้ซึ่งการมีอยู่เป็นสิ่งจำเป็น) นี้แล้ว ไม่มีสิ่งใดมีอยู่จริงเลย เขาสรรเสริญท่านนบีชาวอาหรับ ﷺ และประกาศข่าวดีแก่ผู้คนว่า วันนั้นใกล้มาถึงแล้ว ที่ทั่วทั้งแผ่นดินจะตกอยู่ภายใต้อำนาจของพวกเขา

จากหนังสือ "ฮาลนามะฮ์" ที่บายะซีดเขียนไว้ เป็นที่รู้ได้ว่า เขาได้รับอิลฮาม (การดลใจ) และญิบรีลลงมาหาเขา อัลลอฮ์ทรงยกย่องเขาด้วยตำแหน่งนบี เขาถือว่าตนเองเป็นนบี เขาละหมาด แต่ไม่ถือว่าการกำหนดทิศกิบละฮ์เป็นสิ่งจำเป็น โดยอ้างหลักฐานจากอายะฮ์

فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا۟ فَثَمَّ وَجْهُ ٱللَّهِ

«ดังนั้น ไม่ว่าพวกเจ้าจะผินหน้าไปทางใด ณ ที่นั่นคือพระพักตร์ของอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:115)

เขาไม่เห็นความจำเป็นที่จะต้องอาบน้ำชำระร่างกาย (ฆุสล์) ด้วยน้ำ และเขาถือว่าการฆ่าผู้ที่ต่อต้านตนเป็นสิ่งที่อนุญาต[^2]

ผู้แต่งยังได้ยกคำพูดบางประการของเขาในเรื่องนี้ ซึ่งมีลักษณะเชิงอาริฟและเชิงตะเซาวุฟ และไม่อาจตำหนิได้ แต่ในขณะเดียวกันก็มีแนวคิดที่ขัดแย้งกับอิสลามอยู่ด้วย

«สำหรับเขา การรู้จักตนเองและการรู้จักพระผู้เป็นเจ้าเป็นสิ่งสำคัญที่สุด หากเขาเห็นชาวฮินดูคนใดเป็นผู้รู้จักตนเอง เขาก็จะให้ความสำคัญแก่ผู้นั้นเหนือกว่ามุสลิม เขาเก็บญิซยะฮ์จากมุสลิม นำคุมุส (หนึ่งในห้า) เข้าสู่บัยตุลมาล และแจกจ่ายแก่ผู้ขัดสน บุตรทุกคนของเขาห่างไกลจากความชั่วและการละเมิด และอยู่ห่างไกลจากการกดขี่และการอธรรมอย่างยิ่ง เขามีผลงานหลายเล่มในภาษาอาหรับ เปอร์เซีย ฮินดี และปัชโต หนังสือเล่มหนึ่งของเขาคือ "ค็อยรุลบะยาน" (خیر البیان) ซึ่งเขียนไว้สี่ภาษา ในนั้นเป็นการตรัสโดยตรงของอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งต่อเขา และตามความเชื่อของพวกเขา มันคือคัมภีร์จากฟากฟ้า»[^3]

[^1]: ในยุคนี้ เรื่องนี้ไม่ใช่สิ่งใหม่ ศูฟีและมะชาอิค (ชัยค์) ส่วนใหญ่ (อย่างน้อยในอินเดีย) มีความสุดโต่งในหลักความเชื่อนี้ (ผู้แต่ง) [^2]: หน้า 304–305 [^3]: อ้างจาก "ฮาลนามะฮ์" ของบายะซีด ใน "ดะบิสตาน มะซาฮิบ" (دبستان مذاہب) ของมุลลา มุห์ซิน ฟานี หน้า 306–309

จากตำราประวัติศาสตร์ร่วมสมัยทำให้ทราบว่า ปีร บายะซีด ได้รวบรวมกำลังอันยิ่งใหญ่ของชาวอัฟกันขึ้น และได้ตั้งเทือกเขาสุลัยมานเป็นที่มั่น ยึดครองช่องเขาไคบัรไว้ได้ และเริ่มโจมตีพื้นที่ใกล้เคียง อักบัรได้ส่งกองทัพไปปราบปรามฟิตนะฮ์นี้ แต่ก็ไม่อาจถอนรากถอนโคนได้ หลังจากบายะซีดสิ้นชีวิต บุตรและผู้สืบทอดของเขายังคงเป็นภัยคุกคามต่อจักรวรรดิโมกุล ราชามานสิงห์ บีรบัล และซัยน์ ข่าน ก็ไม่ประสบความสำเร็จในการต่อสู้กับพวกเขา ส่วนบีรบัลนั้นถูกสังหารในการรบครั้งหนึ่ง มานสิงห์ก็ล้มเหลวในการรบกับพวกเราชะนาอีในการโจมตีเมื่อปี ฮ.ศ. 995 ฟิตนะฮ์นี้ยุติลงในรัชสมัยของชาห์ญะฮาน เมื่อปี ฮ.ศ. 1050[^1]

ลัทธิมะฮ์ดะวียะฮ์

ขบวนการที่ก่อความสั่นสะเทือนมากที่สุดในยุคนี้คือขบวนการมะฮ์ดะวียะฮ์ ผู้ก่อตั้งคือ ซัยยิด มุฮัมมัด (อิบนุ ยูซุฟ) เญานปูรี (เกิด ฮ.ศ. 847) แม้เขาจะเสียชีวิตไปแล้วตั้งแต่ต้นศตวรรษที่สิบ (ฮ.ศ. 910) แต่อิทธิพลของขบวนการนี้ยังคงอยู่จนถึงปลายศตวรรษที่สิบ ในแง่ของการศึกษาประวัติศาสตร์อย่างเป็นกลาง อาจกล่าวได้ว่า ภายในระยะสองสามศตวรรษนั้น ไม่มีดะอ์วะฮ์หรือขบวนการทางศาสนาใดในอนุทวีปนี้ (รวมทั้งอัฟกานิสถาน) ที่ส่งผลกระทบต่อสังคมมุสลิมอย่างกว้างขวาง ลึกซึ้ง และทรงพลังเท่ากับดะอ์วะฮ์และขบวนการนี้ จากการศึกษาสิ่งที่นักประวัติศาสตร์และนักเขียนทั้งในยุคเดียวกันและยุคหลังได้บันทึกไว้ ทั้งฝ่ายที่สนับสนุนและฝ่ายที่คัดค้าน เราได้ข้อสรุปดังต่อไปนี้

(1) ซัยยิด มุฮัมมัด เญานปูรี โดยด้านในและโดยกำเนิด เป็นผู้มีความสามารถสูงส่งและมีพลังทางจิตวิญญาณเข้มแข็ง […]

[^1]: สรุปจาก "ดาสตาน ตุรกตาซาน ฮินด์" (داستان ترکتازان ہند)

...ซึ่งอยู่ในกลุ่มผู้ที่ถือกำเนิดขึ้นหลังจากกาลเวลาอันยาวนาน ตั้งแต่วัยหนุ่มแน่นท่านก็เป็นผู้ที่กล้าหาญและเด็ดเดี่ยวยิ่ง ท่านไม่พอใจต่อสภาพแวดล้อมและสภาพการณ์ของยุคสมัยของตน ท่านกำชับในสิ่งที่ดีและห้ามปรามสิ่งที่ชั่วอย่างไม่เกรงกลัวผู้ใด และตำหนิติเตียนการกระทำที่ขัดต่อบทบัญญัติแห่งศาสนาอย่างรุนแรง ด้วยเหตุนี้เองในยุคสมัยนั้นท่านจึงได้รับสมญานามว่า "อะซะดุลอุละมาอ์" (ราชสีห์แห่งอุละมาอ์) ท่านได้รับการสั่งสอนในวิถีแห่งสุลูกจากชัยค์ดานิยาล[^1] และได้ฝึกฝนตนเองและต่อสู้กับอารมณ์ใฝ่ต่ำอย่างหนัก ท่านปลีกตัวอยู่โดดเดี่ยวตามภูเขาและหุบเขาเป็นเวลานาน ซึ่งผลที่ตามมาโดยส่วนใหญ่ (โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อไม่ได้อยู่ภายใต้การดูแลและการชี้นำของชัยค์ผู้สมบูรณ์) ก็คือการเกิดประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ (วาริดาต) และสัญญาณบอกเหตุต่าง ๆ ซึ่งเป็นที่น่าหวั่นเกรงว่าจะนำไปสู่ความผิดพลาด และบางครั้งก็ก่อให้เกิดความเชื่อมั่นที่ผิด ๆ ขึ้น บุคคลเช่นนี้ซึ่งยังไม่บรรลุถึงขั้นแห่งการพิจารณาอย่างถี่ถ้วนและความรู้อันมั่นคง อาจตีความถ้อยคำผิดที่ผิดทาง และเข้าใจสัญญาณจากโลกเร้นลับไปในความหมายที่ผิดพลาดได้ ดังนั้นในช่วงเวลานั้นเอง ระหว่างการเดินทางครั้งหนึ่ง ท่านจึงได้อ้างตนว่าเป็นมะห์ดี หลังจากนั้นท่านยังได้ประกาศตนว่าเป็น "มะห์ดีที่ถูกสัญญาไว้" (มะห์ดีเมาอูด) อีกหลายครั้งในสถานที่ต่าง ๆ และได้เชิญชวนผู้คนให้ศรัทธาต่อการอ้างนั้น

(2) ด้วยการฝึกฝนตนเองอย่างมาก พลังภายใน และความมุ่งมั่นในการกำชับสิ่งที่ดี ท่านจึงเป็นผู้มีอิทธิพลในระดับสูงยิ่ง บุคลิกภาพและการคบหาสมาคมกับท่าน ตลอดจนถ้อยคำและการบรรยายของท่าน มีผลต่อผู้ฟังและผู้ที่อยู่ ณ ที่นั้นราวกับมนตร์สะกด ตั้งแต่สุลต่านและเหล่าขุนนางไปจนถึงสามัญชนและชนชั้นสูง ล้วนตกอยู่ในภาวะลืมตนและหลงลืมตัวเอง การสละตำแหน่งอันสูงส่งที่สุด ตลอดจนยศศักดิ์และความยิ่งใหญ่ เพื่อท่าน การละทิ้งโลกและบ้านเกิดเมืองนอนเพื่อติดตามท่าน และการมอบตนเองไว้ในความดูแลของท่าน กลายเป็นเรื่องง่ายดาย เหตุการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นที่ราชธานีมาณฑูกับฆิยาษุดดีน ชาห์ ค็อลญี และในทำนองเดียวกันก็เกิดขึ้นในคุชราตกับมะห์มูด ชาห์ คุชราตี เช่นเดียวกันที่อะห์มัดนะกัร อะห์มะดาบาด บีดัร...

[^1]: น่าเสียดายที่ในตำราชีวประวัติและบันทึกประวัติบุคคล ไม่พบเรื่องราวเกี่ยวกับท่าน

และเห็นได้ในเมืองกุลบัรกะฮ์ มีผู้คนมากมายมาให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) ต่อท่าน และผู้คนนับพันได้เข้าร่วมในคาราวานของท่าน ในแคว้นสินธ์ก็เกิดความปั่นป่วนวุ่นวายไปทั้งเมือง จนผู้คนยากจะระงับตนเองไว้ได้ ในเมืองกันดะฮาร์ คำบรรยายของท่านก็ก่อให้เกิดความโกลาหลราวกับวันกิยามะฮ์ และผู้ปกครองกันดะฮาร์ คือ มีรซาชาฮ์ เบก ก็เกิดความโน้มเอียงมาทางท่าน

(3) ชีวิตของท่านเป็นชีวิตแห่งการละทิ้งและสันโดษ การสมถะ (ซุฮด์) ความไม่พึ่งพาผู้ใด และการตัดขาดจากทุกสิ่งนอกเหนือจากอัลลอฮ์ ทั้งในยามเดินทางและยามพำนัก ใน "ดาอิเราะฮ์" ของท่านจะเห็นบรรยากาศแห่งการสมถะ การเสียสละ การซิกร์และอิบาดะฮ์ อาหารและทุกสิ่งถูกแจกจ่ายอย่างเท่าเทียมกันโดยไม่คำนึงถึงความพิเศษของผู้ใด และในการนี้ไม่มีการให้สิทธิพิเศษแก่ตัวท่านเองหรือแก่สมาชิกในครอบครัวของท่านเลย ไม่มีผู้มาเยือนคนใดที่จะไม่ได้รับความประทับใจจากบรรยากาศนี้

(4) ดะอ์วะฮ์นี้ได้ก่อกำเนิดนักดะอ์วะฮ์จำนวนมากที่บริสุทธิ์ใจ ไร้ผลประโยชน์ส่วนตน พร้อมพลีชีพ และลืมตนเอง ผู้ซึ่งปฏิบัติหน้าที่ "กล่าวคำแห่งสัจธรรมต่อหน้าผู้ปกครองที่อธรรม" ด้วยความกล้าหาญและพลังอันยิ่งใหญ่ อดทนต่อความทุกข์ทรมานอย่างหนักในการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว และยอมสละชีวิตในหนทางนี้ด้วยความยินดี มนุษย์ที่ได้อ่านเรื่องราวของพวกเขาย่อมเกิดความประทับใจ และไม่อาจปฏิเสธที่จะยอมรับถึงอิทธิพลของการอบรมขัดเกลาและการคบหาของซัยยิดมุฮัมมัด เญาน์ปูรี ได้

ยกตัวอย่างเช่น เรื่องราวของชัยค์อะลาอ์ บิน หะซัน อัล-บะยานะวี (ชัยค์อะลาอี) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 957) ผู้ซึ่งได้ปฏิบัติหน้าที่ดะอ์วะฮ์และการตักเตือนในราชสำนักของสุลต่านสลีมชาฮ์ บุตรของเชร์ชาฮ์ สูรี และแทนที่จะปฏิบัติตามธรรมเนียมราชสำนักและการคำนับ ท่านกลับเพียงแค่กล่าวสลามตามแบบซุนนะฮ์ และในครั้งที่สอง ขณะที่ท่านอยู่ในสภาพเหนื่อยล้าจากการเดินทางและป่วยด้วยโรคระบาด ท่านถูกเฆี่ยนด้วยแส้ และเมื่อท่านไม่อาจรอดชีวิตจากการนั้นได้ ร่างของท่านก็ถูกผูกไว้กับเท้าช้าง และถูกลากวนไปทั่วกองทัพ[^1]

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดูชีวประวัติของชัยค์อะลาอ์ บิน หะซัน อัล-บะยานะวี ใน "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 4 หรือ "มุนตะค็อบ อัต-ตะวาริค" (منتخب التواریخ) ของมุลลา อับดุลกอดิร บะดาอูนี (มีต่อหน้า 55)

(5) ดะอ์วะฮ์ของท่านมีหลักสำคัญห้าประการ คือ (1) การละทิ้งดุนยา (2) การปลีกตัวออกจากผู้คน (3) การอพยพออกจากบ้านเกิด (4) การคบหาอยู่กับบรรดาผู้สัจจริง (5) การซิกร์อย่างต่อเนื่อง (ตามวิธี "หัฟซุลอันฟาส" คือการรักษาลมหายใจ) ท่านถือว่าการประจักษ์อัลลอฮ์ (ไม่ว่าจะด้วยตาเนื้อหรือด้วยหัวใจ ไม่ว่าจะในยามตื่นหรือในความฝัน) เป็นสิ่งจำเป็นและเป็นเงื่อนไขของอีมาน

(6) ในสภาวะ "ซุกร์" (ความมึนเมาทางจิตวิญญาณ) หรือเพราะไม่เข้าใจความหมายและเจตนาอย่างถูกต้อง ทำให้ท่านกล่าวถ้อยคำและคำอ้างเกี่ยวกับตัวท่านเองหลายครั้งอย่างโจ่งแจ้ง ซึ่งยากที่จะตีความหรืออธิบายให้เป็นอย่างอื่นได้[^1] บรรดาผู้ติดตามของท่าน (ในช่วงแรกเจตนาของพวกเขาจะถูกต้องเพียงใด และความกระตือรือร้นทางศาสนาของพวกเขาจะน่ายกย่องเพียงใดก็ตาม) ได้ทำให้มันกลายเป็นกลุ่มหนึ่งที่ขัดแย้งกับมติของอุละมาอ์ส่วนใหญ่และขัดแย้งกับอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ได้โดยง่าย ซึ่งยึดถ้อยคำเหล่านั้นเป็นที่พึ่ง และวางรากฐานอะกีดะฮ์ของตนไว้บนถ้อยคำเหล่านั้น คนรุ่นหลังและผู้ศรัทธาที่สุดโต่ง (ดังที่เป็นธรรมดา) ได้เพิ่มเติมเข้าไปอีก และสุดโต่งในการเทิดทูนและยกย่องท่านถึงขั้นทำให้ท่านเสมอเหมือนบรรดานบี และประเสริฐกว่าบางท่านเสียอีก และพวกหัวรุนแรงและพวกสุดโต่งบางคนถึงกับไปถึงอะกีดะฮ์ที่ว่าท่านเสมอเหมือนและเท่าเทียมกับท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ (แม้ว่าในทัศนะของซัยยิดมุฮัมมัดเองก็ตาม ท่านเป็นผู้ปฏิบัติตามท่านนบี ﷺ และเป็นผู้ยึดถือศาสนาของมุฮัมมัด) และบางคนสุดโต่งถึงขั้นกล่าวว่า "หากอัลกุรอานและซุนนะฮ์ขัดแย้งกับคำพูดหรือการกระทำใดของท่าน ก็ไม่ให้ถือเอาอัลกุรอานและซุนนะฮ์" ในทำนองเดียวกันก็มีการสุดโต่งอย่างมากในเรื่องนี้ด้วย คือ มุสลิมที่ประจักษ์รัศมีแห่งอัลลอฮ์ด้วยตาหรือด้วยหัวใจ ไม่ว่าจะในยามหลับหรือยามตื่น

(ต่อจากหน้า 54) เมาลานาอบุลกะลาม อาซาด ได้บรรยายเรื่องราวอันสะเทือนใจเกี่ยวกับการเป็นชะฮีดของชัยค์อะลาอี (ร.ฮ.) อย่างละเอียดและทรงพลังด้วยลีลาวรรณศิลป์อันเป็นเอกลักษณ์ของท่าน (ดู "ตัซกิเราะฮ์" [تذکرہ] หน้า 53 ถึง 61)

[^1]: และถ้อยคำทำนองนี้ถูกรายงานมาจากบรรดาซูฟีสุดโต่งจำนวนมาก และจากบรรดาผู้บำเพ็ญอิบาดะฮ์ที่ฝึกฝนตนอย่างหนัก

ก็ไม่ใช่ผู้ศรัทธา ช่องว่างระหว่างมุสลิมทั่วไปกับกลุ่มนี้ได้กว้างขึ้นเรื่อย ๆ ตามกาลเวลา จนในที่สุดพวกมะฮ์ดะวีได้กลายเป็นกลุ่มที่แยกออกไปต่างหาก ถูกตัดขาดจากอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์ และเป้าหมายต่าง ๆ ซึ่งขบวนการนี้ได้เริ่มต้นขึ้นเพื่อมัน และซึ่งน่าจะอยู่ในสายตาของผู้ก่อตั้งขบวนการนี้ ก็สูญหายไป

จนถึงกลางศตวรรษที่สิบ อิทธิพลของกลุ่มนี้ยังคงดำรงอยู่ในอินเดียและอัฟกานิสถาน และในแคว้นเดคคานได้มีหลายรัฐสุลต่านของผู้ติดตามกลุ่มนี้เกิดขึ้น ในปลายศตวรรษที่สิบ กำลังและจำนวนของพวกมะฮ์ดะวีได้เพิ่มพูนขึ้นมากเพียงใดนั้น พอประเมินได้จากเหตุการณ์ที่ว่า ในรัชสมัยของอิสมาอีล นิซามชาห์ บุตรของบุรฮาน นิซามชาห์ที่สอง (ฮ.ศ. 996–998) ญะมาล ข่าน มะฮ์ดะวี ซึ่งเป็นหนึ่งในขุนนางผู้ดำรงตำแหน่งชั้นสูง ได้กุมบังเหียนกิจการของราชสำนักในอะห์มัดนครไว้ในมือของตน และได้ชักนำอิสมาอีล นิซามชาห์ (ซึ่งยังเยาว์วัย) ให้เข้ามาสู่ลัทธิของตนด้วย ในเวลาไม่นาน ผู้คนกลุ่มมะฮ์ดะวียะฮ์จากทั่วทุกสารทิศของอินเดียได้มาชุมนุมกัน มีพวกมะฮ์ดะวีราวหนึ่งหมื่นคนมารวมตัวอยู่รอบญะมาล ข่าน และเขาได้ครองอำนาจเหนือรัฐสุลต่านอะห์มัดนครอย่างสมบูรณ์ ครั้นเมื่อบุรฮาน นิซามชาห์ ซึ่งได้ออกไปอยู่ภายนอก กลับมายังอะห์มัดนครในปี ฮ.ศ. 998 เขาก็ได้ขับไล่ลัทธิมะฮ์ดะวียะฮ์ซึ่งได้แพร่หลายอยู่นั้นออกไป และลัทธิอิษนาอะชะรีย์ก็กลับมาแพร่หลายดังเดิม[^1]

ในปลายศตวรรษที่สิบ ขบวนการมะฮ์ดะวียะฮ์ได้อ่อนกำลังลงอย่างเห็นได้ชัด ด้วยเหตุจากดะอ์วะฮ์นี้ คำกล่าวอ้างต่าง ๆ ของซัยยิดมุฮัมมัด เญานปูรี และที่ยิ่งกว่านั้นคือความรุนแรงของบรรดาผู้ศรัทธาในตัวเขาที่สุดโต่ง ทำให้เกิดความสั่นคลอนในด้านอะกีดะฮ์ และเกิดความแตกแยกและความปั่นป่วนขึ้นในสังคมมุสลิม ซึ่ง

[^1]: สรุปจาก ตารีค-เอ ฮินดูสตาน (تاریخ ہندوستان) เล่มที่ 4 โดยเมาละวี ซะกาอุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี

อุละมาอ์ผู้หยั่งรู้ลึกซึ้งในยุคนั้น ซึ่งมีทัศนะอันลึกซึ้งต่ออัลกุรอานและซุนนะฮ์ และมีความเชี่ยวชาญอย่างสมบูรณ์ในวิชาการศาสนา ต่างรู้สึกกังวลและวิตกห่วงใย พวกเขาเริ่มมองว่าสิ่งนี้คือลางบอกเหตุของการหลงผิดและฟิตนะฮ์ครั้งใหญ่ ด้วยเหตุนี้ อุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดด้านหะดีษและซุนนะฮ์ในยุคนั้น คืออัลลามะฮ์มุฮัมมัด ฏอฮิร ปัฏฏะนี (ฮ.ศ. 913–986) ผู้ประพันธ์ «มัจญ์มะอ์ บิหาร อัล-อันวาร» (مجمع بحار الانوار) จึงลุกขึ้นรับภาระในการหักล้างและยับยั้งมัน และได้ให้คำมั่นว่าตราบใดที่บิดอะฮ์นี้ (ซึ่งได้แผ่อิทธิพลไปทั่วทั้งคุชราต) ยังไม่สิ้นสูญ ท่านจะไม่โพกผ้าโพกศีรษะ

เมื่ออักบัรพิชิตคุชราตในปี ฮ.ศ. 980 และได้พบกับอัลลามะฮ์มุฮัมมัด ฏอฮิร เขาได้โพกผ้าโพกศีรษะให้ท่านด้วยมือของตนเอง และกล่าวว่า "การสนับสนุนและปกป้องศาสนา และการถอนรากถอนโคนกลุ่มใหม่นี้ (ซึ่งท่านได้รับภาระไว้) เป็นหน้าที่ของข้าพเจ้า" เขาได้แต่งตั้งมีรซา อะซีซุดดีน (ผู้เป็นพี่น้องร่วมนมของเขา) เป็นผู้ปกครองคุชราต และผู้นั้นก็ได้ช่วยเหลือท่านในงานนี้ ในสมัยของเขา อิทธิพลของกลุ่มนั้นก็อ่อนกำลังลง แต่เมื่อมีรซา อะซีซพ้นจากตำแหน่ง และอับดุรเราะฮีม ข่านคานาน ได้รับอำนาจปกครองคุชราตแทน พวกมะฮ์ดะวีย์ก็กลับมีกำลังขึ้นอีกและออกมาเคลื่อนไหวอย่างเปิดเผย อัลลามะฮ์มุฮัมมัด ฏอฮิรจึงถอดผ้าโพกศีรษะออก และมุ่งหน้าไปยังเมืองหลวง แต่กลุ่มหนึ่งของพวกมะฮ์ดะวีย์ได้ติดตามท่านไป และเมื่อถึงอุชเชน พวกเขาก็ได้สังหารท่านจนเป็นชะฮีด[^1]

สาเหตุของความกระวนกระวายและความสับสนทางความคิด

การศึกษาประวัติศาสตร์และปรัชญาประวัติศาสตร์บอกเราว่า สาเหตุและแรงผลักดันอันทรงพลังที่ก่อให้เกิดความกระวนกระวายทางจิตใจ ขบวนการปฏิกิริยาที่รุนแรง และความสับสนทางความคิดเช่นนี้ โดยทั่วไปมีดังต่อไปนี้

[^1]: นุซฮะตุลค่อวาฏิร (نزہۃ الخواطر) เล่ม 4

(1) ความไม่สอดคล้องและความขัดแย้งระหว่างคำพูดกับการกระทำ และระหว่างอะกีดะฮ์กับการดำเนินชีวิตของสังคม ซึ่งก่อให้เกิดความกระวนกระวายใจอย่างรุนแรงในหมู่บุคคลที่มีจิตใจร้อนรนและอ่อนไหวง่าย และเมื่อถึงขั้นหนึ่ง พวกเขาก็จะหันไปพึ่งพิงดะอ์วะฮ์และขบวนการที่มีลักษณะกบฏ หากกลุ่มนั้นไม่สามารถก่อตั้งขบวนการขึ้นเองได้ ก็จะตกอยู่ในความสงสัยและความหวาดระแวง โดยทั่วไปขบวนการเช่นนี้มักจะหันไปสู่ความสุดโต่งและความรุนแรงอย่างรวดเร็ว และกลายเป็นสิ่งที่อันตรายต่อสังคมที่ฉ้อฉลและอ่อนแอนี้ในทางการเมือง ยิ่งกว่าจะเป็นสิ่งที่หลงผิดในทางศาสนา และกลายเป็นตัวการก่อความแตกแยกในสังคม

ดูเหมือนว่าในศตวรรษที่สิบ ความอุดมสมบูรณ์ของทรัพย์สินเงินทอง ความโลภในตำแหน่งหน้าที่ และแรงผลักดันที่จะแข่งขันกันในเรื่องเหล่านั้น ได้ก่อให้เกิดความขัดแย้งนี้ขึ้น และได้เกิดกลุ่มใหญ่ของผู้หลงใหลในโลกและผู้บูชาโลก ซึ่งละทิ้งคำสอนและหลักการทางศาสนาและจริยธรรมไว้บนหิ้ง แล้วเริ่มใช้วิธีการอันไร้ระเบียบและหลงทางทุกรูปแบบเพื่อให้ได้มาซึ่งเกียรติยศและตำแหน่ง หรือความสุขสำราญ ชนชั้นเช่นนี้โดยทั่วไปมักเกิดขึ้นในยุคที่อาณาจักรอันกว้างใหญ่และมั่นคงได้รับการสถาปนาขึ้น และเข้าสู่ยุคแห่งความสงบและเสถียรภาพ ดูเหมือนว่าในช่วงปลายการปกครองของราชวงศ์สูรี และภายหลังการสถาปนาจักรวรรดิโมกุล สภาพเช่นนี้ได้ปรากฏเด่นชัดในสังคมอินเดีย และการกระทำ ประเพณี และกฎเกณฑ์จำนวนมากที่ขัดต่ออิสลามและขัดต่อชะรีอะฮ์ได้แพร่หลายขึ้น[^1] ในอาณาจักรอุมะวียะฮ์และอาณาจักรอับบาซียะฮ์ก็เช่นกัน ชนชั้นนี้ได้ปรากฏขึ้นอย่างเด่นชัด และชนชั้นนี้เองที่นักปฏิรูปและผู้เผยแผ่ดะอ์วะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดในปลายศตวรรษแรกแห่งฮิจเราะฮ์ คือท่านหะซัน อัลบัศรี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 110) เรียกว่า "พวกมุนาฟิก"

[^1]: จากประวัติศาสตร์ทราบว่า ในรัชสมัยของสุลต่านสะลีมชาห์ (หรืออิสลามชาห์) ในทุกแคว้น (หรือทุกเขตปกครอง) ณ ที่ทำการของแต่ละแห่ง ในวันศุกร์ ข้าราชการและขุนนางของราชสำนักทั้งหมดจะมาชุมนุมกัน และบนเก้าอี้ในเต็นท์สูงของราชสำนักจะวางรองเท้าของสุลต่านสะลีมชาห์ไว้ พวกเขาจะก้มศีรษะต่อหน้ามัน และมีการอ่านประมวลกฎหมายของราชสำนัก (ตารีค-เอ-ฮินด์ [تاریخ ہند] ของซัยยิด ฮาชิมี ฟะรีดาบาดี เล่มที่ 3 หน้า […])

ด้วยฉายานามนั้น

(2) ความเผด็จการของบรรดาสุลต่านและผู้ปกครอง การกดขี่และการละเมิดอย่างไร้ขอบเขตของพวกเขา การเพิกเฉยต่อบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ และการหลงใหลในอารมณ์ใฝ่ต่ำอย่างเปิดเผย สิ่งเหล่านี้ผลักดันให้ผู้มีใจมุ่งมั่นในศาสนาลุกขึ้นทำขบวนการปฏิวัติและการต่อต้าน

(3) เมื่อพิธีกรรมนิยมและการยึดติดเพียงรูปแบบภายนอกขึ้นถึงขีดสุด สังคมตกต่ำทั้งด้านศีลธรรมและสติปัญญา แวดวงวิชาการตกอยู่ในภาวะหยุดนิ่งอย่างรุนแรงที่สุด[^1] และระบบการศึกษาไร้ชีวิตชีวา ห่างไกลจากการยึดถือสัจธรรม และสูญเสียความสามารถที่จะสร้างความสงบและความพึงพอใจให้แก่จิตใจที่ใฝ่รู้ เมื่อนั้นผู้คนก็จะหาที่พักพิงทางความคิดในขบวนการเช่นนี้ ซึ่ง (ไม่ว่าด้วยวิธีที่ผิดหรือถูก) ก้าวออกนอกกรอบอันจำกัดนั้น การละเลยคำสอนของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และความไม่รู้เรื่องหะดีษ ก็เป็นสาเหตุสำคัญและแรงผลักดันอันทรงพลังของเรื่องนี้ด้วย เพราะสิ่งนี้เองที่ทำให้ในทุกยุคสมัยเกิดอุปนิสัยที่ถูกต้องในทางศาสนา และทำให้สามารถประเมินได้อย่างถูกต้องว่า ในความเข้าใจและการปฏิบัติของประชาชาตินั้น หลักแท้ของศาสนา

[^1]: ศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซามี ได้วาดภาพยุคสมัยนี้และวินิจฉัยโรคของมันไว้อย่างถูกต้องว่า: «สภาพทางสังคมและศีลธรรมโดยทั่วไปของชาวมุสลิมกำลังเสื่อมถอยลงอย่างรวดเร็ว เรื่องเล่าต่าง ๆ ที่ถูกนำเสนอในฐานะสิ่งมหัศจรรย์ของโลกในตำนานกษัตริย์และประวัติศาสตร์ของดาวูดี ล้วนเป็นกระจกสะท้อนความตกต่ำทางศีลธรรมและความเสื่อมทรามทางความเชื่อ ชีวิตอันเจ้าเล่ห์ของพวกฟะกีร ความประพฤตินอกลู่นอกทางของนักศึกษา ความเชื่ออย่างไร้ยางอายในเครื่องรางของขลัง เรื่องเล่าเกี่ยวกับญินและภูตผีปีศาจ และนิทานเรื่องตะเกียงของสุไลมาน สิ่งเหล่านี้ไม่อาจแพร่หลายได้เช่นนี้ในสังคมที่เข้มแข็งหรือในระบบศีลธรรมที่มั่นคง แท้จริงแล้ว ขบวนการมะฮ์ดะวีย์คือความพยายามหนึ่งที่จะขจัดความตกต่ำทางสติปัญญาและความหยุดนิ่งทางศาสนาเช่นนี้» (“แนวโน้มทางศาสนาของบรรดาสุลต่านแห่งดิลลี” [سلاطین دہلی کے مذہبی رجحانات] หน้า 251)

แบบอย่างของท่านเราะซูล ﷺ และแนวทางของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีน ได้เกิดความห่างไกลและการเบี่ยงเบนไปมากเพียงใด

(4) การขาดบุคลิกภาพทางศาสนาที่โดดเด่นเหนือระดับทั่วไปทั้งในด้านสติปัญญาและด้านจิตวิญญาณ ผู้มีบุคลิกภาพอันทรงพลังและน่าดึงดูด และมีจิตวิญญาณ (รูฮานียะฮ์) อันทรงอิทธิพลและทรงพลัง ซึ่งสามารถขจัดความกระวนกระวายของจิตใจและความกระสับกระส่ายของวิญญาณ และเป่าวิญญาณใหม่เข้าไปในร่างอันไร้ชีวิตของสังคม ทั้งสามารถสร้างความเชื่อมั่นและความไว้วางใจขึ้นใหม่ในความเป็นนิรันดร์ของอิสลาม ในความสัจจริงของชะรีอะฮ์แห่งท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และในศักยภาพอันกว้างไกลของความสมบูรณ์และความก้าวหน้าของมัน

จากการศึกษาประวัติศาสตร์ของศตวรรษที่สิบ (ด้วยความช่วยเหลือจากหนังสือชีวประวัติและหนังสือตัษกิเราะฮ์ ตลอดจนบันทึกเหตุการณ์และความเป็นไปต่าง ๆ) ทำให้ทราบว่า อย่างน้อยที่สุดในอินเดีย สาเหตุตามธรรมชาติของความกระวนกระวายและความสับสนทางความคิดเหล่านี้ได้เพิ่มพูนขึ้นเมื่อเทียบกับศตวรรษก่อน ๆ และผลของมันก็คือ ความกระวนกระวายทางจิตใจและขบวนการที่ก่อให้เกิดความแตกแยกปรากฏให้เห็นอย่างเด่นชัดยิ่งขึ้นในศตวรรษนี้

ฟิตนะฮ์ใหญ่แห่งศตวรรษที่สิบ

ความเข้าใจผิดว่า "สหัสวรรษที่สอง" คือจุดเริ่มต้นของระเบียบโลกใหม่

ความเข้าใจผิดเรื่องสหัสวรรษที่สอง

ศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์มีความสำคัญยิ่งในแง่ที่ว่า เมื่อสิ้นสุดศตวรรษนี้ ปฏิทินอิสลามก็ครบหนึ่งพันปี และเริ่มต้นพันปีที่สอง (อัลฟ์ษานี) ในสภาวการณ์ปกติ การเปลี่ยนผ่านนี้ไม่มีความสำคัญแต่อย่างใด ในอายุอันยาวนานของโลกและปฏิทินอันกว้างใหญ่ของชีวิตมนุษย์ ทุกศตวรรษก็พลิกไปหนึ่งหน้าฉันใด เมื่อครบหนึ่งพันปีก็จะพลิกไปสู่หน้าใหม่ของศตวรรษที่สิบเอ็ดฉันนั้น แต่เมื่อในจิตใจของผู้คนเกิดความสับสนอย่างรุนแรง เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ในด้านอะกีดะฮ์ เมื่อมีทั้งความหลงลืมและความเขลา อีกทั้งความรังเกียจและความเกลียดชังต่อการศึกษาศาสนาอย่างถูกต้องและต่อความรู้แห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ เมื่อวิชาการของชาวกรีกถูกถือว่าเป็นจุดหมายสูงสุดของสติปัญญามนุษย์ และถูกขนานนามว่า "หิกมะฮ์" (ปรัชญา) และ "วิชาแห่งปราชญ์" และวิชาการกับความสมบูรณ์ของมนุษย์ในขอบฟ้าอันกว้างไกลถูกยกให้เป็น "อัลอุฟุก อัลมุบีน" (الأفق المبين)[^1] เมื่อมีการขยายเรื่องเล็กให้เป็นเรื่องใหญ่ และทำเรื่องเล็กน้อยให้กลายเป็นภูเขา เมื่อระบบการศึกษา หลักสูตร และวงวิชาการถูกถือว่าเป็นความสมบูรณ์สูงสุด เมื่อวิชาการแห่งนุบูวะฮ์ คัมภีร์จากฟากฟ้า วะห์ยูและการประทานลงมา ตลอดจนตัวบทแห่งอัลกุรอานถูกเย้ยหยันและดูแคลน และการศรัทธาต่อสิ่งเหล่านั้น…

[^1]: เป็นการพาดพิงถึงหนังสือ "อัลอุฟุก อัลมุบีน" ของมุลลา บากิร ดามาด

ถือเป็นความโง่เขลา การตามอย่างหลับหูหลับตา และการเป็นศัตรูกับปัญญา ยิ่งไปกว่านั้น ความเบื่อหน่ายต่อรัฐบาลและระบบการเมืองในยุคนั้น (ซึ่งอาศัยศาสนาเป็นที่พึ่งพิงทั้งด้วยวิธีที่ผิดและที่ถูก และถือว่าศาสนาเป็นเกราะกำบังอำนาจของตน) ก็ได้ทวีขึ้นจนถึงขั้นกบฏและความเดือดดาล ยิ่งเมื่อมีบุคคลผู้ทะเยอทะยานและแสวงโชคปรากฏขึ้น ผู้ซึ่งมีทั้งไหวพริบและติดอาวุธด้วยความรู้และวิทยาการแห่งยุคสมัย และพวกเขาเริ่มฝันหวานว่าจะได้เป็นผู้ริเริ่มและผู้นำของยุคใหม่ เป็นเจ้าของเกียรติและอำนาจ ความปรารถนาก็เริ่มก่อตัวขึ้นในหัวใจและความคิดของพวกเขาว่า ด้วยการหมุนเวียนของเดือนและปี พวกเขาก็จะได้รับประโยชน์เช่นเดียวกับที่บรรดาผู้นำศาสนาในอดีตได้รับ (ตามคำกล่าวของพวกเขา) และจากขบวนการและการเรียกร้องของคนเหล่านั้น ปฏิทินใหม่ได้เริ่มต้นขึ้นในประวัติศาสตร์ของประชาชาติและแผ่นดินต่าง ๆ ซึ่งในทัศนะของพวกเขา รูปแบบที่ประสบความสำเร็จและสมบูรณ์ที่สุดคือการเริ่มต้นของยุคนั้น ที่เริ่มขึ้นในแผ่นดินอาหรับด้วยการถูกส่งมาของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และการปรากฏขึ้นของอิสลาม และได้แผ่ร่มเงาไปทั่วทั้งโลก ในทัศนะของพวกเขา การสิ้นสุดของสหัสวรรษแรกและการเริ่มต้นของสหัสวรรษที่สองในประวัติศาสตร์ของศาสนานี้และในปฏิทินของโลก เป็นเหตุการณ์สำคัญและเป็นโอกาสทองที่ไม่ได้มาถึงมือบ่อย ๆ และรวดเร็ว หากปล่อยให้หลุดลอยไป ก็จะต้องรอคอยไปอีกหนึ่งพันปี ดังนั้นจึงไม่ควรปล่อยโอกาสนี้ให้ผ่านไปไม่ว่าด้วยประการใด มิฉะนั้นจะต้องเสียใจไปอีกหลายศตวรรษ

ในครึ่งหลังของศตวรรษที่สิบ เราพบเงาสะท้อนของความคิดนี้ในส่วนต่าง ๆ ของโลกอิสลาม และโดยเฉพาะอย่างยิ่งในดินแดนอิหร่าน ซึ่งเป็นดินแดนที่กระสับกระส่ายที่สุด มีอุปนิสัยหลักแหลม และมีความสามารถในการสร้างสรรค์และคิดค้นสิ่งใหม่ (ซึ่งด้วยความคล้ายคลึงหลายประการ อาจกล่าวได้อย่างถูกต้องว่าเป็นกรีกแห่งตะวันออก) หลังจากการปรากฏขึ้นของอิสลาม นี่เป็นโอกาสครั้งแรกที่หนึ่งพันปีกำลังจะครบสมบูรณ์ และสหัสวรรษที่สองกำลังจะเริ่มต้นขึ้น การปรากฏของมุญัดดิด (ผู้ฟื้นฟูศาสนา) ในตอนต้นของทุกศตวรรษนั้นเป็นที่ยืนยันจากหะดีษ และ

ประวัติศาสตร์ก็ยืนยันเรื่องนี้เช่นกัน ด้วยเหตุนี้ บรรดาผู้มีสติปัญญาบางคนจึงเริ่มฝันถึงการปรากฏตัวของผู้ก่อตั้งศาสนาใหม่ มากกว่าผู้ฟื้นฟู (มุญัดดิด) เมื่อสหัสวรรษที่สองเริ่มต้นขึ้น และฝันถึงผู้พิชิตยุคใหม่ของโลก คนจำนวนมากที่อยู่นิ่งไม่ได้ในหมู่พวกเขาก็เริ่มพยายามให้ชื่อของตนถูกบันทึกไว้ในรายชื่อผู้หวังจะได้ตำแหน่งนี้ น่าเสียดายที่ไม่มีการเรียบเรียงประวัติศาสตร์ทางความคิดและสติปัญญาของยุคนี้ไว้เลย ซึ่งจะทำให้เราเห็นเงาสะท้อนของหัวใจและสมอง อารมณ์ความรู้สึกและความคิด ความปรารถนาและความใฝ่ฝันของยุคสมัยนั้น ประวัติศาสตร์ทั้งหมดของยุคนี้ก็เหมือนกับยุคก่อนหน้าและยุคหลัง คือวนเวียนอยู่รอบ "ราชสำนัก" และส่วนใหญ่เราพบเพียงเรื่องราวของการเปลี่ยนแปลงอำนาจในราชอาณาจักร ชัยชนะและความพ่ายแพ้ ความเอื้ออารีของบรรดากษัตริย์ การแต่งตั้งและการถอดถอนข้าราชการแผ่นดิน เรื่องราวความหรูหราสำราญของเหล่าขุนนาง และเรื่องเล่าของสนามรบและงานเลี้ยง หากมีประวัติศาสตร์ทางความคิดของโลกอิสลามในศตวรรษที่สิบ เราคงเห็นได้อย่างชัดเจนว่า การใกล้เข้ามาของสหัสวรรษที่สองได้จุดตะเกียงแห่งความปรารถนาอันไร้แก่นสารขึ้นในหัวใจของผู้คนมากมายเพียงใด และพวกเขาได้เริ่มจัดหาเสาและเชือกเพื่อตั้งกระโจมแห่งบัลลังก์ผู้นำใหม่ และอำนาจการนำแบบใหม่

หลังจากการสถาปนาราชวงศ์ศอฟาวีย์ ซึ่งใช้อำนาจและบารมีของรัฐทำให้นิกายชีอะฮ์กลายเป็นศาสนาของอิหร่านทั้งประเทศ แม้ว่าบรรพบุรุษสูงสุดของผู้ก่อตั้งราชวงศ์นี้ คือชัยค์ศอฟียุดดีน จะเป็นผู้มีแนวทางและรสนิยมแบบซูฟีก็ตาม แต่เนื่องจากชีอะฮ์ไม่มีความเกี่ยวพันกับตะเซาวุฟ ในยุคแห่งอำนาจของราชวงศ์นี้ ตะเกียงแห่งตะเซาวุฟจึงดับลงโดยสิ้นเชิงในอิหร่าน ดินแดนที่เคยให้กำเนิดผู้รู้แจ้งและนักปราชญ์อย่างอิมามฆอซาลีย์ อัฏ-ฏูซีย์ ชัยค์ฟะรีดุดดีน อัฏฏ็อร นัยซาบูรีย์ เมาลานาญะลาลุดดีน รูมี[^1] และเมาลานาอับดุรเราะห์มาน ญามีย์ และเป็นดินแดนที่แบกแดด ดิลลี และอัจญ์มีร์ ได้รับท่านปีรอน ปีร ซัยยิดินา อับดุลกอดิร ญีลานีย์ ชัยคุชชุยูค ชัยค์ชิฮาบุดดีน สุฮ์ระวัรดีย์ เคาะวาญะฮ์บุซุรก์ ชัยค์มุอีนุดดีน ชิชตีย์ และผู้ชะฮีดแห่งความรัก เคาะวาญะฮ์ กุฏบุดดีน บัคติยาร์ กากีย์ อูชีย์ มาจากที่นั่น ส่วนอีกด้านหนึ่ง คัมภีร์และซุนนะฮ์…

[^1]: ท่านเป็นชาวเมืองบัลค์โดยกำเนิด ซึ่งตั้งอยู่ในแคว้นคุราซาน ปัจจุบันอยู่ในประเทศอัฟกานิสถาน

ศาสตร์แห่งหะดีษและวิชาการด้านหะดีษ ซึ่งอิหร่านเคยเป็นศูนย์กลางสำคัญ และเป็นแผ่นดินที่มอบบรรดาอิมามแห่งหะดีษและผู้รวบรวมตำราเศาะฮีหฺ เช่น มุสลิม บินอัลหัจญาจ อัลกุชัยรี อันนัยซาบูรี, อบูอีซา อัตติรมิซี, อบูดาวูด อัสสิจญิสตานี, อิบนุมาญะฮ์ อัลก็อซวีนี และอัลหาฟิซ อบูอับดิรเราะห์มาน อันนะสาอี ให้แก่ประวัติศาสตร์อิสลาม บัดนี้กลับกลายเป็นผู้แปลกหน้าและว่างเปล่าโดยสิ้นเชิงจากคัมภีร์และซุนนะฮ์ ตลอดจนวิชาหะดีษ บัดนี้ทุนทางวิชาการทั้งหมดของมัน รวมทั้งเวทีแห่งความโดดเด่นและความเหนือกว่าของมัน คือศาสตร์และปรัชญาของกรีก (ปรัชญาและตรรกศาสตร์) การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ ซึ่งได้ตัดสายสัมพันธ์ของแผ่นดินอิสลามอันอุดมด้วยบุคคลสำคัญแห่งนี้ออกจากบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ของท่านนบีชาวอาหรับ ﷺ และจากซุนนะฮ์และหะดีษของท่านไปก่อนแล้ว ได้ทำให้ความผูกพันของชนชั้นปัญญาชนและผู้มีอุปนิสัยของประเทศนี้ต่อความเป็นนบีของท่านมุหัมมัด ﷺ ต่ออะกีดะฮ์ว่าด้วยการสิ้นสุดแห่งความเป็นนบี และต่ออะกีดะฮ์ว่าด้วยความเป็นนิรันดร์และความคงอยู่ของศาสนาอิสลาม หากไม่ถึงกับขาดสะบั้น ก็อ่อนแอลงอย่างแน่นอน และหากไม่มีความศรัทธาและความผูกพัน (บนพื้นฐานของแนวคิดชีอะฮ์) ต่ออะฮ์ลุลบัยต์อันทรงเกียรติแล้ว ก็มีความเสี่ยงที่ประเทศนี้จะหวนกลับไปสู่ลัทธิมะญูซี อารยธรรมก่อนอิสลาม และยุคสมัยของรุสตัมและอิสฟันดิยาร์แห่งชาฮ์นามะฮ์ของฟิรเดาซี

ในสภาพเช่นนี้ การที่อิหร่านในศตวรรษที่เก้าและสิบเกิดขบวนการที่ก่อความแตกแยก และเกิดการสมคบคิดทางปัญญาและปรัชญาเพื่อต่อต้านอิสลามขึ้นนั้น จึงไม่ใช่เรื่องผิดคาดหรือเกินความคาดหมายแต่อย่างใด ตัวอย่างที่พัฒนาไปไกลที่สุดของสิ่งนี้คือขบวนการนุกฏะวีย์ในปลายศตวรรษที่เก้าและต้นศตวรรษที่สิบ ซึ่งเป็นการแสดงออกที่ชัดเจนที่สุดของจิตวิญญาณอันกระสับกระส่ายของอิหร่าน ที่เคยปรากฏตัวบางครั้งในรูปของมัซดัก บางครั้งในรูปของมานี และบางครั้งในคราบของหะซัน บินศ็อบบาห์ และเป็นขบวนการนอกรีตโดยแท้ ตามคำกล่าวของอิสกันดัร มุนชี:

«กลุ่มนี้ตามแนวทางของบรรดานักปราชญ์ปรัชญา ถือว่าโลกนี้มีมาแต่เดิม (เป็นอนาดิ) และโดยหลักการแล้วไม่ศรัทธาต่อการฟื้นคืนชีพของร่างกายมนุษย์ การชุมนุมและการฟื้นคืนชีพ…»

«…ไม่มีความเชื่อใด ๆ เลย [ส่วนนี้ต่อเนื่องจากหน้าก่อน] พวกเขาถือว่าการตอบแทนและการลงโทษสำหรับความดีและความชั่วของการกระทำนั้น อยู่ในรูปของความสุขสบายและความต่ำต้อยในโลกนี้ และถือว่าสิ่งนั้นเองคือสวรรค์และนรก» [^1]

ชาห์นะวาซ ข่าน เขียนถึงแนวทางของพวกเขาไว้ว่า:

«ความรู้ของพวกนุกเฏาะวีย์ (ผู้ยึดถือ "จุด") คือการนอกรีต (อิลหาด) ความเป็นซินดีก และการถือว่าทุกสิ่งเป็นที่อนุมัติ (อิบาหะฮ์ – ทุกอย่างล้วนอนุญาต) และการเปิดกว้างทางแนวทาง (เตาซีอุลมัชร็อบ – ทุกแนวทางล้วนถูกต้อง) เช่นเดียวกับนักปรัชญาในยุคโบราณ พวกเขาเชื่อในความเป็นนิรันดร์ของโลก และปฏิเสธการฟื้นคืนชีพ (หัชร์) และวันกิยามะฮ์ พวกเขาถือว่าการตอบแทนและการลงโทษสำหรับความดีและความชั่วของการกระทำ รวมทั้งสวรรค์และนรก ก็คือความสุขสบายและความยากลำบากในโลกนี้เอง» [^2]

พวกเขายึดถือทฤษฎีวิวัฒนาการ และมีความเชื่อว่าสิ่งไม่มีชีวิตและพืชพรรณค่อย ๆ พัฒนาขึ้นเรื่อย ๆ จนถึงขั้นเป็นมนุษย์ [^3] ในการงอกเงยของพืชพรรณนั้นไม่มีพลังอำนาจของพระผู้เป็นเจ้าเข้ามาเกี่ยวข้องเลย หากเป็นเพียงผลจากการผสมผสานของดวงดาวและธาตุทั้งหลายเท่านั้น [^4] พวกเขาถือว่าอัลกุรอานอันทรงเกียรติเป็นผลงานประพันธ์ของท่านนบี ﷺ …

[^1]: ตารีคอาลัมอารออี อับบาซี (تاریخ عالم آرائے عباسی) เล่ม 2 หน้า 325 [^2]: มะอาษิรุลอุมะรออ์ (مآثر الامراء) เล่ม 2 หน้า 619 [^3]: ดะบิสตานมะซาฮิบ (دبستان مذاہب) หน้า 3[…] [^4]: มับละฆุรริญาล (مبلغ الرجال) แผ่นที่ 27 อะลิฟ ต้นฉบับลายมือ เก็บรักษาอยู่ในคอลเลกชันเมาลานาอาซาด ห้องสมุดเมาลานาอาซาด มหาวิทยาลัยมุสลิมอะลีการ์ห์

ถือว่า (ตนเหนือกว่า) และถือว่าประเด็นต่าง ๆ ของบทบัญญัติศาสนาเป็นเพียงผลผลิตจากความคิดของพวกอะฮ์ลุรเราะอ์ (ผู้ใช้ความเห็น) ผู้ตามนิกายนี้เยาะเย้ยการละหมาด การหัจญ์ และการเชือดกุรบาน[^1] พวกเขาตั้งชื่อเดือนเราะมะฎอนว่า «เดือนแห่งความหิวและความกระหาย» พวกเขายังล้อเลียนประเด็นต่าง ๆ เกี่ยวกับการชำระตนให้สะอาดและการอาบน้ำยกหะดัษ[^2] ทั้งไม่ยอมรับความเป็นที่ต้องห้ามของบรรดามะห์รอมที่ต้องห้ามตลอดกาล พวกเขาปฏิเสธหลักฐานที่ได้รับการถ่ายทอด (นักลียาต) และเรียกร้องไปสู่หลักเหตุผล (อักลียาต)[^3]

ผู้ก่อตั้งนิกายนี้กล่าวกันว่าคือมะห์มูด บะซีคานี[^4] นิกายนี้ได้ชักนำผู้คนนับพันในอินเดียและอิหร่านในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ และในอิหร่านผู้ตามของนิกายนี้มีจำนวนถึงหลายพันคน อะกีดะฮ์ของพวกนุกฏะวีคือ นับแต่การปรากฏครั้งแรกจนถึงมะห์มูด บะซีคานี เป็นระยะเวลาแปดพันปี ยุคนี้เป็นยุคแห่งการเป็นผู้นำของชาวอาหรับ เพราะในช่วงเวลานี้บรรดานบีถือกำเนิดขึ้นในหมู่ชาวอาหรับเท่านั้น

[^1]: แหล่งเดิม

[^2]: แหล่งเดิม

[^3]: แหล่งเดิม ในบทความนี้ได้อาศัยข้อมูลจากหนังสือ «ดีนิลาฮี และภูมิหลังของมัน» (دین الٰہی اور اس کا پس منظر) ของศาสตราจารย์มุฮัมมัด อัสลัม และหนังสือ «การศึกษาด้านประวัติศาสตร์และวรรณกรรม» (تاریخی و ادبی مطالعے) ของดร.นะซีร อะห์มัด แห่งมหาวิทยาลัยมุสลิมอะลีครห์ สำหรับรายละเอียดเพิ่มเติมและข้อมูลที่เชื่อถือได้ โปรดดู «นุกฏะวียาน ยา บะซีคานิยาน» (نقطویان یا بسیخوانیان) โดยดร.ศอดิก กิยา

[^4]: มะห์มูด บะซีคานี หรือ บะซีคานี กีลานี ได้ประกาศศาสนาใหม่นี้ที่อัสตะราบาดในปี ฮ.ศ. 800 และเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 831 รากฐานของนิกายนี้วางขึ้นในอิหร่านตั้งแต่ช่วงต้นของศตวรรษที่เก้าแห่งฮิจเราะฮ์ ค่อย ๆ มีอิทธิพลและแข็งแกร่งขึ้น จนกระทั่งในศตวรรษที่สิบและสิบเอ็ด จำนวนผู้ตามนิกายนี้ในอิหร่านและอินเดียมีถึงหลายพันคน นักประวัติศาสตร์ชาวอิหร่านและนักเขียนมุสลิมกล่าวถึงนิกายนี้ด้วยชื่อว่า พวกนอกรีต (มะลาฮิดะฮ์) พวกเชื่อเรื่องการเวียนว่ายตายเกิด (ตะนาซุคียะฮ์) และพวกซินดีก และเนื่องจากตามความเห็นของมะห์มูด ทุกสิ่งถูกสร้างขึ้นจากดิน และเขาเรียกดินว่า «นุกฏะฮ์» (จุด) หรือเพราะเขาได้อาศัยจำนวนตัวอักษรและจุดในการอธิบายความหมายของอัลกุรอานตามความคิดของตน นิกายนี้จึงถูกเรียกว่า นุกฏะวี หรือ อะฮ์ลุนนุกฏะฮ์ (สรุปจากบทความ «มองนิกายนุกฏะวีโดยสังเขป» ซึ่งตีพิมพ์ใน «การศึกษาด้านประวัติศาสตร์และวรรณกรรม» โดยดร.นะซีร อะห์มัด)

มะห์มูด ปัสคานี (มะห์มูด ปุสีคานี) ปรากฏขึ้น ความเป็นผู้นำของชาวอาหรับก็สิ้นสุดลงแล้ว[^1] ดังนั้นตลอดแปดพันปีข้างหน้า บรรดานบีจะถือกำเนิดขึ้นในหมู่ชาวอะญัม (ชนที่มิใช่อาหรับ) เท่านั้น[^2]

ในเรื่องอะกีดะฮ์ของพวกนุกฏะวีย์ซึ่งได้กล่าวไว้บ้างแล้วนั้น ทัศนะข้อหนึ่งของพวกเขามีความสำคัญในเชิงรากฐานและเชิงปฏิวัติ (และเกี่ยวข้องโดยเฉพาะกับการอภิปรายของเราในที่นี้และงานฟื้นฟูศาสนา (ตัจญ์ดีด) ของท่านมุญัดดิด) นั่นคือ "ศาสนาอิสลามได้ถูกยกเลิก (มันสูข์) ไปแล้ว ดังนั้นจึงไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากต้องรับศาสนาที่มะห์มูดนำมา" "อายุขัยของศาสนาอิสลามได้หมดสิ้นลงแล้ว ดังนั้นบัดนี้จึงจำเป็นต้องมีศาสนาใหม่"[^3]

การปรากฏและการประกาศอะกีดะฮ์นี้ในศตวรรษที่สิบ บ่งชี้อย่างชัดเจนว่าพวกเขายึดถือ "อะกีดะฮ์อัลฟี" (ความเชื่อเรื่องสหัสวรรษ) และกำลังจะเริ่มงานของตนอย่างเอิกเกริกในสหัสวรรษที่สอง ชาห์อับบาส ศ่อฟะวีย์ ได้สังหารพวกนุกฏะวีย์นับพันคนในอีรานด้วยข้อหาว่านับถือลัทธินุกฏะวีย์ กษัตริย์องค์นี้เข้มงวดในเรื่องนี้ยิ่งกว่ากษัตริย์องค์ก่อน ๆ ในสายตาของพระองค์ ไม่มีกลุ่มใดอันตรายยิ่งไปกว่ากลุ่มนี้ ดังนั้นในปี ฮ.ศ. 1002 พระองค์จึงได้ทำการสังหารหมู่พวกเขาอย่างกว้างขวาง ผลของการสังหารและการปล้นสะดมนี้คือ พวกนุกฏะวีย์จำนวนมากหนีเอาชีวิตรอดมายังฮินดูสถาน ในจำนวนนั้นมีเมาลานา หะยาตี กาชีย์ ด้วย ซึ่งหลังจากถูกจองจำอยู่สองปีก็มายังชีราซ และในปี ฮ.ศ. 986 ได้พำนักอยู่ในบ้านเกิดระยะหนึ่ง แล้วในที่สุดก็เดินทางมายังฮินดูสถาน ในปี ฮ.ศ. 993 เขาอยู่ที่อะห์มัดนะกัร ชะรีฟ อามุลีย์ ซึ่งเป็นผู้รู้ที่มีความสามารถสูงยิ่ง ก็มีความสัมพันธ์กับบรรดาผู้อาวุโสของกลุ่มนี้ เขาเบื่อหน่ายต่อการกวดขันอย่างรุนแรงในยุคของตน จึงได้เดินทางมายังฮินดูสถาน กษัตริย์อักบัรได้ทรง…

[^1]: มีบทกวีของมะห์มูดหรือของผู้ติดตามคนหนึ่งของเขาว่า: «วาระของพวกเสเพลได้มาถึงแล้ว ปลายทางคือมะห์มูด ยุคที่ชาวอาหรับเย้ยหยันชาวอะญัมได้ผ่านพ้นไปแล้ว»

[^2]: ดะบิสตาน มะซาฮิบ (دبستان مذاہب) หน้า 301

[^3]: แหล่งเดียวกัน หน้า 301

ปฏิบัติต่อเขาเยี่ยงพีร์ (ผู้นำทางจิตวิญญาณ) นักวิจัยบางท่านมีความเห็นว่า มีร์ ชะรีฟ อามุลี ได้นำงานเขียนของมะห์มูด ปัสค์วานี มาเป็นหลักฐาน และยุยงให้อักบัรประดิษฐ์ศาสนาใหม่ขึ้น เขาได้กล่าวถึงคำทำนายของมะห์มูดว่า ในปี ฮ.ศ. 990 จะมีบุคคลผู้หนึ่งปรากฏขึ้น ซึ่งจะลบล้างศาสนาที่เป็นเท็จและสถาปนาศาสนาแห่งสัจธรรม

บะดาอูนีและเคาะวาญะฮ์ กะลาน[^1] ต่างเห็นพ้องกันในเรื่องนี้ว่า ชะรีฟ อามุลี ได้หลบหนีออกจากอิหร่าน และไปขอลี้ภัยในค็อนเกาะฮ์ของเมาลานา มุฮัมมัด ซาฮิด หลานของชัยค์ฮุเซน เคาะวาริซมี ที่เมืองบัลค์ และใช้ชีวิตอย่างพวกศูฟี แต่เนื่องจากอุปนิสัยของเขาไม่มีความเหมาะสมใด ๆ กับวิถีแห่งความเป็นดัรวีช เขาจึงยึดเอาการพูดจาเหลวไหลไร้สาระและถ้อยคำชะฏะฮาต (ถ้อยคำเกินเลยของศูฟี) เป็นเอกลักษณ์ของตน เมื่อเมาลานา มุฮัมมัด ซาฮิด ได้รู้ถึงอะกีดะฮ์ของเขา ท่านจึงขับไล่เขาออกจากค็อนเกาะฮ์ของท่าน แล้วเขาก็เดินทางไปยังแคว้นดักกัน

ในสมัยนั้นลัทธิชีอะฮ์กำลังรุ่งเรืองอยู่ในแคว้นดักกัน ผู้คนจึงเข้าใจว่าชะรีฟ อามุลี เป็นอาลิมฝ่ายชีอะฮ์และให้การต้อนรับอย่างดี แต่เมื่อผู้คนได้รู้ถึงอะกีดะฮ์ของเขา พวกเขาก็หันมาเล่นงานเขา ตามถ้อยคำของบะดาอูนีว่า

«บรรดาผู้ปกครองแห่งดักกันต้องการจะลบล้างรอยแห่งชีวิตของเขาออกจากแผ่นจารึกแห่งการดำรงอยู่ แต่หลังจากนั้น ในที่สุดพวกเขาก็ตัดสินใจให้จับเขาขึ้นนั่งบนหลังลาแล้วแห่ประจานให้อับอาย»[^2]

อักบัรได้มอบตำแหน่งระดับหนึ่งพัน (ฮะซารี มันศับ) แก่เขา และรับเขาเข้าอยู่ในหมู่ผู้ใกล้ชิดของตน[^3] ได้แต่งตั้งเขาให้เป็นผู้เผยแผ่ (ดาอี) ดีน-อิลาฮีในแคว้นเบงกอล และเขาเป็นหนึ่งในสี่สหายผู้จงรักภักดีของอักบัร ซึ่งอยู่ในดีน-อิลาฮี

[^1]: เคาะวาญะฮ์ อุบัยดุลลอฮ์ บุตรของเคาะวาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์ ผู้แต่ง «มับละฆุรริญาล» (مبلغ الرجال) [^2]: «มุนตะค็อบ อัตตะวารีค» (منتخب التواریخ) เล่ม 2 หน้า 246 [^3]: «มับละฆุรริญาล» แผ่นที่ 32 ข

...ต่อหน้าบรรดามุรีดและผู้ศรัทธาทั้งหลาย เขายังทำหน้าที่เป็นตัวแทนของอักบัรอีกด้วย[^1] ในหนังสือ "มะอาษิรุลอุมะรออ์" (مآثر الامراء) ระบุว่า «เขาพัวพันอย่างมากในตะเซาวุฟและหะกออิก (ความจริงทางจิตวิญญาณ) และได้ผสมปนเปการนอกศาสนา (อิลหาด) และการเป็นซินดีก (ซันดะเกาะฮ์) เข้าไปในสิ่งนั้น เขาอ้าง "หะมะฮ์ โอสต์" (ทุกสิ่งคือพระองค์) และกล่าวกับทุกคนว่า "อัสสะลาม"»[^2]

นักเขียนประวัติศาสตร์ร่วมสมัยบางคนกล่าวถึงอบุลฟัฎล์ อัลลามี ว่าเขาได้รับอิทธิพลจากขบวนการนุกฏะวี เมื่อชาฮ์อับบาส ศะฟะวี สั่งประหารมีร์ ซัยยิดอะห์มัด กาชี ผู้ทำการดะอ์วะฮ์และผู้นำคนสำคัญที่สุดของนุกฏะวีในนัศรอาบาด แคว้นกาชาน ในบรรดาเอกสารของเขามีการพบจดหมายของชาวนุกฏะวีหลายฉบับ ซึ่งในนั้นมีจดหมายของอบุลฟัฎล์อยู่ด้วยฉบับหนึ่ง นักประวัติศาสตร์ร่วมสมัย อิสกันดัร มุนชี เขียนไว้ใน "ตารีค อาลัม อารอเย อับบาสี" (تاریخ عالم آرائے عباسی) ว่า

«จากผู้ที่เดินทางไปมายังฮินดูสตาน ทราบว่าอบุลฟัฎล์ บุตรของชัยค์มุบาร็อก ผู้เป็นหนึ่งในนักปราชญ์ของฮินดูสตาน และได้รับความใกล้ชิดอย่างมากในราชสำนักของอักบัร ก็เป็นผู้นับถือนิกายนี้เช่นกัน เขาได้ทำให้จักรพรรดิอักบัรเป็นผู้มีทัศนะกว้างขวาง (วะซีอุลมัชร็อบ) จนหันเหออกจากวิถีแห่งชะรีอะฮ์ จดหมายของเขาที่เขียนถึงมีร์ อะห์มัด กาชี ซึ่งพบในเอกสารของมีร์ผู้นั้น เป็นหลักฐานบ่งชี้ว่าอบุลฟัฎล์เป็นชาวนุกฏะวี»[^3]

เคาะวาญะฮ์ กะลาน ในหนังสือของเขา "มับละฆุรริญาล" (مبلغ الرجال) เมื่อกล่าวถึงมะห์มูด ปัสคานี ได้เขียนไว้ว่า

«ชัยค์อบุลฟัฎล์ นาโกรี ได้แผ่ขยายพรมแห่งลัทธิอันนำมาซึ่งความสูญเสียนั้นในราชอาณาจักรฮินดูสตาน»[^4]

หลังจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์เหล่านี้ ก็พอประเมินได้ว่า บรรดานักดะอ์วะฮ์และผู้นำทางวิชาการของนิกายหรือขบวนการนุกฏะวี ได้มาเตรียมบัลลังก์และแท่นไว้ในฮินดูสตานอย่างไร สำหรับยุคใหม่ ศาสนาใหม่ และลัทธิใหม่แห่งสหัสวรรษที่สอง ซึ่งจำเป็นต้องมีบุคคลผู้มีอำนาจ ทรงพลัง และเหมาะสมที่จะขึ้นนั่งบนแท่นนั้น และในสายตาของพวกเขา ไม่มีผู้ใดเหมาะสมไปกว่าอักบัร

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค เล่ม 2 หน้า 225–228 [^2]: มะอาษิรุลอุมะรออ์ เล่ม 3 หน้า 285 [^3]: ถอดความจากบทความ "ฟิรเกาะฮ์ นุกฏะวี ปัร เอก ญาอิซานะฮ์ นะซัร" ซึ่งรวมอยู่ในหนังสือ "ตารีคี วะ อะดะบี มุฏอละอะฮ์" โดย ดร.นะซีร อะห์มัด หน้า 261 [^4]: มับละฆุรริญาล แผ่นที่ 31 และดูเพิ่มเติมแผ่นที่ 36–41

บทที่สอง

ยุคการปกครองของอักบัรและสองช่วงเวลาที่ขัดแย้งกัน

ชีวิตทางศาสนาและความเคร่งครัดในศาสนาของอักบัร

นักประวัติศาสตร์ทั้งหลายของยุคอักบัรและของอินเดียต่างเห็นพ้องกันว่า การขึ้นครองบัลลังก์และช่วงต้นของการปกครองของอักบัรนั้น มิได้เริ่มต้นเพียงในฐานะมุสลิมผู้มีอะกีดะฮ์มั่นคงเท่านั้น หากแต่เริ่มต้นด้วยความศรัทธาอันแรงกล้า ตลอดจนความเกินเลย (ฆุลูว์) และความเคร่งครัดทางศาสนา เพื่อเป็นหลักฐานยืนยันในเรื่องนี้ จะได้ยกเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่กระจัดกระจายบางส่วนในช่วงนี้ของยุคอักบัร และสภาพของกษัตริย์ โดยคัดมาจากหนังสือ "มุนตะค็อบ อัตตะวารีค" (منتخب التواریخ) อันเลื่องชื่อไปทั่วทุกทิศ ของมุลลา อับดุลกอดิร บะดาอูนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1004) นักประพันธ์และผู้รู้ที่มีชื่อเสียงแห่ง "ราชสำนักอักบัร" และนักประวัติศาสตร์แห่งยุคอักบัร ในเวลานั้นเขาเป็นมุสลิมผู้เรียบง่ายและมีความศรัทธาดีเช่นเดียวกับบรรพบุรุษของเขา และเนื่องจากเขาไม่ได้รับการศึกษาทางศาสนา หรือแม้แต่การศึกษาใด ๆ เลย จึงตกอยู่ใต้อิทธิพลของสภาพแวดล้อมและตามธรรมเนียมแห่งยุคสมัยของเขา (ซึ่งในยุคนั้น ความเกินเลยและความศรัทธาที่เกินขอบเขตต่อบรรดาชัยค์และสุสาน ตลอดจนบิดอะฮ์ทั้งหลาย เป็นเรื่องแพร่หลายทั่วไป) เขาจะออกเดินทางไกลอันยาวนาน (ชัดดุรริฮาล) ไปยังสุสานของบรรดาผู้อาวุโส เขาลงโทษอย่างรุนแรงแก่ผู้ที่ถูกกล่าวหาว่ามีอะกีดะฮ์เสื่อมเสียและขัดแย้งกับอะกีดะฮ์ของคนส่วนใหญ่ (ญุมฮูร) เขานำของถวายไปมอบ ณ สุสานของบรรดาเอาลิยาอ์ของอัลลอฮ์ ตัวเขาเองหมกมุ่นอยู่กับการซิกรุลลอฮ์อย่างจดจ่อ และใช้เวลาอยู่ในการคบหากับบรรดาอุละมาอ์และผู้ทรงคุณธรรม

และเข้าร่วมในมัจลิสสะมาอ์

ในการยืนยันถึงความเคร่งศาสนาและความสุดโต่งทางศาสนาของอักบัร ไม่มีปัญหาใดที่จะยกคำบอกเล่าของมุลลา อับดุลกอดิร บะดายูนีมาอ้าง เพราะนักประวัติศาสตร์ทั้งหมดเห็นพ้องกันในเรื่องนี้ และจากเรื่องนี้ยังเป็นการยกย่องอักบัรด้วย ดังนั้นในเรื่องนี้จึงไม่มีคำถามว่ามีแรงจูงใจแห่งความเป็นปรปักษ์หรือความดื้อดึงใดๆ แฝงอยู่ในงานประวัติศาสตร์และงานเขียนของมุลลา อับดุลกอดิร บะดายูนีหรือไม่ อย่างไรก็ตาม ในการอธิบายและให้รายละเอียดเกี่ยวกับช่วงที่สองของชีวิตอักบัร (การเผยแพร่แนวคิด "ดีน-อิลาฮี" อะกีดะฮ์ว่าด้วยความเป็นหนึ่งเดียวของศาสนาทั้งหลาย ความห่างเหินและความรังเกียจต่ออิสลาม ความใจกว้างที่เกินขอบเขตต่อศาสนาอื่น และท่าทีที่เป็นปรปักษ์ต่ออิสลาม) เราจะยกคำบอกเล่าของมุลลา อับดุลกอดิรมาอ้าง (ซึ่งความถูกต้องและความน่าเชื่อถือ ตลอดจนความเป็นกลางทางประวัติศาสตร์ของเขานั้น ในช่วงหลายปีหลังนี้ได้ถูกบางกลุ่มสร้างความสงสัยและความคลุมเครืออย่างมาก)[^1]

[^1]: ความคลางแคลงใจที่เริ่มขึ้นในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ในการตีความคำบอกเล่าและคำยืนยันของมุลลา อับดุลกอดิร บะดายูนีเกี่ยวกับช่วงที่สองของอักบัรว่าเป็นผลมาจากความคลั่งไคล้ทางศาสนาและความเป็นปรปักษ์ส่วนตัวที่เขามีต่ออักบัร และการถือว่าหนังสือของเขา «มุนตะค็อบ อัตตะวารีค» (منتخب التواریخ) เป็นที่ถูกตำหนิและไม่น่าเชื่อถือนั้น ไม่มีรากฐานทางวิชาการที่หนักแน่นหรือหลักฐานทางประวัติศาสตร์ใดๆ รองรับเลย รากฐานของข้อกล่าวหานี้เป็นเพียงอารมณ์ความรู้สึกที่ต้องการยกย่องความยิ่งใหญ่ของอักบัร และแรงปรารถนาที่จะทำให้เขาพ้นจากข้อกล่าวหาทุกรูปแบบ (ซึ่งเป็นผลของการศึกษาอบรมเฉพาะแบบ สภาพแวดล้อมและยุคสมัย และเป็นผลของการเขียนประวัติศาสตร์ภายใต้จุดมุ่งหมายบางอย่าง) อันเป็นท่าทีแห่งการคิดในแง่ร้ายและการมองในแง่ลบ ผู้ใดก็ตามที่ศึกษา «มุนตะค็อบ อัตตะวารีค» ด้วยใจที่ปราศจากอคติ ย่อมไม่อาจไม่ยอมรับถึงความบริสุทธิ์ใจและความสัจจริงของผู้เขียน ความห่วงใยด้วยใจจริง และความกล้าหาญในการพูดความจริงของเขาได้ ผู้ที่ศึกษาตำราประวัติศาสตร์อย่างกว้างขวางย่อมมีความสามารถในการแยกแยะระหว่างประวัติศาสตร์กับนิยาย และเข้าใจระดับคุณค่าของผู้เขียนและหนังสือของเขา และเขาก็จะเริ่มเข้าใจความแตกต่างระหว่างของจริงกับของปลอมเหมือนกับผู้แลกเงินที่ชำนาญ อัลเยต (Elliot) ได้เขียนวิจารณ์ «มุนตะค็อบ อัตตะวารีค» ไว้ว่า "มีนักบันทึกเหตุการณ์เพียงไม่กี่คนที่เหมือนกับบะดายูนี…" (ต่อหน้า 73)

...จะใช้ความระมัดระวัง และจะไม่อาศัยคำบอกเล่าของเขาเพียงลำพัง แต่จะนำเสนอคำบอกเล่าและคำยืนยันของบรรดาขุนนางแห่งราชสำนักผู้จริงใจและซื่อสัตย์ต่ออักบัร นักประวัติศาสตร์ประจำราชสำนัก และนักประวัติศาสตร์ผู้เป็นกลางแห่งยุคนั้น เพียงเพื่อเป็นการสนับสนุนเท่านั้น

ขอให้พิจารณาคำบอกเล่าต่อไปนี้จาก «มุนตะค็อบ อัตตะวารีค» (منتخب التواریخ):

«เพื่อเป็นการขอบคุณต่อการประสูติของเจ้าชายสะลีม พระราชาได้เสด็จเดินเท้าไปยังอัจมีร์ ขากลับได้ประทับพักแรมที่ดิลลี และได้เยี่ยมเยียนมะซาร (สุสาน) ของบรรดาวะลีแห่งดิลลี»[^1]

«เสด็จไปยังอัจโฎธันเพื่อเยี่ยมเยียน (มะซารของ) ท่านชัยค์ อัลมะชาอิค ฟะรีดุดดีน กันญ์ชะกัร มีรซา มุกีม อิศฟะฮานี ได้รับโทษพร้อมกับมีร ยะอ์กูบ กัชมีรี ในข้อหาว่าเป็นพวกรอฟิเฎาะฮ์»[^2]

«ในช่วงต้นเดือนชะอ์บาน พระราชาได้เสด็จไปยังอัจมีร์ ทรงเดินเท้าเป็นระยะทางหกถึงเจ็ดโกสจนถึงมะซาร ได้ถวายกลองนะกอเราะฮ์เป็นของนะซร์ (บนบาน) และได้ทรงสมาคมกับบรรดาผู้เป็นคนของอัลลอฮ์ อุละมาอ์ และคนศอลิห์ ส่วนวงสะมาอ์ก็ดำเนินไปอย่างคึกคัก»[^3]

«ในอิบาดัตคานะฮ์ (หอแห่งการอิบาดะฮ์) พระองค์มักจะดื่มด่ำอยู่ในการซิกรุ "ยาฮู" และ "ยาฮาดี" (ในปี ฮ.ศ. 982 ... ได้กล่าวถึงรายละเอียดการก่อสร้างอาคารสามหลังของอิบาดัตคานะฮ์)»[^4]

«ในอิบาดัตคานะฮ์ ทุกคืนวันศุกร์จะมีการเชิญบรรดาสะยิด มะชาอิค อุละมาอ์ และขุนนางมาร่วมชุมนุม พระราชาจะเสด็จเข้ามาร่วมในวงด้วยพระองค์เอง และทรงไต่สวนศึกษาประเด็นปัญหาต่าง ๆ

ในสมัยนั้นเอง มีพระราชโองการให้กอฎีญะลาลและอุละมาอ์ท่านอื่น ๆ บรรยายตัฟซีรอัลกุรอานอันทรงเกียรติ»[^5]

(ต่อจากหน้า 72) ...ต้องการแสดงความรู้สึกของตน โดยเฉพาะสิ่งที่ระคายหูของราชสำนัก หรือที่เปิดเผยความผิดพลาดและความบกพร่องของตนออกมาอย่างตรงไปตรงมาและไม่แยแส» (อ้างแล้ว เล่ม 5 หน้า 48)

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค เล่ม 2 หน้า 123 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 143 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 185 [^4]: อ้างแล้ว หน้า 200–201 [^5]: อ้างแล้ว หน้า 211

ในเหตุการณ์ปี ฮ.ศ. 986 มีการกล่าวถึงการชุมนุมของอุละมาอ์และบรรดาชัยค์ในอิบาดัตคอนะฮ์ (หอแห่งการอิบาดะฮ์) ที่ฟัตหฺปูร์สีกรี โดยพวกเขาอยู่ร่วมกันและตื่นตลอดคืนวันศุกร์

«เมื่อข่านซะมานก่อกบฏต่ออักบัร ก่อนที่พระราชาจะออกไปเผชิญหน้ากับเขา พระองค์ได้ไปเยือนสุสานของบรรดาวะลีของอัลลอฮ์ทั้งหมดในดิลลีเพื่อขอดุอาอ์»[^1]

«ขณะที่พระองค์เสด็จผ่านมัดเราะซะฮ์ค็อยรุลมะนาซิล ซึ่งมาฮัม อังกะฮ์เป็นผู้สร้าง ชายคนหนึ่งชื่อฟูลาดได้ยิงธนูใส่พระราชา (ตามการยุยงของชะร็อฟุดดีน หุเซน) พระราชาได้รับบาดแผลเพียงเล็กน้อย และหายเป็นปกติด้วยการทายาและพันแผลเพียงไม่กี่วัน การรอดพ้นจากการลอบทำร้ายอย่างกะทันหันครั้งนี้ ตามคำของบะดาโยนี พระองค์ถือว่า "เป็นการตักเตือนจากเบื้องสูงและเป็นกะรอมัตของบรรดาปีรแห่งดิลลี" คือเป็นกะรอมัตของบรรดาวะลีแห่งดิลลี»[^2]

«ครั้งหนึ่ง ขณะเดินทางไปอัจมีร์ พระองค์ได้เข้าพบชัยค์นิซอม นารโนลี ผู้อาวุโสที่มีชื่อเสียงในยุคนั้น (ผู้ซึ่งชื่อเสียงด้านความสมถะและความยำเกรงของท่านแผ่ขยายไปไกล)»[^3]

«ในปี ฮ.ศ. 980 พระองค์ได้ไปเยือนสุสานของซัยยิดหุเซน คิงก์ซะวาร ที่อัจมีร์ และหลายปีต่อมาที่ฮานซี พระองค์ได้ไปยังสุสานของหัฎรัตกุฏบ์ ญะมาล ด้วยความศรัทธาและความนอบน้อมอย่างยิ่ง และอ่านอัลฟาติหะฮ์»[^4]

«พระองค์มีความศรัทธาเป็นพิเศษต่อชัยค์สะลีม จิชตี ได้สร้างสุสานของท่านด้วยความเอาใจใส่อย่างยิ่ง และด้วยความศรัทธาและความรักนี้เอง พระองค์จึงตั้งชื่อรัชทายาท (ญะฮานกีร์) ซึ่งกล่าวกันว่าประสูติด้วยดุอาอ์ของท่าน ว่า "สะลีม" ก่อนการประสูติของสะลีม พระราชาได้ส่งพระนางโชธาบาอีไปยังบ้านของชัยค์ เพื่อให้นางได้รับความเอาใจใส่และดุอาอ์จากท่าน»[^5]

«ในทำนองเดียวกัน เจ้าชายมุรอดก็ประสูติในบ้านของชัยค์เช่นกัน»[^6]

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) เล่ม 2 หน้า 253 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 262 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 252 [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 232 [^5]: เล่มเดียวกัน หน้า 101 [^6]: เล่มเดียวกัน หน้า 123

"เมื่อเจ้าชายสะลีมถึงวัยที่จะเข้าศึกษาในสำนักเรียน สำหรับพิธีบิสมิลลาฮ์ (พิธีเริ่มต้นการศึกษา) ของพระองค์ ได้มีการเชิญเมาลานามีร์ กะลาน ฮะระวี นักหะดีษผู้มีชื่อเสียงแห่งยุคนั้นมา และท่านได้ประกอบพิธีบิสมิลลาฮ์ให้แก่เจ้าชายต่อหน้าพระราชาและบรรดาขุนนางชั้นผู้ใหญ่ของราชอาณาจักร"[^1]

"เมื่อเจ้าชายถึงวัยที่จะอ่านเขียนได้ ก็มีรับสั่งให้พระองค์ไปยังบ้านของชัยค์อับดุนนบี เพื่อศึกษาวิชาหะดีษจากท่าน และพระองค์ก็ได้ศึกษา 'หะดีษสี่สิบบท' (ชิฮิล หะดีษ) ของเมาลานาญามีจากท่าน"[^2] อักบัรมีความศรัทธาเลื่อมใสต่อชัยค์อับดุนนบี (หลานของท่านชัยค์อับดุลกุดดูส กังโกฮี และเศาะดรุญะฮาน (ตำแหน่งประมุขฝ่ายศาสนา) ในรัชสมัยอักบัร) อย่างมาก ถึงขนาดที่บ่อยครั้งพระองค์จะเสด็จไปยังบ้านของท่านเพื่อเข้าร่วมการเรียนการสอน และมีอยู่หนึ่งหรือสองครั้งที่พระองค์ทรงจัดรองเท้าของท่านให้ตรงด้วยพระองค์เอง[^3]

"อักบัรได้ทรงให้โรงงานหลวงทำผ้าคลุมไหล่พิเศษสองผืนสำหรับท่าน และส่งไปถวายท่านโดยมอบผ่านมุลลาอับดุลกอดิร พร้อมรับสั่งว่า ผ้านี้ทำขึ้นในโรงงานหลวงเพื่อท่านโดยเฉพาะ"[^4]

"พระองค์ได้ทรงมอบที่ดินพระราชทาน (ญาคีร) ซึ่งมีรายได้ปีละหนึ่งโกรร์ (ดาม) ให้เป็นค่าเลี้ยงชีพแก่ชัยค์มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี นักบุญสายชัฏฏอรีผู้มีชื่อเสียงแห่งยุคนั้น และหลังจากท่านถึงแก่กรรมแล้ว พระองค์ก็ยังทรงปฏิบัติต่อชัยค์ฎิยาอุลลอฮ์ บุตรของท่าน ด้วยความนอบน้อม"[^5]

"ความศรัทธาเลื่อมใสต่อบรรดาผู้ทรงคุณธรรมนี้ อักบัรได้รับสืบทอดมาเป็นมรดก บรรพบุรุษตระกูลตีมูรีของพระองค์มีความศรัทธาเลื่อมใสต่อเคาะวาญะฮ์นาศิรุดดีน อุบัยดุลลอฮ์ อะห์รอร สุลฏอนอบูสะอีด ปู่ของบาบัร ได้เดินเท้าไปเข้าเฝ้ารับใช้ท่าน และไม่เคยทำการใดโดยปราศจากคำปรึกษาของท่าน อุมัร ชัยค์ มีรซา บิดาของบาบัร ก็มีความศรัทธาเลื่อมใสต่อท่านเคาะวาญะฮ์อย่างยิ่ง แม้แต่บาบัรเองก็กล่าวถึงท่านในบันทึกความทรงจำ (ตุซุก) ของพระองค์ด้วยความเคารพอย่างสูง สตรีและเจ้านางในราชวงศ์ของอักบัรมีความสัมพันธ์ทางเครือญาติกับบรรดาผู้ทรงคุณธรรมแห่งตระกูลนักชบันดีย์ ผู้ทรงคุณธรรมท่านหนึ่งในบรรดาลูกหลานของท่านเคาะวาญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์ อะห์รอร คือเคาะวาญะฮ์ยะห์ยา ได้เดินทางมายังฮินดูสถาน

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 1 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 202 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 204 [^4]: อ้างแล้ว หน้า 232 [^5]: อ้างแล้ว หน้า 202

เมื่อท่านมาถึง อักบัรก็ให้เกียรติท่านอย่างยิ่ง พระราชทานที่ดินศักดินา (ญาคีร) แห่งหนึ่งไว้เป็นค่าใช้จ่ายของท่าน และแต่งตั้งท่านเป็นอะมีรุลฮัจญ์ (หัวหน้าคณะฮัจญ์) ส่งไปยังมักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์ เมื่อกลับมาแล้วก็ให้ท่านพำนักอยู่ที่อาครา (อัคเราะฮ์) เป็นการถาวร[^1]

«อักบัรได้แต่งตั้งอิมามไว้เจ็ดคนสำหรับเจ็ดวันของสัปดาห์ ซึ่งผลัดเปลี่ยนกันนำละหมาดในวันที่กำหนดไว้ การเป็นอิมามในวันพุธเป็นหน้าที่ของมุลลา อับดุลกอดิร บะดาอูนี»[^2]

«ทุกปีพระองค์ทรงส่งผู้คนจำนวนมากไปประกอบพิธีฮัจญ์ด้วยค่าใช้จ่ายของรัฐ และทรงฝากของขวัญสำหรับชะรีฟแห่งมักกะฮ์ รวมทั้งเงินและสิ่งของสำหรับชาวฮะร็อมไปกับอะมีรุลฮัจญ์[^3] ในวันที่คาราวานออกเดินทาง พระองค์จะครองอิห์รอมเหมือนผู้ประกอบพิธีฮัจญ์ ตัดผมเล็กน้อย กล่าวตักบีรด้วยเสียงอันไพเราะ แล้วเสด็จไปส่งพวกเขาเป็นระยะทางไกลด้วยศีรษะเปลือยและเท้าเปล่า ภาพนี้ทำให้เกิดเสียงอึกทึก และผู้คนต่างพากันซาบซึ้งใจ»[^4]

เมื่อชาห์ อะบูตุร็อบ นำรอยเท้าของท่านเราะซูล ﷺ (เกาะดัม เราะซูล) มาจากหิญาซสู่ฮินดูสถาน และเดินทางมาใกล้อาครา พระราชาพร้อมด้วยเหล่าขุนนางและคณะอุละมาอ์จำนวนมากได้เสด็จออกไปนอกเมืองถึงสี่โกสเพื่อต้อนรับ

ในตอนท้าย เราขอปิดหลักฐานแห่งความเคร่งศาสนาของพระองค์ด้วยคำบรรยายนี้ จากหนังสือที่มีชื่อเสียง «มะอาษิรุลอุมะรออ์» (مآثر الامراء) ของมีร อับดุรร็อซซาก เคาะวาฟี ข่าน ซึ่งรู้จักกันในนามเศาะมศอมุดเดาละฮ์ ชาห์นะวาซ ข่าน (ฮ.ศ. 1111–1171) นักประวัติศาสตร์ผู้มีชื่อเสียงแห่งยุคจักรวรรดิโมกุล ท่านเขียนว่า:

«พระเจ้าอักบัร ด้วยการชักชวนของชัยค์ ทรงพยายามอย่างมากในการปฏิบัติตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ การกำชับความดีและการห้ามปรามความชั่ว ทรงกล่าวอะซานด้วยพระองค์เอง และทรงเป็นอิมามนำละหมาดด้วยพระองค์เอง ถึงขนาดที่ด้วยเจตนาเพื่อผลบุญ ทรง…»

[^1]: เล่มเดิม เล่ม 3 หน้า 100 [^2]: เล่มเดิม เล่ม 2 หน้า 227 [^3]: เล่มเดิม หน้า 251 [^4]: เล่มเดิม หน้า 239

«บะมัสญิด ญารูบ มี ซัด»[^1] (เขาลงมือกวาดมัสยิดด้วยตนเอง) เขายังเคยกวาดมัสยิดด้วย

การเปลี่ยนแปลงในอุปนิสัยของอักบัรและยุคที่สองของรัชสมัยอักบัร[^2]

จากตัวอย่างความเคร่งครัดในศาสนาและความรักใคร่ต่อศาสนาของอักบัรที่ได้ยกมาข้างต้น ผู้อ่านย่อมประเมินได้ว่า มันเป็นความเคร่งศาสนาแบบผิวเผินและแบบชาวบ้านทั่วไป ซึ่งมิได้ตั้งอยู่บนความเข้าใจที่ถูกต้องในศาสนา การรู้จักอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และการศึกษาค้นคว้าโดยตรง แทนที่จะอาศัยการสั่งสอนของอุละมาอ์ผู้มั่นคงในความรู้ การคบหาและการอบรมทางศาสนาที่ถูกต้อง มันกลับตั้งอยู่บนเพียงรสนิยมของยุคสมัย อุปนิสัยแบบทหาร การลอกเลียนและเอาอย่างบรรดาขุนนางและผู้ปกครองชาวเอเชียกลางผู้ไม่รู้ศาสนา และความศรัทธาอย่างหลงเชื่อ หรือจะกล่าวว่าความเชื่อที่อ่อนแอก็ได้ องค์ประกอบสำคัญที่สุดของความเคร่งศาสนาเช่นนี้คือ การไปเยือนสุสาน การเดินเท้าเป็นระยะทางหลายโกสไปที่นั่น การแสดงความนอบน้อมและความภักดีต่อผู้ดูแลสุสาน (ซัจญาดะฮ์นะชีน) ณ ที่นั้น (ซึ่งส่วนใหญ่ไร้ความรู้ ปราศจากคุณสมบัติอันสมบูรณ์ของบรรพชนผู้ทรงคุณธรรม และว่างเปล่าจากจิตวิญญาณที่แท้จริง) การกวาดคานเกาะฮ์ การเข้าร่วมวงซิกรและสะมาอ์ และ "การอุปถัมภ์ของราชสำนัก" ต่ออุละมาอ์และมะชาอิค

[^1]: มะอาษิรุลอุมะรออ์ (مآثر الامراء) เล่ม 2 หน้า 561

[^2]: มีการกล่าวว่า จากสิ่งที่ญะฮานกีร์บันทึกไว้ใน "ตุซุก" (ตุซุกญะฮานกีรี) เกี่ยวกับการสิ้นพระชนม์ของอักบัร ปรากฏว่าเขาได้สำนึกถึงความผิดพลาดของตน และได้กล่าวกะลิมะฮ์ชะฮาดะฮ์แล้วสิ้นใจในขณะที่มีการอ่านซูเราะฮ์ยาซีนและดุอาอ์อยู่ เราไม่ประสงค์จะถกเถียงในเรื่องนี้ว่าอัลลอฮ์ทรงปฏิบัติต่อเขาอย่างไร และเขาจากโลกนี้ไปในสภาพใด สิ่งที่เราจะพิจารณาคือมาตรการและการกระทำของเขาในการสถาปนาศาสนาและแนวทางใหม่ และผลกระทบที่เกิดขึ้นต่ออิสลามและชาวมุสลิมอันเป็นผลจากสิ่งเหล่านั้น

ความเคารพและการยกย่อง จากเรื่องราวของอักบัรเป็นที่ทราบแล้วว่าเขาเป็นผู้ไม่รู้หนังสือโดยสิ้นเชิง[^1] ในอุปนิสัยของราชวงศ์ตีมูรีนั้นโดยทั่วไปมีความสุดโต่ง ความนิยมในทางสุดขั้ว และความเลื่อมใสศรัทธาโดยง่ายเกินขอบเขตแฝงอยู่ ประวัติศาสตร์เกี่ยวกับหุมายูนเล่าว่า เมื่อใดที่เขาต้องตรากตรำทำงาน ต้องแบกรับความยากลำบากในสมรภูมิ และต้องเผชิญกับสภาพการณ์ที่ไม่เป็นใจ ก็จะรู้สึกว่าเนื้อหนังของเขานั้นทำด้วยเหล็ก และเขามิใช่มนุษย์หากแต่เป็นญิน แต่เมื่อใดที่ได้พักผ่อนสบาย เขาก็จะลืมทุกสิ่งไปหมด และไม่อาจรู้สึกได้เลยว่าเขาคือนักรบผู้กล้าหาญแห่งสมรภูมิ ในตัวญะฮานกีรก็จะพบเห็นความขัดแย้งและความไม่สมดุลเช่นนี้เช่นกัน

นอกจากนี้ยังไม่ควรลืมว่า วัยเยาว์และช่วงต้นของวัยหนุ่มของเขาผ่านพ้นไปในสภาพการณ์ที่ขรุขระและผิดปกติ เขาได้เห็นความไร้น้ำใจ ความใจดำ และความเลือดเย็นของบรรดาลุงของเขา และเขาต้องกลืนกินความขมขื่น หรือยิ่งกว่านั้นคือน้ำพิษหลายอึก ในช่วงที่บิดาของเขาพ่ายแพ้และเดินทางไปยังอิหร่าน ต่อมาสิ่งที่เกิดขึ้นกับบัยรัม ข่าน ทั้งหมดนี้ได้ก่อให้เกิดในอุปนิสัยของเขาซึ่งความระแวงต่อธรรมชาติของมนุษย์ ความสงสัยในความจริงใจและความซื่อสัตย์ของคนที่ยิ่งใหญ่ที่สุดและดีที่สุด และความเปลี่ยนแปลงไม่แน่นอนอย่างหนึ่งในอารมณ์

[^1]: เมื่ออักบัรมีอายุครบสี่ปีสี่เดือนสี่วัน ก็ได้มีการประกอบพิธีเริ่มเข้าเรียนตามธรรมเนียมของยุคสมัยนั้น และมุลลาซาดะฮ์ อิศอมุดดีน อิบรอฮีม ได้รับการแต่งตั้งเป็นครูผู้สอน แต่มุลลาได้ตระหนักว่าอักบัรไม่มีความสนใจในการศึกษา ความล้มเหลวนี้ถูกโยนให้เป็นความบกพร่องและความไม่ใส่ใจของครู จึงมีการแต่งตั้งเมาลานา บายะซีด แทนมุลลาซาดะฮ์ แต่ก็ไม่เกิดผลใดๆ ในที่สุดพระราชาจึงเลือกเมาลานาอับดุลกอดิร บะดายูนี แต่พระทัยของเจ้าชายผู้มีบุญญาธิการก็ไม่โน้มเอียงสู่การศึกษา สภาพการณ์ทางการเมือง และผลที่ตามมาคือการระหกระเหินและการย้ายถิ่นที่อยู่ ยิ่งทำให้สิ่งนี้หนักขึ้น อักบัรจึงยังคงเป็นผู้ไม่รู้หนังสือและไม่ได้รับการศึกษา (สรุปจาก ตะวารีค อะฮ์ดิ อักบะรี)

การเปรียบเทียบและค้นคว้าศาสนาต่าง ๆ กับสภาโต้วาที และผลกระทบของสิ่งเหล่านั้น

หนทางที่เหมาะสมในการแก้ไขสภาพการณ์นี้ เพื่อเอาชนะจุดอ่อนเหล่านี้ของเขา และเพื่อให้เขาผูกพันอยู่กับอิสลามและอัสสุนนะฮ์ และยึดมั่นในแนวทางของศาสนา—ไม่เพียงเท่านั้น แต่ยังให้เขาเป็นผู้ปกป้องและค้ำจุนศาสนาเช่นเดียวกับสุลต่านแห่งอิสลามจำนวนมาก (ซึ่งบางพระองค์ก็ถือกำเนิดในราชวงศ์ของเขาเองด้วย)—ก็คือ อักบัรควรยอมรับความจริงข้อนี้ว่าตนเป็นผู้ไม่ได้รับการศึกษาและอ่านเขียนไม่ได้ (และนี่เป็นจุดอ่อนที่ไม่พบในผู้ใดเลยในราชวงศ์โมกุล ตั้งแต่บาบุรไปจนถึงบะฮาดุรชาฮ์) แล้วทุ่มเทความสนใจไปที่กิจการของราชอาณาจักรและการขยายแผ่นดิน ซึ่งเขามีความสามารถที่อัลลอฮ์ทรงประทานและความปรีชาอันไม่ธรรมดาอยู่แล้ว เขาไม่ควรเข้าไปก้าวก่ายในกิจการทางศาสนา แต่ควรมอบกิจการทางศาสนาไว้แก่อุละมาอ์และขุนนางผู้มีความรู้ในราชสำนัก ในฐานะมุสลิมและทหารผู้เรียบง่ายคนหนึ่ง ดังที่บาบุรและหุมายูนได้กระทำ (แม้ทั้งสองจะได้รับการศึกษาและมีรสนิยมทางวิชาการและวรรณกรรมก็ตาม) และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เขาไม่ควรก้าวเข้าสู่สนามแห่งประเด็นทางอะกีดะฮ์และวิชากะลามอันละเอียดอ่อน การเปรียบเทียบศาสนาต่าง ๆ และการค้นคว้าความจริงเหนือธรรมชาติ (เรื่องเร้นลับ) ซึ่งเพียงความผิดพลาดหรือความประมาทเพียงเล็กน้อย คนเราก็อาจล่วงเข้าสู่เขตแดนแห่งการปฏิเสธศรัทธาและความนอกรีต และสูญเสียทุนแห่งศาสนาและอีมานไปได้ อีกทั้งอักบัรเองก็ไม่รู้จักแม้แต่หลักเบื้องต้นและบทนำของเรื่องเหล่านั้นเลย และยังเป็นสิ่งที่ขัดต่อผลประโยชน์ทางการเมืองและผลประโยชน์ของกษัตริย์ผู้ซึ่งรับช่วงแผ่นดินต่อจากราชอาณาจักรมุสลิมที่มีอายุสี่ร้อยปี ความผิดพลาดในการเข้าไปก้าวก่ายประเด็นทางอะกีดะฮ์และวิชากะลามอันละเอียดอ่อนเหล่านี้ และการใช้อิทธิพลของอำนาจรัฐในเรื่องนี้ แม้แต่เคาะลีฟะฮ์ผู้รอบรู้และเฉลียวฉลาดอย่างอัลมะอ์มูน อัรเราะชีด (ฮ.ศ. 170–218) ก็ยังไม่อาจได้ผลดี และเขาก็ไม่ได้รับผลลัพธ์อันเป็นประโยชน์ใด ๆ จากสิ่งนั้นเลย[^1]

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต» (تاریخ دعوت وعزیمت) เล่มที่ 1 หัวข้อ «ฟิตนะฮ์ เคาะลักอัลกุรอาน» หน้า 94–101

แต่อักบัรมีอุปนิสัยที่ไม่รู้จักสงบและจิตใจที่ใฝ่รู้อยากค้นหา อีกด้านหนึ่ง ความรุ่งเรืองและความสำเร็จกับชัยชนะที่ต่อเนื่องกันมา ได้ทำให้เขาหลงคิดเข้าข้างตนเองและหลงผิดในเรื่องเกี่ยวกับตัวเองอยู่บ้าง เขาเริ่มคิดว่า ในเมื่อเขาสามารถคลี่คลายปมปัญหาทางการเมืองและแก้ไขปัญหาของบ้านเมืองได้ ฉันใด เขาก็สามารถบุกตะลุยเข้าไปในหุบเขาอันเต็มไปด้วยหนามของศาสนาและอะกีดะฮ์ได้อย่างประสบความสำเร็จ ฉันนั้น

อีกด้านหนึ่ง ข้าราชสำนักบางคนที่มีเล่ห์เหลี่ยม ส่วนหนึ่งเพื่อแสดงความเหนือกว่าทางสติปัญญาของตน และอีกส่วนหนึ่งเพื่อความบันเทิงของกษัตริย์และความครึกครื้นของที่ประชุม ได้จัดเวทีประลองของอุละมาอ์จากศาสนาและนิกายต่าง ๆ ขึ้น แทนการชนไก่ ชนนกกระทา ชนนกบุลบุล ชนวัว และชนช้าง (ซึ่งเป็นความบันเทิงดั้งเดิมของบรรดาสุลต่านและขุนนางแห่งตะวันออก) แล้วตั้งชื่อให้มันว่า "การค้นคว้าทางศาสนา" และ "การอภิปรายทางวิชาการ" นี่เป็นความจริงที่ชัดแจ้งอย่างยิ่ง (และในประวัติศาสตร์ของศาสนาและแนวคิดต่าง ๆ ได้มีการพิสูจน์มาแล้วนับร้อยครั้ง) ว่า หากผู้ที่รับฟัง "การชิงไหวชิงพริบ" ของนักโต้วาที อุละมาอ์ และผู้แทนของศาสนาต่าง ๆ เหล่านี้ ไม่มีความรู้อันลึกซึ้งกว้างขวางและจิตใจที่เข้าถึงความละเอียดอ่อน และยิ่งไปกว่านั้น หากเตาฟีก (การชี้นำ) ของอัลลอฮ์ไม่อยู่เคียงข้างเขาแล้ว การที่เขาจะหลงวนอยู่ในหุบเหวแห่งความสงสัยและความคลางแคลงใจ แนวคิดแบบโซฟิสต์และอไญยนิยม หรือตกลงไปในหุบเหวลึกแห่งความนอกรีตและการละทิ้งศาสนา ก็เป็นเรื่องธรรมชาติโดยแท้

ไม่มีคำยืนยันใดเกี่ยวกับอักบัรที่จะน่าเชื่อถือไปกว่าคำยืนยันของญะฮานกีร์ ในหนังสือ "ตุซุก" (تزک) ของเขาบันทึกไว้ว่า:

«พระบิดาผู้ทรงเกียรติของข้าพเจ้า โดยมากมักจะพบปะสนทนากับบรรดาปราชญ์ของทุกศาสนาและทุกลัทธิ โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับบรรดาบัณฑิตชาวฮินดูสถานและพวกบัณฑิต (ปัณฑิต) และแม้ว่าพระองค์จะเป็นผู้ที่อ่านเขียนไม่ได้ก็ตาม»

«เนื่องจากได้คลุกคลีกับบรรดาอุละมาอ์และผู้ทรงความรู้อยู่เสมอ เวลาสนทนาจึงไม่มีผู้ใดรู้สึกเลยว่าท่านเป็นผู้ไม่รู้หนังสือ ท่านเข้าใจความละเอียดลึกซึ้งของบทกวีและร้อยแก้วได้ถึงขนาดที่ยากจะนึกถึงสิ่งใดที่เหนือกว่านั้น»[^1]

ในเรื่องนี้ ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงตัวแทนและผู้แทนของอิสลาม ศาสนาฮินดู และศาสนาตลอดจนนิกายอื่น ๆ ของอินเดียเท่านั้น หากแต่ยังขยายไปถึงบรรดาผู้รู้แห่งแดนฟะรังค์ (ยุโรป) ด้วย อบุลฟัฎล์เองเขียนไว้ว่า "ราชสำนักได้จัดให้มีการแปลคัมภีร์เตารอต อินญีล และซะบูร และนำความหมายของคัมภีร์เหล่านั้นไปถวายต่อพระราชา และเพื่อการนี้ได้แต่งตั้งนักปราชญ์ประจำราชสำนักคือ ซัยยิด มุซ็อฟฟัร ทั้งยังได้มีหนังสือไปถึงชาวคริสต์บางคนที่เป็นผู้มีอำนาจในราชอาณาจักรด้วย"

«ในยามว่าง พระองค์ทรงพบปะกับปราชญ์ของทุกศาสนา และได้รับประโยชน์จากถ้อยคำอันบริสุทธิ์และแนวคิดอันสูงส่งของพวกเขา แต่ความต่างกันของภาษาเป็นอุปสรรคขวางกั้น ดังนั้นจึงสมควรส่งบุคคลผู้หนึ่งไป ซึ่งจะทำให้ความหมายอันสูงส่งเหล่านั้นเป็นที่เข้าใจด้วยถ้อยคำอันไพเราะ และทำให้เป็นที่ปีติยินดี ได้มีความทราบถึงพระกรรณของพระราชาว่า คัมภีร์จากฟากฟ้า เช่น เตารอต และ…»

[^1]: ตุซุก-อี-ญะฮานฆีรี (تزک جہانگیری) หน้า 15

«…ได้ทราบมาว่าคัมภีร์จากฟากฟ้า คือ เตารอต อินญีล และซะบูร ได้รับการแปลเป็นภาษาอาหรับและภาษาเปอร์เซียแล้ว หากคัมภีร์ฉบับแปลเหล่านั้นมีอยู่ในดินแดนนั้น ก็ขอให้ส่งมาเพื่อประโยชน์แก่คนทั่วไป เพื่อฟื้นฟูธรรมเนียมแห่งความรักใคร่ และเพื่อเสริมรากฐานแห่งความเป็นหนึ่งเดียวให้มั่นคง เราจึงได้ส่งท่านสัยยิดมุซัฟฟัร ผู้ทรงเกียรติแห่งความเป็นสัยยิด (ผู้ได้รับเกียรติจากความเมตตาของเรา) มาเพื่อขอรับคัมภีร์แปลเหล่านั้นจำนวนหนึ่ง เขาจะได้สนทนากับท่านโดยตรง ขอท่านจงไว้วางใจเขา และติดต่อทางจดหมายกันอยู่เสมอ»[^1]

นอกจากการแปลแล้ว บาทหลวงชาวคริสต์เองก็ได้มาเข้าเฝ้าในราชสำนัก และพวกเขาได้นำเสนอศาสนาของตนต่อหน้ากษัตริย์ อีกทั้งพิสูจน์หลักความเชื่อเรื่องตรีเอกภาพและศาสนาคริสต์ด้วยหลักฐานต่าง ๆ ท่านมุลลา (บะดาอูนี) เขียนไว้ว่า

«ในราชสำนักยังมีกลุ่มหนึ่งเป็นนักปราชญ์ผู้รอบรู้จากดินแดนฟะรัง (ยุโรป) ผู้คนเรียกพวกเขาว่า "ปาดรี" (บาทหลวง) และนามของมุจญ์ตะฮิดผู้ยิ่งใหญ่ของพวกเขา […]»

[^1]: อินชาอ์ อบุลฟัฎล์ (انشائے ابوالفضل) หน้า 39

…ปาปา (โป๊ป) คนเหล่านี้ได้นำคัมภีร์อินญีลมาเสนอ ยกหลักฐานเกี่ยวกับตรีเอกานุภาพ และพิสูจน์ว่าศาสนาคริสต์เป็นความจริง[^1]

ประสบการณ์อันยาวนานของเวทีโต้วาทีบอกเราว่า การตัดสินว่าศาสนาใดเป็นความจริงและเหนือกว่าศาสนาอื่น ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความหนักแน่นของหลักฐานและการพิสูจน์ทางวิชาการเพียงอย่างเดียวเสมอไป ผลการตัดสินขึ้นอยู่กับวาทศิลป์และพลังการพูดของผู้แทนและตัวแทนของศาสนานั้นด้วยเป็นอย่างมาก บางครั้งผู้แทนของศาสนาที่อ่อนแอกลับเป็นผู้ที่พูดเก่งกว่า มีวาทะไพเราะ เข้าใจจิตวิทยามนุษย์ และรู้จักจังหวะโอกาส พวกเขาจึงทำให้ผู้ฟังคล้อยตามและศรัทธาได้ ส่วนผู้แทนของศาสนาที่ถูกต้องอาจ (ด้วยเหตุผลบางประการ) ขาดคุณสมบัติเหล่านี้และขาดอาวุธทางวาทะ จึงพ่ายแพ้ไปเพราะข้อบกพร่องนั้น

เป็นที่น่าสงสัยอย่างยิ่งว่า อุละมาอ์ที่ทำหน้าที่เป็นตัวแทนและผู้แทนของอิสลามในราชสำนักของอักบัร และถูกส่งออกไปเผชิญหน้ากับนักปราชญ์ชาวฟะรังค์ (ชาวยุโรป) นั้น มีความรู้เรื่องคัมภีร์เตารอต อินญีล และศาสนาคริสต์ รวมถึงจุดอ่อนของศาสนานั้น และมีความสามารถในการนำเสนออิสลามทั้งในทางเหตุผลและทางวิชาการ ถึงระดับที่จะเป็นคู่ต่อสู้ของนักปราชญ์ตะวันตกเหล่านั้นได้ และทำหน้าที่เป็นผู้แทนของอิสลามได้อย่างสมบูรณ์หรือไม่ จากสภาพการณ์เช่นนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องเกินคาดเลยที่ความเหนือกว่าทั้งทางวิชาการและทางเหตุผลของนักปราชญ์คริสเตียนชาวต่างชาติเหล่านั้นจะฝังอยู่ในใจของอักบัร และอุละมาอ์ฝ่ายอิสลาม (ซึ่งไม่ใช่คนของสนามนี้) ก็ตกต่ำลงในสายตาของเขา

ผลที่ได้จึงเป็นไปตามที่ควรจะเป็น มุลลา อับดุลกอดิร เขียนไว้ว่า:

«บรรดาผู้ทำบิดอะฮ์และผู้ตามอารมณ์ใฝ่ต่ำ ด้วยความคิดเห็นอันผิดพลาดของพวกเขา…»

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) 2/260

«…และข้อสงสัยอันเป็นเท็จได้โผล่ออกมาจากที่ซ่อน ความเท็จถูกนำเสนอในรูปของสัจธรรม และความผิดพลาดถูกนำเสนอในคราบของความถูกต้อง กษัตริย์ผู้มีแก่นแท้อันประเสริฐและเป็นผู้แสวงหาสัจธรรม ทว่าเป็นผู้ไม่รู้หนังสือโดยสิ้นเชิง และคุ้นเคยกับพวกกาฟิรและคนชั้นต่ำ ถูกทำให้ตกอยู่ในความสงสัย ความงุนงงของพระองค์ยิ่งเพิ่มพูนขึ้น เป้าหมายสูญหายไป และเขื่อนกั้นอันแข็งแรงของชะรีอะฮ์อันชัดแจ้งและมั่นคงก็พังทลายลง หลังจากนั้นห้าหกปี ร่องรอยของอิสลามก็ไม่หลงเหลืออยู่เลย และสถานการณ์ก็พลิกกลับโดยสิ้นเชิง»[^1]

อีกแห่งหนึ่งท่านเขียนว่า

«ในทุกหลักการของศาสนาและทุกอะกีดะฮ์ของอะกีดะฮ์อิสลาม ไม่ว่าจะเกี่ยวกับอุศูล (หลักมูลฐาน) หรือฟุรูอ์ (ข้อปลีกย่อย) เช่น เรื่องนุบุวะฮ์ เรื่องกะลาม (พระดำรัสของอัลลอฮ์) การได้เห็นอัลลอฮ์ การที่มนุษย์เป็นผู้ถูกกำหนดให้ปฏิบัติศาสนกิจ การสร้างโลก การฟื้นคืนชีพและการชุมนุม เป็นต้น ได้มีการสร้างความเคลือบแคลงและข้อสงสัยนานาประการขึ้น พร้อมด้วยการเยาะเย้ยและถากถาง»[^2]

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) เล่ม 2 หน้า 255 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 307

เหนือสิ่งอื่นใดคือ หัวข้ออันละเอียดอ่อนอย่างตัฟซีรและประวัติศาสตร์ ซึ่งเปิดช่องกว้างให้ผู้ที่ไม่ยำเกรงอัลลอฮ์และผู้ที่ไม่มั่นคงในความรู้ก่อความสับสนทางความคิดแก่ผู้คน ได้ถูกนำมาอ่านกันในราชสำนักของกษัตริย์องค์นี้ ท่ามกลางบรรยากาศที่ขาดความจริงจังและไร้ความยำเกรง

มุลลา อับดุลกอดิร บะดาอูนี เขียนไว้ว่า:

«ในช่วงเวลานั้น มีคำสั่งให้กอฎีญะลาลและอุละมาอ์คนอื่น ๆ อธิบายตัฟซีรอัลกุรอาน และในหมู่อุละมาอ์เองก็เกิดความขัดแย้งกันอย่างมากในเรื่องนี้ ราชาเดพจันด์ ผู้เป็นตัวตลก กล่าวว่า หากโคเป็นที่เคารพยิ่ง ณ อัลลอฮ์ ตะอาลา แล้วไซร้ เหตุใดจึงถูกกล่าวถึงในซูเราะฮ์แรกของอัลกุรอานเล่า และเมื่อมีการอ่านประวัติศาสตร์กันขึ้น ความเชื่อที่มีต่อศอฮาบะฮ์ก็เสื่อมทรามลงทุกวัน ผู้คนเริ่มก้าวล่วงเกินขอบเขตยิ่งขึ้น พวกเขาเรียกนมาซ การถือศีลอด และคำสอนทั้งปวงของท่านนบี ﷺ ว่าเป็นเพียง "ตักลีดิยาต" (สิ่งที่รับสืบทอดมาโดยการตาม) กล่าวคือ เรียกสิ่งเหล่านั้นว่าไร้เหตุผล และวางรากฐานของศาสนาไว้บนสติปัญญาแทนที่จะเป็นตัวบท (นักล์) ชาวฟะรังก์ (ชาวยุโรป) ก็เริ่มเดินทางไปมาเข้าออก»[^1]

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) เล่มที่ 2 หน้า 212

ด้วยเหตุนี้ เขาจึงยอมรับความเชื่อบางประการของพวกเขาด้วย

ความรับผิดชอบของอุละมาอ์ประจำราชสำนักและบรรดาขุนนางแห่งรัฐ ต่อการเปลี่ยนแปลงทัศนคติและการหันเหของอักบัร

อุละมาอ์ประจำราชสำนักและบรรดาขุนนางแห่งรัฐก็สามารถมีบทบาทอันเป็นรากฐานและเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง ในการรักษาอักบัรให้มั่นคงอยู่บนแนวทางอันเที่ยงตรงของอิสลาม และในการปกป้องทัศนคติของเขาจากความไม่สมดุลและการหันเห แต่การนี้ด้านหนึ่งจำเป็นต้องมีอุละมาอ์ที่มีคุณสมบัติแห่งปัญญาในศาสนา (หิกมะฮ์) และความเข้าใจลึกซึ้งในศาสนา (ตะฟักกุฮ์) เป็นผู้ที่มองหลักการใหญ่มากกว่ารายละเอียดปลีกย่อย มองเป้าหมายมากกว่าวิธีการ และตระหนักถึงความสำคัญและความจำเป็นของ "การเชื่อมประสาน" มากกว่า "การแยกห่าง" เป็นผู้ที่ประดับด้วยคุณธรรมอันสูงส่ง บริสุทธิ์ใจ ไม่มีผลประโยชน์แอบแฝง และห่างไกลจากความทะเยอทะยานในตำแหน่งและความรักในโลกนี้ให้มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ และได้ผ่านการ "ขัดเกลาจิตใจ" (ตัซกิยะตุนนัฟส์) มาในระดับหนึ่งแล้ว เป็นผู้ที่เข้าใจอย่างถ่องแท้ถึงความสำคัญและความละเอียดอ่อนของรัฐอิสลามอันยิ่งใหญ่ที่เพิ่งก่อตั้งขึ้นนี้ ซึ่งถูกห้อมล้อมด้วยประชากรส่วนใหญ่ที่มิใช่มุสลิม (ซึ่งในหมู่พวกเขายังคงมีความรู้สึกว่าตนสูญเสียอำนาจและการปกครองไป และหากปราศจากความร่วมมือของพวกเขา ก็ไม่มีรัฐใดจะดำรงอยู่ได้) และตระหนักว่าโอกาสอันทองและทางประวัติศาสตร์ที่พวกเขาได้รับในการรับใช้และชี้นำรัฐติมูรีดนี้ ซึ่งในเวลานั้น นับจากรัฐอุษมานียะฮ์แห่งตุรกีแล้ว ถือเป็นรัฐมุสลิมที่ใหญ่ที่สุดในโลกในทุกแง่มุม ทั้งด้านความกว้างใหญ่ของอาณาเขต ความอุดมของทรัพยากร กำลังคน และการปกครองที่ยึดมั่นในศาสนา ดังนั้น การปกป้องรัฐนี้ การรักษาความผูกพันของรัฐนี้กับอิสลาม และการช่วยเหลือผู้นำของรัฐในสถานการณ์อันละเอียดอ่อนเหล่านี้ ให้สามารถประสาน "แก้วกับเหล็ก" และ "ปุยฝ้ายกับไฟ" เข้าไว้ด้วยกันได้ จึงเป็นอิบาดะฮ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งยุคสมัย และเป็นการรับใช้ศาสนาและบ้านเมืองที่ยิ่งใหญ่ที่สุด

อีกด้านหนึ่ง ก็จำเป็นต้องมีขุนนางแห่งรัฐและที่ปรึกษาในราชสำนักเช่นนั้นด้วย

ซึ่ง (ศาสนานั้น) ท่านบาบัรได้ทำให้เป็นรากฐานของรัฐในการเผชิญหน้ากับรานา สังคา (ฮ.ศ. 933) ในสมรภูมิ ด้วยการเตาบะฮ์จากสิ่งต้องห้ามตามบทบัญญัติศาสนา และให้คำมั่นสัญญาที่มั่นคงว่าจะเป็นบ่าวของอัลลอฮ์[^1] ผู้ที่ตนเองมีอะกีดะฮ์อันมั่นคงในศาสนานั้น และปรารถนาสิ่งเดียวกันนี้ให้แก่กษัตริย์ด้วย ผู้ที่ปลอดพ้นจากความสับสนทางความคิดทุกรูปแบบ และห่างไกลจากขบวนการบ่อนทำลายและขบวนการนอกรีตต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในอิหร่านและฮินดูสถานในศตวรรษที่สิบ (แห่งฮิจเราะฮ์) ซึ่งเป็นขบวนการที่ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับสังคมอ่อนแอลง และแพร่กระจายความเสื่อมทรามทางอะกีดะฮ์และศีลธรรม และเป็นผู้ที่มีทั้งความสามารถในการบริหารจัดการรัฐและการวางระเบียบกฎเกณฑ์ ควบคู่ไปกับความสูงส่งทางศีลธรรม ความมั่นคงในศาสนา และการยึดมั่นปฏิบัติตามศาสนา

หากองค์ประกอบทั้งสองนี้มีพร้อมแก่อักบัรและรัฐของเขาแล้ว ก็ไม่ต้องสงสัยเลยว่ารัฐนี้จะได้แสดงบทบาทในการปกป้องอิสลามและรับใช้ศาสนาในโลกตะวันออก เช่นเดียวกับที่รัฐของราชวงศ์อุษมานได้แสดงบทบาทนั้นในโลกตะวันตก ดังที่อิกบาลกล่าวไว้ว่า

«ชาวเติร์กติมูรีย์ก็หาได้ด้อยไปกว่าชาวเติร์กอุษมานีย์ไม่»

แต่เป็นความโชคร้ายอย่างใหญ่หลวงที่อักบัร (แม้จะมีความรุ่งเรืองและโชคดีของเขาก็ตาม) ได้รับองค์ประกอบจากสองกลุ่มนี้ ซึ่งไม่เพียงแต่ไม่ได้มาตรฐานดังกล่าวอย่างครบถ้วนเท่านั้น แต่ที่น่าเศร้าใจยิ่งกว่าคือ แทนที่พวกเขาจะรับใช้ในเรื่องนี้ พวกเขากลับทำร้ายในเรื่องนี้ แทนที่จะทำให้อักบัรใกล้ชิดกับศาสนา พวกเขากลับทำให้เขาห่างไกล หวาดระแวง และรังเกียจศาสนา และแทนที่จะทำให้เขาห่างไกลจากดะอ์วะฮ์และขบวนการต่าง ๆ ที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออิสลาม หรือกระตุ้นให้เขาลงมือขจัดสิ่งเหล่านั้น พวกเขากลับกำลังจะทำให้เขากลายเป็นผู้ชูธงของดะอ์วะฮ์และขบวนการเหล่านั้น และเป็นสัญลักษณ์ของพวกมันเสียเอง

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู ตารีค ฟิริชตะฮ์ (تاریخ فرشتہ)

อุละมาอ์แห่งราชสำนัก

เราขอกล่าวถึงองค์ประกอบแรก คือ อุละมาอ์แห่งราชสำนัก ซึ่งอักบัรเป็นผู้รับใช้ใกล้ชิดของพวกเขามาตั้งแต่แรกเริ่ม เป็นผู้ที่เขาไว้วางใจมากที่สุด และเป็นกลุ่มแรกที่ได้รับความใกล้ชิดในราชสำนัก และในทัศนะของท่านอับดุลลอฮ์ อิบนุลมุบาร็อก (ร.ฮ.) ผู้เป็นนักวิชาการและอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่คนหนึ่งของอิสลาม พวกเขาคือองค์ประกอบสำคัญหนึ่งในสามองค์ประกอบแห่งความเสื่อมเสีย:

وهل افسد الدين الا الملوك واحبار سوء ورهبانها

«มีใครเล่าที่ทำให้ศาสนาเสื่อมเสีย นอกจากบรรดากษัตริย์ อุละมาอ์ชั่ว และนักพรตผู้หลงโลก?»

ในประเด็นนี้ เราขอยกคำบอกเล่าของมุลลา อับดุลกอดิร บะดาอูนี ซึ่งตัวเขาเองเป็นหนึ่งในสมาชิกของราชสำนัก และในคำบอกเล่าเหล่านี้ที่เขาบันทึกไว้ในฐานะหลักฐานทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับคณะและสหายของเขาเอง ก็ไม่ปรากฏว่าเขามีผลประโยชน์ส่วนตัวหรือความเป็นปรปักษ์ใด ๆ เขาได้พรรณนาภาพของอุละมาอ์แห่งราชสำนักไว้ดังนี้:

«ในหอบูชา (อิบาดัตคานะฮ์) ทุกคืนวันศุกร์ จะมีการเชิญบรรดาสัยยิด ชัยค์ อุละมาอ์ และขุนนางมาชุมนุมกัน ในเรื่องการนั่งข้างหน้าหรือข้างหลังนั้น บรรดาชัยค์และอุละมาอ์ได้แสดงอัตตาออกมา ทุกคนต้องการนั่งล้ำหน้าผู้อื่นและได้ที่นั่งอันโดดเด่น กษัตริย์จึงแก้ปัญหานี้ด้วยการมีบัญชาให้ขุนนางนั่งทางทิศตะวันออก สัยยิดทางทิศตะวันตก อุละมาอ์ทางทิศใต้ และชัยค์ทางทิศเหนือ ส่วนกษัตริย์เองจะเสด็จเข้าไปในวงหนึ่ง แล้วไต่สวนประเด็นปัญหาต่าง ๆ»[^1]

มุลลาบันทึกว่า คืนหนึ่งบรรดาอุละมาอ์เริ่มพูดเสียงดังลั่นและโต้เถียงกัน

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواريخ) เล่ม 2 หน้า 202

กษัตริย์รู้สึกขุ่นเคืองต่อเรื่องนี้ และถือว่าเป็นความไร้มารยาทและความหลงใหลในโลก[^1]

«พวกเขาต่างชักดาบแห่งวาจาเข้าใส่กันในฐานะคู่ปรปักษ์และคู่ประจัญ และความขัดแย้งลุกลามไปจนถึงขั้นที่ต่างกล่าวหากันและกันว่าเป็นกาฟิรและเป็นผู้หลงผิด เส้นเลือดที่ลำคอของอุละมาอ์ในเวลานั้นปูดโปน และเสียงของพวกเขาดังขึ้นอย่างมาก เรื่องนี้เป็นที่หนักใจแก่องค์ผู้ทรงเกียรติ»

อักบัรไม่พอพระทัยและขุ่นเคืองต่อเรื่องนี้ จึงตรัสกับมุลลา อับดุลกอดิรว่า อาลิมคนใดที่แสดงความไร้มารยาทในที่ประชุมนี้ ให้นำตัวเขาออกไปจากที่นั่น

หนึ่งในบุคคลสำคัญที่ดำรงตำแหน่งทางศาสนาชั้นสูงคือ มุลลา อับดุลลอฮ์ สุลฏอนปูรี[^2] ซึ่งมีตำแหน่งและสมญานามว่า "มัคดูมุลมุลก์" เขาได้ออกฟัตวาว่าหน้าที่ฟัรฎูของการทำหัจญ์ตกไป เพียงเพื่อที่จะไม่ต้องไปประกอบพิธีหัจญ์ ในเรื่องซะกาตเขาก็ใช้ "หีละฮ์ชัรอีย์" (กลอุบายทางนิติศาสตร์)[^3] เพื่อหลีกเลี่ยงหน้าที่ฟัรฎูของซะกาต เขาได้สะสมทรัพย์สมบัติไว้มากมายในยุคของอักบัรและในช่วงที่ตนรุ่งเรือง ถึงขนาดที่มีการพบหีบหลายใบที่บรรจุทองคำเต็มจากสุสานบรรพบุรุษของเขา ซึ่งถูกฝังไว้ในรูปของศพ

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 203 [^2]: สุลฏอนปูรนี้อยู่ในแคว้นปัญจาบตะวันออก ใกล้กับชลันธร สำหรับรายละเอียดชีวประวัติของเขา โปรดดู "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 5 [^3]: คือ ก่อนที่จะครบรอบปี (หะวลาน อัลเหาวล์) เขาจะยกทรัพย์ที่ซะกาตจะเป็นฟัรฎูนั้นให้แก่ภรรยาหรือญาติคนอื่น แล้วรับคืนหลังจากนั้น ด้วยวิธีนี้เขาจะพ้นจากซะกาตในปีนั้น เนื่องจากการครบรอบปีเป็นเงื่อนไข และในปีต่อ ๆ ไปเขาก็ทำเช่นเดียวกันนี้

โดยอ้างว่าเป็นหลุมศพ ท่านได้ฝังไว้[^1]

ถัดจากมัคดูมุลมุลก์ บุคคลคนที่สองคือ เศาะดรุศศุดูร เมาลานา อับดุนนบี[^2] ผู้ซึ่งในเวลานั้นถูกนับว่าเป็นผู้รู้ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของฮินดูสถาน และโดยเฉพาะอย่างยิ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญในวิชาหะดีษ แต่จากรายงานบางประการใน "มุนตะค็อบ อัตตะวารีค" (منتخب التواریخ) ทำให้ประเมินได้ว่าระดับความรู้ของท่านไม่ได้สูงส่งนัก และแม้แต่การออกเสียงและการตรวจสอบถ้อยคำภาษาอาหรับบางคำ ท่านก็ยังทำได้ไม่สมบูรณ์[^3] อักบัรได้มอบตำแหน่งเศาะดรุศศุดูรแก่ท่าน และท่านได้รับเกียรติยศ ความยิ่งใหญ่ อำนาจและอิทธิพลถึงขนาดที่ต่อหน้าท่านนั้น เหล่าเสนาบดีชั้นสูงของราชสำนักก็ไม่อาจเทียบรัศมีได้ องค์จักรพรรดิเคยสวมรองเท้าให้ท่านด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เองหลายครั้ง อุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ต้องยืนรออยู่หน้าประตูบ้านของท่านนานหลายชั่วโมงเพื่อจะได้รับเกียรติให้เข้าพบ หน้าที่ของท่านคือการพระราชทานที่ดินศักดินา (ญาคีร์) การยกเว้นภาษี และการจัดสรรเบี้ยหวัดแก่อุละมาอ์ มะชาอิค และผู้ดูแลสถานสักการะ (สัจญาดะฮ์นะชีน) ทั่วทั้งฮินดูสถาน และในเรื่องนี้ท่านได้กระทำด้วยความใจกว้างอย่างยิ่ง จนแม้ในราชวงศ์ก่อน ๆ ก็ยากที่จะหาตัวอย่างเทียบเคียงได้

แต่ตามคำบอกเล่าของมุลลา อับดุลกอดิร (ผู้เป็นมิตรร่วมสมัยและผู้ร่วมราชสำนักกับท่าน) ปรากฏว่าท่านปราศจากคุณธรรมอันสูงส่งของอุละมาอ์ ปราศจากธรรมเนียมและคุณลักษณะอันดีงามของวงศ์ตระกูลของท่าน ตลอดจนปราศจากแม้กระทั่งมารยาททั่วไปและการรู้จักกาลเทศะ เป็นไปได้ว่าตำแหน่งอันสูงนี้ได้ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในตัวท่าน

[^1]: มีรายงานหนึ่งว่า จากหลุมศพเหล่านั้นได้พบแท่งทองคำมูลค่าสามโครรรูปี [^2]: ชัยค์อับดุนนบีเป็นบุตรของชัยค์อะห์มัด กังโกฮี และเป็นหลานของหัฎรัต ชาห์อับดุลกุดดูส กังโกฮี แต่เนื่องจากท่านได้ศึกษาหะดีษจากอุละมาอ์แห่งหิญาซ จึงเกิดความขัดแย้งกับแนวทางของตระกูลในเรื่องวะห์ดะตุลวุญูดและการฟังสะมาอ์ และความสัมพันธ์กับบิดาของท่านก็ไม่ดีนัก สำหรับรายละเอียดของสภาพการณ์ โปรดดู "นุซฮะตุลค่อวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 4 [^3]: สำหรับผู้ที่ได้ศึกษาวิชาหะดีษจากอาจารย์ร่วมสมัยเช่นอุละมาอ์แห่งหิญาซ โดยเฉพาะอัลลามะฮ์ ชิฮาบุดดีน อะห์มัด อิบนุหะญัร อัลฮัยตะมี และยังเป็นผู้แต่งตำราอีกด้วย ดูไม่น่าเป็นไปได้ที่จะออกเสียงคำภาษาอาหรับธรรมดาผิด (เช่น อ่านคำว่า "ฮุจญ์" ซึ่งออกเสียงด้วยสระอะที่ตัวหาอ์ เป็นสระอุ และอ่าน "ญะรีร" ซึ่งออกเสียงด้วยสระอะที่ตัวญีม เป็นสระอิ) วัลลอฮุ อะอ์ลัม บิศเศาะวาบ

...ก่อขึ้น อิทธิพลทางศีลธรรมของพวกเขาก็มิได้ส่งผลดีต่อพระราชาและบรรดาขุนนางในราชสำนักเช่นกัน มุลลา อับดุลกอดิรกล่าวหาพวกเขาว่าใช้ตำแหน่งและอิทธิพลของตนไปในทางที่ผิด และแสวงหาผลประโยชน์โดยมิชอบจากสิ่งนั้น ท่านเขียนว่า «พวกเขาเริ่มรังควานผู้ถือครองที่ดินพระราชทานเพื่อกิจการศาสนาทั่วทั้งฮินดูสถาน ผู้คนจำต้องติดสินบนแก่ตัวแทนของชัยค์ แก่คนปูลาดและคนเฝ้าประตูของพวกเขา แก่คนเลี้ยงม้า ไปจนถึงคนกวาดขยะ (คนชั้นต่ำ) เพราะหากไม่ทำเช่นนั้น กิจธุระก็ไม่อาจลุล่วงได้»[^1]

ในการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว (อัมรุ บิลมะอ์รูฟ วะนะฮ์ยุ อะนิลมุนกัร) และการตรวจสอบทางศาสนา พวกเขาไม่ใช้วิจารณญาณ (ฮิกมะฮ์) และไม่คำนึงถึงกาลเทศะเลย บางครั้งแม้แต่ตัวพระราชาเองก็ตกเป็นเป้าของการนั้น จากรายงานหนึ่งในหนังสือ «มะอาษิรุลอุมะรออ์» (مآثر الامراء) ทราบว่า ในวาระวันคล้ายวันประสูติครั้งหนึ่งของอักบัร บรรดาขุนนาง อุละมาอ์ และชัยค์ทั้งหลายกำลังถวายพระพรแด่พระราชา ขณะนั้นพระราชาทรงฉลองพระองค์สีหญ้าฝรั่น ชัยค์ได้คัดค้านฉลองพระองค์นั้น และกำชับให้ทรงเปลี่ยนเป็นชุดอื่น ทว่าการกำชับนี้กระทำด้วยความรุนแรงจนปลายไม้เท้าของท่านไปกระทบฉลองพระองค์ของพระราชา พระราชาทรงอดกลั้นต่อเหตุการณ์นี้ไว้ได้ แต่ก็ทรงรู้สึกว่าเป็นการหมิ่นพระเกียรติอย่างยิ่ง และเมื่อเสด็จเข้าฝ่ายใน ก็ทรงร้องทุกข์เรื่องชัยค์ต่อพระมารดา พระมารดาซึ่งเป็นธิดาของตระกูลผู้มีเกียรติได้ทรงชี้แนะพระราชาว่า «ความอดกลั้นของพระองค์ในครั้งนี้จะถูกบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์เป็นเกียรติคุณของพระองค์ว่า ผู้รู้คนหนึ่งซึ่งเป็นราษฎรได้ใช้ไม้เท้าตีจอมกษัตริย์ แต่พระองค์ทรงนิ่งเงียบเพียงเพราะความเคารพต่อชะรีอะฮ์»[^2]

นอกจากนี้ ยังเกิดเคราะห์กรรมอีกประการหนึ่ง คือ มัคดูมุลมุลก์และชัยค์อับดุนนะบีกลายเป็นคู่ปรปักษ์และคู่แข่งของกันและกัน มัคดูมุลมุลก์กล่าวหาชัยค์อับดุนนะบี ส่วนชัยค์อับดุนนะบีก็กล่าวหามัคดูมุลมุลก์ว่าโง่เขลาและตัดสินว่าเขาเป็นกาฟิร และบรรดาผู้สนับสนุนของทั้งสองฝ่ายต่างก็ตั้งแถวประจัญหน้ากัน...

[^1]: «มุนตะค็อบ อัตตะวารีค» (منتخب التواریخ) เล่ม 2 หน้า 205 [^2]: «มะอาษิรุลอุมะรออ์» เล่ม 2 หน้า 561

จากสภาพการณ์ของมัคดูมุลมุลก์และศ็อดร์ ชัยค์อับดุนนบี[^1] (หากเป็นจริงดังที่ปรากฏในประวัติศาสตร์ทุกประการ) ทำให้ประเมินได้ว่า ทั้งสองท่านนี้ไม่เหมาะสมในทุกแง่มุม ไม่ว่าจะด้านความรู้และวิทยปัญญาทางศาสนา หรือด้านการขัดเกลาจริยธรรมและการชำระจิตใจ สำหรับภารกิจการเป็นตัวแทนที่ถูกต้องของศาสนาและการสืบทอดหน้าที่ของบรรดาเราะซูลในยุคอันละเอียดอ่อนนี้ (ยุคของอักบัร) และในสภาพแวดล้อมอันสำคัญและซับซ้อนนี้ (ราชสำนักของอักบัร)

สำหรับภารกิจนี้ หากไม่มีผู้รู้ผู้ยำเกรง ผู้ทรงปัญญาและวิสัยทัศน์ในระดับเดียวกับเราะญาอ์ บิน หัยวะฮ์ ที่ปรึกษาและเสนาบดีของสุลัยมาน บิน อับดุลมะลิก เคาะลีฟะฮ์แห่งราชวงศ์อุมัยยะฮ์ และกอฎีอัลกุฎอต กอฎีอบูยูสุฟ ที่ปรึกษาด้านศาสนาของเคาะลีฟะฮ์ฮารูน อัร-เราะชีด อย่างน้อยที่สุดก็ควรมีที่ปรึกษาแห่งราชอาณาจักรผู้สมบูรณ์พร้อม มีสติปัญญาสูงส่ง เป็นผู้สมถะและยำเกรง อย่างอับดุลอะซีซ อาศ็อฟข่าน และกอฎีชัยคุลอิสลาม

ในราชสำนักของอักบัรนั้น ดังที่จะกล่าวต่อไป ได้มีการรวมตัวของอุละมาอ์สายเหตุผลนิยมและนักวรรณกรรมผู้เฉลียวฉลาดและรอบรู้จากอิหร่านและอินเดีย เพื่อจะรับมือกับพวกเขา จำเป็นต้องมีตัวแทนของศาสนาและชะรีอะฮ์ ตลอดจนผู้พิทักษ์และที่ปรึกษาด้านศาสนาของราชอาณาจักร ที่มีความสามารถเหนือกว่าทั้งสองท่านนี้อย่างมาก

อักบัร ผู้ซึ่ง (ตามคำบอกเล่าของมุลลาอับดุลกอดิร) เคยถือว่าอุละมาอ์เหล่านี้ซึ่งเป็นเครื่องประดับแห่งยุคของเขาดีเลิศกว่าอัล-เฆาะซาลีและอัร-รอซี เมื่อได้เห็นพฤติกรรมอันต่ำต้อยของพวกเขา ก็ได้เทียบเคียงอุละมาอ์ในยุคสะลัฟกับพวกเขาด้วย จนกระทั่งปฏิเสธบรรดาอุละมาอ์ไปโดยสิ้นเชิง

บรรดาขุนนางแห่งราชอาณาจักรและที่ปรึกษาในราชสำนัก

ในเรื่องขุนนางแห่งราชอาณาจักร ความอับโชคของอักบัรก็ไม่น้อยไปกว่าเรื่องอุละมาอ์ในราชสำนัก เนื่องจากเขาเป็นผู้ไร้การศึกษาและวัฒนธรรม เขาจึงตกอยู่ใต้มนต์เสน่ห์ของผู้มีวาทศิลป์และผู้มีสติปัญญาเฉียบแหลมได้โดยง่าย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อผู้นั้นมาจากวิลายัต (อิหร่าน) ซึ่งชาวอินเดียและอัฟกานิสถานถือว่าเป็นกรีกของ

[^1]: สำหรับประวัติของทั้งสองท่าน โปรดดู "ยาดอียาม" (ตารีคคุญรอต) โดยเมาลานาหะกีม ซัยยิด อับดุลหัยย์ หะซะนี ผู้ล่วงลับ

ยกย่องให้ความสำคัญ ในช่วงเวลาเดียวกันนี้เอง ขณะที่ฝีเท้าของอักบัรกำลังโซซัดโซเซอยู่ในสนามแห่งศาสนา พี่น้องสามคนจากอิหร่าน ได้แก่ หะกีม อบุลฟัตห์ กีลานี, หะกีม หุมายูน (หะกีม หุมาม) และนูรุดดีน กอรอรี ได้เดินทางมาและได้รับตำแหน่งสูงในราชสำนัก ต่อมาไม่นาน มุลลา ยัซดี ก็มาจากแคว้นของตน และได้เปิดปากใส่ร้ายเหล่าศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ (ร.ฎ.) อย่างไม่เกรงกลัว ส่วนหะกีม อบุลฟัตห์ได้ก้าวล้ำไปยิ่งกว่านั้น และปฏิเสธสัจธรรมทางศาสนา (วะห์ยู, การเป็นนบี, มุอ์ญิซาต) เป็นต้น อย่างเปิดเผย[^1] ในช่วงเวลาเดียวกันนี้ ชะรีฟ อามุลีก็ได้มาจากอิหร่าน ซึ่ง (ดังที่กล่าวไว้ข้างต้น) เดินตามรอยเท้าของมะห์มูด ปุสีคานี และยึดถืออะกีดะฮ์แบบพวกนอกศาสนา

นอกจากบรรดาผู้รู้และผู้มีความสามารถชาวอิหร่านเหล่านี้แล้ว ในยุคแห่งความเสื่อมถอยทางอะกีดะฮ์และความสับสนทางความคิดนี้เอง ชายผู้หนึ่งชาวเมืองกาลปี นามว่า พรหมทาส ผู้มีไหวพริบตอบโต้ฉับไว มีความเชี่ยวชาญยิ่งในศิลปะการสนทนาในวงชุมนุม ช่างพูดคมคายและเล่าเรื่องขบขัน ได้เข้ามาในราชสำนัก และในไม่ช้าก็ได้มีอิทธิพลต่ออุปนิสัยของพระราชา ได้รับตำแหน่งนั่งเก้าอี้ในราชสำนัก และได้รับเกียรติเป็นพระสหายใกล้ชิด พร้อมได้รับเกียรติด้วยนามว่า "ราชาบีรบัล"[^2] เมื่อเขาเห็นทิศทางของลม เขาจึงแสดงท่าทีไม่เกรงกลัวและเย้ยหยันในเรื่องศาสนาและในประเด็นอันละเอียดอ่อนของอะกีดะฮ์อิสลาม และเนื่องจากสิ่งนี้เป็น "เหรียญที่ใช้กันในยุคนั้น" เขาจึงได้รับการชื่นชมจากทุกฝ่าย เขาเองก็มีส่วนอย่างมากในการทำให้พระราชามีท่าทีไม่จริงจังต่อเรื่องศาสนา[^3]

มุลลา มุบาร็อก และบุตรชายของเขา ฟัยฎี และอบุลฟัฎล์

ยิ่งไปกว่านั้น มุลลา มุบาร็อก นาโกรี ได้เริ่มเข้าออกราชสำนัก[^4] และ…

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) เล่ม 2 หน้า 211 [^2]: เพื่อประเมินอุปนิสัยและบุคลิกของราชาบีรบัล ดู ดัรบารี อักบะรี (دربار اکبری) โดยมุฮัมมัด หุซัยน์ อาซาด หน้า 336–382 [^3]: สำหรับรายละเอียด ดู มุนตะค็อบ อัตตะวารีค เล่ม 2 หน้า 161 [^4]: อบุลฟัฎล์ได้บรรยายการมาถึงราชสำนักครั้งแรกของมุลลา มุบาร็อก ไว้ในหนังสืออักบัรนามะฮ์ (اکبر نامہ) ในเหตุการณ์ของปีที่สิบสอง

บุตรทั้งสองคือ ฟัยฎีย์ และอบุลฟัฎล์ ได้รับอิทธิพลในอุปนิสัยของพระราชาและได้รับเกียรติในราชสำนักอย่างที่ไม่เคยมีผู้ใดได้รับมาก่อน การศึกษาประวัติของมุลลา มุบาร็อก อบุลฟัฎล์ และฟัยฎีย์ ทั้งสามคนอย่างเป็นกลางทำให้ทราบว่า พวกเขาไม่เพียงเป็นผู้ที่มีสติปัญญาเฉลียวฉลาดยิ่ง มีความสามารถทางวิชาการสูง และมีความรู้แตกฉานในยุคของตนเท่านั้น หากแต่ในยุคของตนทั่วทั้งแผ่นดินฮินดูสถานด้วย พวกเขาเชี่ยวชาญวิชาการทางปัญญาและวรรณกรรม เป็นกวีและนักประพันธ์ภาษาเปอร์เซีย กล่าวโดยสรุปคือ ตามระบบการศึกษา วิธีการสอน การวิจัย และศาสตร์วิชาที่แพร่หลายและเป็นที่ยอมรับในสมัยนั้น พวกเขาเป็นผู้รู้และปราชญ์ที่ทรงคุณค่า หากควบคู่ไปกับความรู้แตกฉาน ความหลากหลายทางวิชาการ ความเฉียบแหลมของสติปัญญา ความสมดุลของอุปนิสัย และความไพเราะของวาจาและปากกาแล้ว พ่อลูกทั้งสามนี้มีความมั่นคงในศาสนา ความหยั่งรากลึกในศาสนา ความยำเกรงอัลลอฮ์ ความมุ่งมั่นต่ออาคิเราะฮ์ ความบริสุทธิ์ใจ และความจริงใจต่ออัลลอฮ์ด้วยแล้ว พวกเขาก็คงสามารถรับใช้ยุคสมัยนั้นได้อย่างที่หาตัวอย่างเปรียบได้ยาก และสามารถปกป้องยุคสมัยนั้นจากฟิตนะฮ์ทั้งหลายได้ แต่จากการศึกษาประวัติของพวกเขา และผลงานเขียนของอบุลฟัฎล์และฟัยฎีย์เอง ทำให้ทราบข้อเท็จจริงดังต่อไปนี้:

(1) มุลลา มุบาร็อก (ผู้เป็นจุดเริ่มต้นของสามคนนี้) มีความกระวนกระวายในอุปนิสัย และมีความไม่สงบในจิตใจโดยกำเนิด หลังจากที่ได้รู้จักมัซฮับทั้งสี่และความขัดแย้งระหว่างมัซฮับเหล่านั้น แทนที่จะเกิดแนวโน้มที่จะประสานและผสานความเห็น ตีความและอธิบายให้ลงรอยกัน กลับเกิดแนวโน้มที่จะปฏิเสธและรังเกียจขึ้นในตัวเขา และเขาหมดความเชื่อมั่นในมรดกทางฟิกฮ์ทั้งหมดอันเป็นผลจากความวิริยะของบรรพชน อีกด้านหนึ่ง เมื่อได้เข้าร่วมวงศึกษาของอบุลฟัฎล์ กาซะรูนีย์ ปราชญ์ด้านวิชาการทางปัญญาผู้มีชื่อเสียงแห่งชีราซ ปรัชญาก็เข้าครอบงำเขา แทนที่จะรับประโยชน์จากบรรดามะชาอิค (ชัยค์) และผู้นำในศาสตร์นี้ในด้านสุลูก (การเดินทางทางจิตวิญญาณ) และการขัดเกลาจิตใจ และเรียนรู้กลอุบายของชัยฏอนและโรคร้ายของนัฟซู เขากลับอ่านตำราตะเซาวุฟและอิชร็อก (ปรัชญาแห่งการส่องสว่าง) โดยตรงด้วยตนเองจนตกอยู่ในความเข้าใจผิด และหลังจากที่ผ่านแนวทางเหล่านั้นทั้งหมด ก็เกิดความเปลี่ยนแปลงไม่แน่นอนและความสับสนกระจัดกระจายขึ้นในตัวเขา และในทุกรูปแบบ

ไปตามสีของแต่ละยุค และมีความสามารถที่จะปฏิบัติตามคำว่า «จงไปในทางที่ลมพัด» ท่านควาญะฮ์กะลาน บุตรชายของท่านควาญะฮ์บากีบิลลาฮ์ ซึ่งได้รับการอบรมเลี้ยงดูในบ้านของบุตรสาวของชัยค์มุบาร็อก[^1] ได้เขียนถึงเขาไว้ว่า

«ในทุกยุค เขาจะยึดถือแนวทางและมัซฮับที่เป็นที่นิยมแพร่หลายในยุคนั้นเป็นของตน และในเวลาเดียวกันก็ปรุงแต่งมันจนบรรดาเจ้าผู้ครองและขุนนางแห่งยุคพากันชื่นชอบมัซฮับนั้น»[^2]

เซอร์วูลส์ลีย์ เฮก เขียนไว้ว่า «ในยุคต่าง ๆ ชัยค์มุบาร็อกเคยเป็นทั้งซุนนี ชีอะฮ์ ศูฟี และมะฮ์ดะวี นอกจากนี้แล้ว อัลลอฮ์เท่านั้นที่ทรงรู้ว่าเขาเคยเป็นอะไรมาบ้าง»[^3]

(๒) ในนิสัยของเขามีความทะเยอทะยานและความใฝ่ในตำแหน่งฐานะ ด้วยเหตุนี้ ธรรมชาติอันโลดโผนของเขาจึงไม่อาจทนถูกจำกัดอยู่ในวงแคบ ๆ ของวิชาความรู้และการสอนได้ เขาเกิดความปรารถนาที่จะสร้างชื่อเสียงด้วยความรู้และสติปัญญาของตนในราชสำนัก และเขาก็ได้เข้ามาอยู่ภายใต้ร่มเงาของอักบัร (ซึ่งเริ่มถูกมองว่าเป็นดั่งร่มเงาของนกหุมา) แม้ตัวเขาเองจะไม่ได้เข้าไป แต่ก็ได้ทำให้บุตรชายทั้งสองของเขาได้มีบทบาทในราชสำนัก

(๓) ดูเหมือนว่าบรรดาอุละมาอ์แห่งยุคนั้น (โดยเฉพาะอย่างยิ่งมัคดูมุลมุลก์และชัยค์อับดุนนบี ซึ่งมีอิทธิพลครอบงำราชสำนัก) ไม่ได้มอบตำแหน่งฐานะที่เขาสมควรได้รับตามสติปัญญาและความเป็นเลิศของเขา และเนื่องจากอะกีดะฮ์ ความคิดบางประการ และอุปนิสัยที่เปลี่ยนแปลงไม่แน่นอนของเขา เขาจึงถูกต่อต้านในแวดวงศาสนา หรือถูกเมินเฉย บาดแผลนี้ได้ฝังลึกอยู่ในหัวใจของเขา เมาลวีมุฮัมมัดหุเซน อาซาด

[^1]: ท่านควาญะฮ์กะลานได้รับการอบรมเลี้ยงดูในบ้านของท่านควาญะฮ์หุซามุดดีน ภรรยาของท่านควาญะฮ์หุซามุดดีนเป็นบุตรสาวคนที่สองของมุลลามุบาร็อก (ตารีค ฮินดูสตาน เล่ม 5 หน้า 947) [^2]: มับละฆุรริญาล แผ่นที่ 33 อะลิฟ [^3]: Cambridge History of India เล่ม 4 หน้า 151

ด้วยถ้อยคำเชิงวรรณศิลป์ว่า «ชัยค์มุบาร็อกถูกคนเหล่านี้ทิ่มแทงด้วยลูกธนูแห่งการกดขี่มากมายจนหัวใจของท่านพรุนไปหมด ชัยค์ (อบุลฟัฎล์) และบิดาของชัยค์ คือมุลลามุบาร็อก ได้รับบาดแผลจากน้ำมือของมัคดูมและศ็อดร์เป็นต้นตลอดหลายปี ซึ่งเป็นบาดแผลที่ไม่อาจสมานได้ชั่วชีวิต»[^1] อีกแห่งหนึ่งเขาเขียนว่า «ความทุกข์ยากที่ชัยค์มุบาร็อกได้ประสบจากน้ำมือของมัคดูมนั้น บรรดาบุตรชายไม่เคยลืมเลือน พวกเขาจึงคิดหาทางแก้ไขเรื่องนี้ และเริ่มป้อนความคิดใส่หูของอักบัร จนความคิดของอักบัรก็เริ่มเปลี่ยนไปด้วย»[^2] เมาละวีมุฮัมมัด ฮุเซน อาซาด แม้จะเป็นผู้มีความคิดเสรีนิยม ก็ยังเขียนไว้ว่า «เรื่องราวของฟัยฎีและอบุลฟัฎล์ยังคงคลุมเครือเช่นเดียวกับเรื่องของบิดาของพวกเขา»

การต่อต้านของอุละมาอ์และความอยุติธรรมของยุคสมัยนี้ ได้ก่อให้เกิด "ปมด้อย" ขึ้นภายในครอบครัวทั้งครอบครัวนี้ ซึ่งแสดงออกมาในหลายรูปแบบ และบ่อยครั้งก็ปรากฏในรูปของ "ปมเขื่อง" พวกเขาได้พิสูจน์ให้เห็นว่า ต่อหน้าความรู้และสติปัญญาของพวกเขานั้น ไม่มีตะเกียงดวงใดจะจุดติดได้ ในความพยายามนี้ อิสลามและระบบศาสนาทั้งหมดต้องตกอยู่ในภัย จนกระทั่งเมื่อตะเกียงทุกดวงได้ดับหรือหรี่แสงลงต่อหน้าตะเกียงแห่งความรู้และสติปัญญาของสองพี่น้องนี้ และพวกเขามีอำนาจเต็มที่ในราชอาณาจักร แต่พร้อมกันนั้นสวนแห่งอิสลามก็กำลังมอดไหม้อยู่ต่อหน้าต่อตาพวกเขา (ตามคำบอกเล่าของมุลลาอับดุลกอดิร) บนลิ้นของอบุลฟัฎล์มีบทกวีสองบทนี้ ซึ่งตรงกับสภาพของเขาอย่างยิ่ง

«ข้าได้จุดไฟเผาลานนวดข้าวของตนเองด้วยมือของตน เมื่อข้าเป็นผู้ก่อเองแล้ว ข้าจะร้องทุกข์ต่อศัตรูของข้าได้อย่างไร ไม่มีผู้ใดเป็นศัตรูของข้า ข้านี่แหละคือศัตรูของตนเอง โอ้ ความวิบัติแด่ข้า ข้าคือมิตรของตนและศัตรูของตนเอง»

มุลลามุบาร็อกมีบุตรชายผู้มีความสามารถและความสมบูรณ์พร้อมสองคน คือ อบุลฟัยฎ์ ฟัยฎี (เกิด ฮ.ศ. 954) และอบุลฟัฎล์ อัลลามี (เกิด ฮ.ศ. 958)

[^1]: ดัรบาร์ อักบะรี (دربار اکبری) หน้า 149–150 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 389

ฟัยฎีมีความเชี่ยวชาญอย่างสมบูรณ์ในวิชาวรรณศิลป์ และในเรื่องกวีนิพนธ์ภาษาเปอร์เซียและความเป็นปรมาจารย์ของเขานั้น ไม่มีความเห็นสองทาง เมาลานาชิบลีได้เขียนไว้อย่างถูกต้องในหนังสือ "ชิอ์รุลอะญัม" (شعر العجم) ว่า «ตลอดระยะเวลาอันยาวนานถึงหกร้อยปี กวีนิพนธ์เปอร์เซียได้ให้กำเนิดบุคคลในอินเดียเพียงสองคนเท่านั้นที่แม้แต่เจ้าของภาษาเองก็จำต้องยอมรับ คือ คุสโรและฟัยฎี»

ฟัยฎีเป็นศิษย์ของควาญะฮ์ หุสัยน์ มัรวี และได้บรรลุความเชี่ยวชาญในทุกศาสตร์ ในปีที่ 12 แห่งรัชกาล (ฮ.ศ. 974) เขาได้เข้าสู่ราชสำนัก และได้รับความโปรดปรานอย่างยิ่งใหญ่ ความใกล้ชิดของฟัยฎีกับพระราชาเพิ่มพูนขึ้นทุกวัน แต่เขามิได้รับตำแหน่งราชการใด ๆ ในราชสำนัก เขาเป็นแพทย์ เป็นนักประพันธ์ เป็นกวี และใช้ชีวิตอยู่กับงานเหล่านี้ งานอบรมสั่งสอนเจ้าชายทั้งหลายก็เกี่ยวข้องกับเขาด้วย ดังนั้นในปีที่ 24 แห่งรัชกาล การอบรมสั่งสอนเจ้าชายดานิยาลจึงได้รับมอบหมายแก่เขา และภายในเวลาไม่นานฟัยฎีก็ได้สอนขั้นตอนที่จำเป็นแก่เจ้าชาย ในปีนั้นเองอักบัรได้ไปอ่านคุฏบะฮ์ที่มัสญิดโดยอ้างตนว่ามีสิทธิ์ในการอิจญ์ติฮาดและการเป็นอิมาม คุฏบะฮ์นั้นฟัยฎีเป็นผู้เขียน อักบัรได้ทำลายอิทธิพลของชัยค์อับดุนนะบีและแบ่งตำแหน่งศอดร์ (ผู้ดูแลกิจการศาสนา) ออกเป็นส่วน ๆ ดังนั้นในปี ฮ.ศ. 990 ตำแหน่งศอดร์แห่งอัคราฮ์ กาลินญัร และกาลปีจึงมอบให้แก่ฟัยฎี ในปี ฮ.ศ. 993 เมื่ออักบัรส่งกองทัพไปปราบชาวปาทานยูสุฟซัย ฟัยฎีก็ได้รับมอบหมายในภารกิจนั้นด้วย ในปี ฮ.ศ. 996 ซึ่งเป็นปีที่ 33 แห่งการขึ้นครองราชย์ของอักบัร เขาได้รับตำแหน่ง "มะลิกุชชุอะรออ์" (ราชกวี) ในปีที่ 36 แห่งรัชกาล ตรงกับ ฮ.ศ. 999 ฟัยฎีได้รับแต่งตั้งเป็นราชทูตไปยังคานเดช และเขาได้ปฏิบัติภารกิจนี้อย่างประสบความสำเร็จยิ่ง ในเดือนเศาะฟัร ฮ.ศ. 1004 ปีที่ 40 แห่งรัชกาล เขาได้ถึงแก่กรรม[^1]

ผลงานประพันธ์ด้านวรรณกรรม: นอกเหนือจากงานแปลจากภาษาสันสกฤต บทกวีนิพนธ์ และดีวาน (ประมวลบทกวี) แล้ว ผลงานที่มีชื่อเสียงที่สุดของเขาคือ "สะวาฏิอุลอิลฮาม" (سواطع الالہام)[^2] ซึ่งเป็นตัฟซีรอัลกุรอานแบบไม่มีจุด ใช้เวลาสองปี

[^1]: สรุปจาก ชิอ์รุลอะญัม ภาคที่ 3 (หน้า 28–42) [^2]: ฟัยฎีได้ยึดถือข้อกำหนดในตัฟซีรเล่มนี้ว่า จะไม่ใช้ (คำที่มี) อักษรที่มีจุดเลย (ต่อหน้า 95)

...ในปี ฮ.ศ. 1002 อักบัรได้มอบเงินสิบพันรูปีแก่ฟัยฎีเป็นรางวัลสำหรับงานชิ้นนี้[^1] ฟัยฎีภาคภูมิใจในผลงานประพันธ์ชิ้นนี้ และจากงานนี้เองทำให้เห็นถึงความเชี่ยวชาญของเขาในภาษาอาหรับและศัพทวิทยา บะดาอูนี แม้จะมีความขัดแย้งทางศาสนากับเขา ก็ยังให้การยืนยันถึงความรู้อันสมบูรณ์และความแตกฉานของเขา โดยเขียนไว้ว่า

«ในศาสตร์แขนงย่อยต่าง ๆ ได้แก่ กวีนิพนธ์ ปริศนาคำทาย ฉันทลักษณ์และสัมผัส ประวัติศาสตร์และศัพทวิทยา การแพทย์และการประพันธ์ร้อยแก้ว เขาไม่มีผู้ใดเทียบเทียมในยุคสมัยของเขา» (กล่าวคือ เขาเป็นผู้หนึ่งเดียวในยุคของเขา)

เขาเป็นผู้รักหนังสืออย่างยิ่ง ได้รวบรวมห้องสมุดอันล้ำค่าไว้แห่งหนึ่ง ซึ่งมีหนังสืออยู่สี่พันหกร้อยเล่ม และส่วนใหญ่เป็นต้นฉบับที่เขียนโดยผู้ประพันธ์เองหรือเขียนขึ้นในยุคสมัยของผู้ประพันธ์[^2]

มุลลา อับดุลกอดิร บะดาอูนี และบรรดาผู้คนทั้งหลายในยุคนั้นที่มีความหวงแหนต่ออิสลามอยู่ในหัวใจ...

(ต่อจากหน้า 97) ...โดยไม่มีอักษรที่มีจุดเลย และในยุคของเขากับยุคหลังจากนั้นก็มีการกล่าวขานถึงงานชิ้นนี้อย่างกว้างขวาง เขาเขียนงานนี้ขึ้นเพื่อพิสูจน์ความสามารถของตน และเพื่อหักล้างข้อกล่าวหาที่ว่าเขาไม่ได้มีความเกี่ยวข้องกับวิชาการศาสนา แต่ถึงแม้งานนี้จะแสดงให้เห็นถึงความเชี่ยวชาญในภาษาอาหรับของเขามากเพียงใด ก็ไม่มีประโยชน์ทางวิชาการหรือทางปฏิบัติใด ๆ อยู่ในนั้น มันเป็นเช่นเดียวกับที่นักอักษรศิลป์บางคนเขียน "ซูเราะฮ์อัล-อิคลาศ" (قل هو الله) ลงบนเมล็ดข้าว เพื่อแสดงฝีมือการเขียนตัวอักษรอันประณีตและศิลปะการคัดลายมือของตน และด้วยความจงใจประดิษฐ์เช่นนี้ งานเขียนจึงไม่มีความงดงาม และถ้อยคำก็ไม่มีความไพเราะหรือชีวิตชีวาแต่อย่างใด

บางทีงานที่มีประโยชน์และมีคุณค่าทางวิชาการมากกว่านี้ ก็คืองานที่ปราชญ์ชาวชามในยุคเดียวกันผู้หนึ่ง คือ มุหัมมัด บัดรุดดีน ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม อิบนุลฆ็อซซี อัด-ดิมัชกี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 984) ได้กระทำไว้ เขาได้ประพันธ์ตัฟซีรอัลกุรอานเป็นบทกวีจำนวนแปดหมื่นบท และได้จัดทำบทสรุปที่เป็นร้อยกรองอีกชิ้นหนึ่งด้วย แล้วนำไปถวายสุลัยมานผู้ยิ่งใหญ่ สุลต่านสุลัยมานได้ให้อุละมาอ์ตรวจดูว่ามีสิ่งใดในนั้นที่ขัดต่ออะกีดะฮ์ของปวงปราชญ์ส่วนใหญ่ หรือมีการบิดเบือนหรือไม่ อุละมาอ์ได้รับรองและยกย่องงานชิ้นนี้ สุลต่านสุลัยมานจึงมอบรางวัลอันใหญ่หลวงแก่ผู้ประพันธ์ (อัล-เกาะวากิบ อัส-สาอิเราะฮ์ บิอะอ์ยาน อัล-มิอะฮ์ อัล-อาชิเราะฮ์ [الكواكب السائرة بأعيان المئة العاشرة])

[^1]: ดูเพิ่มเติม อัล-บัดรุ อัฏ-ฏอลิอ์ บิมะหาสิน มัน บะอ์ดะ อัล-ก็อรน์ อัส-สาบิอ์ [البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع] ของอัลลามะฮ์ มุหัมมัด บิน อะลี อัช-เชากานี อัล-ยะมะนี ผู้ประพันธ์ "นัยลุล เอาฏอร" (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1250) เล่มที่ 2 (ชีวประวัติของมุหัมมัด บิน มุหัมมัด อัล-ฆ็อซซี หน้า 252)

[^2]: มะอาษิรุล อุมะรออ์ [مآثر الأمراء] เล่มที่ 2 หน้า 587

และรู้สึกเศร้าหมองและเอือมระอาอย่างยิ่งต่อสภาพการณ์เช่นนี้ในยุคของอักบัร (ผู้บันทึกทั้งหลาย) ต่างเห็นพ้องกันว่า ฟัยซีเองก็ประสบกับความคลอนแคลนในอะกีดะฮ์และความสับสนทางความคิดเช่นเดียวกับบิดาของเขา และเขามีส่วนสำคัญเป็นพิเศษในการทำให้อักบัรกลายเป็นผู้ไร้ศาสนาและผู้นอกรีต ภาพของฟัยซีที่เมาลานาอับดุลกอดิรได้วาดไว้ในหนังสือ «มุนตะค็อบ อัตตะวารีค» (منتخب التواریخ) นั้น แม้จะตัดส่วนที่เป็นการกล่าวเกินจริงและการประพันธ์โวหารออกไปแล้ว ก็ยังไม่เหลือข้อสงสัยใดๆ ในความคิดเสรีนิยมของเขา เมาลานาชิบลีได้ปกป้องเขาอย่างเต็มที่ในหนังสือ «ชิอ์รุลอะญัม» (شعر العجم) แต่กระนั้นท่านก็ยังเขียนว่า «ถึงกระนั้นก็ตาม เขาเป็นผู้มีแนวทางที่กว้างขวางและมีความคิดเสรี และเขารู้ดีว่ารูปแบบของศาสนาที่บรรดาเมาลวีผู้คลั่งนิกายได้สร้างขึ้นนั้น มิใช่ภาพที่แท้จริงของอิสลาม เขาถือว่าการทะเลาะวิวาทระหว่างชีอะฮ์กับซุนนีนั้นไม่เกี่ยวข้องกับศาสนาที่แท้จริง และเขาก็เย้ยหยันสงครามภายในเหล่านี้» จากนั้นเมาลานาได้นำเสนอข้อความบางตอนจากฎีกาของเขา ซึ่งมีลักษณะของการเยาะเย้ยและถากถาง[^1] เมาลานาเขียนว่า «ฟัยซีและอบุลฟัฎล์ได้จัดให้มีการประชุมทางวิชาการขึ้น ซึ่งในการประชุมนั้น บรรดาข้าราชสำนักได้เห็นอย่างเปิดเผยว่า ผู้คลั่งนิกายเหล่านี้ไม่มีอาวุธอื่นใดนอกจากการสาปแช่งและการตักฟีร (กล่าวหาผู้อื่นว่าเป็นกาฟิร)»

ดูเหมือนว่าความคิดนอกรีตของฟัยซีได้เป็นที่เลื่องลือตั้งแต่ในช่วงชีวิตของเขาแล้ว บทกลอนบอกปีมรณกรรมของเขาที่ผู้คนได้ประพันธ์ขึ้นนั้นก็แสดงให้เห็นถึงเรื่องนี้ และเรื่องเล่าเกี่ยวกับการเสียชีวิตของเขาก็เป็นบทเรียนอันน่าสะเทือนใจยิ่ง[^2]

อบุลฟัฎล์ก็เช่นกัน เป็นบุคคลหาได้ยากในยุคสมัยของเขา ทั้งในด้านความเฉลียวฉลาด ความเป็นอัจฉริยะ และความหลากหลายทางวิชาการ และดังที่พี่ชายของเขาคือฟัยซีมีความเชี่ยวชาญอย่างสมบูรณ์ในด้านกวีนิพนธ์ เขาเองก็มีความเชี่ยวชาญอย่างยิ่งในด้านการเขียนและการประพันธ์ร้อยแก้ว ในหนังสือ «อักบัรนามะฮ์» (اکبر نامہ) เล่มที่ 3 หน้า 843–844 เขาเขียนไว้ว่า ตั้งแต่ยังเยาว์วัย เขาก็มีความทะนงตนและ…

[^1]: ชิอ์รุลอะญัม ภาคที่ 3 หน้า 49–50 [^2]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค เล่มที่ 2 หน้า 406–407 สำหรับบทวิจารณ์เกี่ยวกับศาสนาของฟัยซี โปรดดูงานเขียนของเมาลวีมุฮัมมัด หุซัยน์ อาซาด ในหนังสือ «ดัรบาเร อักบะรี» (دربار اکبری) หน้า 427

...การอวดตัว การมองแต่เปลือกนอก และการตักลีด จนเกิดเป็นความหมกมุ่นคลั่งไคล้ต่อต้านสิ่งเหล่านั้นขึ้นในตัวเขา[^1]

ในปี ฮ.ศ. 981 เขาได้เข้าเฝ้าในราชสำนักที่อาครา และได้ถวายตัฟซีรอายะฮ์อัลกุรซีย์แด่พระเจ้าแผ่นดิน ต่อมาในปี ฮ.ศ. 982 ได้ถวายตัฟซีรซูเราะฮ์อัลฟัตห์เป็นบรรณาการ นับแต่นั้นความใกล้ชิดของเขา (กับพระเจ้าแผ่นดิน) ก็เพิ่มพูนขึ้นเรื่อยๆ จนกระทั่งได้รับเกียรติให้ดำรงตำแหน่งเสนาบดีชั้นสูงและผู้แทนเต็มอำนาจ ผลงานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของเขาคือ «อาอีน-อี อักบะรี» (آئین اکبری) ซึ่งควรถือว่าเป็นกระจกสะท้อนสภาพการณ์และเหตุการณ์ด้านการปกครองบ้านเมือง การทหาร อุตสาหกรรม เกษตรกรรม เศรษฐกิจ สังคม อารยธรรม ครัวเรือน วิชาการ และศาสนาในยุคตีมูรีย์ ผลงานอันน่าภาคภูมิใจอีกชิ้นหนึ่งของเขาคือ «อักบัรนามะฮ์» (اکبر نامہ)[^2] ซึ่งบรรจุเรื่องราวของบรรดาสุลต่านราชวงศ์ตีมูรีย์แห่งฮินดูสถาน นอกจากนี้ยังมีประมวลจดหมายของเขาในชื่อ «อินชาอ์-อี อบุลฟัฎล์» (انشائے ابو الفضل) และผลงานประพันธ์อื่นๆ ในปี ฮ.ศ. 1011 บีร์ สิงห์ เดโอ ได้สังหารเขาตามการชี้นำของญะฮาง็อีร อักบัรโศกเศร้าอย่างยิ่งต่อการเสียชีวิตของเขาและหลั่งน้ำตา

ดร. มุฮัมมัด บากิร เขียนไว้ในบทความเรื่อง «อบุลฟัฎล์» ซึ่งรวมอยู่ในสารานุกรมอิสลามภาษาอูรดู (اردو دائرہ معارف اسلامیہ) ว่า

«อบุลฟัฎล์ได้ก่อให้เกิดความสั่นคลอนอย่างมากในหลักความเชื่อทางศาสนาของอักบัร เมื่ออักบัรได้สร้างอิบาดัตคอนะฮ์ (หอแห่งการอิบาดะฮ์) ขึ้นที่ฟัตห์ปูร์ สีกรี ในปี ฮ.ศ. 983 / ค.ศ. 1575 เพื่อรับฟังการโต้วาทีของบรรดาอุละมาอ์ทางศาสนา อบุลฟัฎล์ก็เข้าร่วมในการโต้วาทีระหว่างอุละมาอ์เหล่านั้น และคอยเข้าข้างความเชื่อของอักบัรอยู่เสมอ จนกระทั่งทำให้อักบัรเข้าใจว่าทัศนะของตนเกี่ยวกับศาสนานั้นประเสริฐและเหนือกว่าอุละมาอ์ร่วมสมัยเป็นอันมาก และในปี ค.ศ. 1579 ได้มีการประกาศ «มะห์ฎัร» (เอกสารรับรอง) ฉบับหนึ่งออกจากราชสำนัก ซึ่งตามเอกสารนั้น ในกรณีที่อุละมาอ์ทางศาสนามีความขัดแย้งกัน...

[^1]: บัซม์-อี ตีมูรียะฮ์ (بزم تیموریہ) หน้า 163 [^2]: เกี่ยวกับอักบัรนามะฮ์ การา เดอ โวซ์ (Carra de Vaux) นักปราชญ์ชาวฝรั่งเศสผู้มีชื่อเสียง เขียนไว้ว่า «มันเป็นเอกสารทางวิชาการชิ้นหนึ่งที่อารยธรรมตะวันออกมีสิทธิ์ภาคภูมิใจ บรรดาบุคคลที่ได้แนะนำตนเองผ่านหนังสือเล่มมหึมานี้ ดูเหมือนจะก้าวล้ำหน้ายุคสมัยของตนไปมากในศาสตร์แห่งการปกครองและการบริหาร» CARRA DE VAUX; LES PENSEURS DE L'ISLAM – PARIS 1921

ตัดสินชี้ขาดก็ถูกมอบให้แก่อักบัร ในระหว่างการโต้วาทีต่าง ๆ ที่อิบาดัตคานะฮ์นั่นเอง อักบัรเกิดความปรารถนาที่จะประดิษฐ์ศาสนาใหม่ขึ้น และในปี ฮ.ศ. 985 เขาได้วางรากฐาน "ดีน อิลาฮี" (ศาสนาแห่งพระเจ้า) ซึ่งอบุลฟัฎล์ก็ได้ยอมรับด้วย[^1]

ในหนังสือ "มะอาษิรุลอุมะรออ์" (مآثر الامراء) ระบุว่า ญันนัตมะกานี คือจักรพรรดิญะฮานคีร์ ทรงบันทึกไว้เองว่า "ชัยค์อบุลฟัฎล์ได้ทำให้พระบิดาของข้าพเจ้าฝังใจเชื่อว่า ท่านผู้เป็นที่พึ่งแห่งการเป็นนบีคนสุดท้าย (ท่านนบี ﷺ) เป็นผู้มีวาทศิลป์อันยิ่งใหญ่ และอัลกุรอานคือถ้อยคำของท่านเอง ด้วยเหตุนี้ เมื่อเขากำลังเดินทางกลับจากแคว้นเดคคาน ข้าพเจ้าจึงสั่งให้นรสิงห์เทวะสังหารเขาเสีย หลังจากนั้นพระบิดาของข้าพเจ้าก็ทรงละทิ้งความเชื่อนั้น"[^2]

แต่หลักฐานที่น่าเชื่อถือที่สุดในเรื่องนี้คือข้อความหนึ่งของอบุลฟัฎล์เอง ซึ่งทำให้ประเมินได้ว่า บทบาทที่เขาได้แสดงในการใช้ความรู้และสติปัญญาของตนห่อหุ้มความปรารถนาของจักรพรรดิด้วยอาภรณ์แห่งวิชาการ จัดหาอาวุธทางวิชาการให้แก่เขา และยกระดับอักบัรจากฐานะผู้ปกครองแผ่นดินขึ้นสู่ตำแหน่งอันสูงส่งแห่ง "อิมามแห่งยุคสมัย" และ "ผู้ชี้นำแห่งกาลเวลา"[^3] นั้น มโนธรรมของเขาเองก็หาได้สงบนิ่งไม่ และบางครั้งบางคราวเขาก็ได้แสดงให้เห็นถึงความมีชีวิตชีวาและความตื่นรู้ของมโนธรรมนั้น ในจดหมายฉบับหนึ่งที่เขาเขียนถึงข่านคานาน เขาได้เขียนถึงตนเองไว้ว่า

«ส่วนหนึ่งจากความทุกข์และความเจ็บป่วยแห่งเรื่องราวอันเปี่ยมด้วยความโศกเศร้าของผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ ซึ่งเป็นเพียงโศกนาฏกรรมธรรมดาเรื่องหนึ่งของเรื่องเล่าอันเจ็บปวดนี้ ก็คือ ผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ได้ตกลงไปในนรกแห่งกิจการอันไร้สาระ และหลงระเริงอยู่ในกิจการอันไร้สาระจนห่างไกลจากการเป็นบ่าวของอัลลอฮ์ ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครอง»

[^1]: สารานุกรมอิสลามภาษาอูรดู (اردو دائرہ معارف اسلامیہ) เล่ม 1 หน้า 889–890

[^2]: หน้า 217 ท่านซัยยิด ศอบาหุดดีน อับดุรเราะห์มาน เขียนไว้ว่า ในฉบับพิมพ์ของสำนักพิมพ์นะวัลกิชอร์ของ "ตุซุก ญะฮานคีรี" (تزک جہانگیری) ไม่มีถ้อยแถลงนี้ของญะฮานคีร์ แต่ได้รับการยืนยันจากคำแปลภาษาอังกฤษของตุซุก ญะฮานคีรี ซึ่งพันตรีเดวิด ไพรซ์ได้แปลไว้ หน้า 53–54 (บัซม์ ตัยมูรียะฮ์ หน้า 166)

[^3]: ในงานเขียนของตน อบุลฟัฎล์ใช้ถ้อยคำเกินจริงอย่างไม่ลังเลแก่อักบัร เช่น "อิมามผู้ปราศจากความผิด" "เคาะลีฟะฮ์ของอัลลอฮ์" "ผู้รู้ความลับทั้งที่ซ่อนเร้นและเปิดเผย" และ "ผู้แจกจ่ายปัจจัยยังชีพแก่บ่าวของพระเจ้า" และยังอ้างถึงปาฏิหาริย์และกะรอมาตต่าง ๆ ว่าเป็นของเขา ซึ่งพิสูจน์ว่าเขาเป็นมนุษย์ผู้อยู่เหนือธรรมชาติ (ดูบทนำของมหาภารตะฉบับภาษาเปอร์เซีย)

«…ได้เลื่อนลงจากตำแหน่งนั้นจนกลายเป็นทาสแห่งธรรมชาติ (ฟิฏเราะฮ์) และเข้าใกล้ถึงขั้นที่แทนที่จะเรียกว่าบ่าวของพระเจ้า ก็จะถูกเรียกว่าบ่าวของเงินดิรฮัมและดีนาร์…» ในข้อเขียนนี้เขาเปิดเผยว่า และรู้สึกว่าโลกได้ผ่านพ้นสิ่งต่าง ๆ ของสามสิบเก้าปีมาแล้ว…

«ใน (ช่วง) สามสิบเก้าปี โดยเฉพาะสิบสองปีนี้ ซึ่งความโกลาหลวุ่นวายแห่งยุคสมัยได้ทำให้หมดสิ้นทั้งกำลังและความอดทน ไม่มีทั้งพลังที่จะเข้าร่วม และไม่มีทั้งกำลังที่จะหลีกเลี่ยง จึงได้นำมาบันทึกเป็นถ้อยคำเพื่อแจ้งให้ทราบ…»

«ไม่มีความอดทนที่จะหลีกเลี่ยงจากความรักได้ ไม่มีโชคที่จะได้ผสานกับมิตรสหาย ไม่มีมือที่จะต่อสู้กับชะตากรรม ไม่มีเท้าที่จะหนีไปจากท่ามกลางนั้นได้»[^1]

อิทธิพลของบรรดาราชินีราชปุต

สำหรับอักบัร สิ่งที่เป็นการทดสอบครั้งใหญ่ และเป็นสาเหตุอันทรงพลังประการหนึ่งที่ทำให้อุปนิสัยของเขาเบี่ยงเบนออกจากอิสลาม ก็คือ เพื่อความมั่นคงของราชอาณาจักร เขาได้ผูกสัมพันธ์ทางการแต่งงานกับบรรดาราชาราชปุต แต่งตั้งพวกเขาให้ดำรงตำแหน่งสูงสุด และเพื่อให้ได้รับความไว้วางใจจากพวกเขาอย่างเต็มที่และเพื่อทำให้พวกเขาพอใจ เขาได้กระทำหลายสิ่งหลายอย่างที่บรรดาสุลต่านก่อนหน้าเขายังไม่เคยกระทำมาก่อน เช่น การห้ามเชือดวัว การนั่งหันหน้าไปทางดวงอาทิตย์เพื่อให้ฝูงชนได้ชม (ทัรชัน) การโกนเครา การโกนหัวแบบพิธีภัทร (bhadra) และการเจิมติลก (กัชเกาะฮ์) ที่หน้าผาก การเข้าร่วมในประเพณีฮินดูทั้งปวงร่วมกับบรรดาราชินีชาวฮินดู ภรรยาคนหนึ่งของอักบัรเป็นธิดาของราชาบิฮารีมัล และเป็นน้องสาวของราชาภควานดาส อีกคนหนึ่งคือโชธาไบ ราชินีแห่งโชธปุร…

…บรรดาราชินีฮินดูเหล่านี้ รวมทั้งพี่น้องและญาติพี่น้องของพวกนางผ่านทางสายสัมพันธ์ของพวกนาง มีอิทธิพลอย่างมากต่ออักบัร และนี่เป็นเรื่องที่เป็นไปตามธรรมชาติโดยสิ้นเชิง ในราชวังแห่งศาสนา สิ่งแรกสุด…

[^1]: อินชาอ์ อบุลฟัฎล์ (انشائے ابو الفضل) เล่มที่ 2 หน้า 101 (ลัคเนา ค.ศ. 1883)

ความสั่นคลอนที่เกิดขึ้นนั้น ก็เป็นผลมาจากความสัมพันธ์นี้เอง

รายละเอียดของเรื่องโดยสรุปนี้คือ กอฎีอับดุรเราะฮีมแห่งมถุรา (มะธุรา) ได้รวบรวมวัสดุไว้เพื่อสร้างมัสยิดแห่งหนึ่ง แต่พราหมณ์คนหนึ่งในละแวกนั้นได้ขนวัสดุเหล่านั้นไปในคืนเดียว แล้วนำไปใช้สร้างเทวาลัย เมื่อชาวมุสลิมไต่สวนเขา เขากลับเริ่มกล่าวถ้อยคำหยาบช้าต่ออิสลามและต่อประมุขแห่งสรรพสิ่ง ท่านนบี ﷺ กอฎีอับดุรเราะฮีมจึงนำคดีขึ้นฟ้องต่อศาลของชัยค์อับดุนนบี เศาะดรุศศุดูร ชัยค์อับดุนนบีได้ออกคำสั่งเรียกตัวเขามา การสอบสวนยืนยันว่าเหตุการณ์เป็นความจริง และเศาะดรุศศุดูรได้ออกคำพิพากษาประหารชีวิต แต่พราหมณ์ผู้นั้นเป็นนักบวชประจำของราณีโชธาไบ ราณีได้กดดันอักบัรให้ช่วยพราหมณ์ผู้นี้ให้พ้นโทษ ทว่ากษัตริย์ไม่ประสงค์จะแทรกแซงกระบวนการยุติธรรมและไม่ต้องการทำให้เศาะดรุศศุดูรขุ่นเคือง เศาะดรุศศุดูรจึงได้ดำเนินการลงโทษ แต่เรื่องนี้แทนที่จะยุติลง กลับยิ่งลุกลามจนอยู่ในสภาพที่ละเอียดอ่อนยิ่งขึ้น และตามคำกล่าวของบะดายูนี:

«บรรดาธิดาของมหาราชาแห่งอินเดียได้กรอกหูกษัตริย์ว่า พระองค์ได้ปล่อยให้พวกมุลลาเหิมเกริมถึงเพียงนี้ จนพวกเขาไม่แยแสแม้แต่ความพอพระทัยของสุลต่าน ในราชสำนักได้มีการยกคำถามขึ้นมาว่า ในมัซฮับฮะนะฟีนั้น โทษของผู้ด่าทอท่านเราะซูลไม่ใช่การประหารชีวิต ดังนั้นการกระทำครั้งนี้จึงขัดต่อมัซฮับที่กฎหมายของมัซฮับนั้นใช้บังคับอยู่ในแผ่นดินนี้เสียเอง»

มะห์ฎัร (หนังสือรับรอง) ว่าด้วยอิจญ์ติฮาดและอิมามะฮ์

นี่คือโอกาสที่มุลลามุบาร็อกได้ยื่นมือช่วยเหลือกษัตริย์ และได้จัดทำมะห์ฎัรอันสำคัญและเป็นประวัติศาสตร์ฉบับนั้นขึ้น ซึ่งกลายเป็นศิลาฤกษ์ในการเปลี่ยนทิศทางของอักบัรและราชอาณาจักรของเขา และอาจกล่าวได้ว่าเป็นประตูใหญ่ของปราสาทแห่งการตกศาสนา (อิรติดาด) ทางความคิดและทางอารยธรรมทั้งหลัง[^1] ในมะห์ฎัรนี้ได้กล่าวไว้อย่างชัดแจ้งว่า:

[^1]: ตัวบทฉบับสมบูรณ์ของมะห์ฎัรนี้ ดูใน มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواريخ) เล่ม 2 หน้า 271–272, ฏ็อบเกาะต อักบะรี (طبقات اكبرى) หน้า 343–344 และดูคำแปลภาษาอูรดูและภาษาอาหรับได้ใน นุซฮะตุลค่อวาฏิร (نزهة الخواطر)

ณ อัลลอฮ์ ตำแหน่งของสุลต่านผู้ทรงธรรมนั้นสูงกว่าตำแหน่งของมุจญ์ตะฮิด และท่านสุลต่าน ผู้เป็นที่พึ่งของมวลมนุษย์ อะมีรุลมุอ์มินีน ร่มเงาของอัลลอฮ์เหนือสากลโลก อะบุลฟัตห์ ญะลาลุดดีน มุฮัมมัด อักบัร พาดิชาห์ ฆอซี ทรงเป็นผู้มีความยุติธรรมยิ่ง มีปัญญายิ่ง และมีความรู้ยิ่งกว่าผู้ใดทั้งหมด ด้วยเหตุนี้ ในประเด็นปัญหาทางศาสนาที่บรรดามุจญ์ตะฮิดมีความเห็นแตกต่างกันนั้น หากพระองค์ทรงใช้สติปัญญาอันเฉียบแหลมและวิจารณญาณอันถูกต้อง โดยคำนึงถึงความสะดวกของมวลมนุษย์ ทรงเลือกให้น้ำหนักแก่ความเห็นด้านใดด้านหนึ่งและกำหนดให้เป็นที่ยุติ และทรงวินิจฉัยตามนั้น ในกรณีเช่นนั้น คำวินิจฉัยของพาดิชาห์จะถือเป็นข้อยุติที่เด็ดขาดและเป็นมติร่วม (อิจญ์มาอ์) และการปฏิบัติตามคำวินิจฉัยนั้นจะเป็นสิ่งจำเป็นที่หลีกเลี่ยงไม่ได้สำหรับไพร่ฟ้าและประชาชน»

เอกสารมะห์ฎัรฉบับนี้จัดทำขึ้นในเดือนเราะญับ ฮ.ศ. 987 และมีผลบังคับใช้ทั่วราชอาณาจักร ตามพระประสงค์ของพาดิชาห์ อุละมาอ์ทั้งหมดได้ลงนามในมะห์ฎัรนี้ และตามเนื้อหาของมันพาดิชาห์ได้รับการยกย่องให้เป็นอิมาม มุจญ์ตะฮิด ผู้ที่จำเป็นต้องเชื่อฟัง และเคาะลีฟะฮ์ของอัลลอฮ์ และนี่คือจุดเริ่มต้นของการเดินทางซึ่งไม่เพียงไปสิ้นสุดที่การเบี่ยงเบนออกจากศาสนาอิสลามเท่านั้น หากแต่ยิ่งไปกว่านั้นได้ไปสิ้นสุดที่การเป็นปฏิปักษ์และการต่อต้านอิสลาม

มองมะห์ฎัรสักครั้ง

ประวัติศาสตร์อันยาวนานของจักรวรรดิมุสลิมไม่ได้ปราศจากตัวอย่างของการให้การสนับสนุนและปกป้องอย่างไม่มีเงื่อนไขแก่บรรดาสุลต่านแห่งยุคและผู้ถือครองอำนาจ การหาคำอธิบายและการตีความให้แก่ความพลั้งพลาดและความประพฤติที่ไม่เหมาะสมของพวกเขา และการจัดหาหลักฐานทางวิชาการ ตลอดจนข้ออ้างอิงทางฟิกฮ์และทางกะลามให้แก่คำสั่งอันอยุติธรรมของพวกเขา (และบางครั้งให้แก่การกระทำและแผนการอันผิดพลาด ซึ่งสร้างความเสียหายอย่างชัดแจ้งแก่อิสลามและทำให้อิสลามเสื่อมเสียชื่อเสียง) อุละมาอ์แห่งยุคได้กระทำความพลั้งพลาดและความผิดพลาดมาแล้วหลายครั้ง และพวกเขาได้กระทำการอันขัดต่อตำแหน่งและฐานะของตน (ไม่ว่าด้วยเหตุผลทางผลประโยชน์ที่เลือกเอาเองโดยสมัครใจ หรือด้วยความจำเป็นที่ถูกบีบบังคับ) แต่ในเรื่องของการหนุนหลังกษัตริย์แห่งยุค หรือแม้กระทั่งการวางแผนต่อต้านศาสนาและชะรีอะฮ์นั้น มะห์ฎัรฉบับนี้

...ซึ่งชัยค์มุบาร็อกได้จัดทำขึ้นให้แก่อักบัรนั้น เป็นสิ่งที่หาตัวอย่างเทียบได้ยาก ในเอกสารนี้ กษัตริย์หนุ่มวัย[^1]...ปีผู้หนึ่งได้รับการยกฐานะให้สูงกว่ามุจตะฮิด และได้รับสิทธิ์ในการชี้ขาดและเลือกข้างในประเด็นที่บรรดามุจตะฮิดมีความเห็นแตกต่างกัน อีกทั้งยังถูกยกย่องว่าเป็นผู้ยุติธรรมที่สุด ผู้มีปัญญาที่สุด และผู้รอบรู้ที่สุดในเรื่องของอัลลอฮ์ ทั้งที่เขาเป็นผู้ไม่รู้หนังสือโดยสิ้นเชิง ในอุปนิสัยของเขามีความไร้ขอบเขตและเสรีภาพที่เกินเลยอยู่แล้วแต่เดิม ความเชื่อถือและความไว้วางใจที่เขามีต่ออุละมาอ์แห่งอิสลามและผู้อธิบายศาสนาและชะรีอะฮ์ได้หมดสิ้นไปแล้ว เขาได้รับอิทธิพลอย่างมากจากบรรยากาศแบบฮินดูในบ้านและในราชสำนักของตน และโน้มเอียงอย่างรวดเร็วไปสู่การรับเอาความคิด ประเพณี และขนบธรรมเนียมแบบฮินดู เขาเป็นเจ้าของอำนาจปกครองอันเบ็ดเสร็จและอำนาจสิทธิ์ขาดอย่างสมบูรณ์ ประโยชน์ของเอกสารนี้ตกอยู่แก่เหล่าผู้ใฝ่ตัณหาและความโลภเท่านั้น หรือแก่บรรดาอุละมาอ์ในราชสำนักผู้ปรารถนาจะสร้างบรรยากาศแห่งเสรีภาพและความไร้ขอบเขตภายใต้ม่านของพระนามกษัตริย์ พระราชโองการ และพระบัญชาของพระองค์ ผู้ต้องการทำให้ชะรีอะฮ์อิสลามกลายเป็นของเล่นของเด็ก หรือผู้ใฝ่ฝันจะแก้แค้นศัตรูหรือคู่แข่งเก่าของตน

ผลที่จะตามมาและผลลัพธ์ของการกระทำเช่นนี้ ย่อมไม่อาจซ่อนเร้นไปจากบุคคลผู้มีสติปัญญาเฉียบแหลมอย่างชัยค์มุบาร็อกได้ ด้วยเหตุนี้จึงยากยิ่งที่จะอธิบายว่า แผนการใดที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังเอกสารฉบับนี้? นักประวัติศาสตร์ผู้มองการณ์ไกล ผู้ซึ่งมองเห็นผลลัพธ์และผลที่ตามมาของการกระทำเช่นนี้ อาจกล่าวแก่ดวงวิญญาณของมุลลามุบาร็อกในวันนี้ได้ว่า

فان کنتَ لاتدری، فتلک مصیبةٌ وان کنتَ تدری، فالمصیبةُ اعظمُ

«หากท่านไม่รู้ นั่นก็เป็นความเศร้าสลดอย่างหนึ่ง แต่หากท่านรู้ ความเศร้าสลดนั้นย่อมยิ่งใหญ่กว่า»[^2]

ความเสื่อมถอยของมัคดูมุลมุลก์และศ็อดรุศศุดูร

การออกเอกสารฉบับนี้ และการหนุนหลังทางวิชาการของมุลลามุบาร็อก รวมทั้งบุตรผู้ปราดเปรื่องทั้งสองของเขา คือ ฟัยฎีและ...

[^1]: ในขณะที่ออกเอกสารฉบับนี้ อักบัรมีอายุ 38 ปี [^2]: หากท่านไม่รู้ผลตามธรรมชาติของแนวทางการกระทำเช่นนี้ นั่นก็เป็นเรื่องน่าเสียใจ แต่หากท่านรู้และยังจงใจกระทำการนี้ เรื่องนี้ก็ยิ่งน่าเสียใจและน่าประหลาดใจยิ่งกว่า

หลังจากที่อบุลฟัฎล์เริ่มเข้าออกราชสำนัก ความเสื่อมถอยของมัคดูมุลมุลก์ มุลลา อับดุลลอฮ์ สุลฏอนปูรี และเศาะดรุศศุดูร เมาลานา อับดุนนบี กังโกฮี ก็เริ่มต้นขึ้น มัคดูมุลมุลก์และชัยค์อับดุนนบีเมื่อเห็นสภาพของราชสำนักเช่นนี้ก็ปลีกตัวไปอยู่แต่ในบ้าน วันหนึ่งพวกเขาถูกบังคับนำตัวมาและให้นั่งในแถวที่วางรองเท้า[^1] มัคดูมุลมุลก์ได้รับคำสั่งให้เดินทางไปยังหิญาซ ในปี ฮ.ศ. 987 ท่านจึงเดินทางไปหิญาซ บรรดาอุละมาอ์ชั้นนำที่นั่นต้อนรับท่านอย่างยิ่งใหญ่ และอาจารย์ของบรรดาอุละมาอ์ ชัยค์ชิฮาบุดดีน อะห์มัด อิบนุ หะญัร อัลฮัยตะมี ก็ให้เกียรติท่านอย่างสูง หลังจากพำนักอยู่ที่มักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์ประมาณสามปี ท่านก็เดินทางกลับอินเดีย แต่เมื่อมาถึงคุชราตก็ถูกวางยาพิษ และได้เสียชีวิตที่นั่นในปี ฮ.ศ. 990 หรือ 991 มีหลักฐานแวดล้อมครบถ้วนว่าการวางยาพิษครั้งนี้กระทำตามการบ่งชี้ของราชสำนัก ในหนังสือ «มะอาษิรุลอุมะรออ์» (مآثر الامراء) ก็ระบุเรื่องนี้ไว้อย่างชัดเจน[^2]

ชัยค์อับดุนนบีก็ได้มุ่งหน้าไปหิญาซเช่นกัน และพำนักอยู่ที่นั่นระยะหนึ่ง แต่ดูเหมือนว่าท่านยังไม่ลืมเกียรติยศ ความยิ่งใหญ่ และวันเวลาที่ผ่านพ้นไปของตน ท่านเดินทางกลับมาอินเดียและขออภัยโทษจากกษัตริย์ มุลลา อับดุลกอดิรเล่าว่า กษัตริย์ได้สั่งราชาโทดัร มัล ให้ตรวจสอบบัญชีของท่าน ราชาได้กักขังท่านและไต่สวนอย่างเข้มงวด ท่านเสียชีวิตลงในระหว่างการไต่สวนนั้นเอง แต่ใน «มะอาษิรุลอุมะรออ์» ระบุว่า กษัตริย์ได้มอบเรื่องของท่านให้อบุลฟัฎล์ และอบุลฟัฎล์นั่นเองที่บีบคอท่านจนเสียชีวิต[^3]

การเตรียมการสำหรับสหัสวรรษที่สองและการประกาศใช้ "ดีน-อิลาฮี"

หลังจากทำให้กษัตริย์เป็นมุจญ์ตะฮิดผู้มีอำนาจเด็ดขาดและผู้ที่ต้องเชื่อฟังโดยชอบธรรมแล้ว ขั้นตอนที่สองคือ (การอ้างว่า) นับแต่การปรากฏของอิสลามได้ผ่านไปแล้วหนึ่งพันปี และสหัสวรรษที่สองกำลังเริ่มต้นขึ้น สหัสวรรษใหม่นี้…

[^1]: มุนตะค็อบุตตะวารีค (منتخب التواريخ) ภาค 3 หน้า 79–83 [^2]: นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) เล่ม 4 [^3]: แหล่งเดียวกัน

ยุคใหม่ของโลกจะเริ่มต้นขึ้น และสำหรับยุคนั้นจำเป็นต้องมีศาสนาใหม่ บทบัญญัติใหม่ ผู้วางบทบัญญัติคนใหม่ และผู้ปกครองคนใหม่ และสำหรับสิ่งนี้ไม่มีผู้ใดเหมาะสมไปกว่าผู้ทรงมงกุฎและตราประทับ ผู้เป็นอิมามผู้ยุติธรรมและทรงปรีชาอย่างอักบัร มุลลา อับดุลกอดิร เขียนไว้ว่า:

«เนื่องจากในความคิดของกษัตริย์ เรื่องนี้ได้ฝังแน่นแล้วว่า นับแต่การได้รับแต่งตั้งเป็นศาสนทูตของท่านนบีแห่งอิสลาม ﷺ ได้ครบหนึ่งพันปีแล้ว ซึ่งเป็นอายุขัยตามธรรมชาติของศาสนานั้น และบัดนี้ไม่มีสิ่งใดขัดขวางการเปิดเผยแรงปรารถนาที่ซ่อนอยู่ในใจเหล่านั้นอีกต่อไป»[^1]

หลังจากการตัดสินใจครั้งนี้ ความเปลี่ยนแปลงทั้งหมดก็เริ่มต้นขึ้น เพื่อให้แนวคิดนี้แพร่หลายและหยั่งรากในราชอาณาจักร ดังนั้นบนเหรียญกษาปณ์ (ซึ่งตกอยู่ในมือของทุกคน และไม่มีการประกาศใดจะยิ่งไปกว่านั้น) จึงได้สลักปีสหัสวรรษ (อัลฟ์) ไว้[^2] เพื่อขีดเส้นแบ่งในประวัติศาสตร์โลกและแบ่งออกเป็นสองยุค งานรวบรวมประวัติศาสตร์ฉบับใหม่ในนาม "ตารีค อัลฟี" (تاریخ الفی) ได้ถูกมอบหมายให้คณะอุละมาอ์คณะหนึ่ง ในหนังสือนั้นการนับศักราชใช้การกล่าวถึงการสิ้นชีวิตของท่านนบี ﷺ แทนการฮิจญ์เราะฮ์ มีความพยายามที่จะปลูกฝังในความคิดของผู้คนว่า:

«ถึงเวลาแล้วของบุรุษแห่งยุคผู้ซึ่งจะขจัดความขัดแย้งของเจ็ดสิบสองนิกายของชาวฮินดูและมุสลิม และบุรุษผู้นั้นก็คือพระองค์อันศักดิ์สิทธิ์ของกษัตริย์»[^3]

จากจุดนี้เองที่ "ดีนอิลาฮีแห่งอักบัรชาห์" ได้เริ่มต้นขึ้น ซึ่งในนั้น แทนที่เตาฮีด (การบูชาดวงอาทิตย์

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) หน้า 301 [^2]: อ้างแล้ว [^3]: อ้างแล้ว หน้า 279

(ในรูปแบบของ) ชิริกอย่างชัดแจ้ง การบูชาดวงดาว และแทนที่อีมานต่อการฟื้นคืนชีพก็คืออะกีดะฮ์เรื่องการเวียนว่ายตายเกิด (ตะนาสุค) อักบัรรับบัยอะฮ์อย่างเป็นทางการ กะลิมะฮ์ที่ให้ผู้เข้าศาสนานี้กล่าวนั้น มีการเพิ่มคำว่า "อักบัร เคาะลีฟะตุลลอฮ์" ต่อท้าย "ลาอิลาฮะอิลลัลลอฮ์" ด้วย และพร้อมกับกะลิมะฮ์ยังมีหนังสือคำปฏิญาณฉบับหนึ่ง ซึ่งระบุว่า:

«ข้าพเจ้าด้วยความประสงค์ ความปรารถนา และความใฝ่ฝันจากใจของข้าพเจ้าเอง ขอแยกตัวและตัดขาดจากศาสนาอิสลามแบบเปลือกนอกและแบบตามบรรพบุรุษ ซึ่งข้าพเจ้าได้ยินได้เห็นมาจากบิดาและปู่ย่าตายาย และขอเข้าสู่ "ดีนอิลาฮี" ของอักบัรชาห์ และยอมรับความอิคลาศทั้งสี่ระดับของศาสนานี้ คือ การสละทรัพย์สิน การสละชีวิต การสละเกียรติและศักดิ์ศรี และการสละศาสนา»[^1]

ในศาสนานี้ ดอกเบี้ย การพนัน สุรา และเนื้อสุกรเป็นสิ่งที่อนุมัติ ส่วนการเชือดวัวเป็นสิ่งต้องห้าม มีการแก้ไขกฎหมายว่าด้วยการนิกาห์ มีการห้ามการคลุมหิญาบ (ปุรดะฮ์) และประเพณีการขลิบ ธุรกิจการค้าประเวณีได้รับการจัดระเบียบ มีการกำหนดสถานที่สำหรับมัน และมีการออกกฎหมายรองรับ วิธีการฝังศพก็ถูกแก้ไขด้วย กล่าวโดยสรุปคือ ได้มีการรวบรวมศาสนาอักบัรีแบบฮินดีขึ้นเป็นศาสนาเอกเทศ ซึ่งตามกฎเก่าแก่แห่งธรรมชาติของมนุษย์ ตาชั่งย่อมเอียงไปทางศาสนาและวิถีชีวิตที่มีสิ่งสนองความโน้มเอียงทางธรรมชาติและความพึงพอใจของอารมณ์ และผลประโยชน์ทั้งภายนอก ภายในประเทศ และทางการเมือง ก็ล้วนสนับสนุนให้ศาสนานี้ได้เปรียบ[^2]

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) หน้า 273 [^2]: ในขบวนการแห่งความอดกลั้นและ "ศุลฮ์กุลล์" (สันติภาพสากล) ที่ผู้ก่อตั้งศาสนาและหลักการนี้ริเริ่มขึ้นนั้น ไม่อาจรักษาการปฏิบัติอย่างเท่าเทียมต่ออิสลามและศาสนาฮินดูไว้ได้ โดยธรรมชาติแล้วตาชั่งย่อมเอียงไปทางศาสนาและกลุ่มที่มีอิทธิพลในราชสำนักและที่อุปนิสัยของเขาโน้มเอียงไปหา ผู้แต่ง "ประวัติศาสตร์ฉบับย่อของอินเดีย" คือ ดับเบิลยู.เอช. มอร์แลนด์ และเอ.ซี. ชัตเตอร์จี ได้ยอมรับเรื่องนี้ว่า อักบัรได้สั่งห้ามการฆ่าวัวเพื่อเอาใจชาวฮินดู และคำสั่งของเขานี้ (ต่อหน้าถัดไป)

จุดสูงสุดแห่งความเบี่ยงเบนและความวิปริตทางศาสนาและทางจิตใจของอักบัร

ความเบี่ยงเบนและความวิปริตทางศาสนาและทางจิตใจของอักบัรนี้ได้ไปถึงจุดใด เพื่อการนี้ อันดับแรกเราจะนำเสนอข้อความที่คัดมาจากอบุลฟัฎล์ อัลลามี ผู้เป็น "ปัญญาสากล" และ "จิตวิญญาณผู้กล่าวขาน" ของอักบัร ข้อความเหล่านี้คือห่วงโซ่ที่กระจัดกระจายของการเปลี่ยนแปลงและความเบี่ยงเบนอันครอบคลุมทุกด้านนี้ ซึ่งพบอยู่ในถ้อยแถลงของอบุลฟัฎล์ เมื่อนำมารวมกันเข้า ก็จะพอนึกภาพออกได้บ้างถึงโซ่ตรวนอันลุกเป็นไฟนี้ ที่ถูกสวมไว้ที่คอของอิสลามในเวลานั้น

«จงอ่านเรื่องราวโดยละเอียดเอาเองจากความโดยสังเขปนี้เถิด»

การบูชาไฟ

[ต้นฉบับภาษาเปอร์เซีย:] «จักรพรรดิผู้มีใจสว่างไสวถือว่าการรักแสงสว่างคือการบูชาพระเจ้าและการสรรเสริญพระองค์ ส่วนผู้โง่เขลาที่ใจมืดมนเห็นว่าเป็นการลืมพระเจ้าและการบูชาไฟ»[^1]

[คำแปลภาษาอูรดู:] จักรพรรดิผู้เป็นที่พึ่งของโลกนั้น ด้วยจิตใจอันสว่างไสวของพระองค์ ทรงรักแสงสว่างยิ่งนัก และทรงถือว่าการเทิดทูนและให้เกียรติแก่มันคือการบูชาพระเจ้าและการสรรเสริญพระองค์ ส่วนผู้โง่เขลาที่ใจมืดบอดเรียกสิ่งนี้ว่าเป็นการลืมพระเจ้าและการบูชาไฟ

(ต่อจากเชิงอรรถหน้า 107) ...ได้ลงโทษอย่างรุนแรงแก่ผู้ที่ฝ่าฝืน กฎหมายของอักบัรสอดคล้องและสนับสนุนศาสนาฮินดูมากกว่าศาสนาอิสลาม นโยบายของเขานี้ได้ประสบผลสำเร็จ (จากฉบับแปลภาษาอูรดูของหนังสือ A Short History of India โดยเมาลานามุฮัมมัด ยูสุฟ โกกัน หน้า 251)

[^1]: อาอีน-อี-อักบะรี (آئینِ اکبری) เล่ม 3 หน้า 238 (พิมพ์ที่ลัคเนา ค.ศ. 1882)

เมื่อดวงอาทิตย์ลับขอบฟ้าแล้ว บรรดาผู้รับใช้จะจุดเทียนการบูรสิบสองเล่ม แล้ววางตะเกียงแต่ละดวงไว้บนเชิงเทียนเงินและทอง นำมาถวายต่อหน้ากษัตริย์ จากนั้นผู้ดูแลเทียนคนหนึ่งซึ่งพูดจาไพเราะและมีเสียงอันไพเราะ จะถือเทียนไว้ในมือ ขับร้องบทกวีสรรเสริญพระเจ้าด้วยท่วงทำนองอันไพเราะหลากหลาย และในตอนท้ายจะขอดุอาอ์ให้ผู้เป็นที่พึ่งของโลก (กษัตริย์) มีอายุยืนยาวและมีทรัพย์สมบัติเพิ่มพูน[^1]

การบูชาดวงอาทิตย์

ในอาคารที่ชื่อว่าอาชิยานะฮ์มันซิล มีการบูชาพระเจ้า และการเคารพสักการะดวงอาทิตย์ก็เริ่มต้นขึ้นจากที่นี่[^2]

เขากล่าวว่า ดวงอาทิตย์มีความโปรดปรานเป็นพิเศษต่อสภาพของบรรดาสุลต่าน ด้วยเหตุนี้การบูชาดวงอาทิตย์จึงถูกถือว่าเป็นการบูชาพระเจ้า แต่ผู้ที่มีสายตาสั้น (ไม่รู้ลึกซึ้ง) …

[^1]: เล่ม 1 หน้า 29 [^2]: เล่ม 1 หน้า 32

…ตกอยู่ในความระแวงสงสัย สามัญชนให้เกียรติแก่บรรดาเศรษฐีผู้มีใจดำมืดเพื่อผลประโยชน์ของตนเอง และเพราะความมืดบอดของพวกเขา พวกเขาจึงบกพร่องในการให้ความเคารพต่อตาน้ำแห่งรัศมีนี้ อีกทั้งยังกล่าวเยาะเย้ยถากถางผู้ประกอบอิบาดะฮ์ หากภัยพิบัติมิได้ประสบแก่สติปัญญาของพวกเขาแล้ว เหตุใดซูเราะฮ์อัช-ชัมส์จึงถูกลืมเลือนไปเล่า[^1]

น้ำคงคา

องค์จักรพรรดิทรงดื่มน้ำคงคาอยู่ตลอดเวลา ทั้งในยามเดินทางและยามประทับอยู่ ณ ที่ประทับ มีข้าราชบริพารผู้ไว้วางพระทัยกลุ่มหนึ่งได้รับมอบหมายให้ประจำอยู่ริมฝั่งแม่น้ำ คอยตักน้ำบรรจุลงในคนโทที่ปิดผนึกอย่างระมัดระวังแล้วส่งมาถวาย

เมื่อครั้งที่องค์ผู้เป็นที่พึ่งแห่งโลกประทับอยู่ที่อาครา (อักเราะฮ์) และฟัตห์ปูร์ น้ำได้ถูกนำมาจากเมืองโซรอน ส่วนในบัดนี้ซึ่งกระโจมหลวงตั้งอยู่ที่ลาฮอร์ ก็นำมาจากหริดวาร…

[^1]: เล่ม 3 หน้า 184

«ในการปรุงอาหาร ใช้น้ำจากแม่น้ำยัมนาและแม่น้ำเจนาบ หรือน้ำฝน และผสมน้ำจากแม่น้ำคงคาลงไปเล็กน้อย»[^1]

ห้องเก็บน้ำได้รับน้ำดีอย่างอุดมสมบูรณ์ ในโรงครัวใช้เพียงน้ำจากแม่น้ำยัมนาและแม่น้ำเจนาบ หรือน้ำฝน แต่จะผสมน้ำจากแม่น้ำคงคาลงไปเล็กน้อย

การวาดภาพ

«จากพระโอษฐ์อันศักดิ์สิทธิ์ได้กล่าวไว้ว่า บรรดาผู้ที่ตำหนิอาชีพนี้ จิตใจของพวกเขาไม่ยอมรับ แต่ในความคิดของเรา ช่างวาดภาพจะเข้าถึงการรู้จักพระผู้เป็นเจ้ายิ่งกว่าคนจำนวนมาก เพราะเมื่อใดที่เขาวาดภาพสัตว์และลากเส้นอวัยวะทีละส่วน แต่ไม่อาจใส่ความเชื่อมโยงทางวิญญาณลงไปได้ เขาย่อมหันไปสู่ความมหัศจรรย์ของพระผู้สร้างชีวิต และสั่งสมความรู้จักพระองค์»[^2]

วันหนึ่ง กิบละฮ์แห่งโลก (คือจักรพรรดิ) ได้ตรัสในที่ประทับส่วนพระองค์ ซึ่งมีเพียงมุรีดผู้โชคดีมาชุมนุมกันว่า มีกลุ่มหนึ่งเป็นศัตรูกับศิลปะการวาดภาพ และกล่าวถึงข้อเสียของอาชีพนี้ แต่ใจของเราไม่ยอมรับคำพูดและหลักฐานของพวกเขา ทว่าสิ่งที่ใกล้เคียงกับความเข้าใจและเหตุผลยิ่งกว่าก็คือ ช่างวาดภาพสามารถรู้จักพระผู้เป็นเจ้าได้มากกว่าชนชั้นส่วนใหญ่ของมนุษย์ เพราะบุคคลผู้นี้เมื่อวาดภาพสัตว์ เขาจะลากภาพของอวัยวะแต่ละส่วนของมัน และเมื่อวาดภาพเสร็จแล้วมองดู เขาก็เห็นว่าแม้จะมีฝีมือวาดอันน่าทึ่งในด้านภายนอกเช่นนี้ เขาก็ไม่อาจ…

[^1]: อาอีน อักบรี (آئین اکبری) เล่ม 1 หน้า 33 [^2]: เล่ม 1 หน้า 77

…ไม่สามารถเป่าวิญญาณได้ เขาจึงตระหนักถึงความยิ่งใหญ่แห่งเดชานุภาพอันสมบูรณ์ของพระผู้สร้างผู้ทรงสัมบูรณ์ และศีรษะของเขาก็ก้มลงสุญูดต่อพระผู้ทรงสร้างสรรค์ผู้ทรงความสมบูรณ์

เวลาแห่งการอิบาดะฮ์

«ยามรุ่งอรุณ อันเป็นบทนำแห่งวันอันจำเริญและเป็นการเริ่มต้นของการสาดส่องแสงสว่าง ยามเที่ยงวัน เมื่อแสงของดวงอาทิตย์อันเจิดจ้าปกคลุมไปทั่วทั้งโลก และผู้คนเกิดความกระปรี้กระเปร่าหลากหลายประการ และยามเย็น เมื่อต้นธารแห่งแสงสว่าง (ดวงอาทิตย์) ลับหายไปจากสายตาของผู้คน»[^1]

การสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ (สัจญ์ดะฮ์ ตะอ์ซีมี)

«บรรดาบ่าวผู้มีความศรัทธาเลื่อมใสกระทำการสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ และถือว่าการสุญูดนั้นเป็นการสุญูดต่อพระผู้เป็นเจ้า»[^2]

การบัยอะฮ์และการอิรชาด

«ผู้แสวงหาความรู้แจ้ง ถือผ้าโพกศีรษะไว้ในมือ…»

[^1]: […] [^2]: […]

...เขาวางศีรษะลงบนพระบาทอันประเสริฐ และกล่าวด้วยภาษาแห่งสภาวะว่า ด้วยความช่วยเหลือของโชคชะตาอันตื่นตัว และด้วยการชี้นำของดวงดาวแห่งการโอ้อวดตนและการยึดถือตนเอง (ซึ่งเป็นต้นเหตุของความเสียหายนานัปการ) ข้าพเจ้าจึงหันหัวใจไปสู่การเชื่อฟังกษัตริย์...[^1]

มารยาทในการพบปะ

เมื่อพบกัน คนหนึ่งกล่าว "อัลลอฮุอักบัร" และอีกคนหนึ่งกล่าว "ญัลละ ญะลาลุฮู"[^2]

ความรังเกียจต่อศักราชฮิจญ์เราะฮ์

เป็นเวลานานแล้วที่กิบละฮ์แห่งโลก (กษัตริย์) ทรงตั้งพระทัยว่า จะให้ใช้ปีและเดือนแบบใหม่ในแผ่นดินฮินดูสถาน เพื่อจะขจัดความยุ่งยากออกไปและนำความสะดวกมาให้ ณ ที่ซึ่งโลกพึ่งพิงนั้น ไม่โปรดศักราชฮิจญ์เราะฮ์ เนื่องด้วยข้อบกพร่องของมัน...

[^1]: เล่ม 3 หน้า 11 [^2]: เล่ม 3 หน้า 11

«เนื่องจากหมู่ชนผู้มีสายตาสั้นและไม่รู้การงาน ซึ่งเห็นว่าการใช้ศักราชนั้นเป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้ในศาสนา องค์ชาฮันชาห์จึงทรงคำนึงถึงจิตใจของพวกเขา และมิได้ทรงนำความคิดอันสูงส่งนี้ออกมาเปิดเผย»[^1]

แต่เนื่องจากมีบุคคลที่ขาดการไตร่ตรองถึงผลที่จะตามมาและมีความเข้าใจน้อยอยู่เป็นจำนวนมาก ซึ่งถือว่าการนำวันที่และศักราชมาใช้ก็เป็นประเด็นทางศาสนาเรื่องหนึ่งด้วย พระทัยอันเปี่ยมด้วยความเมตตาของพระองค์จึงไม่อาจทนทำให้คนกลุ่มนี้ต้องเสียใจได้ และนี่คือเหตุผลที่ "กิบละฮ์แห่งโลก" ไม่อาจนำความคิดของพระองค์มาปฏิบัติจริงได้ในช่วงแรก

เทศกาลและวันอีดที่มิใช่อิสลาม

«ในบรรดาสิ่งที่จำเป็นของงานเฉลิมฉลองเนารูซีและวันอีดต่าง ๆ นั้น มีการจัดงานอย่างยิ่งใหญ่ อีดที่ยิ่งใหญ่คือเนารูซ ซึ่งเริ่มต้นในเวลาที่ผู้ให้แสงสว่างแก่โลก (ดวงอาทิตย์) โคจรเข้าสู่ราศีเมษ และเป็นการเริ่มต้นเดือนฟัรวัรดีน อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่สิบเก้าของเดือนดังกล่าว ซึ่งเป็นวันชะรัฟ อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่สามของเดือนอุรดีเบเฮชต์ อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่หกของเดือนโคร์ดาด อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่สิบสามของเดือนตีร อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่เจ็ด…»

เทศกาลแรกมีชื่อเรียกว่า "ญัชน์เนารูซี" เมื่อดวงอาทิตย์โคจรครบรอบปีแล้วเข้าสู่ราศีเมษ และทำให้ชาวโลกได้รับประโยชน์จากความจำเริญของมัน ก็จะมีการจัดงานรื่นเริงและความสนุกสนานอย่างครึกครื้นตลอดสิบเก้าวันเต็ม ในช่วงเวลานี้มีการเฉลิมฉลองเทศกาลอีดสองวัน และมีการแจกจ่ายเงินสดและสิ่งของนานาชนิดจำนวนนับไม่ถ้วนในฐานะเศาะดะเกาะฮ์ และ…

[^1]: เล่ม 1 หน้า 193

«…[วันที่ … ของ]เดือนมุรดาด อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่สิบสี่ของเดือนชะฮ์รีวัร อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่สิบหกของเดือนมิฮ์ร อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่สิบของเดือนอาบาน อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่เก้าของเดือนอาซัร ในเดือนดัยมีอีดสามวัน คือวันที่แปด วันที่สิบห้า และวันที่ยี่สิบสาม อีดอีกวันหนึ่งคือวันที่สองของเดือนบะฮ์มัน และอีดอีกวันหนึ่งคือวันที่ห้าของเดือนอิสฟันดาร์ ส่วนอีดที่รู้จักกันทั่วไปก็ให้จัดตามธรรมเนียม ในคืนเนารูซและคืนชะร็อฟให้จุดประทีปประดับไฟเช่นเดียวกับคืนบะรออะฮ์ ในช่วงต้นของคืนที่รุ่งเช้าจะเป็นวันอีดให้ตีกลองนะกอเราะฮ์ และในวันอีดทั้งหลายให้ตีกลองนะกอเราะฮ์ที่ทุกหัวเมือง»[^1]

…มีการแจกจ่ายของขวัญและของกำนัล วันที่หนึ่งเดือนฟัรวัรดีน และวันที่สิบเก้าเดือนฟัรวัรดีนซึ่งเป็น "วันชะร็อฟ" ถูกกำหนดไว้เป็นวันอีด ชาวปารซีมีธรรมเนียมว่า วันใดของเดือนที่มีชื่อตรงกับชื่อเดือนนั้น พวกเขาถือว่าเป็นวันที่ศิริมงคลยิ่ง และในวันนั้นพวกเขาจะจัดงานรื่นเริง มีการบรรเลงเพลงขับร้องอย่างมากมาย และจัดเตรียมงานเลี้ยงรับรองเป็นต้น กิบละฮ์อาลัมก็ได้เลียนแบบธรรมเนียมนี้ด้วย จนทุกเดือนสุริยคติได้ถูกกำหนดให้มีงานเฉลิมฉลองพิเศษหนึ่งงาน รายชื่อวันเหล่านั้นมีดังต่อไปนี้:

วันที่สิบเก้าเดือนฟัรวัรดีน, วันที่สามเดือนอุรดีบิฮิชต์, วันที่หกเดือนโคร์ดาด, วันที่สิบสามเดือนตีร, วันที่เจ็ดเดือนอัมรุดาด, วันที่สี่เดือนชะฮ์รีวัร, วันที่สิบหกเดือนมิฮ์ร, วันที่สิบเดือนอาบาน, วันที่เก้าเดือนอาซัร, วันที่แปด วันที่สิบห้า และวันที่ยี่สิบสามเดือนดัย, วันที่สองเดือนบะฮ์มัน, วันที่ห้าเดือนอิสฟันดาร์

ในวันเหล่านี้จะมีการจัดงานเฉลิมฉลอง และในทุกงานจะมีการประดับประดาตกแต่งนานาชนิดและ…

[^1]: […] หน้า 64

ถูกประดับตกแต่ง ผู้ที่มาร่วมงานต่างเปี่ยมด้วยความปีติยินดีจนเปล่งเสียงโห่ร้องด้วยความรื่นเริงออกมาโดยไม่อาจห้ามใจ

เมื่อเริ่มต้นยามใหม่แต่ละยาม จะมีการตีกลองนะการะฮ์ บรรดานักดนตรีก็ขับร้องและบรรเลงเครื่องดนตรีของตน สร้างบรรยากาศแห่งความสำราญรื่นเริงขึ้น

ฟัรมาน (พระราชโองการ) ว่าด้วยการห้ามซะกาต

«บรรดาข้าราชการทั้งในปัจจุบันและอนาคต และผู้ปฏิบัติหน้าที่ในดินแดนภายใต้การคุ้มครอง พึงทราบว่า ในยุคแห่งความผาสุกนี้ ซึ่งนับเริ่มจากการขึ้นครองราชย์ครั้งนี้ และตรงกับปีที่เจ็ดของกอร์นที่สอง (คือปีที่ 37 เพราะคำว่ากอร์นในที่นี้หมายถึงสามสิบปี) อันเป็นยุคแห่งฤดูใบไม้ผลิของรัฐและโชควาสนา และเป็นยุคที่รุ่งอรุณแห่งความยิ่งใหญ่และความงดงามปรากฏขึ้น ได้มีพระราชโองการนี้ออกมาว่า ปรีชาญาณอันสูงส่งของราชอาณาจักรเรียกร้องว่า การปกครองและการเมือง ซึ่งหมายถึงการพิทักษ์ผลประโยชน์ของชนทุกกลุ่ม ทั้งผู้อยู่อาศัยและผู้เดินทาง ทั้งข้าราชบริพารและพ่อค้า และซึ่งเป็นช่องทางหนึ่งของการจัดเก็บค่าคะรอจ อันเป็นสิ่งที่การจัดระเบียบกองทัพต้องอาศัยเป็นหลัก…»

«…ผู้ทรงขับเคลื่อนระบบการจับจ่ายแห่งโลกแห่งการสร้าง และผู้ทรงจัดวางวงจรแห่งการเกิดและการเสื่อมสลาย ได้ทรงกำหนดไว้ว่า การปกครองแว่นแคว้นและการบริหารบ้านเมือง ซึ่งได้แก่ความผูกพันในกิจการของผู้อยู่ประจำและผู้เดินทาง และความกลมกลืนในผลประโยชน์ของผู้ประกอบอาชีพและพ่อค้า ย่อมดำรงอยู่ได้ด้วยความตื่นตัวของบรรดากษัตริย์ผู้ทรงธรรม และการเฝ้าระวังของบรรดาผู้ปกครองผู้มีใจกว้างดุจมหาสมุทร ผู้ปรากฏกายอยู่ในโลก

ในบรรดาช่องทางแห่งรายได้ ซึ่งเป็นสิ่งค้ำจุนระบบของกองทัพผู้มีชัยและไพร่พลผู้มีโชค เป็นสิ่งที่ทำให้บ้านเมืองและทรัพย์สินเจริญรุ่งเรือง และเป็นเครื่องพิทักษ์อะกีดะฮ์และสภาพความเป็นอยู่ของปวงชน ได้แก่สินค้าต่าง ๆ ที่นำเข้ามาในตลาดซื้อขายจากทั้งสี่ทิศ หากตาชั่งแห่งความเที่ยงธรรมของผู้มีความซื่อสัตย์และสุจริต ซึ่งเป็นผู้ตรวจสอบเงินตราและสินค้า เป็นกำลังแห่งพระเจ้า และเป็นหลักค้ำจุนจุดมุ่งหมายทั้งภายในและภายนอก กลับกลายเป็นคดเอียงไป ผลประโยชน์ทั้งปวงย่อมกลายเป็นความเสื่อมเสีย และคุณความดีทั้งหลายย่อมกลายเป็นความผิดบาป

ลิลลาฮิลหัมด์ (การสรรเสริญเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์) ตั้งแต่เริ่มต้นแห่งกิจการแห่งความยุติธรรม…»

…ผู้ที่พิทักษ์ชีวิต ทรัพย์สิน และอะกีดะฮ์ และผู้ที่ดูแลตลาดต่าง ๆ หากตาชั่งของผู้มีความซื่อสัตย์และสุจริต ซึ่งเป็นผู้ตรวจสอบเงินตราและสินค้า เกิดผิดเพี้ยนไป ผลประโยชน์ทั้งปวงก็จะกลายเป็นความเสื่อมเสีย และความดีงามทั้งหลายก็จะกลายเป็นความชั่วร้าย

อัลหัมดุลิลลาฮ์ (การสรรเสริญเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์) ที่ตั้งแต่แรกเริ่ม พระราชหฤทัยของเรามุ่งไปที่สวัสดิการของปวงชนและการทะนุบำรุงอาณาราษฎร ซึ่งเป็นดั่งบุตรทางจิตวิญญาณของกษัตริย์ และเป็นอะมานะฮ์ (สิ่งที่ได้รับมอบหมาย) จากพระผู้เป็นเจ้า

อัลมินนะตุลิลลาฮ์ (ความกรุณาเป็นของอัลลอฮ์) ที่ฮินดูสถานและแว่นแคว้นอื่น ๆ ในพระราชอาณาจักร เป็นดั่งอู่แห่งความยุติธรรมและความผาสุก และเป็นที่พักพิงของนักเดินทางจากทั่วโลก

เมื่อไม่นานมานี้ ด้วยพระมหากรุณาธิคุณ ได้มีพระราชโองการออกมาว่า ธัญพืชและพืชผักชนิดต่าง ๆ อาหาร และ…

(ต้นฉบับภาษาเปอร์เซีย)

«…ความใส่ใจทั้งปวงของจิตใจอันยุติธรรมและการดำริอันกล้าหาญของเรา มุ่งอยู่ที่ความผาสุกของมวลประชาและการทะนุบำรุงราษฎรเป็นพิเศษ ด้วยว่าแท้จริงแล้วพวกเขาคือบุตรทางจิตวิญญาณและเป็นอะมานะฮ์ที่พระผู้เป็นเจ้าทรงฝากไว้ มวลการสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ ด้วยแสงแห่งความยุติธรรมนี้ แผ่นดินใหญ่แห่งฮินดูสถานและดินแดนอื่น ๆ ในความคุ้มครอง ได้กลายเป็นแหล่งแห่งความสุขสมบูรณ์นานาประการ และเป็นที่พักพิงอันปลอดภัยของนักเดินทางจากทั้งเจ็ดภูมิภาค

ในกาลนี้ ด้วยความเมตตาส่วนพระองค์ที่ขยายกว้างและความดีงามแห่งดำริที่สมบูรณ์ จึงมีพระบัญชาอันเด็ดขาดประกาศออกมาว่า บรรดาธัญพืช เมล็ดพืช และพืชผลทั้งที่เป็นอาหารและยา น้ำมัน เกลือ ชะมด และน้ำหอมชนิดต่าง ๆ ผ้าฝ้ายและฝ้าย สิ่งของที่ทำจากขนสัตว์ เครื่องหนัง เครื่องใช้ทองแดง ภาชนะไม้ ฟืน ไม้ไผ่ หญ้าฟาง และสิ่งของ สินค้า และผลิตผลอื่น ๆ ซึ่งเป็นปัจจัยการดำรงชีพของมวลมนุษย์ และเป็นหลักแห่งการครองชีพของทั้งชนชั้นสูงและสามัญชน ยกเว้นม้า ช้าง อูฐ แกะ แพะ อาวุธ และ…»

(คำแปลภาษาอุรดู)

…ยา เกลือและชะมด น้ำหอมชนิดต่าง ๆ ผ้าและฝ้าย สิ่งของที่ทำจากขนสัตว์ เครื่องหนัง ภาชนะทองแดงและภาชนะไม้ ไม้ไผ่และหญ้า ตลอดจนสิ่งของและผลิตผลอื่น ๆ อันเป็นปัจจัยแห่งการดำรงชีวิต ยกเว้นช้าง ม้า อูฐ แพะ อาวุธ และสิ่งของจำเป็น (ซึ่งได้รับการยกเว้นไว้ก่อนแล้ว) ให้ยกเว้นซะกาตและภาษีทั้งเล็กและใหญ่ทั้งหมดในดินแดนทั้งปวงที่อยู่ในความคุ้มครอง

สินค้าซึ่งในบรรดาดินแดนที่อยู่ภายใต้การปกครองทั้งหมดเคยถูกเรียกเก็บภาษีตัมฆา ภาษีบาจ ซะกาต ภาษีหนึ่งในร้อย และสิ่งอื่นใดไม่ว่าน้อยหรือมาก ให้ได้รับการยกเว้นและยกเลิกโดยสิ้นเชิง[^1]

ชาวฮินดูเป็นผู้ยึดเตาฮีด

«ได้ประจักษ์แล้วว่า สิ่งที่เล่าลือกันทั่วไปว่าชาวฮินดูตั้งภาคีให้แก่พระเจ้าผู้ทรงสูงส่งนั้นไม่เป็นความจริง แม้ว่าในการแสวงหาเป้าหมายและการพิสูจน์หลักฐานจะมีจุดที่ขัดแย้งอยู่บ้าง แต่การเคารพภักดีต่อพระเจ้าและการยึดถือความเป็นหนึ่งเดียวของคนกลุ่มนี้ก็เป็นที่ฝังแน่นอยู่ในใจ»[^2]

เป็นที่ประจักษ์แก่เราแล้วว่า เรื่องที่พูดกันทั่วไปว่าชาวฮินดูตั้งภาคีให้แก่พระเจ้าองค์เดียวนั้นไม่ถูกต้อง แม้ว่าหลายเรื่องและหลายข้อพิสูจน์ของพวกเขาจะยังเป็นที่โต้แย้งได้ก็ตาม แต่เป็นที่แน่ใจว่าชนกลุ่มนี้ยึดถือความเป็นหนึ่งเดียวของพระเจ้าและเคารพภักดีต่อพระเจ้า

การรับประทานเนื้อสัตว์

«พระองค์ตรัสว่า หากความยากลำบากในการดำรงชีวิตไม่อยู่ในความคำนึง ข้าก็จะห้ามผู้คนจากการรับประทานเนื้อสัตว์ และที่ข้าเองไม่ละทิ้งมันในคราวเดียวนั้น ก็เพราะว่ามีผู้คนจำนวนมากที่ยังไม่สมหวัง…»

พระองค์ตรัสว่า หากความยากลำบากในการดำรงชีวิตไม่อยู่ในความคิดของข้า ข้าก็จะห้ามมนุษย์จากการรับประทานเนื้อสัตว์ และด้วยเหตุผลนี้เอง การที่ข้าจะปฏิบัติเรื่องนี้ในคราวเดียว…

[^1]: ฏ็อบกอต-อิ อักบะรี (طبقات اکبری) หน้า 67–68 [^2]: อาอีน-อิ อักบะรี (آئین اکبری) เล่ม 3 หน้า 3

ไม่ต้องการให้งานจำนวนมากค้างคาไม่สำเร็จ และมนุษย์จะกลายเป็นคนวิกลจริตเพราะความทุกข์อันหนักหน่วงนี้

พระองค์ตรัสว่า คนฆ่าสัตว์ คนจับปลา และบุคคลอื่น ๆ ในทำนองเดียวกันที่มีอาชีพปลิดชีวิต ให้แยกที่พักอาศัยของพวกเขาออกจากชุมชนทั่วไป และให้เรียกเก็บค่าปรับจากผู้ที่คบหาสมาคมกับพวกเขา[^1]

สุกร

พระองค์ตรัสว่า หากการห้ามบริโภคเนื้อสุกรมีสาเหตุมาจากความไร้ศักดิ์ศรีของมันแล้ว ก็จำเป็นที่สิงโตหรือสัตว์ประเภทเดียวกันนั้นจะต้องเป็นที่อนุมัติ (ฮะลาล)[^2]

การดื่มสุรา

ในงานเฉลิมฉลองของเดือนนี้ พระองค์ทรงดื่มสุราอันเพิ่มพูนความรื่นรมย์ และมีรซัดรญะฮาน มุฟตี, มีรอัดล์ และมีรอับดุลฮัย ก็ได้ดื่มสุราด้วย แล้วบทกวีนี้ก็หลุดออกจากโอษฐ์ของพระราชา

[^1]: อาอีน-อี อักบะรี (آئینِ اکبری) เล่ม 3 หน้า 191 [^2]: แหล่งเดิม เล่ม 3 หน้า 186

«ในยุคของกษัตริย์ผู้ทรงอภัยความผิดและปกปิดบาป กอฎีกลายเป็นผู้ดื่มเหล้าทั้งเหยือก และมุฟตีกลายเป็นผู้ดื่มเหล้าทั้งถ้วย»[^1]

ประเพณีแบบฮินดู

มารดาของข่านอะอ์ซัม มีรซา โกกะฮ์ ถึงแก่กรรมลงด้วยอาการป่วยหนัก และพระองค์ผู้เป็นที่พึ่งของโลกทรงโศกเศร้าอย่างยิ่ง ถึงขนาดที่ในการไว้ทุกข์นั้นทรงให้โกนศีรษะและหนวด แม้จะมีความพยายามทัดทานแล้วก็ตาม แต่นอกจากบุตรชายคนโตของผู้ล่วงลับแล้ว ไม่มีผู้ใดเลยที่ไม่ได้โกนผม บรรดาข้าราชบริพารผู้ภักดีต่างพากันปฏิบัติตามพระเจ้าแผ่นดิน[^2]

การประกาศใช้ศักราชอิลาฮี (سنین الٰہی)

ในปี ฮ.ศ. 992 ความรอบรู้และสติปัญญาอันเจิดจ้าขององค์จักรพรรดิได้จุดประทีปแห่งความรู้และความสมบูรณ์อันเรืองรองแห่งรัชกาลญะลาลี ซึ่งได้ส่องแสงอันเปี่ยมด้วยความจำเริญจนทั่วทั้งโลกสว่างไสวรุ่งโรจน์ กลุ่มชนผู้โชคดีและรักความจริงได้เงยหน้าขึ้นจากหมอนแห่งความผิดหวัง ส่วนบรรดาผู้มีความคิดอ่อนแอและไร้สาระต่างก็ซ่อนหน้าอยู่ในมุมแห่งความไร้ชื่อเสียง เจตนาอันดีงามของผู้เป็นกิบลัตแห่งโลกได้สวมอาภรณ์แห่งการปฏิบัติจริง และมีรฟัตฮุลลอฮ์ ชีรอซี ผู้เป็นมรดกตกทอดของบรรดานักปราชญ์ ได้ตั้งใจแน่วแน่ที่จะดำเนินงานนี้ให้สำเร็จ อัลลามะฮ์ชีรอซีได้ยึดถือ "ซีจญ์ใหม่ของคุรกาน" (زیجِ گورگانی) เป็นหลัก แล้วกำหนดให้ปีแห่งการขึ้นครองราชย์ของพระองค์ผู้เป็นที่พึ่งของโลก…

[^1]: อาอีน-เอ-อักบะรี (آئینِ اکبری) เล่ม 3 หน้า 206 (ฉบับภาษาอูรดู) [^2]: อักบัรนามะฮ์ (اکبر نامہ) เล่ม 3 หน้า 530

ให้เป็นจุดเริ่มต้นของศักราชอิลาฮี (สันฮ์ อิลาฮี)[^1]

หลังจากข้อเท็จจริงพื้นฐานเหล่านี้ ซึ่งทำให้โครงสร้างทั้งหมดของแนวคิดทางศาสนาของอักบัรปรากฏชัดเจนแล้ว บัดนี้ก็ไม่มีความเสียหายใด ๆ ที่เราจะนำรายละเอียดและข้อปลีกย่อยบางประการที่มุลลา อับดุลกอดิร บะดาโยนี ได้ให้ไว้ มาเติมเต็มโครงสร้างนี้ให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น และเพื่อให้ภาพที่ถูกต้องของความห่างเหินและความรังเกียจ หรือแม้กระทั่งความเกลียดชังและความเป็นปฏิปักษ์ ที่การเบี่ยงเบนออกจากศาสนาอิสลามได้ก่อให้เกิดขึ้นต่ออิสลามและต่อผู้นำมาซึ่งชะรีอะฮ์อิสลาม ได้ปรากฏต่อหน้าผู้คนด้วย

การดูหมิ่นศาสนาอิสลาม

«ศาสนาอิสลามทั้งหมดล้วนไร้เหตุผลและเป็นของใหม่ ผู้ก่อตั้งมันคือพวกอาหรับยากจนผู้เป็นเบดูอิน ซึ่งล้วนเป็นพวกก่อความเสียหายและโจรปล้นทางทั้งสิ้น และพวกเขาได้ยึดเอาโคลงสองบทจากชาฮ์นามะฮ์ซึ่งฟิรเดาซี ฏูซี ได้กล่าวไว้ในลักษณะของการเล่าความ มาเป็นหลักฐานอ้างอิง»

(ความหมาย: ศาสนาอิสลามทั้งหมดถูกตีตราว่าเป็นที่รวมของสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่และความไร้เหตุผล และผู้ก่อตั้งมัน (ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครอง) ถูกระบุว่าเป็นชาวเบดูอินอาหรับยากจนไม่กี่คน ซึ่งล้วนเป็นพวกก่อความเสียหายและโจรปล้นทาง และได้มีการยกโคลงอันเลื่องชื่อสองบทจากชาฮ์นามะฮ์ของฟิรเดาซีมาเป็นหลักฐาน ซึ่งเขาได้กล่าวไว้ในลักษณะของการเล่าความ)

«ด้วยการดื่มนมอูฐและกินกิ้งก่า พวกอาหรับได้มาถึงขั้นที่ ปรารถนาจะครอบครองแผ่นดินเปอร์เซีย น่าละอายแก่ฟ้าที่หมุนเวียนเอ๋ย น่าละอายนัก»[^2]

[^1]: อาอีน-เอ-อักบะรี (آئینِ اکبری) เล่ม 1 หน้า 564 (ฉบับแปลภาษาอูรดูโดยฟิดาอ์ อะลี ฏอลิบ, ไฮเดอราบาด ค.ศ. 1938) [^2]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) หน้า 307

การเย้ยหยันเรื่องอิสรออ์และมิอ์รอจ

«ในที่สุดแล้ว สติปัญญาจะยอมรับเรื่องนี้ได้อย่างไร ว่าชายคนหนึ่งซึ่งมีร่างกายอันหนักอึ้ง จะลุกจากการหลับขึ้นไปยังฟากฟ้าในชั่วพริบตาเดียว และสนทนากับอัลลอฮ์ด้วยถ้อยคำเก้าหมื่นคำ แต่ที่นอนของเขาก็ยังคงอุ่นอยู่จนถึงเวลานั้น และผู้คนก็ยอมรับคำกล่าวอ้างนี้ และในทำนองเดียวกันก็ยอมรับเรื่องราวอย่างการแยกดวงจันทร์และเรื่องอื่น ๆ ทำนองนั้นด้วย»

จากนั้นเขาก็ชี้ไปที่ขาข้างหนึ่งที่ยกขึ้นของตน แล้วหันไปถามผู้ที่อยู่ ณ ที่นั้นว่า

«เป็นไปไม่ได้ที่ตราบใดที่ขาอีกข้างหนึ่งยังไม่ได้วางบนพื้น ข้าพเจ้าจะยืนอยู่ได้ แล้วเรื่องเล่าเหล่านี้มันคืออะไรกันแน่?»[^1]

การดูหมิ่นสถานะแห่งความเป็นนบี

«คือการที่ในช่วงต้นของการฮิจญ์เราะฮ์ได้ปล้นกองคาราวานของกุเรช และการแต่งงานกับสตรีสิบสี่คน…»

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) หน้า 317 เล่มที่ 3

«…เพื่อความพอใจของบรรดาสตรี»[^1]

(และการที่ท่านนบี ﷺ ห้ามน้ำผึ้งเพื่อความพอใจของภรรยาทั้งหลาย ก็เป็นข้อที่เขาใช้โจมตีตำแหน่งนบี)

ความรังเกียจและความหนักใจต่อพระนามของท่านนบี ﷺ

«พระนามอะห์มัด มุฮัมมัด มุศเฏาะฟา และพระนามทำนองเดียวกันนั้น เป็นที่หนักใจแก่พระองค์ เพราะเหตุแห่งพวกกาฟิรภายนอกและบรรดาสตรีภายใน จนเมื่อเวลาผ่านไประยะหนึ่ง ก็ทรงเปลี่ยนชื่อของบรรดาคนใกล้ชิดบางคนที่มีชื่อเช่นนี้ เช่น ยาร์มุฮัมมัดและมุฮัมมัดคาน ทรงเรียกและเขียนชื่อเขาว่า เราะห์มัต»[^2]

พระนามอะห์มัด มุฮัมมัด มุศเฏาะฟา เป็นต้น เริ่มเป็นที่หนักพระทัยแก่กษัตริย์ เพราะเห็นแก่พวกกาฟิรภายนอกและเพราะบรรดาสตรีภายในวัง ในที่สุดไม่กี่วันต่อมา ก็ทรงเปลี่ยนชื่อของคนสนิทของพระองค์เองด้วย เช่น ยาร์มุฮัมมัดและมุฮัมมัดคาน พระองค์ทรงเรียกเขาด้วยชื่อ "เราะห์มัต" และเมื่อเขียนก็ทรงใช้ชื่อนี้เรียกพวกเขาเช่นกัน

การไม่อนุญาตให้ละหมาด

«ในดีวานคานะฮ์ (ท้องพระโรง) ไม่มีผู้ใดกล้าละหมาดอย่างเปิดเผย»[^3]

ในท้องพระโรงไม่มีผู้ใดกล้าที่จะละหมาดอย่างเปิดเผยได้

ในที่แห่งหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า:

«การละหมาด การถือศีลอด และการทำฮัจญ์ ก่อนหน้านั้นได้ถูกยกเลิกไปแล้ว…»

การละหมาด การถือศีลอด และการทำฮัจญ์ ก่อนหน้านั้นได้ถูกยกเลิกไปแล้ว…

[^1]: มุนตะค็อบ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) เล่ม 2 หน้า 308 [^2]: แหล่งเดิม เล่ม 2 หน้า 314 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 315 เล่ม 2

«…ได้เป็นไปแล้ว»[^1]

…ก็ได้ถูกยกเลิกไปแล้ว

การดูหมิ่นและเย้ยหยันหลักการของอิสลาม

«บุตรของมุลลาฮ์มุบาร็อก ผู้เป็นศิษย์ของอบุลฟัฎล์ ได้เขียนบทความต่าง ๆ ว่าด้วยการตำหนิและเย้ยหยันอิบาดะฮ์เหล่านี้ด้วยเหตุผลต่าง ๆ […] เป็นที่ยอมรับ และกลายเป็นเหตุแห่งการอุปถัมภ์»[^2]

บุตรคนหนึ่งของมุลลาฮ์มุบาร็อก ซึ่งเป็นศิษย์ของอบุลฟัฎล์ ได้แต่งบทความหลายชิ้นเกี่ยวกับอิบาดะฮ์ของอิสลามในลักษณะของการคัดค้านและเย้ยหยัน (ในราชสำนัก) บทความเหล่านี้ของเขาได้รับความนิยมอย่างมาก และบทความเหล่านี้เองได้กลายเป็นเครื่องมือที่ทำให้เขาได้รับการอุปถัมภ์

จุดเปลี่ยนที่ร้ายแรงและอันตรายในประวัติศาสตร์อิสลามของอินเดีย

กล่าวโดยสรุปคือ ในเวลานั้น อินเดีย ซึ่งเป็นดินแดนที่พลังความสามารถอันดีเลิศที่สุดของมนุษย์ ศักยภาพทางสติปัญญา และพลังทางจิตวิญญาณของบรรดาผู้มีหัวใจและผู้มีจิตใจบริสุทธิ์ ได้ถูกทุ่มเทอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาสี่ร้อยปี เพื่อปลูกและทำให้ต้นไม้อันดีงามแห่งศาสนาแห่งฟิฏเราะฮ์ออกดอกออกผล กำลังก้าวเข้าสู่เส้นทางแห่งการละทิ้งศาสนา (อิรติดาด) ในทุกด้าน ทั้งทางศาสนา ทางความคิด และทางวัฒนธรรม โดยมีจักรวรรดิที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของยุคนั้นและกำลังทหารคอยหนุนหลัง และยังได้รับการสนับสนุนทางวิชาการและทางความคิดจากบุคคลผู้เฉลียวฉลาดและทรงความรู้หลายคนในยุคสมัยนั้นด้วย ในเวลานั้น หากสถานการณ์ยังคงดำเนินไปในทิศทางนี้ และสิ่งที่จะลุกขึ้นมาขวางกั้นเส้นทางของมัน…

[^1]: แหล่งเดิม หน้า 215 [^2]: แหล่งเดิม

บุคคลผู้ทรงพลังหรือเหตุการณ์อันพลิกผันใดเกิดขึ้น บั้นปลายของแผ่นดินนี้ในศตวรรษที่สิบเอ็ดแห่งฮิจเราะฮ์ก็คงจะเป็นไปโดยปรากฏเช่นเดียวกับที่เกิดขึ้นแก่อันดะลุสแห่งอิสลามในศตวรรษที่เก้าแห่งฮิจเราะฮ์ (ซึ่งบัดนี้โลกรู้จักเพียงในนามสเปน) หรือที่เกิดขึ้นแก่เตอร์กิสถานในศตวรรษที่สิบสี่แห่งฮิจเราะฮ์ (ภายหลังการปฏิวัติรัสเซีย) แต่ทว่า

«บุรุษผู้หนึ่งย่อมปรากฏออกมาจากเร้นลับ แล้วกระทำการอันยิ่งใหญ่»

เราขอปิดบทนี้ด้วยถ้อยคำอันไพเราะคมคายของนักเขียนชีวประวัติท่านนบี ﷺ และนักประวัติศาสตร์อิสลาม เมาลานาซัยยิด สุไลมาน นัดวี (ร.ฮ.) ซึ่งท่านได้เขียนไว้ขณะเล่าเรื่องราวการเดินทางของ "ผู้เดินทางแห่งอิสลามในดินแดนแห่งความแปลกหน้าคือฮินดูสถาน" ว่า

«ในนิทราแห่งความหลงลืมนี้ เวลาได้ล่วงเลยไปสี่ร้อยปี และนับแต่การเริ่มต้นเดินทางของผู้เดินทางผู้นี้ ก็ล่วงเลยมาถึงปีที่หนึ่งพัน นี่คือยุคของอักบัร เมื่อนักมายากลผู้หนึ่งจากแดนอะญัม (เปอร์เซีย) มากระซิบมนตร์ใส่หูของกษัตริย์ว่า อายุของศาสนาแห่งชาวอาหรับครบหนึ่งพันปีแล้ว บัดนี้ถึงเวลาแล้วที่ศาสนาของท่านนบีผู้ไม่รู้หนังสือ (อะลัยฮิศเศาะลาตุวัสสลาม) จะถูกยกเลิก และให้ "ดีนอิลาฮี" ปรากฏขึ้นโดยผ่านจักรพรรดิผู้นั้นเอง พวกมะญูสีได้ประดับประดาวิหารบูชาไฟ ชาวคริสต์ได้ตีระฆัง พราหมณ์ได้ตกแต่งรูปเคารพ และโยคะกับตะเซาวุฟได้ร่วมกันยืนกรานที่จะจุดกะอ์บะฮ์และเทวาลัยด้วยตะเกียงดวงเดียวกัน ผลของขบวนการผสมปนเปนี้เป็นเช่นไร หากผู้ใดประสงค์จะเห็นภาพของมัน ก็จงศึกษา "ดะบิสตานุลมะซาฮิบ" (دبستان مذاہب) เถิด จะได้เห็นว่ามีผู้คาดสายศักดิ์สิทธิ์ (ซุนนาร) จำนวนเท่าใดที่ในมือถือลูกประคำ และผู้นับลูกประคำจำนวนเท่าใดที่คอคล้องซุนนาร ที่ธรณีประตูวังมีเหล่าขุนนางมากมายเพียงใดที่ก้มศีรษะลงสุญูด และในราชสำนักของจักรพรรดิมีผู้โพกผ้า (อุละมาอ์) มากมายเพียงใดที่ยืนอยู่ และจากมิมบัรของมัสยิดจะได้ยินเสียงประกาศนี้ว่า

تعالیٰ شانہ ۔ اللہ اکبر

«ศักดิ์ศรีของพระองค์สูงส่งยิ่ง อัลลอฮุอักบัร»

ขณะที่เหตุการณ์เช่นนี้กำลังดำเนินอยู่ ก็มีเสียงของผู้เรียกร้องคนหนึ่งดังมาจากทิศทางของสิรฮินด์ว่า "จงปัดกวาดทางให้โล่งเถิด ผู้เดินทางแห่งหนทางกำลังมาแล้ว" มุญัดดิดผู้สืบเชื้อสายฟารูกีท่านหนึ่งได้ปรากฏขึ้นด้วยเกียรติภูมิแห่งฟารูก ท่านผู้นี้คือ อะห์มัด สิรฮินดี»[^1]

[^1]: บทนำ ซีรัตซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด หน้า 30–31

บทที่สาม

ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.)

ประวัติชีวิต ตั้งแต่กำเนิดจนถึงการได้รับคิลาฟะฮ์

วงศ์ตระกูล

ท่านมุญัดดิดเป็นผู้สืบเชื้อสายฟารูกี[^1] สายตระกูลของท่าน[^2]สืบย้อนขึ้นไปผ่าน 31 ชั่วคน …

[^1]: ท่านมุญัดดิดภาคภูมิใจในความสัมพันธ์กับท่านฟารูกอะอ์ซอม (ร.ฎ.) และถือว่าความหวงแหนในศาสนาของท่านเป็นผลอันเป็นธรรมชาติและเป็นสิ่งที่ความสัมพันธ์นี้เรียกร้อง เมื่อได้ยินถ้อยคำบางอย่างของผู้รู้ท่านหนึ่งคือชัยค์อับดุลกะบีร ยะมะนี ที่ขัดแย้งกับมติของชาวซุนนะฮ์และอะกีดะฮ์อิสลาม ถ้อยคำเหล่านี้ก็หลุดออกจากปากกาของท่านโดยไม่อาจยับยั้งได้ว่า «ท่านผู้เป็นนายของข้า! ผู้ต่ำต้อยผู้นี้ไม่อาจทนฟังถ้อยคำเช่นนี้ได้ เส้นเลือดฟารูกีของข้าพเจ้าเต้นระริกขึ้นมาโดยไม่อาจห้ามได้» (มักตูบที่ 100 เล่มที่หนึ่ง ถึงมุลลาหะซัน กัชมีรี) ในจดหมายอีกฉบับหนึ่ง เมื่อได้ฟังว่าในเมืองแห่งหนึ่งผู้กล่าวคุฏบะฮ์ได้จงใจละเว้นการกล่าวถึงคุละฟาอ์อัรรอชิดีนในคุฏบะฮ์วันศุกร์ ท่านได้เขียนว่า «เมื่อได้ยินข่าวอันน่าสะพรึงกลัวนี้ เส้นเลือดฟารูกีของข้าพเจ้าก็ปั่นป่วนขึ้น จึงได้ลงมือเขียนถ้อยคำบางประการ» (มักตูบที่ 15 ภาคที่หก เล่มที่สอง)

[^2]: เกี่ยวกับสายตระกูลนี้ เราได้อาศัยการศึกษาวิเคราะห์อย่างละเอียดของบุตรผู้ทรงความรู้และนักค้นคว้าแห่งตระกูลอันสูงส่งนี้เอง คือเมาลานา ชาห์ อบุลหะซัน ซัยด์ ฟารูกี ซึ่งท่านได้ทำไว้เกี่ยวกับสายตระกูลของท่านมุญัดดิดในหนังสือของท่านชื่อ «มะกอมาตเคร» (مقامات خیر) ภายใต้หัวข้อ «บรรพบุรุษผู้ทรงเกียรติ» (หน้า 26–33) ผลการค้นคว้าของท่านคือ ท่านมุญัดดิดเป็นชั่วคนที่ยี่สิบแปด… (มีต่อหน้า 128)

...สืบไปถึงอะมีรุลมุอ์มินีน อัลฟารูก อัลอะอ์ซอม ท่านอุมัร อิบนุลค็อฏฏ็อบ (ร.ฎ.) สายตระกูลมีดังนี้

ท่านชัยค์อะห์มัด (มุญัดดิด อัลฟ์ษานี) บุตรมัคดูม อับดุลอะหัด บุตรซัยนุลอาบิดีน บุตรอับดุลหัยย์ บุตรมุหัมมัด บุตรหะบีบุลลอฮ์ บุตรอิมามเราะฟีอุดดีน บุตรนะศีรุดดีน บุตรสุลัยมาน บุตรยูสุฟ บุตรอิสหาก บุตรอับดุลลอฮ์ บุตรชุอัยบ์ บุตรอะห์มัด บุตรยูสุฟ บุตรชิฮาบุดดีน อะลี ฟัรรุค ชาฮ์ บุตรนูรุดดีน บุตรนะศีรุดดีน บุตรมะห์มูด บุตรสุลัยมาน บุตรมัสอูด บุตรอับดุลลอฮ์ อัลวาอิซ อัลอัศฆ็อร บุตรอับดุลลอฮ์ อัลวาอิซ อัลอักบัร บุตรอบุลฟัตห์ บุตรอิสหาก บุตรอิบรอฮีม บุตรนาศิร บุตรอับดุลลอฮ์ บุตรอุมัร บุตรหัฟศ์ บุตรอาศิม บุตรท่านอับดุลลอฮ์ บุตรท่านอุมัร อัลฟารูก (ร.ฎ.)

บรรพบุรุษลำดับที่สิบห้าของท่าน คือ ชิฮาบุดดีน อะลี ฟัรรุค ชาฮ์ กาบุลี เป็นบรรพบุรุษผู้มีชื่อเสียงและเป็นต้นตระกูลสูงสุดของสายนี้ ผู้ทรงความรู้และนักปฏิรูปที่มีเชื้อสายฟารูกีส่วนใหญ่ในอินเดียซึ่งมีความสมบูรณ์และมีชื่อเสียงขจรขจาย ตลอดจนบรรดาชัยค์และเจ้าของตะริเกาะฮ์ เช่น ท่านบาบาฟะรีดุดดีน กันจ์ชะกัร เป็นต้น ล้วนอยู่ในสายตระกูลของท่านทั้งสิ้น

น่าเสียดายที่เนื่องจากไม่มีหนังสือชีวประวัติและหนังสือฏ็อบเกาะฮ์ (ตะบะกอต) ที่บันทึกประวัติของอุละมาอ์และบรรดาชัยค์แห่งอัฟกานิสถานอย่างละเอียด จึงไม่พบประวัติโดยละเอียดของพวกเขา ประวัติเท่าที่พบนั้นมีแหล่งที่มาจากหนังสือที่เขียนขึ้นเกี่ยวกับประวัติของท่านมุญัดดิดและวงศ์ตระกูลของท่านเท่านั้น[^1] ท่านผู้นี้...

(ต่อจากหน้า 127) หลังจากลำดับ "อุมัร" ซึ่งถูกเข้าใจว่าเป็นอะมีรุลมุอ์มินีน อุมัร อิบนุลค็อฏฏ็อบ มีสี่ลำดับที่โดยทั่วไปตกหล่นไปจากหนังสือเชื้อสาย ได้แก่ หัฟศ์ อาศิม ท่านอับดุลลอฮ์ และท่านอุมัร อัลฟารูก น่าจะเป็นเพราะเมื่อเห็นชื่อ "อุมัร" ถัดจากลำดับที่ยี่สิบแปดคือ "อับดุลลอฮ์" ผู้เรียบเรียงจึงเข้าใจผิดว่านี่คือท่านอับดุลลอฮ์ บุตรอุมัร ศอฮาบะฮ์ผู้มีชื่อเสียงซึ่งเป็นบุตรของศอฮาบะฮ์ แต่เนื่องจากท่านอับดุลลอฮ์ บุตรอุมัร ไม่มีบุตรคนใดชื่อ "นาศิร" จึงเกิดข้อสงสัยนี้ขึ้นและเห็นความจำเป็นต้องตรวจสอบ ผู้อาวุโสผู้รอบรู้และนักค้นคว้าคนสำคัญของตระกูลนี้ คือ ชาฮ์มุหัมมัด หะสัน มุญัดดิดี (ซาอีน ดาด สินธ์) และมะห์มูด อะห์มัด อับบาสี ก็มีข้อสรุปเช่นนี้ และอะห์มัด หุสัยน์ ข่าน ก็เขียนไว้เช่นเดียวกันในหนังสือ "ญะวาฮิร มะอ์ศูมี" (جواہر معصومی)

[^1]: เช่น ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدۃ المقامات), หะเฎาะรอตุลกุดส์ (حضرات القدس) เป็นต้น

ชัยค์ ... เป็นบุตรของชัยค์นูรุดดีน และเป็นหลานของชัยค์นะศีรุดดีน ด้วยเหตุนี้ตระกูลของท่านจึงถูกกล่าวขานโดยเชื่อมโยงกับเมืองกาบูลด้วย ท่านมีคุณลักษณะอันน่าสรรเสริญ มีความโดดเด่นเป็นพิเศษและมีความใฝ่ใจเฉพาะตัวในการเผยแผ่และส่งเสริมอิสลาม ตลอดจนการเหยียดหยามและทำให้สัญลักษณ์แห่งการปฏิเสธศรัทธาและชิริกตกต่ำลง[^1]

หลังจากบิดาผู้ทรงเกียรติถึงแก่กรรม ท่านได้ขึ้นครองบัลลังก์ และได้พยายามอย่างน่าสรรเสริญในการยุติความขัดแย้งระหว่างชาวอัฟกันกับชาวมุฆัล นอกจากเกียรติยศและความเป็นผู้นำทางโลกแล้ว ท่านยังมีส่วนอันมากมายในขุมทรัพย์ทางจิตวิญญาณ (เดาละฮ์บาฏินี) ด้วย ผู้คนจำนวนมากได้รับประโยชน์ทางจิตวิญญาณจากท่าน ก่อนถึงแก่กรรม ท่านได้มอบอำนาจการปกครองแก่บุตรผู้มีตำแหน่งสูงส่งของท่าน คือชัยค์ยูซุฟ แล้วเลือกใช้ชีวิตสันโดษปลีกวิเวกอยู่ในหุบเขาแห่งหนึ่งซึ่งถูกเรียกขานตามชื่อของท่านว่า "ดัรเราะฮ์ฟัรรุคชาฮ์" ตั้งอยู่ทางทิศเหนือห่างจากกาบูลหกสิบไมล์ และท่านได้ถูกฝังอยู่ ณ ที่นั่น

ชัยค์ยูซุฟ หลังจากศึกษาวิชาการด้านภายนอก (อุลูมซอฮิรี) แล้ว ได้รับการอบรมทางจิตวิญญาณจากบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน คือสุลต่านฟัรรุคชาฮ์ และเมื่อบิดาสละราชบัลลังก์ ท่านก็ได้สืบทอดตำแหน่งต่อ ท่านมีชื่อเสียงดีงามในด้านความยุติธรรม ความดีงาม และความเคร่งครัดในศาสนา เป็นที่ยอมรับทั้งในหมู่ชนชั้นสูงและสามัญชน ในจิตใจของท่านก็มีประกายแห่งความรักต่ออัลลอฮ์เช่นเดียวกัน ซึ่งเคยกระตุ้นบรรพบุรุษผู้ทรงเกียรติของท่านเป็นครั้งคราวให้ปฏิบัติตามบทกวีนี้ของเมาลานารูม

«อาณาจักรแห่งโลกนี้เป็นของอันอนุมัติสำหรับผู้บูชาร่างกาย ส่วนเราคือทาสแห่งอาณาจักรแห่งความรักอันไม่มีวันสิ้นสลาย»

ท่านเองในบั้นปลายชีวิตก็ได้ละวางจากราชอาณาจักรและอำนาจ แล้วเลือกการปลีกวิเวกเพื่ออัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรม และบุตรของท่าน คือชัยค์อะห์มัด ได้รับภาระการบริหารราชอาณาจักรต่อ ท่านเองก็…

[^1]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 85–89

ท่านเป็นผู้มีความรู้และความยำเกรงเช่นเดียวกับบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน และแม้อยู่ในเครื่องทรงของกษัตริย์ ท่านก็เป็นผู้ทรงคุณธรรมที่มีคุณลักษณะแห่งดัรวีช ญัซบะฮ์ (แรงดึงดูด) แห่งพระผู้เป็นเจ้าได้ครอบงำท่านจนท่านอำลาอำนาจการปกครองไปโดยสิ้นเชิง และได้สั่งเสียลูกหลานของท่านให้ออกห่างจากมันด้วย ท่านเก็บทรัพย์สินไว้เพียงเล็กน้อยสำหรับครอบครัว ส่วนทรัพย์สินที่เหลือทั้งหมดท่านแจกจ่ายแก่บรรดาผู้ยากไร้ นอกจากบิดาผู้ทรงเกียรติแล้ว ท่านยังได้รับประโยชน์ทางจิตวิญญาณจากชัยค์ของบรรดาชัยค์ ท่านชัยค์ชิฮาบุดดีน สุฮ์รอวัรดี (ก็อดดะซัลลอฮุ ซิรเราะฮ์) และได้รับเกียรติให้เป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่านด้วย

ภายหลังจากท่าน บรรดาผู้อาวุโสในตระกูลนี้ก็เป็นผู้ดำรงความสมถะและการชี้นำทางจิตวิญญาณเช่นกัน พวกเขาได้รับการอบรมในการสุลูกและความโปรดปรานทางจิตวิญญาณจากบรรดาชัยค์ผู้เป็นที่ยอมรับและมีฐานะสูงส่งในยุคสมัยของตน ไม่ว่าชัยค์เหล่านั้นจะสังกัดสายตะริเกาะฮ์อันสูงส่งสายใดก็ตาม

อิมามเราะฟีอุดดีน ซึ่งเป็นบรรพบุรุษลำดับที่หกของท่านมุญัดดิด และเป็นทายาทรุ่นที่เก้าของชัยค์ชิฮาบุดดีน อะลี ฟัรรุค ชาฮ์ ตามคำบอกเล่าของผู้แต่งหนังสือ "ซุบดะตุลมะกอมาต" (زبدة المقامات) ท่านเป็นผู้รวบรวมไว้ทั้งวิชาการภายนอกและวิชาการภายใน ท่านได้รับการอบรมทางจิตวิญญาณและการสอนการสุลูกจากท่านมัคดูม ญะฮานิยาน ญะฮาน กัชต์ ซัยยิด ญะลาลุดดีน บุคอรี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 785) จากข้อนี้ทำให้ทราบว่าท่านเป็นผู้ทรงคุณธรรมในช่วงปลายศตวรรษที่แปดหรือต้นศตวรรษที่เก้า ท่านเป็นผู้อาวุโสคนแรกของตระกูลนี้ที่เดินทางจากกาบูลมายังฮินดูสถาน และตั้งถิ่นฐานอยู่ที่สิรฮินด์ ซึ่งชื่อเดิมคือ "สะฮ์รินด์" สถานที่แห่งนี้เป็นที่รกร้างและเป็นที่อาศัยของสัตว์ป่า ระหว่างที่นี่กับสามานะ ซึ่งเป็นเส้นทางที่ใช้ขนส่งท้องพระคลังหลวง ไม่มีชุมชนใด ๆ อยู่เลย ด้วยเหตุนี้ ชาวบ้านที่อาศัยอยู่ในบริเวณโดยรอบ โดยเฉพาะชาวหมู่บ้านสะรายิส ซึ่งตั้งอยู่ห่างจากที่นั่นราว 6–7 โกส จึงได้ไปพบท่านมัคดูม ญะฮานิยาน (ผู้ซึ่งสุลต่านฟีรูซ ชาฮ์มีความเลื่อมใสศรัทธาและเป็นมุรีดของท่าน) และวิงวอนขอให้ท่านเดินทางไปยังเมืองหลวง เพื่อเสนอให้มีการสร้างเมืองขึ้นที่นั่น สุลต่านได้รับคำขอนี้ของท่าน…

...ได้ปฏิบัติตาม และได้แต่งตั้งเคาะวาญะฮ์ ฟัตฮุลลอฮ์ ซึ่งเป็นพี่ชายของอิมามเราะฟีอุดดีน และเป็นหนึ่งในบรรดาข้าราชบริพารใกล้ชิดของสุลต่าน ให้รับผิดชอบงานนี้ เคาะวาญะฮ์ท่านนั้นได้เดินทางมาพร้อมกับทหารม้าสองพันนาย และได้ก่อสร้างป้อมปราการขึ้น ท่านมัคดูม ญะฮานิยาน ได้สั่งให้อิมามเราะฟีอุดดีน ผู้เป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่านและเป็นอิมามนำละหมาด ซึ่งพำนักอยู่ในเมืองซุนาม ให้วางศิลาฤกษ์ของป้อมปราการนี้ และให้ตั้งถิ่นฐานอยู่ในเมืองนี้ เพราะท่านเป็นเจ้าของวิลายะฮ์ (ผู้มีอำนาจทางจิตวิญญาณ) ของที่นั่น นับแต่นั้นมา วงศ์ตระกูลของท่านก็ได้ตั้งรกรากอยู่ที่นั่น[^1] การวางรากฐานป้อมปราการและการเริ่มต้นตั้งถิ่นฐานของเมืองสิรฮินด์นั้น กล่าวกันว่าเริ่มขึ้นในปี ฮ.ศ. 760[^2]

ด้วยเหตุนี้ เมืองสิรฮินด์จึงเป็นเมืองที่มีผู้คนอาศัยอยู่มาแล้วตั้งแต่สองร้อยปีก่อนการถือกำเนิดของท่านมุญัดดิด[^3]

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 89–90

[^2]: ในส่วนที่เกี่ยวกับประวัติศาสตร์โบราณ เมืองนี้เคยเป็นศูนย์กลางของเขตสัตลัจ นักเดินทางชาวจีนผู้มีชื่อเสียง ฮิวนซาง (Hiun Song) (ซึ่งเดินทางมายังอินเดียในคริสต์ศตวรรษที่เจ็ด) ก็ได้กล่าวถึงเมืองนี้ไว้ และได้บันทึกไว้ในบันทึกการเดินทางของเขาว่า บริเวณรอบเมืองนี้มีทองคำเกิดขึ้น ในภาษาฮินดี "สิระฮ์" หมายถึงสิงโต และ "รินด์" หมายถึงป่า ครั้งหนึ่งเมืองนี้เคยทำหน้าที่เป็นพรมแดนระหว่างชาวฮินดูกับชาวฆัซนะวีย์ และพ้นจากที่นี่ไปก็เริ่มเข้าสู่แผ่นดินฮินด์ อาจเป็นเพราะเหตุนี้ จึงทำให้เมืองนี้มีชื่อเสียงในนาม "สิรฮินด์" ซึ่งเป็นคำที่ใกล้เคียงกับคำว่า "สะฮ์รินด์" ในปี ฮ.ศ. 586 (ค.ศ. 1191) สุลต่านมุฮัมมัด ฆูรีย์ ได้พิชิตเมืองสิรฮินด์ จนถึงสมัยที่ฟีรูซชาฮ์ ตุฆลุก ขึ้นครองบัลลังก์ บรรดาสุลต่านแห่งดิลลีไม่ได้ให้ความสำคัญแก่สิรฮินด์มากนัก แต่หันไปให้ความสนใจแก่เมืองสามานะฮ์มากกว่า ตั้งแต่สมัยของฟีรูซชาฮ์ ตุฆลุก เป็นต้นมา จึงเริ่มมีการหันมาให้ความสนใจแก่สิรฮินด์อีกครั้ง หลังจากนั้นบรรดาขุนนางคนสำคัญของราชอาณาจักรก็ได้ดำรงตำแหน่งผู้ปกครองสิรฮินด์และฟีรูซปูร์ ความสำคัญของเมืองนี้ในฐานะจุดยุทธศาสตร์ทางทหารเพิ่มขึ้นอย่างมาก บาบุรได้มายังสิรฮินด์หลายครั้ง หุมายูนก็ได้มายังสิรฮินด์เช่นกัน และจากที่นี่เองที่เขาได้เดินทางไปยังดิลลีและกลับขึ้นครองบัลลังก์และมงกุฎอีกครั้ง ในสมัยราชวงศ์มุฆัล ความรุ่งเรืองและความคึกคักของเมืองนี้ถึงขนาดที่มีมัสยิด ที่พักคนเดินทาง บ่อน้ำ และสุสานถึง 360 แห่ง (สรุปจาก ดาอิเราะฮ์ มะอาริฟ อิสลามิยะฮ์ (دائرۂ معارف اسلامیہ) บทความ "สิรฮินด์ ชะรีฟ")

[^3]: ท่านมุญัดดิดได้กล่าวถ้อยคำอันสูงส่งยิ่งเกี่ยวกับมาตุภูมิของท่าน คือเมืองสิรฮินด์ ไว้ในมักตูบาต (مکتوبات) ของท่าน และได้กล่าวถึงนูรอนิยะฮ์ (ความรัศมีทางจิตวิญญาณ) และความสงบอันพิเศษที่มีอยู่ในเมืองนี้ โปรดดู มักตูบที่ 22 มักตูบาต เล่มที่สอง

จากหนังสือชีวประวัติและอัตชีวประวัติของบุคคลสำคัญ (ตัซกิเราะฮ์และตะรอญิม) ทำให้ทราบว่า ณ ที่นั้นมีตระกูลของชนชั้นสูงและอุละมาอ์เข้ามาตั้งรกรากอยู่ และจากผืนดินแห่งนี้ได้มีผู้ทรงคุณวุฒิบางท่านถือกำเนิดขึ้น[^1] ดูเหมือนว่าความรุ่งเรืองของที่นี่ และความผูกพันกับวิชาการและศาสตร์ต่าง ๆ ของอิสลาม ได้เริ่มก่อตัวขึ้นในช่วงต้นศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ ในศตวรรษที่แปดและที่เก้า นอกจากบุคคลผู้ทรงเกียรติไม่กี่ท่านในตระกูลของท่านมุญัดดิดแล้ว ไม่ปรากฏชื่ออาลิมคนสำคัญคนใดของสิรฮินด์ในหนังสือตัซกิเราะฮ์และตะรอญิมเลย แต่หลังจากศตวรรษที่สิบเริ่มต้นขึ้น ก็ปรากฏการตื่นตัวทางวิชาการและศาสนา และการเรียนการสอนอย่างคึกคักในสิรฮินด์ และปรากฏชื่อของผู้ทรงคุณวุฒิและอุละมาอ์ชั้นนำจำนวนมาก ซึ่งดำรงตำแหน่งการสอนและการชี้แนะ และอุทิศตนให้แก่การถ่ายทอดความรู้และประโยชน์ ในบรรดาท่านเหล่านั้น ผู้ที่มีชื่อเสียงเป็นอันดับแรกในด้านการสอนและการถ่ายทอดความรู้คือ เมาลานาอิลาฮ์ดาด บิน ศอลิห์ สิรฮินดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 927) หลังจากท่านคือ เมาลานาชีร อะลี กอดิรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 980) เมาลานาอะลี ชีร (เสียชีวิต ฮ.ศ. 980)[^2] มุฟตีอะห์มัด สิรฮินดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 986) อัลหาจญ์อิบรอฮีม สิรฮินดี ศิษย์ของอัลลามะฮ์ชิฮาบุดดีน อิบนุหะญัร อัลฮัยตะมี อัลมักกี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 994) เมาลานาอับดุลลอฮ์ นิยาซี มะฮ์ดะวี[^3] (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1000) และยังปรากฏชื่อของผู้ทรงความรู้อีกหลายท่านซึ่งไม่ทราบปีที่เสียชีวิต เช่น เมาลานาอับดุลกาดิร ครูของมัคดูมุลมุลก์ มุลลาอับดุลลอฮ์ สุลฏอนปูรี ปรมาจารย์ผู้มีชื่อเสียงแห่งยุค เมาลานาอับดุศเศาะมัด หุสัยนี มุรีดของชัยค์อะลี อาชิกาน เญานปูรี เมาลานาอะมานุลลอฮ์ เมาลานากุฏบุดดีน และเมาลานามัจญ์ดุดดีน สำหรับท่านหลังสุดนี้ เมาลานายะอ์กูบ กัชมีรี ครูของท่านมุญัดดิด ได้ให้การยืนยันว่าท่านเป็นผู้ที่มีความรู้ลึกซึ้งกว้างขวางที่สุดในยุคของท่าน บาบัรได้พบกับท่านที่สิรฮินด์ และบาบัรได้ให้เกียรติยกย่องท่าน เมาลานามีร อะลี และเมาลานาบัดรุดดีน สิรฮินดี ก็เป็นผู้ที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษเช่นกัน[^4]

[^1]: ในหนังสือประวัติศาสตร์และตะรอญิม พบเพียงชื่อของยะห์ยา บิน อะห์มัด ผู้แต่งหนังสือ "ตารีค มุบาร็อก ชาฮี" ซึ่งอยู่ในบรรดานักประพันธ์แห่งศตวรรษที่เก้า ท่านเขียน "ตารีค มุบาร็อก ชาฮี" ราวปี ฮ.ศ. 838 ท่านเคยเขียนชื่อของตนว่า "สิรฮินดี" (อุรดูดาอิเราะฮ์มะอาริฟอิสลามิยะฮ์)

[^2]: เป็นไปได้ว่าทั้งสองท่านเป็นบุคคลเดียวกัน แต่ในหนังสือ "อัซการ อับรอร" และ "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" ชื่อของทั้งสองปรากฏในลำดับที่สลับกัน

[^3]: มีการกล่าวว่าในบั้นปลายชีวิต ท่านได้ละทิ้งอะกีดะฮ์แบบมะฮ์ดะวีแล้ว

[^4]: รายชื่อเหล่านี้คัดมาจาก "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่มที่สี่ สามารถดูประวัติของท่านเหล่านั้นได้ในหนังสือดังกล่าว

ท่านมัคดูม ชัยค์อับดุลอะหัด

เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด ฮาชิม กิชมี ได้กล่าวถึงท่านมัคดูม ชัยค์อับดุลอะหัดไว้ค่อนข้างละเอียดใน "ซุบดะตุลมะกอมาต" (زبدة المقامات) เนื่องจากท่านเคาะวาญะฮ์ได้อยู่รับใช้ท่านมุญัดดิดติดต่อกันเป็นเวลาสามปี และข้อมูลของท่านส่วนใหญ่นำมาจากคำพูดและคำสั่งสอนที่ท่านได้ยินจากปากของท่านมุญัดดิดเป็นครั้งคราว หากมีสิ่งใดเพิ่มเติมก็เป็นข้อมูลที่ได้รับมาจากบรรดาบุตรผู้ทรงเกียรติของท่าน ดังนั้นคำบอกเล่าของท่านจึงควรถือว่าน่าเชื่อถือในทุกด้าน และเป็นประมวลคำสั่งสอนของท่านมุญัดดิดโดยทางอ้อม ณ ที่นี้จะขอนำบทสรุปของเรื่องนั้นมาบันทึกไว้

ในช่วงวัยหนุ่มและระหว่างการศึกษาหาความรู้ ท่านชัยค์อับดุลอะหัดเกิดความปรารถนาอย่างแรงกล้าในการแสวงหาและการบรรลุ "อิลมุลยะกีน" จนถึงขั้นที่ท่านไม่รอให้การศึกษาวิชาความรู้สำเร็จเสียก่อน ก็ได้ไปพบและอยู่รับใช้ท่านชัยค์อับดุลกุดดูส กังโกฮี ผู้มีชื่อเสียงขจรขจายในยุคนั้นแห่งสายจิชตี (ศอบิรี) และได้รับการชี้แนะ (ตัลกีน) ในการซิกร์และอัซการ รวมทั้งได้รับการสอนในเรื่องสุลูกจากท่าน เมื่อท่านได้แสดงความปรารถนาและความตั้งใจต่อท่านชัยค์ว่าจะอยู่ประจำ ณ ธรณีประตูของท่าน ดังกลอนที่ว่า

«ไม่ชีวิตจะไปถึงยังผู้เป็นที่รัก ก็ชีวิตจะหลุดออกจากร่างกาย»

ท่านชัยค์ผู้มีจิตใจสว่างไสวไม่ยอมรับข้อเสนอนั้น และได้กำชับให้ท่านศึกษาวิชาความรู้ทางศาสนาและชะรีอะฮ์ให้สำเร็จสมบูรณ์เสียก่อน โดยกล่าวว่า "การเป็นดัรวีชโดยปราศจากความรู้นั้นจืดชืดไร้รสชาติ" ท่านมัคดูมคำนึงถึงวัยชราของท่านชัยค์ จึงกราบเรียนว่า ข้าพเจ้าเกรงว่าเมื่อข้าพเจ้าศึกษาวิชาความรู้ทางศาสนาสำเร็จแล้วกลับมายังธรณีประตูนี้ ข้าพเจ้าจะได้พบสมบัติอันเป็นนิรันดร์นี้หรือไม่?[^1] ท่านชัยค์กล่าวว่า "หากเจ้าไม่พบเรา ก็จงรับสมบัตินั้นจากบุตรของเรา รุกนุดดีน" ท่านมัคดูม…

[^1]: เป็นการพาดพิงถึงการที่ท่านชัยค์จะจากโลกนี้ไป

...ปฏิบัติตามคำสั่ง และหมกมุ่นอยู่กับการศึกษาหาความรู้

เป็นไปตามกำหนดสภาวะ (ตักดีร) ดังที่ท่านได้หวั่นเกรงไว้ คือก่อนที่ท่านจะสำเร็จการศึกษา ชัยค์ก็ได้ออกเดินทางจากโลกนี้ไปเสียแล้ว ท่านมัคดูมได้ศึกษาวิชาความรู้ที่แพร่หลายในสมัยนั้นจนครบถ้วน หลังจากนั้นไม่นานก็ได้ออกท่องเที่ยวเดินทางไปยังสถานที่ต่าง ๆ และได้รับประโยชน์จากบรรดาผู้ทรงคุณธรรมในที่เหล่านั้น จากนั้นท่านได้มาอยู่ในการรับใช้ของท่านชัยค์รุกนุดดีน ได้ผ่านขั้นตอนต่าง ๆ ของการสุลูก และได้รับเกียรติให้สวมเสื้อคลุมแห่งการเป็นเคาะลีฟะฮ์ พร้อมทั้งได้รับอนุญาตให้ทำการตัลกีนและอบรมขัดเกลาในสายตะริเกาะฮ์จิชตียะฮ์และกอดิรียะฮ์[^1]

ผู้ทรงคุณธรรมทั้งสองท่านนี้ คือชัยค์อับดุลกุดดูสและชัยค์รุกนุดดีน ถูกครอบงำด้วยสภาวะแห่งวะห์ดะตุลวุญูด การหายไปจากตนเอง (ฆ็อยบะฮ์) และการไร้สำนึกในตน ความมึนเมาทางจิตวิญญาณ ความเร่าร้อน และการดื่มด่ำจมดิ่ง ทั้งสองท่านเป็นผู้มีสภาวะวัจญด์และสะมาอ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งชัยค์อับดุลกุดดูส (ร.ฮ.) ท่านถือว่าตนได้รับมอบหมายให้เปิดเผยและประกาศเรื่องวะห์ดะตุลวุญูด และท่านเป็นผู้เชิญชวนและเผยแผ่แนวคิดนี้อย่างเร่าร้อน แต่ถึงกระนั้นท่านก็ยืนหยัดอย่างมั่นคงในการปฏิบัติตามซุนนะฮ์และการปฏิบัติด้วยความเคร่งครัด (อะซีมะฮ์) ท่านถูกครอบงำด้วยความถ่อมตนและการไร้ตัวตน เป็นผู้มีหัวใจอ่อนโยนยิ่ง และทำอิบาดะฮ์อย่างมากมาย ท่านระลึกถึงความตายอยู่เสมอ และความห่วงกังวลต่อบั้นปลายของชีวิตครอบงำจิตใจท่านอยู่ตลอดเวลา[^2]

นอกจากชัยค์ผู้ให้บัยอะฮ์ของท่าน คือชัยค์อับดุลกุดดูสและชัยค์รุกนุดดีนแล้ว มัคดูมชัยค์อับดุลอะหัดยังมีความผูกพันเป็นพิเศษกับผู้ทรงคุณธรรมที่มีชื่อเสียงแห่งสายกอดิรียะฮ์ คือท่านชาห์กะมาล ไกตะลี ท่านชาห์กะมาลเป็นผู้ทรงคุณธรรมที่สมบูรณ์พร้อมและเป็นผู้มีสภาวะทางจิตวิญญาณอันยิ่งใหญ่แห่งยุคสมัยของท่าน[^3]

คำกล่าวของชัยค์อับดุลอะหัดได้ผ่านมาแล้วข้างต้น หากพิจารณาด้วยสายตาแห่งการกัชฟ์ ก็จะเห็นได้ว่า...

[^1]: หนังสือแต่งตั้งเคาะลีฟะฮ์ที่ชัยค์รุกนุดดีนมอบให้แก่ท่านนั้น ได้บันทึกไว้อย่างครบถ้วนใน "ซุบดะตุลมะกอมาต" (زبدة المقامات) หน้า 92–96 ส่วนใหญ่เป็นภาษาอาหรับ

[^2]: สำหรับคุณสมบัติอันสมบูรณ์ รสนิยมและสภาวะทางจิตวิญญาณของท่าน โปรดดู "ละฏออิฟ กุดดูซี" (لطائف قدوسی) ผลงานของชัยค์รุกนุดดีน บุตรของท่านชัยค์ และ "ซุบดะตุลมะกอมาต" โดยเคาะวาญะฮ์มุหัมมัด ฮาชิม กิชมี หน้า 97–101 และ "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 4

[^3]: สำหรับประวัติของท่าน โปรดดู "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" เล่ม 4

ในตะริเกาะฮ์กอดิรียะฮ์อันสูงส่ง ภายหลังผู้ก่อตั้งสายสืบทอด คือ ปีรอน ปีร ท่านชัยค์อับดุลกอดิร ญีลานี แล้ว ก็แทบจะไม่พบบุคคลที่มีฐานะระดับนี้อีก" หลานชายของท่าน คือ ชาห์สิกันดัร ก็เป็นชัยค์ผู้มีฐานะสูงส่งยิ่งเช่นกัน และท่านมัคดูมก็ได้รับประโยชน์ทางวิชาการจากท่านด้วย

เมื่อท่านมัคดูมสำเร็จการศึกษาวิชาความรู้แล้ว ท่านก็ออกเดินทางไปยังเมืองต่าง ๆ เพื่อแสวงหาบุรุษแห่งพระผู้เป็นเจ้า ขณะออกเดินทาง ท่านได้ตั้งปณิธานไว้ว่า ที่ใดก็ตามที่ปรากฏร่องรอยของบิดอะฮ์ ณ ที่นั้นอย่าว่าแต่การให้สัตยาบันเป็นมุรีดเลย แม้แต่การคบหาสมาคมท่านก็จะหลีกเลี่ยง ในการเดินทางครั้งนี้ ท่านได้รับประโยชน์จากการอยู่ร่วมกับชัยค์อิลาฮ์ดาด ที่เมืองโรห์ตาส ท่านได้พบกับชัยค์อิลาฮ์ดาด และเมาลานามุฮัมมัด บิน ฟัครฺ ผู้แต่งหนังสือ "เตาฎีหุลหะวาชี" (توضیح الحواشی) และได้เข้าร่วมในวงเรียนของท่าน ท่านยังได้เดินทางไปยังเบงกอล และที่เมืองเญานปูร ท่านได้อยู่รับใช้ท่านสัยยิดอะลี เกาวาม (อะลี อาชิกอน) อยู่หลายวัน เมื่อกลับจากการเดินทางครั้งนี้มายังสิรฮินด์ ท่านก็พำนักอยู่ที่นั่นจนกระทั่งเดินทางสู่โลกอาคิเราะฮ์ และไม่ได้เดินทางไปที่ใดอีกเลย

ท่านสอนตำราที่แพร่หลายในสาขาวิชาด้านปัญญา (มะอ์กูลาต) และวิชาด้านการรายงาน (มันกูลาต) ด้วยความสม่ำเสมออย่างยิ่ง และด้วยการค้นคว้าตรวจสอบอย่างละเอียดลึกซึ้ง ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) กล่าวว่า ท่าน (บิดาของท่าน) มีความเชี่ยวชาญสมบูรณ์ในวิชาความรู้ทุกแขนง แต่ในวิชาฟิกฮ์และอุศูลุลฟิกฮ์นั้นไม่มีผู้ใดเทียบเทียมท่านได้ เมื่อท่านสอนหนังสือ "อุศูล อัล-บัซดะวี" (اصول بزدوی) ความยิ่งใหญ่และความเป็นผู้นำของอิมามอบูหะนีฟะฮ์ (ร.ฮ.) ในวิชาฟิกฮ์ก็จะปรากฏเด่นชัดขึ้น ท่านยังสอนตำราตะเซาวุฟด้วย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง "อัต-ตะอัรรุฟ" (التعرف) "เอาวาริฟุลมะอาริฟ" (عوارف المعارف) และ "ฟุศูศุลหิกัม" (فصوص الحکم) ท่านมีความชำนาญยิ่งในการไขความหมายและประเด็นอันละเอียดอ่อนของตำราเหล่านี้ ทั้งในทางการศึกษาค้นคว้าและในทางประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ (เซาก์) ท่านเดินตามแนวทาง (มัชรับ) ของชัยค์อักบัร (อิบนุอะเราะบี) แต่ด้วยความสูงส่งแห่งจิตใจที่อัลลอฮ์ประทานให้ ตลอดจนความเคร่งครัดและการให้เกียรติต่อชะรีอะฮ์ จึงไม่เคยมีถ้อยคำแห่งความมึนเมาทางจิตวิญญาณ (สุกร์) หรือถ้อยคำชะฏะหาตหลุดออกจากปากของท่านเลย

ท่านมีความถ่อมตนไร้อัตตาและความสันโดษอย่างเด่นชัด แม้จะมีลูกศิษย์มากมาย ท่านก็ไม่เคยใช้ให้ผู้ใดรับใช้ ท่านซื้อของใช้ที่จำเป็นในบ้านจากตลาดด้วยตนเอง ท่านเอาใจใส่อย่างยิ่งในการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ เท่าที่จะทำได้ ท่านจะไม่ละเลยซุนนะฮ์ใด ๆ เลย แม้ในกิจการทั่วไปในชีวิตประจำวัน

ในเรื่องเครื่องแต่งกาย ท่านก็ยังเอาใจใส่ในการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ ท่านยึดถือการปฏิบัติตามอะซีมะฮ์ (แนวทางที่เคร่งครัด) และหลีกเลี่ยงรุคเศาะฮ์ (การผ่อนปรน) แม้ว่าการให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) และการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่านจะอยู่ในสายตะริเกาะฮ์ชิชตียะฮ์และกอดิรียะฮ์ และท่านมีนิสบะฮ์ (ความผูกพันทางจิตวิญญาณ) อันสูงส่งในตะริเกาะฮ์เหล่านั้น แต่หลักฐานแห่งความอิคลาศและความมุ่งมั่นอันสูงส่งของท่านก็คือ ท่านแสดงความปรารถนาอย่างยิ่งต่อสายตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ และกล่าวถ้อยคำอันสูงส่งยิ่งเกี่ยวกับสายนี้ ตัวอย่างเช่น "ข้าพเจ้าขอดุอาอ์ให้สายตะริเกาะฮ์อันสูงส่งนี้มาถึงแผ่นดินของเรา หรือขอให้อัลลอฮ์ทรงนำพาเราไปถึงศูนย์กลางของมัน เพื่อที่เราจะได้รับประโยชน์จากมัน" ท่านยังเป็นนักประพันธ์ด้วย หนังสือ "กุนูซุลหะกออิก" (كنوز الحقائق) และ "อัสรารุตตะชะฮ์ฮุด" (اسرار التشهد) เป็นส่วนหนึ่งในผลงานประพันธ์ของท่าน[^1]

ท่านมุญัดดิดกล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้ยินท่านบิดาผู้ทรงเกียรติกล่าวหลายครั้งว่า ความรักต่ออะฮ์ลุลบัยต์ผู้ทรงเกียรติมีส่วนอย่างมากในการรักษาอีมานและในการได้รับบั้นปลายชีวิตที่ดี (ฮุสนุลคอติมะฮ์) เมื่อท่านบิดาเริ่มเข้าสู่สภาวะสะกะรอตุลเมาต์ (ความทรมานยามใกล้ตาย) ข้าพเจ้าจึงเตือนให้ท่านระลึกถึงคำนี้ ท่านกล่าวว่า อัลฮัมดุลิลลาฮ์ วัลมินนะฮ์ ข้าพเจ้าเปี่ยมล้นด้วยความรักนี้ และจมอยู่ในมหาสมุทรแห่งความโปรดปรานนี้"

«ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ด้วยเกียรติแห่งลูกหลานของฟาฏิมะฮ์ ขอพระองค์ทรงให้บั้นปลายชีวิตของข้าพระองค์จบลงด้วยการกล่าวคำแห่งอีมาน»[^2]

ระหว่างการเดินทาง เมื่อท่านไปถึงสถานที่ชื่อสิกันดะเราะฮ์[^3] และพำนักอยู่ที่นั่นหลายวัน ครอบครัวผู้มีเกียรติครอบครัวหนึ่งได้เห็นความสูงศักดิ์ ชาติตระกูลอันประเสริฐ ความดีงาม ความยำเกรง (ตักวา) และความสมบูรณ์พร้อมทั้งด้านความรู้และการปฏิบัติของท่าน จึง…

[^1]: เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด ฮาชิม กิชมี ได้ยกเนื้อหาบางส่วนจาก "อัสรารุตตะชะฮ์ฮุด" ไว้ในหนังสือ "ซุบดะตุลมะกอมาต" (زبدة المقامات) หน้า 111–120 และยังได้ยกประโยชน์และข้อวิเคราะห์บางประการของท่านมัคดูมจากคำบอกเล่าของท่านมุญัดดิดไว้ด้วย หน้า 120–122

[^2]: ซุบดะตุลมะกอมาต หน้า 123

[^3]: ผู้เขียน "ซุบดะตุลมะกอมาต" ระบุว่าสถานที่นี้อยู่ใกล้กับอิฏาวะฮ์ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าสถานที่นี้ตั้งอยู่ในรัฐอุตตรประเทศปัจจุบัน

ด้วยตนเอง และได้จัดการสมรสให้ท่านกับสตรีผู้มีความประพฤติดีงามคนหนึ่งจากตระกูลนั้น บุตรธิดาทั้งหมดของท่านมัคดูมเกิดจากนางผู้นี้

อัลลอฮ์ตะอาลาได้ประทานบุตรชายเจ็ดคนแก่ท่านมัคดูม เช่นเดียวกับมุรชิดของท่าน ผู้ที่ทราบชื่อได้แก่ ชาห์มุฮัมมัด, ชัยค์มุฮัมมัด มัสอูด, ชัยค์ฆุลาม มุฮัมมัด, ชัยค์เมาดูด[^1] ส่วนพี่น้องอีกสองคนนั้นไม่อาจทราบชื่อและรายละเอียดใด ๆ ได้ ในบรรดาบุตรเหล่านี้ ผู้เป็นแก้วกลางสร้อยคือท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) บุตรที่เหลือก็ล้วนเป็นผู้มีความรู้และมีความสามารถ และได้ศึกษาวิชาการตามแบบแผนตลอดจนการสุลูกจากบิดาของตนหรือจากบรรดาชัยค์ร่วมสมัย

ท่านมัคดูมได้ลาจากโลกอันไม่จีรังนี้เมื่ออายุแปดสิบปี ในวันที่ 17 เดือนเราะญับ ฮ.ศ. 1007[^2] หลุมฝังศพอันมีบะเราะกะฮ์ของท่านตั้งอยู่ห่างจากตัวเมืองสิรฮินด์ไปทางทิศตะวันตกประมาณหนึ่งไมล์[^3]

แก่นแท้อันโดดเด่นในอุปนิสัยของท่านมัคดูมกล่าวได้ว่าคือ การยึดมั่นในสัจธรรม ความยุติธรรม การให้ความเคารพยกย่องต่อชะรีอะฮ์และซุนนะฮ์ ตลอดจนความพากเพียรและความใส่ใจในการปฏิบัติตาม ความหวงแหนในศาสนา และความมุ่งมั่นสูงส่งกับความใฝ่ฝันอันยิ่งใหญ่ในการพัฒนาทางจิตด้านใน และแก่นแท้เหล่านี้เองที่ได้ถูกฝังไว้ในจิตใจของบุตรสุดที่รัก (ผู้ซึ่งได้ถูกลิขิตให้มีเกียรติในการฟื้นฟูศาสนา และการพิทักษ์ทุนทรัพย์ของประชาชาติในอินเดีย) ซึ่งความโปรดปรานแห่งพระผู้อภิบาลได้ขัดเกลาให้เปล่งประกาย และประทานคุณสมบัติอันสมบูรณ์อื่น ๆ เพิ่มเติม จนทำให้เขากลายเป็นดวงอาทิตย์ที่ส่องสว่างไปทั่วโลก

[^1]: ชัยค์ฆุลาม มุฮัมมัด และชัยค์เมาดูด มีจดหมาย (มักตูบาต) ที่ท่านมุญัดดิดเขียนถึง (โปรดดูเล่มที่หนึ่ง) [^2]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 132 บางท่านระบุวันที่เสียชีวิตว่า 17 เราะญับ และบางท่านว่า 27 ญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ส่วนปี ฮ.ศ. 1007 นั้นทุกท่านเห็นพ้องกัน [^3]: ซุบดะตุลมะกอมาต หน้า 133

การถือกำเนิดและชีวประวัติ

การถือกำเนิดและการศึกษา

ท่านถือกำเนิดในคืนวันศุกร์ที่ 14 เดือนเชาวาล ฮ.ศ. 971 (ค.ศ. 1563) ณ เมืองสิรฮินด์ ท่านได้รับการตั้งชื่อว่า ชัยค์อะห์มัด ปีที่ท่านถือกำเนิดคำนวณได้จากคำว่า «คาชิอ์» (خاشع) ตั้งแต่วัยเยาว์ ร่องรอยแห่งการได้รับทางนำและความผาสุกก็ปรากฏชัดในตัวท่านแล้ว

«เหนือศีรษะของเขา ด้วยความปราดเปรื่องของเขา ดวงดาวแห่งความสูงส่งได้ส่องแสงเจิดจรัส»

บรรดาผู้ทรงคุณธรรมในยุคนั้น โดยเฉพาะท่านชาห์กะมาล กัยตะลี (ซึ่งบิดาผู้ทรงเกียรติของท่านมีสายสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณด้วย) ได้ให้ความใส่ใจและความเอ็นดูต่อท่านเป็นพิเศษ และปฏิบัติต่อท่านอย่างพิเศษ[^1] ขณะที่ชัยค์กะมาลเสียชีวิต ท่านมีอายุเจ็ดขวบ ท่านยังจำรูปลักษณ์อันประเสริฐของชัยค์ได้ และบ้านที่ท่านได้ไปเยี่ยมเยียนชัยค์พร้อมกับบิดานั้น ภาพของมันก็ยังคงอยู่ในความทรงจำของท่าน

การศึกษาของท่านเริ่มต้นด้วยการท่องจำอัลกุรอาน และท่านก็ท่องจำได้ครบถ้วนภายในเวลาอันสั้น จากนั้นท่านก็เริ่มศึกษาเล่าเรียนกับบิดาผู้ทรงเกียรติ ไม่นานนักอัจฉริยภาพที่อัลลอฮ์ประทานแก่ท่านก็เริ่มเผยออกมา ความโดดเด่นของท่านปรากฏชัดในการทำความเข้าใจเนื้อหาอันลึกซึ้งได้อย่างรวดเร็ว และการนำเสนอด้วยถ้อยคำของตนเองอย่างเป็นระเบียบ ท่านได้ศึกษาวิชาความรู้ส่วนใหญ่จากบิดาผู้ทรงเกียรติ และอีกบางส่วน…

[^1]: สำหรับรายละเอียด ดู ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 127–128

ท่านได้ศึกษาจากอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่บางท่านในยุคของท่าน หลังจากนั้นไม่นานท่านได้เดินทางไปยังเซียลโกต ซึ่งในสมัยนั้นเป็นศูนย์กลางทางวิชาการและการศึกษาที่ยิ่งใหญ่ และได้ศึกษากับเมาลานากะมาล กัชมีรี ผู้มีความเชี่ยวชาญในวิชาตรรกศาสตร์ ปรัชญา วิชากะลาม และอุศูลุลฟิกฮ์ ท่านมีชื่อเสียงในด้านความเฉลียวฉลาด ความจำดีเยี่ยม การศึกษาค้นคว้าอย่างกว้างขวาง และความสามารถในการสอน[^1] ในบรรดาศิษย์ของท่านมีอุละมาอ์และครูผู้สอนที่โดดเด่นแห่งยุคสมัยถือกำเนิดขึ้น เช่น อัลลามะฮ์อับดุลหะกีม เซียลโกตี ท่าน (มุญัดดิด) ได้ศึกษาตำราขั้นสูงสุดและระดับสูงบางเล่มในหลักสูตรการศึกษาของสมัยนั้น (เช่น อัล-อะฎุดี) ส่วนตำราหะดีษบางเล่มนั้น ท่านได้ศึกษากับชัยค์ยะอ์กูบ ศ็อรฟี กัชมีรี[^2] ผู้เป็นศิษย์ของชัยค์ชิฮาบุดดีน อะห์มัด บิน หะญัร อัล-ฮัยตะมี อัล-มักกี ผู้ทรงสายสืบ (สะนัด) แห่งยุคในวิชาหะดีษ และในบรรดางานเขียนของท่าน (ชัยค์ยะอ์กูบ) มีคำอธิบายเศาะฮีห์อัล-บุคอรีอยู่ด้วยเล่มหนึ่ง

ชัยค์ยะอ์กูบได้รับอิญาซะฮ์ (การอนุญาตให้ถ่ายทอด) ตำราหะดีษ ตัฟซีร และงานประพันธ์ของนักหะดีษและนักเขียนผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลาย ท่าน (มุญัดดิด) ได้รับสะนัดจากอาลิมร็อบบานีผู้มีชื่อเสียงแห่งยุคของท่าน คือ กอฎีบะฮ์ลูล บะดัคชานี ผู้มีสถานะสูงส่งในวิชาหะดีษและตัฟซีร และเป็นศิษย์คนสำคัญของชัยค์แห่งยุคในวิชาหะดีษ คือ อับดุรเราะห์มาน บิน ฟะฮัด ท่านได้รับสะนัดในเศาะฮีห์อัล-บุคอรี มิชกาตุลมะศอบีห์ ชะมาอิลุตติรมิซี และตำราหะดีษอื่น ๆ รวมถึงษุลาษิยาตอัล-บุคอรี และหะดีษมุสัลสัล อีกทั้งตามธรรมเนียมของบรรพชนรุ่นก่อน ท่านยังได้รับสะนัดในตำราตัฟซีร ฯลฯ

[^1]: เมาลานากะมาลุดดีน บิน มูซา ย้ายจากกัชมีร์มายังเซียลโกตในปี ฮ.ศ. 970 และใช้ชีวิตอยู่กับการสอนเกือบครึ่งศตวรรษ ท่านเสียชีวิตที่ลาฮอร์ในปี ฮ.ศ. 1017 และถูกฝังไว้ที่นั่น (นุซฮะตุลเคาะวาฏิร [نزہۃ الخواطر] เล่ม 5 หน้า 316)

[^2]: เมาลานายะอ์กูบ บิน อัล-หะซัน อัศ-ศ็อรฟี อัล-กัชมีรี เกิดที่กัชมีร์ในปี ฮ.ศ. 908 ท่านเดินทางไปยังซะมัรกันด์เพื่อแสวงหาความรู้และรับตะริเกาะฮ์ ที่นั่นท่านได้รับตะริเกาะฮ์กุบรอวียะฮ์จากชัยค์หุซัยน์ เคาะวาริซมี และได้อยู่ใกล้ชิดกับท่านเป็นระยะเวลาหนึ่ง จากนั้นท่านเดินทางไปยังหิญาซเพื่อศึกษาวิชาหะดีษ และได้นำตำราอันทรงคุณค่าด้านฟิกฮ์ หะดีษ และตัฟซีรกลับมาด้วย ท่านเสียชีวิตเมื่อวันที่ 12 ซุลเกาะอ์ดะฮ์ ฮ.ศ. 1003 (นุซฮะตุลเคาะวาฏิร เล่ม 5 หน้า 439) ด้วยเหตุนี้ ผ่านทางอาจารย์ของท่านคือเมาลานายะอ์กูบ ท่านมุญัดดิดจึงได้มีโอกาสศึกษาตำราเศาะฮีห์ต่าง ๆ และได้รู้จักกับตำราหะดีษหลัก ๆ

ก็ได้รับสายรายงาน (สะนัด) ซึ่งสืบไปจนถึงผู้ประพันธ์ตำราเหล่านั้นด้วย[^1] ท่านสำเร็จการศึกษาเมื่ออายุได้สิบเจ็ดปี

เมื่อท่านสำเร็จการศึกษาในวิชาการด้านเหตุผล (อุลูมอักลียะฮ์) และวิชาการด้านการรายงาน (อุลูมนักลียะฮ์) ตลอดจนหลักการ (อุศูล) และข้อปลีกย่อย (ฟุรูอ์) แล้ว ท่านก็เริ่มงานสอนและถ่ายทอดวิชาความรู้ และได้เขียนบทนิพนธ์ (เราะซาอิล) บางเล่มทั้งในภาษาอาหรับและภาษาเปอร์เซีย ในจำนวนนั้นมี "เราะซาละฮ์ตะฮ์ลีลียะฮ์" (رسالۂ تہلیلیہ) และบทนิพนธ์ว่าด้วยการโต้แย้งลัทธิชีอะฮ์ (رسالہ ردِّ مذہبِ شیعہ) ท่านยังได้เดินทางไปยังเมืองหลวงอักบัรอาบาด (อาคระ) ด้วย ที่นั่นท่านได้มีโอกาสสนทนาคบหากับอบุลฟัฎล์และฟัยฎี แต่เนื่องด้วยความแตกต่างในรสนิยมและแนวทาง ท่านจึงไม่อาจเข้ากันได้กับพวกเขา บางครั้งถึงขั้นมีการโต้เถียงกัน ครั้งหนึ่งท่านได้แสดงความไม่พอใจต่อถ้อยคำอันไร้ความเกรงใจบางคำของอบุลฟัฎล์ และหยุดไปมาหาสู่ อบุลฟัฎล์จึงส่งคนมาเชิญท่านกลับไปและขออภัยต่อท่าน

ครั้งหนึ่ง ฟัยฎีซึ่งในเวลานั้นกำลังเขียนตัฟซีรแบบไร้จุด (ฆ็อยรุมันกูฏ) ชื่อ "เสาะวาฏิอุลอิลฮาม" (سواطع الالہام) อยู่นั้น ได้ประสบความยุ่งยากในที่แห่งหนึ่ง ในการหาคำที่เหมาะสม (ซึ่งไม่มีจุด) และในการถ่ายทอดความหมาย จนปากกาหยุดชะงัก เขาจึงได้ปรึกษาเรื่องนี้กับท่านมุญัดดิด ท่านได้ช่วยแก้ปัญหานั้นให้ และฟัยฎีก็จำต้องยอมรับในความเฉียบแหลมของปัญญาและความลึกซึ้งในวิชาความรู้ของท่าน

การพำนักของท่านที่อาคระยาวนานพอสมควร ท่านบิดาจึงเกิดความปรารถนาที่จะพบท่าน และแม้จะอยู่ในวัยชราและหนทางไกล ท่านบิดาก็ได้เดินทางมายังอาคระ ท่านมุญัดดิดจึงเดินทางกลับบ้านเกิดพร้อมกับท่านบิดา ระหว่างดิลลีกับสิรฮินด์ เมื่อผ่านเมืองถาเนสัร ชัยค์สุลฏอนซึ่งเป็นผู้นำและบุคคลสำคัญของเมืองนั้น และเป็นหนึ่งในอุละมาอ์และผู้ทรงคุณแห่งยุค อีกทั้งยังเป็นผู้ใกล้ชิดราชสำนัก และในเวลานั้นเป็นผู้ปกครองเขตถาเนสัร ได้ต้อนรับท่านด้วยเกียรติและความนับถือ และรับท่านไว้เป็นแขกที่บ้านของตน ด้วยสัญญาณบอกเหตุจากเบื้องเร้น (อิชาเราะฮ์ฆ็อยบี) และเมื่อได้เห็นจริยธรรมและคุณลักษณะอันพิเศษของท่านมุญัดดิด เขาจึงปรารถนาจะผูกสัมพันธ์ทางการสมรสกับท่าน ท่านบิดาได้ตอบรับการสู่ขอนี้ และพิธีนิกาห์ตามซุนนะฮ์ก็ได้จัดขึ้น ณ ที่นั่นเอง จากนั้นท่านก็พาเจ้าสาวกลับมายังสิรฮินด์

[^1]: หะดีษมุสัลซัลและสายรายงาน (อะซานีด) อื่น ๆ ปรากฏอยู่ใน "ซุบดะตุลมะกอมาต" (زبدۃ المقامات)

การฝึกฝนและการบรรลุความสมบูรณ์ในสุลูก และการให้บัยอะฮ์และรับประโยชน์จากท่านเคาะวาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์

ณ ที่นี้ไม่มีความจำเป็นต้องเขียนอธิบายถึงความจำเป็นของตะเซาวุฟและสุลูก ตลอดจนหลักฐานทางชะรีอะฮ์และทางวิชาการของมัน เพราะผู้อ่านชุด "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์" (تاریخ دعوت و عزیمت) (ซึ่งเล่มนี้เป็นภาคที่สี่) ได้ประสบกับเนื้อหานี้มาแล้วจากการศึกษาเล่มแรกของชุดนี้ ซึ่งมีชีวประวัติของท่านเคาะวาญะฮ์ หะซัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.) ท่านซัยยิดินา อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) และเมาลานา ญะลาลุดดีน รูมี (ร.ฮ.) และเล่มที่สามนั้นก็ประกอบด้วยชีวประวัติของบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งอินเดียทั้งเล่ม หากต้องการความกระจ่างและความมั่นใจเพิ่มเติมในเรื่องนี้ ก็ขอให้ศึกษาหนังสือของผู้เขียนชื่อ "ตัซกิยะฮ์และอิห์ซาน หรือตะเซาวุฟและสุลูก" (تزکیہ و احسان یا تصوف و سلوک)

ในที่นี้จำเป็นต้องกล่าวเพียงเท่านี้ว่า ในสภาพแวดล้อมและยุคสมัยที่ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) จะต้องปฏิบัติภารกิจแห่งการฟื้นฟูและการปฏิรูปอันละเอียดอ่อนและยากลำบากนั้น ตะเซาวุฟได้หลอมรวมเข้ากับสังคมและสภาพแวดล้อมอิสลามจนกลายเป็นอุปนิสัยและรสนิยมของมันไปแล้ว ไม่ว่าชนชั้นนำหรือแม้แต่สามัญชน ต่างก็ไม่ยอมรับนับถือผู้รู้ ครู หรือนักปฏิรูปคนใด ไม่ศรัทธาต่อเขา และไม่รับประโยชน์จากคำเทศนาและการชี้แจงของเขา จนกว่าเขาจะเป็นผู้คุ้นเคยกับวิถีแห่งตะเซาวุฟและสุลูก ผูกพันอยู่กับสายตะริเกาะฮ์ที่ได้รับการยอมรับและเชื่อถือได้ และได้รับการอบรมจากการอยู่ร่วมกับบรรดาชัยค์ อีกทั้งโดยทั่วไปแล้ว หากปราศจากการขัดเกลาจิตใจ (ตัซกิยะฮ์นัฟส์) ความบริสุทธิ์ใจ (อิคลาศ) ความเชื่อมั่น (ยะกีน) และความรู้สึกอันแรงกล้าในระดับใดระดับหนึ่ง (ซึ่งโดยปกติไม่อาจได้มาหากปราศจากการซิกรุลลอฮ์อย่างมากและการอยู่ร่วมกับผู้ทรงคุณธรรม) เพียงความรู้อันมากมายและพลังแห่งการพูดเท่านั้น ย่อมไม่อาจก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงได้ กล่าวโดยสรุป ในยุคสมัยและสภาพแวดล้อมนั้น การพยายามปฏิรูปและเปลี่ยนแปลงโดยปราศจากตะเซาวุฟและสุลูก พลังทางจิตวิญญาณ และแสงสว่างภายใน ก็เปรียบเสมือนบุคคลที่ลงสู่สนามรบโดยไม่ได้ฝึกฝนการใช้อาวุธและศิลปะการรบ แล้วเข้าต่อสู้กับกองทัพที่ได้รับการฝึกฝนและมีอาวุธครบมือ หรือเปรียบเสมือนบุคคลที่ไร้ซึ่งพลังแห่งการพูด…

...ซึ่งโดยธรรมชาติแล้วมิได้รับรู้ (ถึงความจริงข้อนั้น) ได้รับการสั่งสอนและทำความเข้าใจ จึงเป็นความต้องการโดยแท้แห่งวิทยปัญญาและการวางแผนของพระผู้เป็นเจ้า ที่ก่อนจะให้ท่านก้าวลงสู่สนามแห่งการปฏิรูปและการเปลี่ยนแปลงนี้ อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงทำให้ท่านชัยค์อะห์มัด อัส-สิรฮินดี มิเพียงเป็นผู้รู้ถึงความลับและเป็นผู้ล่วงรู้เคล็ดลับแห่งตะเซาวุฟและสุลูกเท่านั้น หากแต่ด้วยการได้คบหาและได้รับการอบรมขัดเกลาจากบรรดาผู้ทรงความสมบูรณ์และผู้ทำให้ผู้อื่นสมบูรณ์ ประกอบกับของขวัญจากพระผู้อภิบาลและการคัดเลือกเป็นพิเศษ ทำให้ท่านบรรลุถึงระดับแห่งอิมามะฮ์และอิจญ์ติฮาดในด้านนี้ เพื่อที่ท่านจะได้ปฏิบัติภารกิจอันยิ่งใหญ่นี้ด้วยการเตรียมพร้อมอย่างสมบูรณ์และด้วยความมั่นใจเต็มเปี่ยม และเพื่อให้ผลของมันคงอยู่ถึงมุมอันไกลโพ้นของโลกและยาวนานไปอีกหลายศตวรรษ

ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ ﴿٩٦﴾

«นั่นคือการกำหนดของพระผู้ทรงเดชานุภาพ ผู้ทรงรอบรู้» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:38)

เมื่อเดินทางถึงสิรฮินด์แล้ว ท่านได้อยู่รับใช้บิดาผู้ทรงเกียรติตลอดช่วงชีวิตของท่าน ได้รับประโยชน์ทางบาฏินอันล้ำค่าจากท่าน และได้ผ่านการสุลูกในสายตะริเกาะฮ์ชิชตียะฮ์และกอดิรียะฮ์ ควบคู่ไปกับนั้นภารกิจการสอนวิชาการด้านซอฮิร (วิชาการภายนอก) ก็ยังคงดำเนินอยู่ด้วย

ในช่วงเวลานี้ ความปรารถนาที่จะประกอบพิธีหัจญ์ ณ บัยตุลลอฮ์ และเยี่ยมเยือนนครมะดีนะฮ์ได้ครอบงำจิตใจของท่าน และแรงดึงดูดของสถานที่เหล่านั้นทำให้ท่านกระวนกระวายและไม่สงบ แต่เนื่องจากบิดาของท่านมีอายุมากแล้ว และโดยประการทั้งปวงดูเหมือนว่าเวลาแห่งการจากไปของท่านใกล้เข้ามา ในสภาพเช่นนี้การทิ้งท่านไปจึงไม่สมควร เมื่อบิดาของท่านถึงแก่กรรมในปี ฮ.ศ. 1007 ก็ไม่มีสิ่งใดขัดขวางท่านอีกต่อไป ในปี ฮ.ศ. 1008 ท่านจึงตัดสินใจออกเดินทางเพื่อไปเยือนหะเราะมัยน์ชะรีฟัยน์ (สองนครอันศักดิ์สิทธิ์) และประกอบพิธีหัจญ์ ณ บัยตุลลอฮ์ ท่านออกเดินทางจากสิรฮินด์และไปถึงดิลลี

ที่นั่น บรรดาอุละมาอ์และผู้ทรงความรู้ ซึ่งชื่อเสียงในด้านความรู้และความสมบูรณ์ของท่านได้ล่วงรู้ถึงหูของพวกเขาแล้ว ได้มาพบท่าน ในหมู่พวกเขามีเมาลานาหะซัน กัชมีรี ด้วย ซึ่งรู้จักกับท่านมาเป็นเวลานาน ระหว่างการสนทนา เขาได้กล่าวถึงท่านเคาะญะฮ์บากี บิลลาฮ์ ถึงความสูงส่งแห่งวิชาการและพลังทางบาฏินของท่าน ซึ่งได้มาพำนักที่ดิลลีเมื่อไม่นานมานี้ ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) เคยได้ยินบิดาของท่านกล่าวถึงสายตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์และความปรารถนาที่มีต่อสายนี้มาแล้ว ท่านจึงเกิดความปรารถนาที่จะพบกับท่านเคาะญะฮ์ด้วย และถือว่าการไปเยือนหะเราะมัยน์ชะรีฟัยน์...

…การเตรียมตัวไปพบ และถือว่าการไปพบนั้นเป็นของขวัญอันล้ำค่าประการหนึ่ง จึงตั้งใจที่จะไปพบท่าน และได้ไปถึงที่นั่นพร้อมกับเมาลานาหะซัน กัชมีรี[^1] ในเวลานั้นเสียงเรียกจากโลกเร้นลับคงได้ประกาศขึ้นว่า

«ผู้เป็นที่รักซึ่งเราปรารถนาได้มาถึงแล้ว!»

ก่อนที่จะบรรยายถึง "การบรรจบกันของดวงดาวมงคลทั้งสอง" (กิรอน อัส-สะอ์ดัยน์) นี้ และก่อนจะบันทึกเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นหลังจากนั้น จำเป็นต้องแนะนำให้รู้จักท่านเคาะญะฮ์เสียก่อน[^2] ในเรื่องนี้เราขอยกข้อความที่ผู้ประพันธ์หนังสือ "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزہۃ الخواطر) (เล่มที่ห้า) ได้เขียนไว้ในชีวประวัติของท่านเคาะญะฮ์ (ขออัลลอฮ์ทรงทำให้ความลับของท่านบริสุทธิ์) ข้อความนั้นเป็นไปตามคำกล่าวที่ว่า "สิ่งที่สั้นกระชับและชัดเจน" และได้รวบรวมสาระสำคัญจากหนังสือและบันทึกชีวประวัติที่เชื่อถือได้ไว้

ท่านชัยค์อับดุลบากี นักชบันดี ดิฮ์ละวี (เคาะญะฮ์บากีบิลลาฮ์)

ชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ กุฏบุลอักฏอบ อิมามุลอะอิมมะฮ์ เราะฎียุดดีน อบุลมุอัยยิด อับดุลบากี บิน อับดุสสลาม อัล-บัดเคาะชี ผู้เป็นที่รู้จักในนาม บากีบิลลาฮ์ ชาวกาบูลแล้วต่อมาเป็นชาวดิฮ์ลี การมีอยู่ของท่านเป็นที่มาแห่งความจำเริญและความงดงามแก่โลก ชีวิตอันบริสุทธิ์ของท่านเป็นภาพสะท้อนของจุดมุ่งหมายแห่งการสร้างสรรค์และเป้าหมายแห่งการสร้างมนุษย์[^3] ลิ้นของท่านเป็นผู้สื่อถึงสัจธรรม (หะกีเกาะฮ์) ตัวตนของท่านคือแก่นแท้แห่งความรู้แจ้ง (อิรฟาน) เป็นสัญลักษณ์ที่ประจักษ์ชัดของวิชาความรู้และมะอ์ริฟะฮ์แห่งอัลลอฮ์ และเป็นประภาคารอันเรืองรองแห่งความเป็นวะลีและจิตวิญญาณ

[^1]: ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) รู้สึกสำนึกในบุญคุณและขอบคุณท่านผู้นี้อยู่เสมอ เพราะโดยผ่านท่านผู้นี้เองที่ท่านได้รับทรัพย์อันเป็นนิรันดร์นี้ ดูมักตูบที่ 279 ดัฟตัรที่หนึ่ง

[^2]: เพื่อให้ทราบโดยสังเขปถึงประวัติของบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งสายนักชบันดียะฮ์ โดยเฉพาะผู้ก่อตั้งสายคือท่านเคาะญะฮ์บะฮาอุดดีน นักชบันด์ ตลอดจนคุณลักษณะเฉพาะของสายนี้และนิสบะฮ์อันพิเศษของสายนี้ ควรศึกษาผลงานของหัวหน้าดอกไม้แห่งสายนี้ คือหะกีมุลอิสลาม ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี โดยเฉพาะหนังสือ "อัล-อินติบาฮ์ ฟี สะลาสิล เอาลิยาอิลลาฮ์" และ "ฮัมอาต"

[^3]: หมายถึงอายะฮ์ وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ «และข้ามิได้สร้างญินและมนุษย์ขึ้นมาเพื่ออื่นใด นอกจากเพื่อให้พวกเขาเคารพภักดีต่อข้า» (ซูเราะฮ์อัซ-ซาริยาต 51:56) ชีวิตของท่านเป็นการอรรถาธิบายเชิงปฏิบัติและเป็นภาพที่แจ่มชัดของอายะฮ์นี้

…ท่านเกิดที่กาบูลราวปี ฮ.ศ. 971–972 และได้เป็นศิษย์ของเมาลานามุฮัมมัด ศอดิก ฮัลวาอี ได้ร่วมเดินทางไปยังมาวะรออุนนะฮ์ร์พร้อมกับท่าน และอยู่กับท่านเป็นระยะเวลาหนึ่ง ต่อมาเกิดแรงปรารถนาในใจที่จะเข้าสู่ตะริเกาะฮ์ของชาวศูฟี ผลก็คือท่านละทิ้งการศึกษาวิชาการตามแบบแผนทั่วไป และได้เข้าร่วมในมัจลิสของบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่จำนวนมากในดินแดนมาวะรออุนนะฮ์ร์

ครั้งแรกสุด ท่านได้เตาบะฮ์ด้วยมืออันยึดมั่นในสัจธรรมของชัยค์เคาะวาญะฮ์ อุบัยด์ เคาะลีฟะฮ์ของเมาลานาลุฏฟุลลอฮ์ ผู้เป็นเคาะลีฟะฮ์ของมัคดูม อะอ์ซ็อม ดะฮ์บีดี แต่เมื่อร่องรอยแห่งความมั่นคง (อิสติกอมะฮ์) ไม่ปรากฏ ท่านจึงได้เตาบะฮ์อีกครั้งด้วยมือของชัยค์อิฟติคอร ในโอกาสที่ท่านผู้นั้นมายังสะมัรก็อนด์ ซึ่งท่านเป็นผู้อาวุโสแห่งสายของชัยค์อะห์มัด ยะสะวี ครั้นเมื่อท่านรู้สึกถึงความบกพร่องในความแน่วแน่และความมั่นคงของตนอีกครั้ง ด้วยสภาพที่ร้อนรนกระวนกระวาย ท่านจึงได้เตาบะฮ์เป็นครั้งที่สามด้วยมือของอะมีร อับดุลลอฮ์ บัลคี และได้รักษาขอบเขต (ของบทบัญญัติ) อยู่ระยะหนึ่ง แต่ในครั้งสุดท้ายนี้ เตาบะฮ์นั้นก็แตกสลายลงอีก

ในช่วงเวลานั้นเอง ท่านได้ฝันเห็นท่านเคาะวาญะฮ์บะฮาอุดดีน นักชบันด์ (ร.ฮ.) และเกิดความโน้มเอียงไปสู่แนวทางของบรรดาชาวอัลลอฮ์ ท่านได้ไปมาหาสู่ที่ใดก็ตามที่สามารถไปได้ จนกระทั่งได้ไปถึงยังสำนักของชัยค์บาบา กุบรวีย์ ในแคชเมียร์ และได้รับประโยชน์จากท่าน ในการคบหาของท่านนั้น ความโปรดปรานแห่งพระผู้อภิบาลได้หลั่งลงมาดั่งสายฝน และร่องรอยแห่งสภาวะ "ฆ็อยบะฮ์" และ "ฟะนาอ์" อันเป็นที่รู้จักของสายนั้นก็ปรากฏขึ้น

หลังจากชัยค์ท่านดังกล่าวเสียชีวิต ท่านได้ท่องไปตามเมืองต่าง ๆ และหลังจากผ่านช่วงเวลาแห่งการท่องเที่ยวและการแสวงหาประโยชน์ทางจิตวิญญาณไปแล้ว รูห์ของท่านเคาะวาญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์ อะห์รอร (ร.ฮ.) ได้ปรากฏและสอนแนวทางนักชบันดียะฮ์แก่ท่าน และการขัดเกลาของท่านก็สมบูรณ์ลง หลังจากนั้นท่านได้ไปยังมาวะรออุนนะฮ์ร์ ที่นั่นท่านได้พบกับชัยค์มุฮัมมัด อัมกันกี ผู้ซึ่งหลังจากสามวันได้มอบอิญาซะฮ์ (การอนุญาต) และอนุญาตให้ท่านกลับ

หลังจากนั้นท่านได้กลับมายังฮินดูสถาน และพำนักอยู่ที่ลาฮอร์เป็นเวลาหนึ่งปี ที่นั่นมีอุละมาอ์จำนวนมากได้รับประโยชน์จากท่าน จากนั้นท่านได้เดินทางไปยังดิลลี เมืองหลวงแห่งราชอาณาจักรของฮินดูสถาน และพำนักอยู่ในป้อมฟีรูซี ซึ่งในนั้นมีคลองใหญ่สายหนึ่งและมัสยิดใหญ่หลังหนึ่ง ท่านได้พำนักอยู่ที่นั่นจนกระทั่งเสียชีวิต…

...จนถึง [ระยะเวลาหนึ่ง] ท่านพำนักอยู่

ท่านเป็นผู้มีวัจด์ (ความดื่มด่ำทางจิตวิญญาณ) และเซาก์ (รสสัมผัสทางใจ) ในระดับสูงสุด เป็นผู้ถ่อมตนและมีอุปนิสัยนอบน้อมยิ่งนัก ท่านพยายามปกปิดสภาวะอันสูงส่งของตนจากคนภายนอกและผู้ที่ไม่ใช่คนในวงใน และไม่ถือว่าตนเองสมควรแก่ตำแหน่งผู้ชี้นำ (มะกอมอิรชาด) หากมีผู้ใดมาหาท่านเพื่อขอรับประโยชน์ทางด้านจิตวิญญาณ ท่านก็จะกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่มีสิ่งใดเลย ดังนั้นท่านจงไปหาผู้อาวุโสท่านอื่นเถิด และหากท่านพบบุคคลผู้ใด ก็จงบอกข้าพเจ้าด้วย" กล่าวโดยสรุป ท่านอยู่ห่างไกลจากการกล่าวอ้าง และหมกมุ่นอยู่กับการรับใช้และการปลอบประโลมจิตใจของผู้คนที่มาหาท่าน ท่านจะเอ่ยปากพูดก็ต่อเมื่อมีความจำเป็น หรือเพื่ออธิบายประเด็นปัญหาที่ละเอียดอ่อน และเพื่อชี้นำผู้ที่สนทนาด้วย ท่านจะอธิบายประเด็นนั้นอย่างครบถ้วน ท่านห้ามมิให้สหายของท่านยืนขึ้นเพื่อแสดงความเคารพต่อท่าน และถือว่าพวกเขาเป็นเช่นเดียวกับตนเอง ท่านปฏิบัติต่อพวกเขาอย่างเท่าเทียมในทุกสถานการณ์ และด้วยความถ่อมตนและความต่ำต้อย บางครั้งท่านก็นั่งลงบนพื้นดินเปล่า ๆ

ท่านได้รับสภาวะทางจิตวิญญาณอันน่าอัศจรรย์และพลังแห่งการส่งอิทธิพลต่อผู้อื่น ผู้ใดที่สายตาของท่านจับจ้อง สภาวะของเขาก็จะเปลี่ยนแปลงไป ตั้งแต่การนั่งร่วมสนทนาครั้งแรก เขาก็จะได้รับเซาก์และเชาก์ (ความปรารถนาอันแรงกล้า) รวมทั้งสภาวะทางจิตวิญญาณของผู้มีมะอ์ริฟะฮ์ และด้วยการตะวัจญุฮ์และตัลกีนเพียงครั้งแรก หัวใจของผู้แสวงหา (ฏอลิบีน) ก็จะเริ่มซิกรุลลอฮ์

ความเมตตาและความกรุณาที่ท่านมีต่อสรรพสิ่งนั้นแผ่กว้างครอบคลุมทุกคน ครั้งหนึ่ง ในคืนฤดูหนาวอันเหน็บหนาว ท่านลุกจากที่นอนไปทำธุระบางอย่าง เมื่อกลับมาก็พบแมวตัวหนึ่งนอนหลับอยู่ในผ้าห่มของท่าน แทนที่ท่านจะปลุกหรือไล่มันไป ท่านกลับนั่งอยู่อย่างนั้นจนรุ่งเช้า ในทำนองเดียวกัน ในช่วงที่ท่านพำนักอยู่ที่ลาฮอร์ได้เกิดทุพภิกขภัยขึ้น ตลอดช่วงเวลานั้นท่านไม่ได้รับประทานสิ่งใดเลย อาหารใดที่มีผู้นำมาให้ท่าน ท่านก็แจกจ่ายให้แก่ผู้ยากไร้ทั้งหมด ระหว่างเดินทางจากลาฮอร์ไปยังดิลลี เมื่อท่านเห็นคนพิการผู้หนึ่งระหว่างทาง ท่านก็ลงจากพาหนะ ให้เขาขึ้นขี่แทน และเพื่อหลีกเลี่ยงไม่ให้ผู้ที่รู้จักท่านจำได้...

ท่านปิดบังใบหน้าของท่านไว้ เดินเท้าไปจนถึงจุดหมาย แล้วจึงขึ้นพาหนะ ท่านไม่ลังเลเลยที่จะยอมรับความผิดพลาดและถือว่าตนเองเป็นผู้กระทำผิด ท่านไม่ถือว่าตนเองเหนือกว่าแม้แต่สามัญชน ไม่ต้องกล่าวถึงสหายของท่านเอง

มีเล่ากันว่า ชายหนุ่มคนหนึ่งซึ่งอาศัยอยู่ในละแวกบ้านของท่าน กระทำความชั่วทุกประเภท แม้ท่านจะรู้เรื่องนี้ ท่านก็ยังอดทนต่อเขาเรื่อยมา ครั้งหนึ่ง มุรีดของท่านคือ เคาะวาญะฮ์ หุซามุดดีน ดิฮ์ละวี ได้ร้องเรียนเรื่องของเขาต่อผู้ปกครอง ผู้ปกครองจึงจับตัวเขาไปคุมขัง เมื่อชัยค์ทราบเรื่อง ท่านไม่พอใจมุรีดผู้นั้นและได้ซักถามเขา มุรีดผู้นั้นเรียนว่า "ท่านครับ เขาเป็นคนฟาซิก (ผู้ละเมิดบทบัญญัติ) อย่างยิ่ง" ท่านจึงถอนหายใจยาวแล้วกล่าวว่า "ใช่แล้ว! พวกท่านเป็นผู้มีความดีงามและมีตักวา จึงรู้สึกถึงความชั่วและความเสื่อมทรามของเขา แต่ฉันไม่ได้ถือว่าตนเองดีกว่าเขา ด้วยเหตุนี้ฉันจึงไม่เคยปล่อยวางเรื่องของตนเองแล้วไปร้องเรียนเรื่องของเขาต่อผู้ปกครอง" ต่อมาด้วยความพยายามของท่าน ผู้ปกครองจึงปล่อยตัวเขา และเขาได้กลับตัวเตาบะฮ์ จนกลายเป็นหนึ่งในบรรดาผู้มีความดีงาม

เมื่อมุรีดคนใดของท่านทำผิดพลาด ท่านจะกล่าวถึงเรื่องนั้นว่า นั่นคือความผิดพลาดของฉันเอง ซึ่งปรากฏออกมาผ่านตัวเขา ในเรื่องอิบาดะฮ์และการปฏิสัมพันธ์ ท่านเลือกแนวทางที่รอบคอบระมัดระวังเสมอ ด้วยเหตุนี้ ในช่วงแรกท่านจึงอ่านซูเราะฮ์อัล-ฟาติฮะฮ์ตามหลังอิมาม เพราะในเรื่องนี้มีหะดีษมากมายและมีหลักฐานที่หนักแน่น

สิ่งเหล่านี้เป็นเพียงส่วนเล็กน้อยของคุณธรรมและความสมบูรณ์ของท่าน และเป็นเพียงหยดน้ำหยดเดียวจากมหาสมุทรแห่งคุณลักษณะของท่าน ด้วยเหตุนี้เองจึงเห็นได้ว่า ในระยะเวลาอันสั้น มีผู้คนมากมายเพียงใดที่ได้รับประโยชน์ทางจิตวิญญาณ (ฟัยฎ์บาฏินี) จากท่าน สำหรับในดินแดนฮินดูสถาน สายสัมพันธ์ (ซิลซิละฮ์) อันประเสริฐนี้ ได้ [แพร่หลาย] โดยผ่านท่านนั่นเอง

ได้รับความแพร่หลาย ซึ่งก่อนหน้าท่านแทบไม่มีผู้ใดรู้จักเลย[^1]

ชัยค์มุหัมมัด บิน ฟัฎลุลลอฮ์ บุรฮานปูรี กล่าวว่า ในด้านการเทศนาและการชี้แนะ ท่านไม่มีผู้ใดเทียบเทียมได้ เพราะภายในระยะเวลาเพียงสามถึงสี่ปี ท่านได้แผ่แสงสว่างไปทั่วโลกด้วยคำสอนอันเป็นประโยชน์ของท่าน รายละเอียดของเรื่องนี้มีอยู่ในหนังสือ "ซุบดะตุลมะกอมาต" (زبدة المقامات) ของมุลลา ฮาชิม กัชมี ท่านมีอายุทั้งหมดเพียงสี่สิบปี และหลังจากเดินทางมาถึงฮินดูสถานแล้ว ท่านมีชีวิตอยู่อีกเพียงสี่ปีเท่านั้น ในระยะเวลาอันสั้นนี้ ศิษย์และสหายของท่านได้บรรลุถึงขั้นสูงสุดแห่งความสมบูรณ์ จนกระทั่งพวกเขาได้ลบร่องรอยของสายสิลสิละฮ์ต่าง ๆ ก่อนหน้านั้น และตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ก็ได้มีอิทธิพลเหนือสายสิลสิละฮ์ทั้งหมด

มุหัมมัด บิน ฟัฎลุลลอฮ์ อัลมุหิบบี ได้เขียนไว้ในหนังสือ "คุลาศะตุลอะษัร" (خلاصة الأثر) ว่า "ท่านชัยค์เป็นสัญลักษณ์และแสงสว่างประการหนึ่งของอัลลอฮ์ เป็นผู้ครอบครองความลับแห่งพระผู้เป็นเจ้า ความรู้ทั้งภายนอกและภายใน และอำนาจทางจิตวิญญาณ (ตะเศาะรุฟาต) ท่านมีนิสัยสงบเงียบ ถ่อมตน และมีมารยาทงดงามถึงขนาดที่ท่านไม่เคยทำตนให้โดดเด่นเหนือผู้คนเลยแม้แต่น้อย ถึงกับห้ามสหายของท่านมิให้ยืนขึ้นเพื่อแสดงความเคารพ และสอนให้ปฏิบัติตามแนวทางสุลูกอย่างธรรมดาเรียบง่าย"

อัลมุหิบบีกล่าวว่า มีการแสดงอำนาจทางจิตวิญญาณอันยิ่งใหญ่ปรากฏออกมาจากท่าน ผู้ใดที่สายตาของท่านตกลงไปถึง หรือผู้ใดที่เข้าร่วมในสิลสิละฮ์ของท่าน ผู้นั้นจะถูกครอบงำด้วยสภาวะแห่งการดื่มด่ำ (มะห์วิยะฮ์) และการสลายตน (ฟะนาอ์) แม้ว่าก่อนหน้านั้นเขาจะไม่เคยมีความเกี่ยวข้องกับแนวทางนี้มาก่อนเลยก็ตาม ผู้คนพากันนอนอยู่ที่หน้าประตูบ้านของท่านราวกับคนหมดสติ บางคน

[^1]: ตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์เข้าสู่ฮินดูสถานโดยสองเส้นทาง เส้นทางแรกผ่านอะมีร อบุลอุลาอ์ อักบัรอาบาดี ซึ่งได้รับอิญาซะฮ์และคิลาฟะฮ์ในตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์จากท่านอับดุลลอฮ์ อะห์รารี ผู้เป็นอาของท่าน ในเส้นทางนี้ จิชตียะฮ์และนักชบันดียะฮ์ผสมผสานกันอยู่ สายสิลสิละฮ์อบุลอุลาอีที่กาลปี มาเราะฮ์เราะฮ์ ดานาปูร และที่อื่น ๆ สืบมาจากท่านผู้นี้ เส้นทางที่สองคือเส้นทางของท่านควาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์ แท้จริงแล้วการเผยแผ่สิลสิละฮ์นี้ในฮินดูสถานเกิดขึ้นจากการมาถึงของท่านควาญะฮ์ และการที่ท่านมุญัดดิดเข้าร่วมในสิลสิละฮ์นี้ หลังจากนั้นมันจึงแผ่ขยายไปทั่วโลก (อัษษะกอฟะฮ์ อัลอิสลามิยะฮ์ ฟิลฮินด์ (الثقافة الإسلامية في الهند) ผลงานของเมาลานา ซัยยิด อับดุลหัยย์ ผู้แต่ง "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร")

…ได้ถูกเปิดเผยแก่ท่านตั้งแต่ครั้งแรกเลยทีเดียว ซึ่งเป็นผลมาจากแรงดึงดูดอันเร้นลับ

ในบรรดามุรีดของท่าน มีอิมามและผู้ก่อตั้งตะริเกาะฮ์มุญัดดิดิยะฮ์ คือ ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.), ชัยค์ตาญุดดีน บิน สุลฏอน อุษมานี สัมบะลี, ชัยค์หุซามุดดีน บิน ชัยค์นิซอมุดดีน บะดัคชี และชัยค์อิลาฮ์ดาด ดิฮ์ละวี ซึ่งล้วนเป็นมะชาอิค (ปรมาจารย์) ผู้ทรงเกียรติสูงส่ง และเป็นที่พึ่งของมวลมนุษย์

ผลงานประพันธ์ของท่านได้แก่ ริซาละฮ์อันหาได้ยาก จดหมาย (มักตูบาต) อันล้ำค่า และบทกวีอันบริสุทธิ์ ในจำนวนนั้นมีหนังสือ "สิลสิละตุลอะห์รอร" (سلسلة الأحرار) ซึ่งท่านได้อธิบายบทกวีรุบาอียาตเชิงอิรฟาน (ญาณวิถี) ของท่านเองเป็นภาษาเปอร์เซีย

ท่านถึงแก่กรรมที่ดิลลี ในวันพุธที่ 14 ญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 1012 ขณะมีอายุสี่สิบปีสี่เดือน หลุมฝังศพของท่านอยู่ทางทิศตะวันตกของดิลลี ใกล้กับ "เกาะดัม เราะซูล" ﷺ และเป็นสถานที่ซึ่งผู้คนไปเยี่ยมเยือน

การให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) และการบรรลุความสมบูรณ์

เมื่อท่านมุญัดดิดได้ไปพบท่านเคาะญะฮ์ ท่านเคาะญะฮ์ก็ดูประหนึ่งว่ากำลังนั่งรอท่านอยู่แล้ว ท่านได้ต้อนรับด้วยความเมตตาและความกรุณาอย่างยิ่ง โดยปกติแล้วท่านเคาะญะฮ์มีอุปนิสัยหวงแหนในเกียรติและไม่สนิทสนมกับใครง่ายๆ ท่านไม่เคยดึงความสนใจของผู้ใดมาหาตนเอง แต่ในกรณีนี้ ผู้แสวงหากลับเป็นผู้ที่ถูกแสวงหาเสียเอง และอัลลอฮ์ทรงประสงค์ที่จะให้ความสมบูรณ์ทางจิตวิญญาณแก่ท่านมุญัดดิดผ่านทางท่านเคาะญะฮ์ และประทานความสัมพันธ์ (นิสบะฮ์) อันพิเศษที่ตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์เป็นผู้แบกรับอยู่ในยุคนั้น ซึ่งเป็นสิ่งที่โลกแห่งการเดินทางทางจิตวิญญาณ (สุลูก) ภายใน และบรรยากาศทางจิตวิญญาณของอินเดียต้องการ พระองค์ทรงประสงค์ให้ท่านทำงานฟื้นฟูศาสนาในรูปแบบและลักษณะใหม่ ทำให้ตะริเกาะฮ์อยู่ภายใต้ชะรีอะฮ์ นำผู้คนผ่านขั้นตอนต่างๆ ของสุลูก และพาไปถึงเป้าหมายแทนที่จะหยุดอยู่ที่สื่อกลาง ท่านเคาะญะฮ์จึงกล่าวผิดไปจากธรรมเนียมปกติของท่านว่า "ขอให้ท่านพักอยู่เป็นแขกของเราสักสองสามวัน สักหนึ่งเดือน หรืออย่างน้อยสักหนึ่งสัปดาห์ก็ยังดี"

ท่านเคาะวาญะฮ์ (คือท่านเคาะวาญะฮ์บากีบิลลาฮ์) เมื่อตั้งใจจะเดินทางมายังฮินดูสถาน ได้ทำการอิสติคอเราะฮ์ หลังจากอิสติคอเราะฮ์แล้วท่านได้ทราบ (ในความฝัน) ว่ามีนกแก้วที่สวยงามตัวหนึ่งซึ่งพูดจาไพเราะยิ่งนัก บินมาเกาะบนมือของท่าน ท่านได้ป้อนน้ำลายของท่านเข้าไปในปากของมัน และมันก็ใช้จะงอยปากของมันใส่น้ำตาลเข้าไปในปากของท่าน ท่านเคาะวาญะฮ์ได้เล่าเหตุการณ์นี้แก่ผู้เป็นมุรชิดของท่าน คือท่านเคาะวาญะฮ์อัมกันกี ท่านจึงกล่าวว่า "นกแก้วเป็นสัตว์ของฮินดูสถาน ในฮินดูสถานจะมีบุคคลผู้หนึ่งที่ถูกบ่มเพาะขึ้นโดยการตัรบียะฮ์ของท่าน ซึ่งโลกทั้งโลกจะได้รับแสงสว่างจากเขา และท่านเองก็จะได้รับส่วนแบ่งจากสิ่งนั้นด้วย"[^1]

สำหรับท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) แล้ว หลังจากคำกล่าวนี้ จะมีช่องทางใดให้ปฏิเสธหรือขอตัวได้เล่า ในเมื่อภายในตัวท่านเองก็มีความปรารถนาที่จะแสวงหาท่านคิฎิรแห่งหนทางและตาน้ำแห่งชีวิตอยู่แล้ว ท่านจึงตอบรับคำเชิญนั้น และค่อย ๆ การพำนักนั้นยืดออกไปจนถึงหนึ่งเดือนกับสองสัปดาห์ ในการอยู่ร่วม (ซุห์บะฮ์) ครั้งนี้ ท่านเกิดความดื่มด่ำปรารถนาอย่างแรงกล้าที่จะได้รับและศึกษาตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ จนท่านได้ขอทำการบัยอะฮ์ ท่านเคาะวาญะฮ์ได้ตอบรับโดยไม่ลังเลแม้แต่น้อย และได้นำท่านเข้าไปในที่สงบส่วนตัวแล้วสอนซิกรุลก็อลบี (การรำลึกด้วยหัวใจ) ให้ และด้วยความเอาใจใส่ (ตะวัจญุฮ์) ของท่าน ซิกรุลก็อลบีก็ได้เกิดขึ้นในทันที ท่านมุญัดดิดรู้สึกถึงความหวานชื่นและความปีติ ซึ่งเพิ่มพูนขึ้นทุกวัน มิใช่เพียงเท่านั้น แต่เพิ่มขึ้นทุกขณะ ท่านเคาะวาญะฮ์เมื่อเห็นสภาวะเหล่านี้และความก้าวหน้าที่รวดเร็วดุจสายฟ้า จึงเข้าใจว่า นี่แหละคือนกแก้วที่ส่งเสียงไพเราะซึ่งได้ถูกแสดงให้เห็นในความฝัน และด้วยเสียงอันไพเราะและท่วงทำนองอันงดงามของเขานี้เอง สวนแห่งฮินดูสถาน มิใช่เพียงเท่านั้น แต่สวนแห่งอิสลามทั้งมวล จะได้รับฤดูใบไม้ผลิใหม่[^2]

«บุรุษผู้ตระหนักรู้เพียงคนเดียว ย่อมเปลี่ยนแปลงโลกทั้งใบได้»

ในช่วงเวลาสองเดือนครึ่งนี้ สภาวะทางบาฏินและความก้าวหน้าต่าง ๆ ที่ท่านมุญัดดิดได้รับ ตลอดจนขั้นตอนแห่งสุลูกที่ท่านได้ผ่านไปนั้น เป็นไปไม่ได้ที่จะพรรณนาหรือทำความเข้าใจและอธิบายด้วยถ้อยคำ[^3]

[^1]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 140–141, หะฎะรอตุลกุดส์ (حضرات القدس) หน้า 26–27

[^2]: หากผู้ใดปรารถนาจะได้เห็นสิ่งนี้ ให้ศึกษามักตูบที่ 290 ดัฟตัรที่หนึ่ง ภาคที่สี่ ซึ่งเขียนถึงท่านเคาะวาญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์และท่านเคาะวาญะฮ์อับดุลลอฮ์ บุตรของท่านเคาะวาญะฮ์บากีบิลลาฮ์ และมักตูบที่ 290 (ตามต้นฉบับ: ๒๙[…]) ดัฟตัรที่หนึ่ง ภาคที่ห้า ซึ่งเขียนถึงเมาลานามุฮัมมัด ฮาชิม กิชมี

[^3]: […]

«บัดนี้ใครเล่าจะมีกะจิตกะใจไปถามคนสวน ว่านกบุลบุลพูดอะไร ดอกไม้ได้ยินอะไร และสายลมยามเช้าทำอะไรไป»

หลังจากนั้น ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้เดินทางกลับไปยังสิรฮินด์ ในการพบกันครั้งแรกนี้เอง ท่านเคาะญะฮ์ได้แจ้งข่าวดีว่า ท่านได้รับนิสบะฮ์แห่งนักชบันดียะฮ์อย่างสมบูรณ์แล้ว และหวังว่าจะก้าวหน้ายิ่งขึ้นไปทุกวัน ครั้นเมื่อท่านไปเยือนดิลลีเป็นครั้งที่สอง ท่านเคาะญะฮ์ได้มอบเสื้อคิลาฟะฮ์ (การเป็นผู้แทน) ให้แก่ท่าน และอนุญาตให้ท่านสั่งสอนตะริเกาะฮ์ ชี้แนะ และนำทางแก่ผู้แสวงหาอัลลอฮ์ อีกทั้งยังได้มอบหมายสหายคนสนิทที่สุดของท่านให้ท่านมุญัดดิดอบรมสั่งสอนตะริเกาะฮ์

หลังจากนั้น ท่านมุญัดดิดได้ไปพบท่านเคาะญะฮ์เป็นครั้งที่สามและครั้งสุดท้าย ท่านเคาะญะฮ์ได้ออกมาต้อนรับไกลถึงนอกเมือง และแจ้งข่าวดีอันยิ่งใหญ่หลายประการ ท่านได้แต่งตั้งท่านมุญัดดิดเป็นหัวหน้าวงตะวัจญุฮ์ของท่าน และกล่าวแก่บรรดามุรีดว่า ขณะที่ท่านผู้นี้อยู่ด้วย อย่าให้ผู้ใดหันมาตะวัจญุฮ์ที่ฉัน ในเวลาอำลา ท่านกล่าวว่า "บัดนี้ฉันรู้สึกอ่อนแรงมาก หวังว่าจะมีชีวิตอยู่อีกไม่นานแล้ว" แล้วท่านได้ให้บุตรชายทั้งสองของท่าน คือ ท่านเคาะญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์ และท่านเคาะญะฮ์อับดุลลอฮ์ ซึ่งขณะนั้นยังเป็นทารกดื่มนม ได้รับตะวัจญุฮ์จากท่านมุญัดดิดต่อหน้าท่าน และกล่าวว่า ขอให้ท่านส่งตะวัจญุฮ์ไปยังมารดาของเด็กทั้งสองด้วยแม้จะอยู่ลับหลัง ท่านมุญัดดิดจึงได้ส่งตะวัจญุฮ์ และผลของตะวัจญุฮ์นั้นก็ปรากฏขึ้นในเวลานั้นทันที[^1]

คำยืนยันถึงความรู้และฐานะอันสูงส่งของท่านมุญัดดิด จากปากของท่านเคาะญะฮ์

ภายหลังความสัมพันธ์นี้ ท่านเคาะญะฮ์ได้เขียนจดหมายถึงผู้มีความจริงใจคนหนึ่งของท่านว่า "ชัยค์อะห์มัด ชาวสิรฮินด์ เป็นผู้อาวุโสที่มีความรู้มาก และมีการปฏิบัติที่เข้มแข็ง ท่านได้นั่งและอยู่ร่วมกับฟะกีร (ข้าพเจ้า) อยู่หลายวัน

[^1]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 155

ว่า ในการสังเกตของผู้ต่ำต้อยผู้นี้ ได้ปรากฏความสมบูรณ์และคุณลักษณะอันน่าอัศจรรย์ของเขา หวังว่าเขาจะกลายเป็นตะเกียงดวงหนึ่งที่โลกทั้งโลกจะได้รับความสว่างไสวจากมัน ความมั่นใจของฉันในสภาวะอันสมบูรณ์ของเขานั้นมั่นคงแน่วแน่»

ตัวท่านมุญัดดิดเองก็มั่นใจตั้งแต่การตะวัจญุฮ์และการตัลกีนครั้งแรกแล้วว่า ท่านจะบรรลุถึงขั้นอันสูงส่งของหนทางนี้ ควบคู่กันนั้น การมองเห็นความบกพร่องของตนและการปฏิเสธตัวตนก็ฝังแน่นอยู่ในหัวใจของท่านด้วย และพร้อมกันนั้นบทกวีบทนี้ก็อยู่บนลิ้นของท่านเป็นประจำว่า

«จากแสงสว่างที่สาดส่องจากท่านมายังหัวใจของฉันนี้ ฉันรู้แน่แก่ใจว่าในที่สุดก็จะได้พบสิ่งที่ปรารถนา»[^1]

ท่านมุญัดดิด แม้จะมีความก้าวหน้าทางด้านบาฏิน (จิตวิญญาณ) และความประเสริฐทั้งด้านวิชาความรู้และการปฏิบัติ ก็ยังให้ความเคารพนอบน้อมต่อชัยค์และมุรชิดของท่านอย่างที่สุด เมื่อใดก็ตามที่ชัยค์เรียกหาท่าน สีหน้าของท่านจะเปลี่ยนไปและร่างกายจะสั่นสะท้าน[^2] ส่วนท่าทีของชัยค์ที่มีต่อท่านนั้นก็เป็นสิ่งที่ไม่ค่อยมีชัยค์คนใดปฏิบัติต่อมุรีดของตนเช่นนั้น ครั้งหนึ่งท่านกล่าวว่า

«ชัยค์อะห์มัดคือดวงอาทิตย์ ซึ่งดวงดาวนับพันอย่างพวกเราได้เลือนหายไปในแสงสว่างของเขา»[^3]

[^1]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 145 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 149 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 33

บทที่สี่

เหตุการณ์และสภาวะสำคัญ ความเพียรในการชี้นำและการอบรมขัดเกลา และการวะฟาต

การพำนักที่สิรฮินด์

หลังจากได้รับฟัยฎ์ (ความโปรดปรานทางจิตวิญญาณ) และบรรลุความสมบูรณ์แล้ว ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้เลือกปลีกตัวอยู่อย่างสันโดษที่สิรฮินด์ เป็นเวลาระยะหนึ่งที่ท่านหลีกเลี่ยงการอบรมขัดเกลาผู้แสวงหา และท่านรู้สึกอย่างรุนแรงถึงความบกพร่องในตัวเอง ความก้าวหน้าทางจิตใจภายในเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว และอุปนิสัยของท่านโน้มเอียงไปสู่การยกระดับขึ้นไป (อุรูจญ์) ในสภาพเช่นนี้ การหันมาใส่ใจการสอนและการอบรมขัดเกลาผู้แสวงหาจึงเป็นเรื่องยาก เพราะสิ่งนั้นมีเงื่อนไขว่าต้องมีการลงมา (นุซูล) ซึ่งในขณะนั้นยังไม่เกิดขึ้น ท่านได้เขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งว่า «(ในสภาพนั้น) เมื่อได้ประจักษ์ชัดถึงความบกพร่องของตนเอง ข้าพเจ้าจึงรวบรวมผู้แสวงหาทั้งหมดที่มาชุมนุมอยู่กับข้าพเจ้า แล้วบอกเล่าถึงความบกพร่องของข้าพเจ้าแก่พวกเขา และให้ทุกคนกลับไป แต่ผู้แสวงหาเหล่านั้นถือว่าเรื่องนี้เป็นการถ่อมตน จึงไม่ละทิ้งความเชื่อมั่นของพวกเขา หลังจากนั้นไม่นาน อัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์และสูงส่งได้ทรงประทานสภาวะที่รอคอยอยู่ให้ ด้วยบะเราะกะฮ์แห่งที่รักของพระองค์ ﷺ»[^1]

ในที่สุดเวลานั้นก็มาถึง ที่ฟัยฎ์ของท่านจะแผ่ขยายไปอย่างทั่วถึง และงานแห่งการทำให้ผู้แสวงหาสมบูรณ์และการชี้นำ […]

[^1]: มักตูบาต (مکتوبات) จดหมายฉบับที่ 290 เล่มที่หนึ่ง

เริ่มขึ้น ท่านมุญัดดิดเขียนรายงานสภาวะของตนเอง ของบรรดาผู้ใฝ่หาทางนำ และของพี่น้องร่วมตะริเกาะฮ์ ตลอดจนความก้าวหน้าทางจิตด้านใน ไปยังชัยค์โดยละเอียดอยู่เสมอ ได้ปรากฏข่าวดี ความฝัน และสภาวะทางจิตต่าง ๆ ซึ่งทำให้ท่านเชื่อมั่นว่าอัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงใช้ท่านให้ทำงานอันยิ่งใหญ่ และการรับใช้ศาสนาอันยิ่งใหญ่จะบังเกิดขึ้นโดยผ่านท่าน[^1] หลังจากการไปพบครั้งที่สาม ท่านก็ไม่ได้มีโอกาสอยู่ร่วมกับท่านเคาะญะฮ์อีกเลย

การเดินทางไปลาฮอร์

ท่านมุญัดดิดพำนักอยู่ที่สิรฮินด์ช่วงหนึ่ง แล้วจึงเดินทางไปลาฮอร์ตามคำชี้แนะและคำสั่งของชัยค์ ในเวลานั้นลาฮอร์เป็นศูนย์กลางทางวิชาการและศาสนาแห่งที่สองของอินเดียรองจากดิลลี และมีอุละมาอ์และบรรดาชัยค์อยู่เป็นจำนวนมาก เมื่อชนเหล่านั้นจำนวนมากได้ยินข่าวการมาของท่าน ก็ออกมาต้อนรับท่านอย่างอบอุ่นคึกคัก และให้การยกย่องให้เกียรติเป็นอย่างยิ่ง[^2] เมาลานาฏอฮิร ลาโฮรี (ซึ่งต่อมาได้เป็นหนึ่งในเคาะลีฟะฮ์คนสำคัญของท่านมุญัดดิด) เมาลานาหาญี มุฮัมมัด และเมาลานาญะมาลุดดีน ตะละวี ได้เข้าสู่วงแห่งการเป็นมุรีดและการให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) กับท่าน วงแห่งการซิกร์และมุรอเกาะบะฮ์ได้ถูกจัดตั้งขึ้น และการชุมนุมเพื่อสนทนาอยู่ร่วมกับท่านก็คึกคักอยู่เสมอ[^3]

ท่านมุญัดดิดยังคงพำนักอยู่ที่ลาฮอร์ เมื่อได้รับข่าวการจากไป (มรณกรรม) ของท่านเคาะญะฮ์ ข่าวนี้ส่งผลกระทบต่อท่านอย่างมาก ท่านหันเหการเดินทางมุ่งสู่ดิลลีด้วยความกระวนกระวายและร้อนรนใจ ระหว่างทางผ่านสิรฮินด์ แต่ท่านก็ไม่ได้แวะบ้าน ท่านไปยังสุสานของชัยค์และมุรชิดของท่านก่อน แสดงความเสียใจต่อบุตรหลานของมุรชิดและพี่น้องร่วมตะริเกาะฮ์ และตามความประสงค์ของพวกเขา ท่านได้พำนักอยู่ที่ดิลลีหลายวันเพื่อปลอบประโลมจิตใจของพวกเขา

[^1]: โปรดดู มักตูบที่ 287 ดัฟตัรที่สอง [^2]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدۃ المقامات) หน้า 157 [^3]: ซุบดะตุลมะกอมาต หน้า 151, ใน เราเฎาะตุลก็อยยูมิยะฮ์ (روضۃ القیومیہ) ระบุว่า ในการเดินทางครั้งนี้ ข่านข่านานและมุรตะฎอข่าน (ซัยยิดฟะรีด) ก็ได้เข้าสู่วงแห่งการเป็นมุรีดและการให้สัตยาบันด้วย หน้า 117

...ทรงกระทำ และวงชุมนุมแห่งการชี้นำและการอบรมขัดเกลา ซึ่งเงียบเหงาลงไปหลังการจากไปของท่านควาญะฮ์ ก็กลับคึกคักขึ้นอีกครั้ง และหัวใจที่โศกเศร้าและบาดเจ็บก็กลับเบิกบานและสดชื่นขึ้นมา[^1]

หลังจากพำนักอยู่ได้ไม่กี่วัน ท่านก็กลับมายังสิรฮินด์ หลังจากนั้นท่านได้มีโอกาสเดินทางไปดิลลีเพียงครั้งเดียว และไปอัคระสองครั้ง ในช่วงปลายชีวิตเป็นเวลาสามปี ท่านได้ร่วมเดินทางไปกับกองทัพหลวง (ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไป) เมื่อท่านผ่านเมืองและสถานที่ต่าง ๆ บรรดาผู้แสวงหาและผู้มีความปรารถนาในที่เหล่านั้นก็ได้รับประโยชน์จากการได้อยู่ร่วมกับท่าน[^2]

การจัดระบบการเผยแผ่ ดะอ์วะฮ์ และการชี้นำอบรมอย่างกว้างขวาง และการที่ผู้คนหลั่งไหลเข้าหาท่านโดยทั่วไป

ในปี ฮ.ศ. 1026 ท่านได้ส่งเคาะลีฟะฮ์ (ผู้แทน) ของท่านจำนวนมากไปยังสถานที่ต่าง ๆ เพื่อการเผยแผ่และการชี้นำ ในจำนวนนั้น เจ็ดสิบคนถูกส่งไปยังเติร์กิสถานภายใต้การนำของเมาลานามุฮัมมัด กอซิม สี่สิบคนถูกส่งไปยังอาหรับ เยเมน ชาม และรูม ภายใต้การนำของเมาลานาฟัรรุค หุเซน สิบคนซึ่งเป็นผู้รับผิดชอบและผ่านการอบรมขัดเกลามาแล้ว ได้ไปยังกาชฆัร ภายใต้การควบคุมของเมาลานามุฮัมมัด ศอดิก กาบุลี และเคาะลีฟะฮ์สามสิบคนได้ไปยังเตารอน บะดัคชาน และคุรอซาน ภายใต้การนำของเมาลานาชัยค์อะห์มัด บะรอกี และบุคคลเหล่านี้ได้ประสบความสำเร็จอย่างใหญ่หลวงในสถานที่ของตน และปวงบ่าวของอัลลอฮ์ก็ได้รับประโยชน์จากพวกเขา[^3]

อุละมาอ์และมะชายิค (ชัยค์) ผู้มีชื่อเสียงจำนวนมาก ซึ่งเป็นที่ยกย่องและให้เกียรติอย่างสูงในถิ่นของตน ได้ฝ่าการเดินทางอันยากลำบากมาจนถึงสิรฮินด์ และได้รับเกียรติให้ทำบัยอะฮ์และรับประโยชน์จากท่าน ในจำนวนนั้นมีชัยค์ฏอฮิร บะดัคชี ผู้เป็นที่ไว้วางใจของกษัตริย์แห่งบะดัคชาน แห่งฏอลิกอน...

[^1]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 151 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 159 [^3]: เราเฎาะตุลก็อยยูมิยะฮ์ (روضة القيومية) หน้า 166–167

อุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ ได้แก่ ชัยค์อับดุลหัก ชาดมานี, เมาลานาศอลิห์ โกลาบี, ชัยค์อะห์มัด บัรซี, เมาลานายาร์ มุหัมมัด และเมาลานายูซุฟ เป็นผู้ที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษ ท่านได้มอบคิลาฟะฮ์และอิญาซะฮ์แก่บุคคลส่วนใหญ่ในหมู่พวกเขา แล้วส่งพวกเขากลับไปยังถิ่นฐานของตนเพื่อทำงานดะอ์วะฮ์และอิรชาด[^1]

ในฮินดูสถานเช่นกัน ท่านได้มอบหมายให้เหล่าเคาะลีฟะฮ์ของท่านทำงานดะอ์วะฮ์และอิรชาดในที่ต่าง ๆ ท่านได้มอบคิลาฟะฮ์แก่เคาะวาญะฮ์มีร์ มุหัมมัด นุอ์มาน แล้วส่งไปยังแคว้นดักกัน ที่คานกอฮ์ของเขามีทหารม้าหลายร้อยคนและทหารราบนับไม่ถ้วนมาร่วมซิกรุลลอฮ์และมุรอเกาะบะฮ์ ท่านได้มอบคิลาฟะฮ์แก่ชัยค์บะดีอุดดีน สะฮารันปูรี และแต่งตั้งเขาไว้ที่สะฮารันปูรก่อน แล้วจึงไปประจำที่ค่ายทหารหลวง (มุอัสกัร) ณ อาฆรา ที่นั่นเขาได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง ขุนนางในราชสำนักจำนวนมากได้เข้ามาอยู่ในวงศ์ศิษย์ของเขา ทหารในกองทัพนับพันคนได้เป็นมุรีด และทุกวันผู้คนหลั่งไหลมามากจนแม้แต่ขุนนางชั้นสูงก็ยากที่จะได้พบชัยค์

ท่านได้มอบการต่ออายุบัยอะฮ์และหนังสืออิญาซะฮ์แก่มีร์ มุหัมมัด นุอ์มาน กิชมี ซึ่งเป็นหนึ่งในเคาะลีฟะฮ์ของท่านเคาะวาญะฮ์บากี บิลลาฮ์ แล้วส่งเขาไปยังบุรฮานปูร ที่นั่นเขาได้กลายเป็นที่พึ่งของผู้แสวงหา และผู้คนได้รับการปฏิรูปอย่างมาก ท่านส่งชัยค์ฏอฮิร ลาโฮรี ไปยังเมืองลาโฮร์ (ซึ่งเป็นศูนย์กลางทางวิชาการและการเมืองแห่งที่สองของฮินดูสถาน) เพื่อชี้นำผู้แสวงหามะอ์ริฟะฮ์ และดินแดนนั้นได้รับประโยชน์อันยิ่งใหญ่จากเขา ท่านได้มอบอิญาซะฮ์แก่ชัยค์นูร์ มุหัมมัด ปัฏนี แล้วส่งไปยังเมืองปัฏนะฮ์ และด้วยเขา การอิรชาด การชี้นำ และการเผยแผ่ความรู้ทางศาสนาจึงได้เริ่มขึ้นในดินแดนนั้น ท่านได้นำชัยค์หะมีด บังกาลี ผ่านขั้นตอนต่าง ๆ ของสุลูก แล้วมอบอิญาซะฮ์ในการสั่งสอนและตะริเกาะฮ์ และส่งไปยังเบงกอล ท่านได้มอบอิญาซะฮ์ในการสั่งสอนและตะริเกาะฮ์แก่ชัยค์ฏอฮิร บะดัคชี หลังจากที่สภาวะทางจิตวิญญาณของเขาสมบูรณ์แล้ว และส่งไปยังเญานปูร เมาลานาอะห์มัด บัรกี หลังจากได้รับอนุญาตในการสั่งสอนและอบรมแล้ว ก็ได้ไปยังบัรก์

[^1]: ดูรายละเอียดใน รูฎะตุลก็อยยูมียะฮ์ (روضة القيومية) หน้า 129–135 ในหนังสือ หะเฎาะรอตุลกุดส์ (حضرات القدس) ก็ได้กล่าวถึงการส่งเคาะลีฟะฮ์ไปยังสถานที่ต่าง ๆ และการมอบหมายให้ทำงานอิรชาดและอบรมไว้กระจายอยู่ในส่วนที่ว่าด้วยเหล่าเคาะลีฟะฮ์ ดู หะเฎาะรอตุลกุดส์ หน้า 299–318

ไปถึงแล้วก็ได้ทำหน้าที่ชี้นำและอบรมขัดเกลา และได้เขียนรายงานสภาวะของบรรดามุรีดของตนผ่านจดหมายถึงท่านชัยค์อยู่เสมอ ชัยค์อับดุลหัยย์ เป็นชาวเมืองหิศาร ชาดมาน (เขตอิศฟาฮาน) ท่านเป็นผู้เรียบเรียงเล่มที่สอง (ดัฟตัรที่สอง) ของมักตูบาต ท่านชัยค์ได้มอบอิญาซะฮ์ในการสอนและการชี้นำตามตะริเกาะฮ์แก่ท่าน แล้วส่งไปยังเมืองปัฏนะฮ์ ชัยค์อับดุลหัยย์ได้ดับกระหายของผู้กระหายในตะริเกาะฮ์ในเมืองนั้น ส่วนชัยค์นูร มุฮัมมัด ได้เปิดธารน้ำแห่งการชี้นำและการอบรมขัดเกลาไว้ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ชัยค์หะซัน บัรกี ก็ได้รับมอบหมายให้เผยแผ่ตะริเกาะฮ์และซุนนะฮ์ในบ้านเกิดของตน ท่านได้มอบตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์แก่ซัยยิด มุหิบบุลลอฮ์ มานิกปูรี แล้วส่งไปยังมานิกปูร ต่อมาด้วยอนุญาตของท่านชัยค์ เขาได้ย้ายไปยังอัลลอฮาบาด ชัยค์กะรีมุดดีน บาบา หะซัน อับดาลี ได้รับความเอาใจใส่เป็นพิเศษแล้วกลับไปยังบ้านเกิด[^1] ยังไม่ทันครบปี ฮ.ศ. 1027 ชื่อเสียงในความยิ่งใหญ่แห่งฐานะ พลังแห่งการชี้นำ และความดีงามแห่งการอบรมขัดเกลาของท่านมุญัดดิด ก็ได้แพร่ไปถึงนอกแผ่นดินฮินด์ ผู้คนพากันมาเป็นหมู่คณะเพื่อเยี่ยมเยือนและรับประโยชน์ ในมาวะรออุนนะฮ์ร บะดัคชาน กาบูล และในหลายเมืองของดินแดนอะญัมอื่น ๆ ก็มีเคาะลีฟะฮ์ของท่านอยู่ และชื่อเสียงของท่านยังได้แพร่ไปถึงดินแดนอาหรับด้วย ส่วนในฮินดูสถานนั้นแทบจะไม่มีเมืองใดที่ไม่มีตัวแทนของท่านและผู้ทำดะอ์วะฮ์สู่อัลลอฮ์อยู่

ท่าทีของสุลต่านแห่งยุค ญะฮาคีร

ในปี ฮ.ศ. 1014 ญะลาลุดดีน อักบัร บาดชาฮ์ ได้สิ้นชีวิตลง และนูรุดดีน ญะฮาคีร ได้ขึ้นครองบัลลังก์แห่งราชอาณาจักร ในยุคของอักบัรนั้น อิสลามและมุสลิมถูกบีบคั้นจนแผ่นดินแคบลงสำหรับพวกเขาเพียงใด และในอาณาจักรอันยิ่งใหญ่นี้ซึ่งมุสลิมได้มาด้วยเลือดของบรรดาผู้พิชิต หยาดเหงื่อของบรรดานักปฏิรูปและผู้รับใช้อิสลาม และผู้รู้ด้านบาฏินและ

[^1]: หัฎรอตุลกุดส์ (حضرات القدس) อัลหัฎเราะฮ์ที่สิบสอง ว่าด้วยสภาวะของบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่าน และตำราอื่น ๆ

ผืนดินนี้ได้รับการรดน้ำให้ชุ่มชื้นและอุดมสมบูรณ์ด้วยน้ำตายามรุ่งอรุณของบรรดาผู้มีหัวใจ) งานถอนรากถอนโคนอิสลามที่ดำเนินไปด้วยกำลังและการวางแผนอย่างเป็นระบบนั้น เพียงพอแล้วที่จะทำให้หัวใจอันเปี่ยมด้วยความห่วงใยและธรรมชาติอิสลามอันหวงแหนของท่านต้องร้อนรุ่มกระวนกระวาย แต่ด้วยเหตุที่ท่านยังคงหมกมุ่นอยู่กับการขัดเกลาสภาวะจิตของตนให้สมบูรณ์และการเตรียมพร้อมทางด้านจิตวิญญาณภายในส่วนหนึ่ง และอีกส่วนหนึ่งเพราะฟิตนะฮ์นั้นกำลังอยู่ในช่วงรุ่งโรจน์ถึงขีดสุด ทั้งยังไม่มีปลายเชือกที่ท่านจะใช้เป็นช่องทางเข้าไปมีอิทธิพลต่อราชอาณาจักร ต่อแนวโน้มของราชอาณาจักร และต่อนโยบายที่มีต่ออิสลามและมุสลิมได้ ท่านจึงยังไม่ได้เริ่มงานฟื้นฟู (ตัจดีด) และงานปฏิรูปของท่านด้วยกำลังทั้งหมด หรือหากท่านได้เริ่มแล้ว ก็ไม่พบรายละเอียดมากนักในตำราประวัติศาสตร์ ทราบเพียงว่าท่านได้ส่งสาส์นตักเตือนไปยังกษัตริย์ผ่านทางข่านคานาน ซัยยิดศ็อดรญะฮาน มุรตะฎอข่าน และคนอื่น ๆ บุคคลเหล่านี้เป็นผู้ใกล้ชิดและเป็นที่ไว้วางใจของกษัตริย์ และความยิ่งใหญ่ของท่านมุญัดดิดก็ได้ฝังแน่นอยู่ในหัวใจของพวกเขาด้วยความศรัทธาเลื่อมใส

ญะฮานกีรนั้นไม่เพียงแต่ไม่มีความเป็นปฏิปักษ์ต่ออิสลามเท่านั้น หากยังมีความเที่ยงตรงและความเชื่อที่ดีอยู่ในระดับหนึ่ง และเขาไม่มีความสนใจที่จะประกาศใช้ศาสนาและบทบัญญัติใหม่ใด ๆ การกระทำของเขาดำเนินไปตามคำสั่งสอนของปู่ทวดของเขาที่ว่า

«บาบัร จงเพลิดเพลินกับความสุขเถิด เพราะโลกนี้ไม่มีครั้งที่สอง»

ท่านได้ตั้งใจที่จะใช้ประโยชน์จากธรรมชาติที่เรียบง่ายนี้ของกษัตริย์ เพื่อขจัดอิทธิพลต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในอินเดียในรัชสมัยก่อนหน้านั้นให้หมดสิ้นไป ซึ่งรายละเอียดจะได้กล่าวถึงต่อไปในบทเฉพาะบทหนึ่ง

แต่ก่อนที่ท่านจะเริ่มงานอันจะนำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่นี้ ก็ได้เกิดเหตุการณ์การถูกจองจำที่กวาลิยาร์ขึ้น ซึ่งในหลายแง่มุมเป็นเหตุการณ์สำคัญยิ่งทั้งในชีวประวัติของท่านมุญัดดิดและในประวัติศาสตร์การปฏิรูปและการฟื้นฟูของยุคนั้น

ในหนังสือประวัติและชีวประวัติทั่วไปบางเล่มได้กล่าวไว้ว่า ได้มีการนำเนื้อหาอันละเอียดอ่อนบางตอนในมักตูบาต (จดหมาย) ไปเสนอต่อหน้าจะฮาน กีร์ เนื้อหาเหล่านั้นจะเข้าใจได้ก็ต่อเมื่อเข้าใจศัพท์เฉพาะและความลึกซึ้งของตะเซาวุฟ ตลอดจนจุดประสงค์และเจตนาของผู้เขียน และแท้จริงแล้วเนื้อหาเหล่านั้นคือการเปิดเผยทางจิตวิญญาณ (กัชฟ์) และประสบการณ์ที่รับรู้ได้อันเป็นเพียงชั่วคราว ซึ่งเกิดขึ้นแก่ผู้เดินทางทางจิตวิญญาณ (ซาลิก) ในระหว่างการเดินทางและการขัดเกลาของเขาอย่างไม่ถาวร และเป็นสิ่งที่เขาจำเป็นต้องแจ้งให้ชัยค์และผู้อบรมของตนทราบ[^1]

สำหรับจะฮานกีร์ เนื้อหาเหล่านี้อยู่เหนือความเข้าใจของเขา และในเนื้อหาเหล่านั้นมีเหตุผลครบถ้วนที่จะก่อให้เกิดความตื่นตระหนกและความวิตกกังวลแก่มุสลิมผู้มีอะกีดะฮ์แบบซุนนีที่เรียบง่าย ซึ่งไม่รู้จักความแตกต่างระหว่างกัชฟ์กับข้อเท็จจริง และระหว่างสภาวะชั่วคราวกับสภาวะถาวร เขาจึงแสดงความประหลาดใจและความแปลกใจอย่างยิ่งต่อเนื้อหาเหล่านั้น และเห็นว่าขัดแย้งกับอะกีดะฮ์ที่ได้รับการยอมรับของมุสลิมส่วนใหญ่และอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ และถือว่าเป็นการอวดอ้างและการหลงตนเอง ในบันทึกอัตชีวประวัติ (ตูซุก) ของเขา ตรงที่เขากล่าวถึงเหตุการณ์นี้ จะเห็นความประหลาดใจและความแปลกใจของเขาได้อย่างชัดเจน เขากล่าวถึงท่านมุญัดดิดด้วยท่าทีที่ไม่เหมาะสมอย่างยิ่ง และในลักษณะที่ค่อนข้างดูหมิ่น[^2]

[^1]: ดูมักตูบฉบับที่ 11 เล่มที่หนึ่ง ซึ่งเขียนถึงท่านผู้อบรม คอวาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์

«นอกจากจะฮานกีร์ ซึ่งไม่คุ้นเคยกับแนวทางนี้แล้ว อุละมาอ์ผู้มีความรู้หนักแน่นบางท่านก็ยังเกิดข้อสงสัยเมื่ออ่านเนื้อหาเหล่านี้ ในบรรดาท่านเหล่านั้นที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษคือ ผู้รู้ที่มีชื่อเสียงแห่งยุคนั้น ผู้เผยแพร่วิชาหะดีษ และผู้รวมชะรีอะฮ์กับตะริเกาะฮ์ไว้ด้วยกัน คือ ท่านชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิห์ลาวี ท่านลังเลใจในเรื่องนี้อยู่เป็นเวลานาน และยังมีการติดต่อทางจดหมายระหว่างท่านกับท่านมุญัดดิดด้วย ในที่สุดท่านก็เกิดความมั่นใจและเปิดใจในเรื่องนี้ ซึ่งท่านได้แสดงออกไว้ในมักตูบฉบับหนึ่งของท่าน มีรายงานจากชัยค์นูรุลหัก บุตรของท่านว่า ได้มีการพิสูจน์แล้วว่า ชายผู้หนึ่งชื่อหะซัน ข่าน ชาวปะทาน ซึ่งเป็นหนึ่งในมุรีดของท่านชัยค์ (มุญัดดิด) ได้ขุ่นเคืองและโกรธเคืองในเรื่องบางอย่างแล้วจากไป เขามีชุดคัดลอกมักตูบาตของชัยค์อยู่ชุดหนึ่ง เขาจึงบิดเบือนและเพิ่มเติมเนื้อความ แล้วแพร่กระจายมันออกไปในสภาพที่ถูกดัดแปลงไปทั่ว» (มะนากิบุล อาริฟีน [مناقب العارفین] โดยชาห์ ฟัตห์ มุหัมมัด ฟัตห์ปูรี จิชตี หน้า 126)

ความเข้าใจผิดและความวุ่นวายนี้อาจมีมูลเหตุมาจากมักตูบาตที่ถูกบิดเบือนเหล่านี้ก็เป็นได้

[^2]: ดูตูซุก จะฮานกีรี [تزک جہانگیری] หน้า 272–273 เหตุการณ์ในปีครองราชย์ที่ 14 ฮ.ศ. 1028

ข้อนี้ก็บ่งบอกเช่นกันว่า เขาไม่รู้เลยถึงฐานะและตำแหน่งของท่านมุญัดดิด และเขาเขียนแสดงความคิดเห็นอย่างไม่ลังเลด้วยปลายปากกาของขุนนางมุฆัลชาวตูรานีผู้หนึ่ง ซึ่งไม่รู้สิ่งใดนอกจากอะกีดะฮ์ทั่วไปของมุสลิม และถือว่าตนเองเป็นผู้ปกป้องและพิทักษ์อะกีดะฮ์เหล่านั้น

ชัยค์บะดีอุดดีน สะฮารันปูรี ได้รับการยอมรับอย่างมากในกองทัพหลวง และบรรดาบุคคลสำคัญของราชสำนักก็เริ่มไปมาหาสู่ท่านเป็นจำนวนมาก เรื่องนี้ก็ถูกผู้คนนำเสนออย่างเกินจริง และแสดงความหวาดเกรงว่าจะเป็นภัย มีการกล่าวอีกด้วยว่า ท่านมุญัดดิดกำลังสมคบกับกองทัพผ่านทางชัยค์ (บะดีอุดดีน) และกำลังวางแผนก่อการกบฏ ในเรื่องนี้ ชัยค์บะดีอุดดีนเองก็ได้กระทำการอันขาดความระมัดระวังบางประการด้วยความศรัทธาอันแรงกล้าของท่าน ท่านได้เล่าถึงประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ (วะกออิอ์) และการเปิดเผยทางญาณ (กุชูฟ) บางอย่างของท่าน โดยไม่ได้ปฏิบัติตามคำแนะนำที่ว่า

كلموا الناس على قدر عقولهم

«จงพูดกับผู้คนตามระดับสติปัญญาของพวกเขา»

ซึ่งเรื่องเหล่านั้นอยู่เหนือความเข้าใจและการรับรู้ของบรรดาผู้มีความรู้ที่อยู่ในระดับเดียวกับคนทั่วไป และของคนทั่วไปที่ไม่ต่างจากปศุสัตว์ และเป็นที่มาของการกล่าวขานถกเถียงกัน[^1] ผลของเรื่องนี้ได้ลามไปถึงท่านมุญัดดิดด้วย ญะฮางีร์ไม่รู้จักแนวทางนี้เลย และในราชสำนักก็มีผู้คอยยุแหย่ใส่หูพระองค์อยู่ และเนื่องจากท่านมุญัดดิดได้ต่อต้านอิทธิพลทางอะกีดะฮ์และทางปฏิบัติของลัทธิชีอะฮ์ ซึ่งกำลังแผ่ปกคลุมสังคมมุสลิมภายหลังจากที่กลุ่มชาวอิหร่านเข้ามาในฮินดูสถานและมีอำนาจครอบงำราชสำนัก และท่านได้เผยแผ่อะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์อย่างชัดแจ้ง ดังนั้นหากกลุ่มชาวอิหร่านผู้มีอิทธิพลในราชสำนักต้องการฉวยโอกาสนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจ เมื่อประเด็นนี้ถูกแต่งแต้มให้เป็นเรื่องการเมือง ความสำคัญของมันก็ยิ่งเพิ่มขึ้น และญะฮางีร์จึงตัดสินพระทัยที่จะดำเนินการบางอย่างในเรื่องนี้

นั่นคือช่วงเวลาที่ดวงอาทิตย์แห่งการชี้นำ (อิรชาด) ของท่านมุญัดดิดอยู่ ณ จุดสูงสุดกลางฟ้า และความกระตือรือร้นและภารกิจของท่าน พร้อมกันนั้นชื่อเสียงและการเป็นที่ยอมรับของท่านก็อยู่ ณ จุดสุดยอด บางทีในเรื่องนี้ก็

[^1]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 348

เป็นวิทยปัญญาของพระผู้เป็นเจ้า ที่ในช่วงเวลาแห่งความยิ่งใหญ่และความรุ่งเรืองอย่างเต็มที่นี้ ท่านถูกนำเข้าสู่การทดสอบและการทดลอง เพื่อให้ท่านได้ผ่านมะกอม (ขั้น) แห่งความเป็นบ่าว (อุบูดิยะฮ์) และบรรลุถึงขั้นแห่งความก้าวหน้าทางจิตวิญญาณ ซึ่งโดยปกติแล้วไม่อาจบรรลุได้หากปราศจากการต่อสู้กับตนเอง (มุญาฮะดะฮ์) และการทดสอบเช่นนี้

สาเหตุของการถูกคุมขังที่กวาลิยาร์

ในหนังสือประวัติศาสตร์และชีวประวัติทั่วไป สาเหตุของการถูกคุมขังและถูกกักตัวไว้ในป้อมกวาลิยาร์ ถูกระบุว่าเป็นเพราะเนื้อหาอันละเอียดอ่อน การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ (มุกาชะฟาต) และถ้อยคำอันลึกซึ้งเกี่ยวกับการเดินทางทางจิตวิญญาณ (สัยร์และสุลูก) ในจดหมาย (มักตูบ) ฉบับหนึ่งโดยเฉพาะ (ซึ่งท่านได้เขียนถึงชัยค์และมุรชิดของท่าน) ซึ่งจากจดหมายนั้นแสดงให้เห็นว่าท่านมีมะกอมสูงกว่าบรรดาผู้อาวุโสหลายท่าน

แต่ผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้มีข้อสงสัยอย่างมากว่า การทดสอบที่เกิดขึ้นกับท่านมุญัดดิดนั้น เกิดขึ้นเพียงเพราะความเข้าใจผิดนี้เท่านั้น และสาเหตุของมันคือความหวงแหนในศาสนาของญะฮางกีร์ และการปกป้องอะกีดะฮ์และหลักการที่ยอมรับกันของมวลชนอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ หรือว่ามันเกิดขึ้นเพียงเพราะการยืนกรานและเรียกร้องของบรรดาอุละมาอ์ในราชสำนัก หรือบรรดาอุละมาอ์และมะชาอิค์ผู้ทรงเกียรติในยุคนั้น ญะฮางกีร์ไม่เคยเป็นคนที่มีอุปนิสัยทางศาสนาเช่นนั้นในช่วงเวลาใดเลย และสำนึกทางศาสนาของเขาก็ไม่เคยแหลมคมและละเอียดอ่อนถึงขนาดนั้น ที่เขาจะดำเนินการอย่างรุนแรงเช่นนี้ต่อบุคคลทางศาสนาผู้มีสถานะสูงส่ง ซึ่งเป็นศูนย์รวมแห่งความรักและความศรัทธาของผู้คนนับพัน ในประเด็นที่อยู่เหนือความเข้าใจของเขา และไม่มีความเกี่ยวข้องใด ๆ กับกิจการของรัฐและการเมือง

ก่อนหน้านี้ ในสมัยของบิดาและปู่ของเขา ชัยค์มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี ได้เคยกล่าวอ้างถึงการเมียะอ์รอจ และด้วยเหตุนี้จึงเกิดความวุ่นวายและความกระสับกระส่ายขึ้นในแวดวงอุละมาอ์[^1] และได้มีการออกฟัตวาต่อเขา

[^1]: สำหรับรายละเอียด ดูหนังสือของศาสตราจารย์มุฮัมมัด มัสอูด «ชาห์มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี» (شاہ محمد غوث گوالیری) พิมพ์ที่การาจี

...ถูกกล่าวหาอยู่ แต่ทั้งหุมายูนและอักบัรต่างก็ไม่ได้ดำเนินการใด ๆ ต่อพวกเขา แม้ในสมัยของญะฮาংগীรเองก็มีบรรดาชัยค์แห่งวะห์ดะตุลวุญูดจำนวนมากที่ไปถึงขอบเขตสุดท้ายของ "อัยนียะฮ์" (ความเป็นสิ่งเดียวกัน) และ "มุซาวาต" (ความเสมอเหมือน) และพวกเขาก็ประกาศเรื่องนี้อย่างเปิดเผย ในสมัยของพระองค์นั่นเองที่ชัยค์มุฮิบบุลลอฮ์ อิลาฮาบาดี[^1] ได้เขียนหนังสือภาษาอาหรับชื่อ "อัต-ตัสวียะฮ์" (التسویة) และเขียนอรรถาธิบายเป็นภาษาเปอร์เซีย แต่ญะฮาংগীรก็มิได้ใส่ใจต่อการวิเคราะห์และถ้อยคำแปลก ๆ เหล่านั้นแต่อย่างใด ควรพิจารณาด้วยว่า จดหมาย (มักตูบ) ฉบับที่เป็นประเด็นพิพาท (ซึ่งถูกใช้เป็นรากฐานของเรื่องราวทั้งหมดนี้) เขียนถึงท่านเคาะญะฮ์ในปี ฮ.ศ. 1012 ส่วนการจับกุมเกิดขึ้นสิบหกปีหลังจากนั้นในปี ฮ.ศ. 1028

ในทัศนะของผู้เขียน สาเหตุที่แท้จริงของเรื่องนี้คือ ท่านมุญัดดิดมีความสัมพันธ์เป็นพิเศษกับบรรดาเสนาบดีแห่งราชอาณาจักรและขุนนางในราชสำนัก และคนเหล่านั้นมีความศรัทธาอย่างลึกซึ้งต่อท่าน สิ่งนี้เพียงพอแล้วที่จะก่อให้เกิดความระแวงแก่ผู้ปกครองที่อ่อนไหวเช่นนี้ ผู้ซึ่งเคยชูธงกบฏต่อบิดาของตนเอง และได้ขึ้นครองบัลลังก์ด้วยการต่อสู้ช่วงชิงกับบรรดาโอรส เป็นไปได้เช่นกันว่าญะฮาংগীรได้ทราบถึงจดหมายอันทรงพลังและปลุกเร้าจิตใจ ซึ่งท่านมุญัดดิดเขียนถึงเสนาบดีเหล่านั้น เพื่อการปรับปรุงสภาพของพวกเขา และเพื่อให้รัฐบาลปกป้องอิสลามและมีความหวงแหนในศาสนา

ในบรรดาขุนนางและเสนาบดีแห่งราชอาณาจักรเหล่านั้น ได้แก่ ข่านอะอ์ซัม มีรซา อะซีซุดดีน, ข่านญะฮาน ข่าน โลดี, ข่านคานาน มีรซา อับดุรเราะฮีม, มีรซา ดาราบ, กุลีจญ์ ข่าน เป็นต้น[^2]

บรรดาสุลฏอนราชวงศ์โมกุลหวาดเกรงอยู่เสมอต่อความศรัทธาอันล้นเกินของประชาชนที่มีต่อบรรดาชัยค์ การที่ผู้คนหลั่งไหลไปหา และการที่ผู้คนรุมล้อมพวกเขาอย่างหลงใหล... เหตุการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นกับเคาะลีฟะฮ์คนสำคัญของท่านมุญัดดิด คือ ท่านซัยยิด อาดัม บะนูรี ด้วย เมื่อท่านเดินทางไปลาฮอร์ในปี ฮ.ศ. 1052 ...

[^1]: เสียชีวิต ฮ.ศ. 1058 [^2]: ข้อสันนิษฐานนี้ได้รับการสนับสนุนจากการที่ญะฮาংগীรเขียนไว้เองใน "ตุซุก" ว่า บรรดาเคาะลีฟะฮ์ของชัยค์ได้รับการแต่งตั้งประจำอยู่ทุกเมืองและทุกหมู่บ้าน (หน้า 272) และว่าเหตุผลของการจับกุมครั้งนี้คือ "เพื่อให้ความวุ่นวายของประชาชนสงบลงด้วย" (หน้า 273)

…ในกรุงกาบูลเพียงแห่งเดียวก็มีสาดาต (ลูกหลานท่านนบี ﷺ) มะชาอิค และผู้คนจากชนชั้นต่าง ๆ ถึงหนึ่งหมื่นคนที่ศรัทธาเลื่อมใสท่าน ในเวลานั้นชาฮ์ญะฮานประทับอยู่ที่ลาฮอร์ เขารู้สึกถึงภัยคุกคามจากสิ่งนี้ และได้สร้างสถานการณ์ต่าง ๆ ขึ้นจนท่านต้องอำลาอินเดียและอพยพไปยังหะเราะมัยน์ชะรีฟัยน์ (มักกะฮ์และมะดีนะฮ์) เป็นไปได้มากว่านี่คือเหตุผลที่ญะฮางีร์ หลังจากยุติการกักตัวท่านไว้ที่กวาลิยาร์แล้ว ได้ให้ท่านร่วมเดินทางและพำนักอยู่ในกองทัพของตนเป็นเวลายาวนาน เพื่อที่เขาจะได้ศึกษาลักษณะความสัมพันธ์ระหว่างท่านกับเหล่าขุนนางและเสนาบดีแห่งราชสำนัก และเพื่อให้มั่นใจว่าท่านมิได้เป็นภัยต่อราชบัลลังก์และอำนาจของเขา และไม่มีกลุ่มฝ่ายตรงข้ามหรือผู้มักใหญ่ใฝ่สูงคนใดจะใช้ประโยชน์จากท่านได้ เมื่อเขาเกิดความมั่นใจจากความประพฤติของท่าน และได้ประจักษ์ถึงความอิคลาศ ความมุ่งหมายเพื่ออัลลอฮ์ ความไม่ยึดติด ความไม่หวังผลประโยชน์ส่วนตน และฐานะอันสูงส่งของท่าน ทั้งได้เห็นด้วยตาตนเองว่าท่านมิได้ถือว่าความยิ่งใหญ่และความโอ่อ่าของโลกนี้มีค่าเท่ากับเศษฟางเศษหญ้าเลย เขาจึงอนุญาตให้ท่านพำนักอยู่ที่สิรฮินด์ได้อย่างอิสระ

การกักตัวที่ป้อมกวาลิยาร์

อย่างไรก็ตาม ญะฮางีร์ได้เรียกตัวท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) มายังที่ประทับของตน และกำชับเจ้าเมืองสิรฮินด์ให้ส่งตัวท่านมาให้ได้ไม่ว่าด้วยวิธีใด ท่านจึงออกเดินทางทันทีพร้อมกับมุรีดห้าคน เมื่อกษัตริย์ทรงทราบข่าวการมาถึงของท่าน ก็ได้ส่งเหล่าขุนนางออกไปต้อนรับ และให้ตั้งกระโจมใกล้กับพระราชวังของตน แล้วเรียกท่านเข้าเฝ้าในท้องพระโรงเพื่อพบปะ เมื่อท่านเข้าสู่ท้องพระโรง ท่านมิได้ปฏิบัติตามธรรมเนียมการถวายความเคารพแบบราชสำนักซึ่งขัดต่อชะรีอะฮ์ ข้าราชสำนักผู้หนึ่งซึ่งไม่ยำเกรงอัลลอฮ์ได้ทูลให้กษัตริย์สังเกต และกล่าวว่า "ข้าแต่ผู้เป็นที่พึ่งของโลก ชัยค์ผู้นี้มิได้ให้ความเคารพต่อธรรมเนียมแห่งราชสำนักเลยแม้แต่น้อย" กษัตริย์จึงตรัสถามถึงเหตุผล ท่านตอบว่า "ข้าพเจ้าจนถึงวันนี้ไม่เคย…

ที่ท่านเราะซูลได้สอนไว้ นอกจากนี้แล้วข้าพเจ้าไม่รู้มารยาทอื่นใด กษัตริย์ทรงกริ้วและตรัสว่า จงสุญูดต่อข้า[^1] ท่านกล่าวว่า ข้าพเจ้าไม่เคยสุญูดต่อผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ และจะไม่สุญูด กษัตริย์ทรงกริ้วในเรื่องนี้ และมีรับสั่งให้กักตัวท่านไว้ในป้อมกวาลิยาร์[^2]

ก่อนเหตุการณ์นี้ ชาห์ญะฮาน (ผู้ซึ่งมีความศรัทธาและความจริงใจต่อท่าน) ได้ส่งอัลลามะฮ์อัฟฎัล ข่าน และควาญะฮ์อับดุรเราะห์มาน มุฟตี พร้อมด้วยตำราฟิกฮ์ ไปหาท่านมุญัดดิดพร้อมสาส์นว่า การสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ (สัจญ์ดะตุตตะฮิยะฮ์) นั้นมีไว้สำหรับบรรดากษัตริย์ หากท่านยอมสุญูด ข้าพเจ้าจะเป็นผู้ค้ำประกันและรับผิดชอบว่าท่านจะไม่ได้รับอันตรายใด ๆ ท่านกล่าวว่า นี่เป็นเพียงข้อผ่อนปรน (รุคเศาะฮ์) ส่วนการยึดมั่นในหลักการ (อะซีมะฮ์) คือการไม่สุญูดต่อผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์[^3]

เหตุการณ์อันน่าเศร้าของการจับกุมนี้เกิดขึ้นในวันหนึ่งของเดือนเราะบีอุษษานี ฮ.ศ. 1028 เพราะญะฮางีรได้กล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ในเหตุการณ์ของเดือนเดียวกันนี้ หลังจากถูกจองจำแล้ว คฤหาสน์ ที่พัก บ่อน้ำ สวน และหนังสือของท่านถูกยึด และผู้เกี่ยวข้องของท่านถูกย้ายจากที่นั่นไปยังที่อื่น[^4]

ซุนนะฮ์แห่งนบียูซุฟในคุกกวาลิยาร์

การกักตัวที่กวาลิยาร์นี้ตั้งอยู่บนวิทยปัญญาอันมากมายของอัลลอฮ์ตะอาลาและผลประโยชน์ทางศาสนา และเป็นเหตุแห่งความก้าวหน้าทางจิตวิญญาณ ตลอดจนการเพิ่มพูนของการเป็นที่ยอมรับและเป็นที่รัก ณ ที่นั้น ยูซุฟผู้ต้องขังท่านนี้ได้ทำงานเผยแผ่และชี้แนะแก่เพื่อนร่วมคุกของท่านอย่างเต็มกำลัง เช่นเดียวกับยูซุฟแห่งกันอาน

[^1]: การสุญูดในราชสำนักนี้แพร่หลายมาตั้งแต่สมัยอักบัร และเป็นส่วนหนึ่งของมารยาทในราชสำนัก ออรังเซบได้ยกเลิกมันไป [^2]: หัฎะรอตุลกุดส์ (حضرات القدس) หน้า 111 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 116 [^4]: ตูซุก ญะฮางีรี (توزک جہانگیری) หน้า 272–273 และมักตูบที่ 2 ดัฟตัรที่สาม

เริ่มต้นขึ้น และเสียงร้องเรียกของนบียูซุฟ (อ.ส.) แห่งคุกที่ว่า

يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ ﴿٣٩﴾

«โอ้สหายทั้งสองแห่งคุกเอ๋ย พระเจ้าหลายองค์ที่แตกต่างกันนั้นดีกว่า หรืออัลลอฮ์ผู้ทรงเอกะ ผู้ทรงพิชิตดีกว่า?» (ซูเราะฮ์ยูซุฟ 12:39)

ก็ดังกังวานขึ้นด้วยน้ำเสียงอันสูงส่งจนกำแพงและประตูของป้อมปราการสะท้อนก้อง และเสียงนั้นยังได้ยินไปถึงภายนอกด้วย มีการกล่าวกันว่านักโทษที่มิใช่มุสลิมหลายพันคนได้รับเกียรติเข้ารับอิสลามด้วยบะเราะกะฮ์แห่งดะอ์วะฮ์ การเผยแผ่ การคบหา และการอบรมขัดเกลาของท่าน และนักโทษอีกหลายร้อยคนได้รับเกียรติด้วยการเป็นมุรีดและการคบหากับท่าน จนบรรลุถึงขั้นอันสูงส่ง ในหนังสือของ ดร.อาร์โนลด์ (PREACHING OF ISLAM) มีข้อความว่า:

«ในรัชสมัยของจักรพรรดิญะฮานกีร (ค.ศ. 1605–1628) มีอาลิมซุนนีผู้หนึ่งนามว่าชัยค์อะห์มัด มุญัดดิด ผู้มีชื่อเสียงเป็นพิเศษในการหักล้างอะกีดะฮ์ของชีอะฮ์ ชาวชีอะฮ์ในเวลานั้นมีอิทธิพลในราชสำนัก คนเหล่านั้นได้ใช้ข้ออ้างบางอย่างทำให้ท่านถูกจำคุก ท่านอยู่ในคุกเป็นเวลาสองปี และในช่วงเวลานั้นท่านได้ทำให้ผู้บูชารูปเคารพหลายร้อยคนจากบรรดาเพื่อนร่วมคุกกลายเป็นผู้ภักดีต่อท่าน»

(หน้า 412 พิมพ์ครั้งที่สาม)

ในทำนองเดียวกัน ในสารานุกรมศาสนาและจริยศาสตร์ (ENCYCLOPEDIA OF RELIGION AND ETHICS) (دائرة المعارف ศาสนาและจริยธรรม) ในหัวข้อเกี่ยวกับการเผยแผ่อิสลาม มีข้อความว่า:

«ในอินเดียเมื่อศตวรรษที่สิบเจ็ด มีอาลิมผู้หนึ่งนามว่าชัยค์อะห์มัด มุญัดดิด ซึ่งถูกจำคุกโดยไม่เป็นธรรม มีรายงานเกี่ยวกับท่านว่า ท่านได้ทำให้ผู้บูชารูปเคารพหลายร้อยคนจากบรรดาเพื่อนร่วมคุกเข้ารับอิสลาม»[^1]

(เล่ม 8 หน้า 748)

[^1]: คัดจากบทความ «ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี ในทัศนะของยุโรป» เขียนโดยเมาลานาอับดุลมาญิด ดะรียาบาดี, «อัลฟุรกอน» (الفرقان) ฉบับมุญัดดิด ฮ.ศ. 1357

ความโปรดปรานและความสุขในช่วงเวลาแห่งการถูกจองจำ

จากการเป็นแขกเพียงไม่กี่วันในคุกกวาลิยาร์นี้ ความโปรดปรานของพระผู้เป็นเจ้าได้หลั่งรินลงมาสู่ท่านมุญัดดิด ท่านได้รับความก้าวหน้าทางจิตใจ ได้ลิ้มรสแห่งความแตกสลายแห่งใจที่แท้จริงและการหลุดพ้นจากตัวตน และได้รับความโปรดปรานแห่ง "ญัลวะฮ์ในค็อลวะฮ์" (การอยู่ท่ามกลางผู้คนในขณะที่ใจอยู่ในความสันโดษ) ท่านได้กล่าวถึงสิ่งเหล่านี้ในจดหมายที่ส่งถึงบรรดาผู้รับใช้ใกล้ชิดของท่าน ในฐานะการกล่าวถึงความโปรดปราน (ตะห์ดีษ บิน-นิอ์มะฮ์) ด้วยความปีติยิ่ง ในจดหมายยาวฉบับหนึ่งถึงมีร มุฮัมมัด นุอ์มาน ซึ่งส่งมาจากป้อมกวาลิยาร์ ท่านเขียนว่า:

«หากมิใช่ด้วยความกรุณาล้วน ๆ ของพระผู้เป็นเจ้า ที่ทำให้ความเมตตาและการประทานทางจิตวิญญาณจากพระองค์หลั่งไหลมาอย่างต่อเนื่อง และความโปรดปรานและของขวัญอันไม่มีที่สิ้นสุดของพระองค์ปรากฏขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่า แก่ผู้แตกสลายเช่นข้าพเจ้าในสถานที่แห่งความยากลำบากนี้ เรื่องราวก็คงเกือบถึงขั้นสิ้นหวัง และสายใยแห่งความหวังก็คงขาดสะบั้นไปแล้ว การสรรเสริญเป็นของพระผู้เป็นเจ้า ผู้ทรงประทานความปลอดภัยแก่ข้าพเจ้าท่ามกลางบททดสอบ ทรงประทานเกียรติท่ามกลางการกดขี่และความอยุติธรรม ทรงโปรดปรานข้าพเจ้าท่ามกลางความทุกข์ยากและภาระ ทรงประทานเตาฟีกให้ข้าพเจ้าได้ขอบคุณทั้งในยามสุขสบายและยามประสบภัย และทรงนำข้าพเจ้าเข้าอยู่ในหมู่ผู้ปฏิบัติตามบรรดานบี (ขอความจำเริญและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) ผู้เดินตามรอยเท้าของบรรดาวะลีผู้ทรงเกียรติ และผู้รักบรรดาอุละมาอ์และคนศอลิห์ ขอความเมตตาและความจำเริญของอัลลอฮ์ ผู้ทรงบริสุทธิ์และสูงส่ง จงลงมาแด่บรรดานบีผู้ทรงเกียรติก่อน และแด่ผู้ปฏิบัติตามพวกท่านเป็นลำดับต่อมา»[^1]

ดูเหมือนว่า เมื่อข่าวการที่ท่านถูกคุมขังตามคำสั่งของสุลต่านแพร่หลายออกไป ก็เริ่มมีการวิพากษ์วิจารณ์กันไปต่าง ๆ นานา ผู้คนต่างเติมแต่งเรื่องราวขึ้น และ

[^1]: มักตูบที่ 6 ดัฟตัรที่ 3 ภาคที่ 8 คำแปลภาษาอูรดูนำมาจากบทความ "อิมามรับบานี" ของท่านเมาลานาอับดุชชะกูร

...การคาดเดาต่าง ๆ บรรดาผู้รับใช้และผู้รักใคร่ท่านย่อมได้รับความเจ็บปวดจากเรื่องนี้อยู่บ้างโดยธรรมชาติ ท่านได้กล่าวพาดพิงถึงการวิพากษ์วิจารณ์และการตำหนิติเตียนของผู้คนนี้ โดยเขียนจดหมายจากคุกแห่งนั้นถึงศิษย์ผู้มีใจบริสุทธิ์อีกท่านหนึ่งของท่าน คือ ชัยค์บะดีอุดดีน ว่า

"เมื่อฟะกีรผู้นี้มาถึงป้อมแห่งนี้ ตั้งแต่แรกเริ่มก็รู้สึกได้ทันทีว่า แสงนูรแห่งการตำหนิติเตียนของผู้คนกำลังหลั่งไหลมาจากเมืองและหมู่บ้านต่าง ๆ ไม่ขาดสาย ดุจเมฆแห่งรัศมี และกำลังยกระดับกิจการของฉันจากที่ต่ำขึ้นสู่ที่สูง ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ฉันได้ผ่านพ้นมะกอม (ขั้น) ต่าง ๆ ด้วยการอบรมแห่งญะมาล (ความงดงาม) บัดนี้กำลังได้เดินทางผ่านระยะทางด้วยการอบรมแห่งญะลาล (ความยิ่งใหญ่น่าเกรงขาม) ดังนั้น ขอให้ท่านทั้งหลายดำรงอยู่ในมะกอมแห่งการอดทน หรือยิ่งกว่านั้นคือมะกอมแห่งการยินยอมพอใจ (ริฎอ) และจงถือว่าญะมาลและญะลาลนั้นเสมอกัน"[^1]

ท่านยังคงให้คำแนะนำแก่บรรดาบุตรผู้ทรงเกียรติของท่านจากในคุกให้มีความอดทน ความสงบใจ การขอบคุณ และการยินยอมพอใจ และกำชับให้หมั่นมุ่งจิตสู่อัลลอฮ์ การขอดุอาอ์และการวิงวอน การซิกรุลลอฮ์และการอ่านอัลกุรอาน การปฏิเสธทุกสิ่งนอกจากอัลลอฮ์ และให้ขะมักเขม้นอยู่กับการศึกษาและการขัดเกลาตนเองให้สมบูรณ์[^2]

จากรายงานบางกระแสเป็นที่ทราบว่า การคุมขังอันไม่ชอบธรรมนี้ของท่านมุญัดดิด ได้ส่งผลกระทบอย่างมากต่อบรรดาขุนนางผู้มีอะกีดะฮ์ถูกต้องและเหล่าเสาหลักแห่งราชอาณาจักรในฮินดูสถาน ในบางแห่งถึงกับปรากฏร่องรอยของความวุ่นวายและความระส่ำระสาย[^3] อับดุรเราะฮีม ข่านิ ข่านาน, ข่านอะอ์ซัม, ซัยยิด ศ็อดรฺญะฮาน, ข่านญะฮาน โลดี และคนอื่น ๆ ต่างก็ไม่พอใจต่อการกระทำครั้งนี้ของญะฮานคีร์ อย่างไรก็ตาม ไม่พบหลักฐานทางประวัติศาสตร์ร่วมสมัยที่มากไปกว่านี้เกี่ยวกับความวุ่นวายและความระส่ำระสายดังกล่าว และไม่อาจกล่าวได้อย่างมั่นใจว่าพวกเขามีส่วนเกี่ยวข้องกับท่านมุญัดดิด...

[^1]: มักตูบที่ 2 ดัฟตัรที่ 3 ภาคที่ 8 [^2]: มักตูบที่ 12 ดัฟตัรที่ 3 ภาคที่ 8 ถึงท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด สะอีด และเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม [^3]: ในเรื่องนี้ยังมีการอ้างถึงการกบฏของมะฮาบัต ข่านด้วย แต่พึงทราบว่าเหตุการณ์กบฏของมะฮาบัต ข่านเกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 1035 ซึ่งเป็นเวลา 4-5 ปีหลังจากท่านมุญัดดิดได้รับการปล่อยตัวแล้ว และท่านก็ได้จากโลกอันไม่จีรังนี้ไปแล้ว

...การถูกจองจำนั้นมีความเกี่ยวข้องมากเพียงใด

อย่างไรก็ตาม กษัตริย์ (ด้วยเหตุผลใดก็ตาม[^1]) ได้รู้สึกเสียใจต่อการกระทำของพระองค์ในครั้งนี้ หรือพระองค์ทรงเห็นว่าการจองจำเป็นเวลานานเพียงนี้ก็เพียงพอแล้ว จึงทรงแสดงความปรารถนาที่จะพบท่าน และทรงเชิญให้ท่านมาเยือน ท่านมุญัดดิดถูกคุมขังอยู่ในป้อมกวาลิยาร์เป็นเวลาหนึ่งปีเต็ม ดังนั้นการปล่อยตัวท่านคงเกิดขึ้นในเดือนญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 1029 (พฤษภาคม ค.ศ. 1620)

การร่วมเดินทางกับกองทัพหลวงและกษัตริย์ และผลกระทบกับบะเราะกะฮ์ทางศาสนาที่เกิดขึ้น

ท่านมุญัดดิดออกจากป้อมด้วยเกียรติและความเคารพอย่างยิ่ง ท่านพำนักอยู่ที่สิรฮินด์สามวัน แล้วจึงเดินทางไปยังค่ายทหารหลวงที่อัคระ มกุฎราชกุมารเจ้าชายคุรรัมและอัครมหาเสนาบดีได้ออกมาต้อนรับท่าน แต่กษัตริย์ทรงมีบัญชาให้ท่านอยู่ในกองทัพของพระองค์สักสองสามวัน ท่านก็ยอมรับ การร่วมเดินทางครั้งนี้ก่อให้เกิดประโยชน์อย่างมากแก่กษัตริย์และเหล่าทหารในกองทัพ ญะฮางีรได้บันทึกไว้ใน "ตุซุก" ของพระองค์ว่า "ข้าพเจ้าได้มอบเสื้อเกียรติยศและเงินหนึ่งพันรูปีเป็นค่าใช้จ่ายแก่เขา และให้เขามีอิสระที่จะเลือกว่าจะไปหรือจะอยู่ด้วยกัน เขาเลือกที่จะร่วมเดินทางด้วย"

ท่านมุญัดดิดได้เขียนถึงบุตรชายทั้งหลายของท่านเกี่ยวกับการร่วมอยู่ในกองทัพครั้งนี้ ตลอดจนประโยชน์และบะเราะกะฮ์ของมันว่า "การที่ข้าพเจ้าอยู่ในกองทัพโดยไม่ได้เลือกเองและไม่ได้ปรารถนาเช่นนี้ ข้าพเจ้าถือว่าเป็นโอกาสอันประเสริฐยิ่ง และข้าพเจ้าเห็นว่าชั่วขณะหนึ่งในช่วงเวลานี้ดีกว่าชั่วขณะมากมายในสถานที่อื่น"[^2]

[^1]: มีเล่ากันว่า กษัตริย์ได้ฝันเห็นท่านนบี ﷺ และทรงเห็นว่าท่านผู้เป็นประมุขแห่งสรรพสิ่ง ﷺ กัดนิ้วของท่านด้วยความเสียใจพลางกล่าวว่า "ญะฮางีร เจ้าได้จองจำบุคคลผู้ยิ่งใหญ่เพียงใดไว้!"

[^2]: มักตูบที่ 43 ดัฟตัรที่สาม

ในมักตูบอีกฉบับหนึ่ง ท่านเขียนไว้ว่า:

"อัลฮัมดุลิลลาฮ์ วะสะลามุน อะลา อิบาดิฮิลละซีนัศฏะฟา (การสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ และความสันติจงมีแด่บ่าวของพระองค์ผู้ที่พระองค์ทรงคัดเลือก) สภาพการณ์ทางฝ่ายนี้ควรค่าแก่การสรรเสริญ มีการพบปะสนทนาที่น่าอัศจรรย์และแปลกใหม่เกิดขึ้นอยู่ และด้วยความเมตตาของอัลลอฮ์ตะอาลา ในการสนทนาเหล่านี้เกี่ยวกับกิจการศาสนาและหลักการของอิสลาม ไม่มีความย่อหย่อนแม้เพียงเส้นผมหรือการประนีประนอมใด ๆ แทรกเข้ามาเลย

ด้วยเตาฟีกของอัลลอฮ์ตะอาลา ในที่ประชุมเหล่านี้มีการกล่าวถึงเรื่องราวเดียวกันกับที่เคยกล่าวกันในที่สงัดและในมัจลิสเฉพาะ หากจะเขียนบันทึกสภาพของมัจลิสเพียงครั้งเดียว ก็คงต้องใช้สมุดบันทึกทั้งเล่ม"[^1]

เกี่ยวกับมัจลิสในราชสำนักครั้งหนึ่งที่เกิดขึ้นในช่วงเวลานั้น ท่านเขียนไว้ในมักตูบอีกฉบับหนึ่งว่า:

"จดหมายอันทรงเกียรติของบุตรผู้เป็นที่รักได้มาถึงแล้ว อัลฮัมดุลิลลาฮ์ ทุกคนอยู่ในสุขภาพดีและปลอดภัย มีเรื่องใหม่ที่เพิ่งปรากฏขึ้นในวันนี้ ข้าพเจ้าจะเขียนเล่าให้ฟัง ขอให้ตั้งใจฟังให้ดี คืนวันเสาร์นี้ข้าพเจ้าได้ไปยังมัจลิสของกษัตริย์ เมื่อล่วงไปหนึ่งยามแห่งคืนจึงกลับจากที่นั่น และได้ฟังอัลกุรอานอัลมะญีดสามญุซอ์จากฮาฟิซ คืนล่วงไปกว่าสองยามแล้วจึงได้นอนหลับ"[^2]

ในมักตูบอีกฉบับหนึ่งซึ่งเขียนถึงควาญะฮ์ หุซามุดดีน ท่านเขียนไว้ว่า:

"บรรดาลูกหลานและสหายที่อยู่ด้วยกันนี้ ทุกคนล้วนได้รับความผูกพัน (ทางจิตวิญญาณ) และมีความก้าวหน้าในสภาวะทางจิตใจ สำหรับพวกเขา ค่ายทหารแห่งนี้ได้กลายเป็นเสมือนคานกอฮ์ไปแล้ว"[^3]

ท่านเดินทางไปพร้อมกับกองทัพของกษัตริย์ถึงลาฮอร์ จากที่นั่นจึงเคลื่อนไปยังสิรฮินด์ ที่สิรฮินด์ท่านได้จัดการต้อนรับกษัตริย์ ท่านมีความประสงค์จะพำนักอยู่ที่สิรฮินด์ต่อไป แต่กษัตริย์…

[^1]: มักตูบที่ 7 ดัฟตัรที่ 3 [^2]: มักตูบที่ 43 ดัฟตัรที่ 3 สำนวนคำแปลเหล่านี้นำมาจาก «ตะรอญิม หัฎรัต มุญัดดิด อัลฟ์ษานี» (تراجم حضرت مجدد الف ثانی) ผลงานของเมาลานา ซัยยิด ซุววาร ฮุเซน [^3]: มักตูบที่ 72 ดัฟตัรที่ 3

ทนการพลัดพรากจากท่านได้ จากที่นั่นจึงเดินทางไปยังดิลลี จากดิลลีไปยังบะนาริส แล้วพำนักอยู่ที่อัจญ์มีร

อิทธิพลต่อญะฮาวังกีร

ในหนังสือบางเล่มที่เขียนชีวประวัติของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ในยุคปัจจุบัน ได้แสดงให้เห็นว่าญะฮาวังกีรมีความศรัทธาอย่างลึกซึ้งต่อท่าน และได้ให้บัยอะฮ์และเป็นมุรีดอย่างเป็นทางการ แต่ไม่พบหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อถือได้ในเรื่องนี้ ลักษณะที่ญะฮาวังกีรกล่าวถึงท่านในหลายแห่งในหนังสือตุซก์ (ตุซก์ญะฮาวังกีรี) ไม่ได้ยืนยันคำกล่าวนี้ ไม่ว่าเขาจะมัวเมาในอำนาจกษัตริย์เพียงใด และไม่ว่าลีลาการเขียนของเขาจะเป็นแบบกษัตริย์เพียงใดก็ตาม เขาก็ไม่อาจกล่าวถึงชัยค์ของตนด้วยลักษณะเช่นนั้นได้ ศาสตราจารย์ฟัรมานก็ได้แสดงความเห็นเช่นนี้ไว้ในหนังสือของท่าน (หน้า 35–36) ว่า การเป็นมุรีดของญะฮาวังกีรนั้นไม่มีหลักฐานยืนยัน และไม่ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ใด ๆ ในตัวเขา นอกจากนี้ผู้เขียนชีวประวัติรุ่นเก่าคนอื่น ๆ ก็ไม่ได้กล่าวถึงการให้บัยอะฮ์ของญะฮาวังกีร และไม่ได้กล่าวถึงของชาฮ์ญะฮาน อย่างไรก็ตาม ไม่อาจปฏิเสธได้ว่าญะฮาวังกีรได้รับประโยชน์จากการอยู่ร่วมกับท่าน แนวโน้มทางศาสนาใหม่ ๆ ได้เกิดขึ้นในตัวเขา การบูรณะมัสยิดที่ถูกทำลายขึ้นใหม่ และการให้ความสนใจต่อการจัดตั้งมัดเราะสะฮ์ทางศาสนาในดินแดนที่พิชิตได้นั้น สิ่งเหล่านี้ล้วนมีส่วนมาจากเรื่องนี้เป็นอย่างมาก ในปี ฮ.ศ. 1031 เมื่อครั้งพิชิตป้อมกางกระ วิธีที่เขาแสดงออกถึงความเป็นมุสลิมของตน และการให้ประกอบสัญลักษณ์ของอิสลามขึ้นที่นั่น[^1] ก็แสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงและความก้าวหน้าทางศาสนานี้เช่นกัน ซึ่งอาจกล่าวได้ว่าเป็นผลบุญ (ฟัยฎ์) จากการได้อยู่ร่วมกับท่านมุญัดดิด

[^1]: ดู ตุซก์ญะฮาวังกีรี (تزک جہانگیری) หน้า 330 สำหรับรายละเอียด ดูบทที่เจ็ด

การเดินทางที่ใกล้เข้ามาและการเตรียมการ

เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด กิชมี เขียนไว้ว่า ในปี ฮ.ศ. 1032 ขณะที่ท่าน (ชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี) พำนักอยู่ที่อัจมีร ท่านกล่าวว่า วันแห่งการเดินทางสู่โลกอาคิเราะฮ์ใกล้เข้ามาแล้ว ท่านได้เขียนจดหมายถึงบรรดาบุตรผู้ทรงเกียรติซึ่งขณะนั้นอยู่ที่สิรฮินด์ว่า "อัยยามุ อินกิรอฎิ อุมร์ นัซดีก วะ ฟัรซันดาน ดูร" (วันสิ้นอายุขัยใกล้เข้ามาแล้ว แต่บรรดาบุตรยังอยู่ห่างไกล) เมื่อบรรดาบุตรได้รับจดหมายฉบับนี้ ก็รีบมายังอัจมีรทันที วันหนึ่งท่านได้กล่าวกับบุตรทั้งสอง (เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด สะอีด และเคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด มะอ์ศูม) ในที่สงัดว่า "บัดนี้ฉันไม่มีความสนใจใด ๆ ต่อโลกนี้ และไม่ใส่ใจต่อมันอีกแล้ว บัดนี้ความคิดถึงโลกนั้น (อาคิเราะฮ์) ครอบงำอยู่ และดูเหมือนว่าวันแห่งการเดินทางใกล้เข้ามาแล้ว"[^1]

หลังจากกลับจากกองทัพ ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้พำนักอยู่ที่สิรฮินด์เป็นเวลาสิบเดือนกับแปดหรือเก้าวัน[^2] เมื่อท่านเดินทางกลับจากอัจมีรมายังสิรฮินด์ ครั้นถึงที่นั่นแล้ว ท่านก็ตัดขาดจากความผูกพันทั้งปวงและเก็บตัวอยู่ในที่สงัด นอกจากบรรดาบุตรผู้ทรงเกียรติและผู้รับใช้ใกล้ชิดสองสามคน[^3] แล้ว ไม่มีผู้ใดได้รับอนุญาตให้เข้าพบ ท่านไม่ออกไปข้างนอกเลย นอกจากเพื่อละหมาดห้าเวลาและละหมาดวันศุกร์ เวลาทั้งหมดของท่านหมดไปกับการซิกร์ การมุ่งตรงต่ออัลลอฮ์ และการภักดีทั้งภายนอกและภายใน

وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا ﴿٨﴾

«และจงอุทิศตนต่อพระองค์อย่างสิ้นเชิง» (ซูเราะฮ์อัล-มุซซัมมิล 73:8)

และตัดขาดจากทุกสิ่ง…

[^1]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 290 [^2]: "หัฎรัตมุญัดดิดและบรรดาผู้วิจารณ์ท่าน" (حضرت مجدد اور ان کے ناقدین) หน้า 164–165 [^3]: ในบรรดาผู้โชคดีเหล่านั้นมีเคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด ฮาชิม กิชมี รวมอยู่ด้วย แต่ท่านได้เดินทางไปยังดักกันเพื่อนำครอบครัวของท่านมา (ซึ่งในเวลานั้นที่นั่นอยู่ในความไม่สงบและความวุ่นวาย) ในเดือนเราะญับ ฮ.ศ. 1033 ก่อนการวะฟาตเจ็ดเดือน ในช่วงเวลานี้ ชัยค์บัดรุดดีน สิรฮินดี ได้อยู่รับใช้ท่าน และเรื่องราวในช่วงวันสุดท้ายของชีวิตท่านใน "ซุบดะตุลมะกอมาต" ก็ได้ถ่ายทอดโดยอ้างอิงจากท่าน ในนั้นยังมีข้อมูลที่บรรดาบุตรผู้ทรงเกียรติได้ให้ไว้ด้วย

...เป็นคำอธิบาย (ตัฟซีร) ของสิ่งนั้นเอง

ตั้งแต่กลางเดือนซุลหิจญะฮ์ อาการหอบหืด (หายใจลำบาก) ทวีความรุนแรงขึ้น ท่านร้องไห้อย่างมาก และเมื่อความอ่อนเพลียรุนแรงขึ้น ถ้อยคำ

اللهم الرفيق الأعلى

«โอ้อัลลอฮ์ (ขอมุ่งสู่) สหายผู้สูงส่ง»

ก็จะออกมาจากลิ้นของท่าน ในช่วงเวลานั้นมีอยู่ไม่กี่วันที่ท่านมีสุขภาพดีขึ้น และหัวใจที่โศกเศร้าและบอบช้ำก็ได้รับการปลอบประโลมอยู่บ้าง ในสภาพนั้นท่านกล่าวว่า "ในยามที่อ่อนเพลียอย่างหนัก ฉันรู้สึกถึงความหวานชื่นและความปีติ ซึ่งในช่วงไม่กี่วันที่สุขภาพดีนี้ไม่มีให้รู้สึกเลย"

ในสภาพนี้ท่านได้บริจาคทานและให้ทรัพย์ในทางกุศลเป็นจำนวนมาก วันที่ 12 เดือนมุหัรรอม ท่านกล่าวว่า "ฉันได้รับการบอกว่า ภายในสี่สิบห้าวัน ฉันจะถูกนำให้เดินทางจากโลกนี้ไปสู่อีกโลกหนึ่ง และฉันยังได้ถูกแสดงให้เห็นที่ตั้งของหลุมศพด้วย"

วันหนึ่งบรรดาบุตรชายของท่านเห็นว่าท่านร้องไห้มาก พวกเขาจึงถามถึงสาเหตุ ท่านกล่าวว่า "ด้วยความโหยหาการได้พบ (อัลลอฮ์)" บุตรชายทั้งหลายกล่าวว่า "เหตุใดท่านจึงแสดงความเฉยเมยและไม่ใส่ใจต่อพวกเราถึงเพียงนี้ (ผิดไปจากปกติ)?" ท่านตอบว่า "อัลลอฮ์ทรงเป็นที่รักยิ่งกว่าพวกเจ้า"

วันที่ 22 เดือนเศาะฟัร ท่านกล่าวกับบรรดาผู้รับใช้และญาติมิตรว่า "วันนี้ครบสี่สิบวันแล้ว ลองดูกันว่าในเจ็ดแปดวันนี้จะเกิดอะไรขึ้น" หลังจากนั้นท่านก็กล่าวถึงความเมตตาอันไร้ขอบเขตและความโปรดปรานอันนับไม่ถ้วนของอัลลอฮ์ ตะอาลา อยู่ตลอด วันที่ 23 เดือนเศาะฟัร ท่านได้แจกจ่ายเสื้อผ้าและเครื่องนุ่งห่มทั้งหมดของท่านให้แก่บรรดาผู้รับใช้ เนื่องจากบนร่างอันจำเริญของท่านไม่มีเสื้อผ้าบุนุ่นเหลืออยู่เลย ลมหนาวจึงส่งผลต่อท่าน และท่านกลับมีไข้อีกครั้ง[^1] และดังที่อาการป่วยของท่านนบี ﷺ ประมุขแห่งสากลจักรวาล ได้ทรุดลงอีกครั้งหลังจากทุเลาลงเล็กน้อย ซุนนะฮ์นี้ก็ได้ถูกปฏิบัติ (ปรากฏแก่ท่าน) ด้วยเช่นกัน

ในสภาพที่อ่อนเพลียเช่นนี้ การหลั่งไหลของวิชาความรู้อันสูงส่งก็เป็นไปอย่างเข้มข้น บุตรชายผู้ทรงเกียรติ...

[^1]: เดือนนี้น่าจะเป็นเดือนพฤศจิกายน เพราะการสิ้นชีวิตเกิดขึ้นในเดือนธันวาคม และในแถบนี้เดือนดังกล่าวเป็นเดือนแห่งฤดูหนาว

ควาญะฮ์ มุฮัมมัด สะอีด ได้กราบเรียนว่า สภาพร่างกายที่อ่อนแอของท่านไม่อาจรับการสนทนานี้ได้ ขอได้โปรดเลื่อนการอธิบายบรรดาหะกออิก (สัจธรรม) และมะอาริฟ (ความรู้ทางจิตวิญญาณ) เหล่านี้ไว้ในโอกาสอื่นเถิด ท่านกล่าวว่า "ลูกที่รักเอ๋ย! บัดนี้ใครเล่าจะมีเวลาและโอกาส ที่จะเก็บเรื่องราวเหล่านี้ไว้ในโอกาสอื่น?"

แม้ในวันเหล่านั้นที่ความอ่อนแอครอบงำอย่างหนัก ท่านก็ไม่เคยละหมาดโดยไม่มีญะมาอะฮ์ มีเพียงในสี่ห้าวันสุดท้ายของชีวิตเท่านั้นที่ท่านละหมาดคนเดียวตามคำขอร้องของผู้คน การอ่านดุอาอ์และวิรด์ที่มีรายงานมา (มะอ์ษูเราะฮ์) รวมถึงซิกร์และมุรอเกาะบะฮ์ ไม่ได้บกพร่องลงเลย และท่านไม่ได้ละเลยแม้รายละเอียดเล็กน้อยใดๆ ในมารยาทและบทบัญญัติของชะรีอะฮ์และตะริเกาะฮ์

คืนหนึ่ง ในช่วงหนึ่งในสามสุดท้ายของคืน ท่านลุกขึ้นอาบน้ำละหมาด แล้วละหมาดตะฮัจญุดโดยยืนละหมาด ท่านกล่าวว่า "นี่คือละหมาดตะฮัจญุดครั้งสุดท้ายของเรา" และก็เป็นเช่นนั้นจริง หลังจากนั้นท่านไม่มีโอกาสได้ละหมาดตะฮัจญุดอีกเลย

ไม่นานก่อนการวะฟาต (การกลับคืนสู่อัลลอฮ์) สภาวะเฆาะยบะฮ์ (การหลุดจากการรับรู้) และอิสติฆรอก (การจมดิ่ง) ได้ครอบงำท่าน บรรดาบุตรชายของท่านได้กราบเรียนถามว่า "อิสติฆรอกและเฆาะยบะฮ์นี้เกิดจากความอ่อนแอของท่าน หรือเกิดจากการจมดิ่ง?" ท่านตอบว่า "เกิดจากการจมดิ่ง เพราะมีเรื่องราวและสัจธรรมบางประการปรากฏอยู่เบื้องหน้า"

ในสภาวะที่อ่อนแอ หนักหนา และเจ็บป่วยนี้ ท่านยังสั่งเสียให้ยึดมั่นในซุนนะฮ์ หลีกห่างจากบิดอะฮ์ และดำรงซิกร์และมุรอเกาะบะฮ์อย่างต่อเนื่อง ท่านกล่าวว่า "จงกัดซุนนะฮ์ไว้ด้วยฟันกราม" ท่านกล่าวว่า ท่านเจ้าของชะรีอะฮ์ ﷺ ตามที่ท่านกล่าวว่า

الدّين النصيحة

«ศาสนาคือการหวังดี»

ท่านมิได้ละเว้นรายละเอียดใดๆ ในการหวังดีต่ออุมมะฮ์และการปรับปรุงแก้ไขที่ดีงาม จึงควรเรียนรู้แนวทางแห่งการปฏิบัติตามอย่างสมบูรณ์จากตำราศาสนาที่เชื่อถือได้ และยึดถือปฏิบัติตามนั้น

ท่านกล่าวว่า "ในการจัดเตรียมศพและห่อกะฝั่นของฉัน จงปฏิบัติตามซุนนะฮ์อย่างครบถ้วน อย่าให้ซุนนะฮ์ใดถูกละทิ้งไป" ท่านกล่าวกับภรรยาผู้ทรงเกียรติของท่านว่า "เนื่องจากดูเหมือนว่าการจากไปของฉันจะมาถึงก่อนการจากไปของเธอ ดังนั้นจงจัดหาผ้ากะฝั่นของฉันจากมะฮัรของเธอเถิด" ท่านยังกล่าวอีกว่า "จงสร้างหลุมศพของฉันไว้ในที่ที่ไม่มีใครรู้จัก"

บรรดาบุตรชายของท่านได้กราบเรียนว่า ก่อนหน้านี้ท่าน […]

ได้สั่งเสียไว้ว่า ให้ฝังท่านไว้ ณ ที่ซึ่งพี่ชายคนโตของเรา คือควาญะฮ์มุฮัมมัด ศอดิก[^1] ถูกฝังอยู่ บัดนี้ท่านกลับกล่าวเช่นนี้ ท่านตอบว่า "ใช่ ในเวลานี้ความปรารถนานี้ครอบงำฉันอยู่" เมื่อท่านเห็นว่าบุตรชายเงียบไปเมื่อได้ยินเช่นนั้น และยังลังเลในเรื่องนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "หากทำเช่นนั้นไม่ได้ ก็จงฝังฉันไว้ที่ใดที่หนึ่งนอกเมือง ใกล้กับท่านบิดาผู้ทรงเกียรติ หรือในสวนก็ได้ จงทำหลุมศพของฉันให้เป็นเพียงหลุมดิน (ไม่ก่อสร้าง) เพื่อว่าอีกไม่กี่วันร่องรอยของมันจะไม่หลงเหลืออยู่" ถึงกระนั้น เมื่อท่านเห็นว่าบุตรชายทั้งหลายยังครุ่นคิดอยู่ ท่านก็ยิ้มแล้วกล่าวว่า "เป็นสิทธิ์ของพวกเจ้า จะเห็นสมควรอย่างไรก็จงฝังฉันลงสู่ดินเถิด"

คืนวันอังคาร ตรงกับวันที่ 27 เดือนเศาะฟัร ซึ่งวันรุ่งขึ้นคือวันเดินทางสู่โลกอาคิเราะฮ์ ท่านกล่าวแก่บรรดาผู้รับใช้ที่อดหลับอดนอนคอยปรนนิบัติและพยาบาลท่านว่า "พวกเจ้าได้เหนื่อยยากมามากแล้ว เหลือเพียงความเหนื่อยยากของคืนนี้อีกคืนเดียวเท่านั้น" แล้วในช่วงท้ายของคืนท่านกล่าวว่า "ข้าแต่เช้า จงสว่างเถิด" (คืนผ่านไปอย่างยากลำบาก) เมื่อถึงเวลาสาย (ฎุฮา) ท่านได้ขอถาดสำหรับปัสสาวะ ซึ่งในถาดนั้นไม่มีทราย ท่านจึงส่งคืนไปเพราะเกรงว่าจะมีละอองกระเซ็น มีผู้หนึ่งกล่าวว่า ควรนำปัสสาวะไปให้หะกีม (แพทย์) ตรวจ ท่านกล่าวว่า "ฉันจะไม่ทำให้วุฎูอ์เสีย จงให้ฉันนอนลงบนที่นอนเถิด" ราวกับว่าท่านได้รับการเปิดเผยแล้วว่า อีกไม่นานท่านจะต้องจากโลกนี้ไป และจะไม่มีเวลาอาบน้ำละหมาดอีก เมื่อท่านถูกวางลงบนที่นอนแล้ว ท่านก็วางมือขวาไว้ใต้แก้มขวาตามวิธีที่เป็นซุนนะฮ์ และดื่มด่ำอยู่กับการซิกรุลลอฮ์ บรรดาบุตรชายเห็นลมหายใจของท่านถี่ขึ้น จึงเรียนถามว่า "อาการของท่านเป็นอย่างไรบ้าง" ท่านตอบว่า "เราสบายดี" แล้วกล่าวว่า "การละหมาดสองร็อกอะฮ์ที่ฉันได้ละหมาดไปนั้นเพียงพอแล้ว" หลังจากนั้นท่านไม่ได้กล่าวสิ่งใดอีกนอกจากการซิกรุลอิสมุซซาต (พระนามแห่งพระองค์อัลลอฮ์) ไม่นานหลังจากนั้นท่านก็ได้มอบชีวิตคืนสู่ผู้เป็นที่รัก เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นในวันอังคาร เวลาสาย วันที่ 28 เดือนเศาะฟัร ฮ.ศ. 1034[^2]

[^1]: บุตรชายคนโตของท่านมุญัดดิดถึงแก่กรรมในวันที่ 9 เดือนเราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 1025 [^2]: ตรงกับวันที่ 10 ธันวาคม ค.ศ. 1624 (หนังสือ «ท่านมุญัดดิดและผู้วิพากษ์ท่าน» [حضرت مجدد اور ان کے ناقدین])

วันนั้นเป็นวันที่ 29 ของเดือนเศาะฟัร วันรุ่งขึ้นจะเริ่มเดือนเราะบีอุลเอาวัล วิญญาณได้โบยบินจากกรงแห่งร่างกายไปสู่รังของมัน

أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ﴿٢٧﴾ ٱرْجِعِىٓ إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً ﴿٢٨﴾

«โอ้ ชีวิตที่สงบมั่นเอ๋ย จงกลับไปยังพระเจ้าของเจ้าด้วยความพอใจและเป็นที่พอพระทัย» (ซูเราะฮ์อัล-ฟัจญร์ 89:27-28)

ขณะนั้นท่านมีอายุ 63 ปี[^1]

เมื่อนำร่างของท่านมาอาบน้ำ ผู้คนเห็นว่าท่านวางมือไว้ตามแบบการละหมาด มือขวาวางอยู่บนข้อมือซ้าย โดยใช้นิ้วโป้งและนิ้วก้อยโอบเป็นวงไว้ บรรดาบุตรของท่านได้คลายมือของท่านออกหลังจากที่ท่านเสียชีวิตแล้ว แต่หลังการอาบน้ำ ผู้คนก็เห็นว่ามือทั้งสองข้างอันประเสริฐของท่านกลับมาประสานกันในท่าละหมาดเหมือนเดิม และอยู่ในสภาพนั้นจนถึงที่สุด เมื่อมองดูก็รู้สึกว่าท่านกำลังยิ้มอยู่ ประหนึ่งว่า

«จงใช้ชีวิตเช่นนี้ เพื่อว่าในยามที่เจ้าจากไป ทุกคนร่ำไห้ แต่ตัวเจ้ากลับยิ้มอยู่»

ไม่ว่าจะแยกมือทั้งสองออกจากกันสักเพียงใด มือก็จะกลับมาประสานกันเองในลักษณะของการละหมาด การจัดเตรียมและห่อกะฟั่นทั้งหมดได้กระทำตามซุนนะฮ์ บุตรชายคนโต คือ เคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด สะอีด เป็นอิมามนำละหมาดญะนาซะฮ์ แล้วร่างอันประเสริฐของท่านก็ถูกนำไปสู่ที่พำนักสุดท้าย[^2]

อุปนิสัยและกิจวัตรประจำ

เคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด ฮาชิม กิชมี ผู้ซึ่งรับใช้ท่านมุญัดดิดในช่วงสามปีสุดท้ายของชีวิตท่าน และอยู่ร่วมกับท่านทั้งในยามเดินทางและยามพำนัก ได้บันทึกอุปนิสัยและกิจวัตรประจำของท่านไว้อย่างละเอียด[^3]

[^1]: ตามการศึกษาของเมาลานา ซัยด์ อบุลฮะสัน ตามปฏิทินจันทรคติ อายุของท่านคือ 62 ปี 4 เดือน 14 วัน และตามปฏิทินสุริยคติคือ 60 ปี 5 เดือน 5 วัน (หัฎรัต มุญัดดิด เอาร์ อุน เก นากิดีน หน้า 23) [^2]: สรุปจาก ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 295–300 [^3]: ดู ซุบดะตุลมะกอมาต หน้า 192–215

ณ ที่นี้จะเขียนสรุปเรื่องดังกล่าวไว้ โดยมีการเพิ่มเติมบางส่วนจากหนังสือ "หัฎรอตุลกุดส์" (حضرات القدس) ของเมาลานา บัดรุดดีน สิรฮินดี[^1]

"มีผู้ได้ยินท่านหัฎรัตกล่าวอยู่บ่อยครั้งว่า การงานและความพยายามของเราจะมีค่าอะไรเล่า สิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดล้วนเป็นความโปรดปรานของอัลลอฮ์ แต่หากจะกล่าวว่ามีสื่อใดสำหรับสิ่งนั้น ก็คือการปฏิบัติตามท่านผู้เป็นนายของชนรุ่นแรกและชนรุ่นหลัง ท่านนบี ﷺ ซึ่งข้าพเจ้าถือว่าเป็นหลักแห่งทั้งหมด สิ่งใดก็ตามที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานให้ ก็ทรงประทานให้โดยผ่านหนทางแห่งการเจริญรอยตามและการปฏิบัติตามนี้ ทั้งในส่วนย่อยและส่วนรวม และสิ่งใดที่ไม่ได้รับ ก็เป็นเพียงเพราะความบกพร่องและความหย่อนยานในการปฏิบัติตามอย่างสมบูรณ์ ตามธรรมชาติของความเป็นมนุษย์ วันหนึ่งท่านเล่าว่า มีอยู่วันหนึ่ง ข้าพเจ้าเผลอก้าวเท้าขวาเข้าห้องสุขาก่อน ในวันนั้นข้าพเจ้าจึงถูกริดรอนจากสภาวะทางจิตวิญญาณ (อะห์วาล) เป็นอันมาก

ครั้งหนึ่ง ท่านกล่าวแก่ศอลิห์ คอตลานีว่า จงไปหยิบกานพลูจากถุงของเรามาสักเล็กน้อย เขาไปและนำกานพลูมาจำนวนหนึ่ง ท่านมองดูแล้วกล่าวด้วยความไม่พอใจว่า ซูฟีของเรายังไม่รู้อีกหรือว่าในหะดีษมีกล่าวไว้ว่า "อัลลอฮ์ทรงเป็นหนึ่ง (วิตร์) และทรงรักสิ่งที่เป็นจำนวนคี่" การรักษาจำนวนคี่นั้นเป็นสิ่งที่ส่งเสริม (มุสตะหับ) แต่ผู้คนจะเข้าใจคุณค่าของสิ่งที่เป็นมุสตะหับได้อย่างไร หากโลกนี้และโลกหน้าถูกมอบให้เป็นค่าตอบแทนของการงานดีสักอย่างหนึ่งที่อัลลอฮ์ทรงพอพระทัย สิ่งเหล่านั้นก็ไม่มีค่าอะไรเลย

ผู้รับใช้คนหนึ่งเล่าว่า ข้าพเจ้าถามชัยค์มุฮัมมัด บิน ฟัฎลุลลอฮ์ (กุดดิสะ สิรรุฮู) ว่า ท่านได้เห็นอะไรในสิรฮินด์บ้าง โปรดเล่าให้เราฟังบ้าง ท่านตอบว่า คนที่ปราศจากการหยั่งรู้ภายในอย่างข้าพเจ้าจะมองเห็นอะไรได้ แต่ข้าพเจ้าได้เห็นเพียงเท่านี้ว่า ท่านไม่เคยละเลยแม้สิ่งที่เล็กน้อยที่สุดในบรรดามารยาทของซุนนะฮ์และรายละเอียดอันละเอียดอ่อนของมันเลย การที่ผู้อื่นจะเอาใจใส่ได้ถึงเพียงนี้นั้นยากยิ่งนัก

[^1]: ข้อความจากหนังสือ "หัฎรอตุลกุดส์" ได้ใส่ไว้ในเครื่องหมายอัญประกาศ " " และได้ระบุอ้างอิงหน้าไว้แล้ว นอกจากนั้น เนื้อหาที่เหลือทั้งหมดนำมาจากหนังสือ "ซุบดะตุลมะกอมาต" (زبدة المقامات)

อีกท่านหนึ่งที่อยู่ประจำในราชสำนักของท่านกล่าวว่า สภาวะภายใน (อะห์วาลบาฏินี) ของบุคคลเหล่านี้อยู่เหนือความเข้าใจของพวกเรา แต่ข้าพเจ้ากล่าวได้เพียงเท่านี้ว่า เมื่อได้เห็นสภาพของท่านแล้ว ข้าพเจ้าก็เกิดความเชื่อมั่นในเรื่องราวของบรรดาเอาลิยาอ์รุ่นก่อน (ซึ่งถูกบันทึกไว้ในตำราต่าง ๆ) และได้รู้ว่าในเรื่องเหล่านั้นไม่มีการกล่าวเกินจริงเลย ตรงกันข้าม ข้าพเจ้ารู้สึกว่าผู้บันทึกยังเขียนไว้น้อยไปด้วยซ้ำ ท่านใช้เวลาทั้งวันอยู่กับกิจเช่นนี้ ผู้รับใช้ใกล้ชิดคนหนึ่ง (ผู้ซึ่งรับผิดชอบงานรับใช้เกี่ยวกับน้ำวุฎูอ์ ผ้าละหมาด และการอิบาดะฮ์) เล่าว่า ท่านมีเวลาว่างอยู่บ้างเฉพาะในยามพักกลางวัน (เกาะอีละฮ์) และในช่วงหนึ่งในสามที่สองของกลางคืนเท่านั้น ท่านมักกำชับบรรดาผู้รับใช้และสหายของท่านให้หมั่นรักษาการรำลึกถึงอัลลอฮ์ด้วยหัวใจที่ตื่นรู้ (ซิกรฺ ฮุฎูร) อย่างต่อเนื่องและมากมาย รวมทั้งมุรอเกาะบะฮ์ และท่านกล่าวว่า โลกนี้คือที่แห่งการกระทำ และเป็นไร่นาสำหรับโลกอาคิเราะฮ์ การมีหัวใจที่ตื่นรู้อยู่กับอัลลอฮ์นั้นจำเป็นต้องควบคู่ไปกับการรักษามารยาทและการปฏิบัติอะมัลภายนอก ท่านนบี ﷺ (แม้จะเป็นผู้เป็นที่รักและมีฐานะอันสูงส่ง) เท้าอันประเสริฐของท่านก็ยังบวมเพราะการอิบาดะฮ์อย่างมากมาย

แม้ท่านจะจดจำประเด็นทางนิติศาสตร์ (ฟิกฮ์) ได้อย่างแม่นยำ และมีความเชี่ยวชาญสมบูรณ์ในหลักอุศูลุลฟิกฮ์ แต่ด้วยความระมัดระวัง ท่านจะกลับไปตรวจสอบตำราที่เชื่อถือได้ในประเด็นต่าง ๆ และพกตำราเหล่านั้นติดตัวไว้ทั้งในยามเดินทางและยามพำนัก ท่านปฏิบัติตามทัศนะที่ได้รับการชี้ขาด (มุฟตา บิฮี) และตามประเด็นที่บรรดานักนิติศาสตร์ผู้ยิ่งใหญ่ให้น้ำหนักไว้ ส่วนใหญ่ท่านจะเป็นอิมามนำละหมาดด้วยตนเอง และครั้งหนึ่งท่านได้อธิบายเหตุผลของเรื่องนี้ว่า "ตามทัศนะของมัซฮับชาฟิอี (ร.ฮ.) และมาลิกี (ร.ฮ.) การละหมาดจะใช้ไม่ได้หากไม่อ่านอัลฟาติหะฮ์ ดังนั้นพวกเขาจึงอ่านอัลฟาติหะฮ์แม้ขณะละหมาดตามหลังอิมาม และมีหะดีษที่ชัดแจ้งจำนวนมากบ่งชี้ถึงเรื่องนี้ แต่ตามทัศนะของอิมามอบูหะนีฟะฮ์ (ร.ฮ.) ของพวกเรา ไม่อนุญาตให้มะอ์มูมอ่านอัลฟาติหะฮ์ และนี่ก็เป็นมัซฮับของนักนิติศาสตร์หะนะฟีส่วนใหญ่ เนื่องจากข้าพเจ้าพยายามประสานระหว่างมัซฮับต่าง ๆ วิธีที่ง่ายที่สุดในเรื่องนี้ที่ข้าพเจ้าเห็นก็คือ การเป็นอิมามนำละหมาดด้วยตนเอง"[^1]

[^1]: เคาะวาญะฮ์ มุหัมมัด ฮาชิม กิชมี ได้เขียนไว้ในบทเดียวกันนี้อีกแห่งหนึ่งว่า «พวกเขาอ่านอัลฟาติหะฮ์ตามหลังอิมามด้วย และถือว่าเป็นสิ่งที่ดี» (ซุบดะตุลมะกอมาต [زبدۃ المقامات] หน้า 209)

ไม่ว่าจะเป็นฤดูร้อนหรือฤดูหนาว ไม่ว่าจะอยู่ในระหว่างการเดินทางหรืออยู่ประจำที่ กิจวัตรของท่านคือ ส่วนใหญ่ท่านจะลุกจากที่นอนในช่วงครึ่งหลังของคืน และบางครั้งในช่วงหนึ่งในสามสุดท้ายของคืน ท่านจะอ่านดุอาอ์ต่าง ๆ ที่มีรายงานไว้ในหะดีษสำหรับเวลานั้น ท่านอาบน้ำละหมาดด้วยความเอาใจใส่และความระมัดระวังอย่างยิ่ง (อิสบาฆุลวุฎูอ์) เพื่อให้น้ำทั่วถึงอวัยวะทุกส่วนอย่างสมบูรณ์ ท่านไม่อนุญาตให้ผู้อื่นราดน้ำให้ ขณะอาบน้ำละหมาดท่านจะหันหน้าไปทางกิบละฮ์ แต่เมื่อล้างเท้าอันมีบะเราะกะฮ์ ท่านจะหันเท้าไปทางทิศเหนือหรือทิศใต้ ท่านรักษาการแปรงฟันด้วยมิสวากอย่างเคร่งครัด และอ่านดุอาอ์ที่มีรายงานไว้ในหะดีษ จากนั้นท่านจะละหมาดสุนัตด้วยความมีสมาธิ ความสงบแห่งจิตใจ และการอ่านอัลกุรอานอย่างยาวนาน

เมื่อละหมาดสุนัตเสร็จแล้ว ท่านจะจดจ่ออยู่กับการมุรอเกาะบะฮ์ด้วยความคุชูอ์และการดื่มด่ำ ก่อนเวลาฟัจญร์เล็กน้อย ท่านจะงีบหลับตามซุนนะฮ์ และลุกขึ้นก่อนที่แสงอรุณจริง (ศุบห์ศอดิก) จะขึ้น แล้วอาบน้ำละหมาดใหม่ ท่านละหมาดสุนัตฟัจญร์ที่บ้าน ระหว่างละหมาดสุนัตกับละหมาดฟัรฎู ท่านจะกล่าวเบา ๆ ว่า

سبحان الله وبحمده - سبحان الله العظيم

«มหาบริสุทธิ์แด่อัลลอฮ์และด้วยการสรรเสริญต่อพระองค์ มหาบริสุทธิ์แด่อัลลอฮ์ผู้ทรงยิ่งใหญ่»

ท่านจะกล่าวคำนี้อยู่ตลอด ท่านละหมาดฟัจญร์ในช่วงท้ายของเวลาฆะลัส (ความมืด) และช่วงต้นของเวลาอิสฟาร (ความสว่าง) เพื่อให้เป็นการปฏิบัติตามทั้งสองมัซฮับในเรื่องฆะลัสและอิสฟาร ท่านเป็นอิมามนำละหมาดเอง และในละหมาดฟัจญร์ท่านจะอ่านซูเราะฮ์ประเภทฏิวาลุลมุฟัศศ็อล[^1] (ดังที่มีหลักฐานยืนยันในหะดีษ)[^2]

หลังละหมาดฟัจญร์ ท่านจะนั่งจัดวงฮะละเกาะฮ์จนถึงเวลาอิชร็อก จากนั้นท่านจะละหมาดอิชร็อกอย่างยาวนาน และเมื่อเสร็จสิ้นจากการตัสบีหฺและดุอาอ์ที่มีรายงานไว้ (อัดอิยะฮ์มะอ์ษูเราะฮ์) แล้ว ท่านจะกลับเข้าบ้าน ไต่ถามทุกข์สุขของสมาชิกในครอบครัวและผู้ที่เกี่ยวข้อง และให้คำแนะนำในเรื่องที่เกี่ยวกับกิจการในชีวิตประจำวัน จากนั้นท่านจะเข้าไปยังที่สันโดษ (เคาะลวะฮ์) และหมกมุ่นอยู่กับการอ่านอัลกุรอานด้วยความตั้งใจอย่างเต็มที่ หลังจากอ่านอัลกุรอานแล้ว ท่านจะเรียกผู้แสวงหา (ฏอลิบีน) มาพบ ไต่สวนสภาวะทางจิตวิญญาณของพวกเขาและให้คำชี้แนะ ในเวลาเดียวกันนั้นท่านจะเรียกเหล่าสหายที่ใกล้ชิดเป็นพิเศษมา เพื่อถ่ายทอดเนื้อหาและวิชาความรู้เฉพาะ...

[^1]: ซูเราะฮ์ตั้งแต่ซูเราะฮ์อัล-หุญุรอตถึงซูเราะฮ์อัล-บุรูจ เรียกว่า ฏิวาลุลมุฟัศศ็อล [^2]: หะเฎาะรอตุลกุดส์ (حضرات القدس) หน้า 82

ท่านจะให้พวกเขาได้รับประโยชน์ และมอบตะวัจจุฮ์ (การเพ่งจิตทางจิตวิญญาณ) แก่พวกเขา ส่วนพวกเขาก็จะรายงานสภาวะ (อะห์วาล) และความรู้สึกทางจิตวิญญาณ (กัยฟิยาต) ของตนให้ท่านทราบ ท่านจะกำชับพวกเขาให้มีความมุ่งมั่นสูงส่ง ให้ปฏิบัติตามซุนนะฮ์ ให้รำลึกถึงอัลลอฮ์ (ซิกร์) อยู่เสมอด้วยใจที่ตื่นรู้อยู่กับพระองค์ และให้ปกปิดสภาวะทางจิตวิญญาณของตน

ครั้งหนึ่งท่านกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ของกะลิมะฮ์ ลาอิลาฮะอิลลัลลอฮ์ มุฮัมมะดุร เราะซูลุลลอฮ์ ว่า สรรพสิ่งทั้งมวลในจักรวาลเมื่อเทียบกับกะลิมะฮ์นี้แล้ว ยังไม่มีค่าเท่ากับหยดน้ำหนึ่งหยดเมื่อเทียบกับมหาสมุทร ท่านกำชับบรรดาผู้รับใช้และผู้มาร่วมชุมนุมให้ศึกษาตำราฟิกฮ์ และส่งเสริมให้พวกเขาสอบถามบทบัญญัติของชะรีอะฮ์จากบรรดาอุละมาอ์ให้ถ่องแท้

ท่านเคยกล่าวว่า ในการกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ข้าพเจ้าเห็นว่าทั้งโลกได้จมลงในวังวนอันมืดมิดของบิดอะฮ์ และท่ามกลางความมืดนั้น แสงแห่งซุนนะฮ์ส่องประกายอยู่ดุจหิ่งห้อย

ท่านหลีกเลี่ยงการนินทาและการจับผิดข้อบกพร่องของมุสลิมอย่างเคร่งครัด บรรดาผู้รับใช้เองก็ไม่อาจนินทาผู้ใดต่อหน้าท่านได้ ด้วยความเคารพและความยำเกรงในตัวท่าน ท่านปกปิดสภาวะทางจิตวิญญาณของตนอย่างที่สุด ตลอดระยะเวลาสองปี ข้าพเจ้าเห็นเพียงสามสี่ครั้งเท่านั้นที่น้ำตาไม่กี่หยดหยดลงบนใบหน้าอันประเสริฐของท่าน และสามสี่ครั้งที่เห็นแก้มและดวงตาอันประเสริฐของท่านแดงขึ้นขณะบรรยายเนื้อหาอันสูงส่ง

หลังเวลาเฎาะห์วะฮ์กุบรอ[^1] และละหมาดฎุฮา ท่านจะเข้าไปยังบ้านส่วนใน และรับประทานอาหารร่วมกับครอบครัว หากบุตรหลานหรือผู้ใกล้ชิดคนใดทำอาหารมาให้ ท่านก็จะนำมาวางเสนอ และหากบุตรหรือผู้รับใช้คนใดไม่อยู่ในขณะนั้น ท่านก็จะให้แยกส่วนของเขาเก็บไว้ ขณะรับประทานอาหาร ท่านมักง่วนอยู่กับการให้ผู้อื่นรับประทาน และใช้เวลาส่วนใหญ่ไปกับการดูแลเอาใจใส่และต้อนรับผู้อื่น บางครั้งท่านรับประทานเพียงเล็กน้อยพอเป็นพิธี ดูราวกับว่าท่านไม่ได้มีความต้องการอาหารเลย เป็นเพียงการปฏิบัติตามซุนนะฮ์เท่านั้น

[^1]: เฎาะห์วะฮ์กุบรอ คือ เวลาที่อยู่กึ่งกลางพอดีระหว่างแสงอรุณจริง (ศุบห์ศอดิก) กับดวงอาทิตย์ตก (อินติศอฟุนนะฮาริชชัรอี และนั่นคือ อัฎ-เฎาะห์วะฮ์อัล-กุบรอ) — ชามี เล่ม 1 หน้า 245

…เป็นเป้าหมาย[^1] ในช่วงบั้นปลายชีวิต เมื่อท่านเลือกที่จะปลีกตัวอยู่ตามลำพังและถือศีลอด ท่านก็รับประทานอาหารในห้องค็อลวะฮ์ (ห้องปลีกวิเวก) ด้วย หลังรับประทานอาหารแล้ว การอ่านฟาติฮะฮ์ (ดังที่แพร่หลายกันทั่วไป) มิใช่สิ่งที่ท่านปฏิบัติเป็นประจำ เพราะเรื่องนี้ไม่ได้มีมาในหะดีษที่เศาะฮีห์ "การอ่านฟาติฮะฮ์หลังละหมาดฟัรฎูก็เช่นกัน ดังที่เป็นธรรมเนียมของชัยค์บางท่าน ก็มิใช่สิ่งที่ท่านปฏิบัติเป็นประจำ"

หลังรับประทานอาหารกลางวัน ท่านจะงีบหลับพักผ่อน (เกาะอิละฮ์) ตามซุนนะฮ์ มุอัซซินจะอะซานซุฮ์ริในต้นเวลา ท่านอาบน้ำละหมาดแล้วละหมาดซุนนะฮ์ซะวาล เมื่อเสร็จจากละหมาดซุฮ์ริแล้ว ท่านจะฟังฮาฟิซคนใดคนหนึ่งอ่านอัลกุรอานหนึ่งญุซอ์หรืออย่างน้อยก็ใกล้เคียงกันนั้น และหากมีการสอน ท่านก็จะสอน ละหมาดอัศริท่านจะละหมาดในต้นเวลาเมื่อเงาของสิ่งต่าง ๆ ยาวเป็นสองเท่าแล้ว หลังอัศริจนถึงดวงอาทิตย์ตก ท่านจะนั่งสงบนิ่งและมุรอเกาะบะฮ์ร่วมกับบรรดาสหายและผู้รับใช้ และใส่ใจต่อสภาวะภายในของผู้รับใช้ทั้งหลาย หลังละหมาดซุนนะฮ์มัฆริบ ท่านจะละหมาดเอาวาบีน บางครั้งสี่ร็อกอะฮ์ บางครั้งหกร็อกอะฮ์ ละหมาดอิชาอ์ท่านจะละหมาดทันทีเมื่อแสงสีขาว (ชะฟักอับยัฎ) ที่ขอบฟ้าหายไปแล้ว ในละหมาดวิตร์ท่านจะอ่านดุอาอ์กุนูตโดยรวมดุอาอ์กุนูตของฝ่ายหะนะฟีและฝ่ายชาฟิอีเข้าด้วยกัน หลังละหมาดวิตร์ บางครั้งท่านละหมาดสองร็อกอะฮ์โดยนั่ง บางครั้งโดยยืน ในช่วงหลัง ๆ ท่านละหมาดสองร็อกอะฮ์นี้เพียงนาน ๆ ครั้ง ส่วนการสุญูดสองครั้งหลังวิตร์ซึ่งเป็นที่รู้จักกันนั้น ท่านไม่ได้ปฏิบัติเลย

ในสิบวันสุดท้ายของเดือนเราะมะฎอน ท่านจะเอียะอ์ติกาฟ หลังละหมาดอิชาอ์และวิตร์ ท่านจะรีบเอนกายลงพักผ่อน และง่วนอยู่กับการอ่านดุอาอ์ที่มีรายงานมา (อัดอิยะฮ์มะอ์ษูเราะฮ์) ท่านอ่านเศาะละวาตเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะในคืนวันศุกร์และวันศุกร์ คืนวันจันทร์และวันจันทร์ ขณะที่ท่านอ่านอัลกุรอาน ใบหน้าอันประเสริฐและลีลาการอ่านของท่านทำให้ผู้ฟังรู้สึกว่า ความลี้ลับแห่งอัลกุรอานและบะเราะกะฮ์ของอายะฮ์ต่าง ๆ กำลังหลั่งไหลลงมา ทั้งในละหมาดและนอกละหมาด เมื่อท่านอ่านอายะฮ์เกี่ยวกับความกลัว หรืออายะฮ์ที่แสดงความประหลาดใจ หรืออายะฮ์ที่เป็นคำถาม …

[^1]: หะเฎาะรอตุลกุดส์ (حضرات القدس) หน้า 47

...ท่วงทำนองและน้ำเสียงของ[อัลกุรอาน]ก็จะเกิดขึ้น ในการละหมาด ท่านจะรักษาซุนนะฮ์ สิ่งที่ส่งเสริมให้กระทำ (มันดูบาต) และมารยาททั้งปวง ท่านเอาใจใส่ละหมาดตะหิยยะตุลวุฎูอ์และตะหิยยะตุลมัสญิดด้วย นอกจากละหมาดตะรอวีหฺแล้ว ท่านไม่ละหมาดสุนัตใดเป็นญะมาอะฮ์ และท่านห้ามผู้คนละหมาดสุนัตเป็นญะมาอะฮ์ในคืนอาชูรออ์หรือคืนลัยละตุลก็อดร์

ท่านไปเยี่ยมผู้ป่วย และอ่านดุอาอ์ที่มีรายงานไว้สำหรับโอกาสนั้น ท่านยังไปเยี่ยมสุสาน (ซิยาเราะฮ์กุบูร) ด้วย ท่านสอนตำราศาสนาชั้นสูงบางเล่ม (เช่น ตัฟซีรอัล-บัยฎอวี เศาะฮีห์อัล-บุคอรี มิชกาตุลมะศอบีห์ ในวิชาฟิกฮ์ อุศูล และกะลาม ได้แก่ อัล-ฮิดายะฮ์ อัล-บัซดะวี อัล-มะวากิฟ และในวิชาตะเซาวุฟ ได้แก่ อะวาริฟุลมะอาริฟ) แต่ในการสอนนั้นไม่มีการโต้เถียง การอภิปรายถกเถียง และการพูดเรื่องไร้สาระ ในบั้นปลายชีวิต การสอนของท่านลดน้อยลง ท่านกำชับนักศึกษาให้แสวงหาความรู้ทางศาสนา และให้ยืนหยัดในการแสวงหาความรู้ในแนวทางสุลูกและตะริเกาะฮ์ ท่านกล่าวสรรเสริญ (หัมด์) และขออภัยโทษ (อิสติฆฟาร) อย่างมากมาย และขอบคุณอย่างยิ่งแม้ต่อนิอ์มะฮ์เพียงเล็กน้อย[^1]

ท่านให้ความสำคัญกับเดือนเราะมะฎอนเป็นอย่างมาก ท่านอ่านอัลกุรอานจบไม่น้อยกว่าสามจบ ตัวท่านเองเป็นฮาฟิซอัลกุรอาน ดังนั้นแม้นอกเดือนเราะมะฎอนท่านก็ยังอ่านทบทวนด้วยปากเปล่า และฟังการอ่านในวงต่าง ๆ อยู่เสมอ ในการละศีลอด ท่านรีบละศีลอด และในการรับประทานสะหูรท่านล่าช้าออกไป ตามที่มีมาในหะดีษ และท่านเอาใจใส่ในเรื่องนี้[^2]

ในการจ่ายซะกาต วิธีของท่านคือ เมื่อใดที่มีของขวัญหรือของกำนัล (นัซร์) มาจากที่ใด ท่านไม่รอให้ครบรอบปี (เฮาล์) แต่จะคำนวณและจ่ายซะกาตทันทีเมื่อได้รับสิ่งที่ได้มานั้น และในการแจกจ่าย ท่านให้ความสำคัญแก่ผู้มีคุณธรรม หญิงหม้าย และญาติพี่น้องก่อน ท่านตั้งใจแน่วแน่หลายครั้งที่จะไปประกอบพิธีหัจญ์ แต่ไม่มีโอกาสได้ไป ท่านอยู่ในความปรารถนานี้ตลอดมา และได้จากโลกนี้ไปพร้อมกับความปรารถนานั้น

อัคลาก ความถ่อมตน ความเมตตาต่อมัคลูกของอัลลอฮ์ ความพึงพอใจ (ริฎอ) และการยอมจำนน (ตัสลีม) ของท่านนั้น ได้ถึงขั้นสูงสุดแล้ว

[^1]: ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) สรุปจากหน้า 193–215 [^2]: หัฎรอตุลกุดส์ (حضرات القدس) หน้า 91

ญาติพี่น้องและผู้ที่เกี่ยวข้องกับท่านได้รับความเดือดร้อนอย่างหนักจากผู้ปกครองที่อธรรม แต่ท่านก็ยอมจำนนและพึงพอใจ (ตัสลีมและริฎอ) และไม่เคยปริปากบ่นถึงเรื่องนี้เลย หากมีผู้ใดมาพบท่าน ท่านจะลุกขึ้นยืนเพื่อให้เกียรติ และให้เขานั่งในที่อันมีเกียรติของที่ประชุม ทั้งยังสนทนาในเรื่องที่ตรงกับรสนิยมและความสนใจของเขา ท่านไม่ให้เกียรติแก่ผู้ที่มิใช่มุสลิม ไม่ว่าเขาจะเป็นผู้ปกครอง หรือมีตำแหน่งและอำนาจก็ตาม ในการให้สลาม ท่านจะเป็นฝ่ายเริ่มก่อนเสมอ ไม่มีใครจำได้ว่าเคยมีผู้ใดให้สลามก่อนท่าน ท่านคำนึงถึงสิทธิของผู้มีสิทธิอย่างถึงที่สุด เมื่อได้รับข่าวการเสียชีวิตของผู้ใด ท่านจะรู้สึกสะเทือนใจและกล่าวถ้อยคำอิสติรญาอ์ (إنا لله وإنا إليه راجعون) ไปร่วมละหมาดญะนาซะฮ์ และขอดุอาอ์พร้อมทั้งอุทิศผลบุญ (อีศอลษะวาบ) ให้แก่ผู้ตาย[^1]

«เครื่องแต่งกายของท่านคือเสื้อกุรตะที่ผ่าทั้งสองข้างบริเวณไหล่ และสวมเสื้อคลุม (อะบาอ์) ทับอีกชั้นหนึ่ง แต่ในฤดูร้อนส่วนใหญ่ท่านจะสวมเพียงเสื้อกุรตะ ท่านพันผ้าโพกศีรษะตามแบบซุนนะฮ์ และปล่อยชายผ้าโพก (ชิมละฮ์) ลงระหว่างไหล่ทั้งสองข้างด้านหลัง (ยกเว้นในเวลาชำระล้างและปลดทุกข์) กางเกงของท่านอยู่เหนือตาตุ่ม ในวันศุกร์และวันอีดทั้งสอง ท่านจะสวมเสื้อผ้าที่ดีงาม เมื่อท่านสวมชุดใหม่ ท่านจะมอบชุดเก่าให้แก่คนรับใช้ ญาติ หรือแขกผู้มาเยือน ในการรับใช้ของท่านจะมีผู้คนราวห้าสิบถึงหกสิบคน หรือแม้กระทั่งราวหนึ่งร้อยคนอยู่เสมอ ประกอบด้วยอุละมาอ์ ผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) มะชาอิค ผู้ท่องจำอัลกุรอาน (หุฟฟาซ) ผู้มีเกียรติ และสาดาต (ลูกหลานท่านนบี ﷺ) ซึ่งทุกคนล้วนได้รับอาหารจากครัวของท่านเอง»[^2]

รูปลักษณ์อันประเสริฐ

ชัยค์บัดรุดดีน สิรฮินดี ผู้เป็นหนึ่งในเคาะลีฟะฮ์ของท่าน และได้อยู่ในการเศาะหะบะฮ์ (คบหาใกล้ชิด) กับท่านเป็นเวลาสิบเจ็ดปี ได้บรรยายรูปลักษณ์ของท่านไว้ในหนังสือ «หัฎเราะตุลกุดส์» (حضرات القدس) ดังนี้:

[^1]: หัฎเราะตุลกุดส์ โดยชัยค์บัดรุดดีน สิรฮินดี จัดพิมพ์โดยกรมเอากอฟ ปัญจาบ ค.ศ. 1971 หน้า 91–92 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 92

«ผิวพรรณของท่านเป็นสีข้าวสาลีอมขาว บนหน้าผากและแก้มมีรัศมีปรากฏจนดวงตาพร่ามัว คิ้วกว้าง โค้งดุจคันธนู ยาว ดำ และเรียว ดวงตากว้างและเบิกบาน ส่วนที่ดำนั้นดำสนิท ส่วนที่ขาวนั้นขาวยิ่ง จมูกอันประเสริฐเรียวยิ่งนัก ริมฝีปากแดงและบอบบาง ปากไม่กว้างและไม่เล็ก ฟันเรียงชิดติดกันและเป็นประกายดุจทับทิมแห่งบะดัคชาน เคราดกหนา สง่างาม ยาวและเป็นทรงสี่เหลี่ยม ขนเคราบนแก้มไม่ยาวเกินพอดี รูปร่างสูงปานกลาง และเรือนกายบอบบาง»[^1]

บุตรหลานผู้ทรงเกียรติ

อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานบุตรชายเจ็ดคนแก่ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ในจำนวนนี้สองคนเสียชีวิตตั้งแต่ยังเยาว์วัยในช่วงที่ท่านยังมีชีวิตอยู่ ได้แก่ ชัยค์มุฮัมมัด ฟัรรุค, ชัยค์มุฮัมมัด อีซา และชัยค์มุฮัมมัด อัชร็อฟ ซึ่งจากไปตั้งแต่ยังเป็นทารกดื่มนม บุตรชายคนโต ควาญะฮ์มุฮัมมัด ศอดิก หลังจากศึกษาวิชาความรู้และการสุลูกจนสมบูรณ์แล้ว ได้กลับคืนสู่โลกนิรันดร์ในปี ฮ.ศ. 1025 ขณะมีอายุยี่สิบห้าปี ส่วนบุตรผู้ทรงเกียรติอีกสามท่าน คือ ควาญะฮ์มุฮัมมัด สะอีด, ควาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม และควาญะฮ์มุฮัมมัด ยะห์ยา ยังคงมีชีวิตเป็นที่ประดับของโลก เกี่ยวกับทั้งสี่ท่านนี้ หากจะกล่าวเช่นนี้ก็ย่อมถูกต้อง

«สายสกุลนี้หล่อจากทองคำบริสุทธิ์ บ้านหลังนี้ล้วนแล้วแต่เป็นดวงอาทิตย์»

ท่านควาญะฮ์บากีบิลลาฮ์ (ร.ฮ.) เมื่อได้เห็นพวกเขา ได้กล่าวถ้อยคำอันสูงส่งถึงพวกเขา และเรียกพวกเขาว่า "อัญมณีแห่งฟากฟ้า" และ "ต้นไม้อันดีงาม" และกล่าวว่า "คนยากไร้ ณ ประตูของอัลลอฮ์ มีเสน่ห์อันน่าอัศจรรย์"

บุตรคนแรก ท่านควาญะฮ์มุฮัมมัด ศอดิก ได้บรรลุถึงขั้นแห่งความสมบูรณ์ตั้งแต่ต่อหน้าท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) แล้ว

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 155

ท่าน (มุญัดดิด) ได้กล่าวถ้อยคำอันสูงส่งยิ่งเกี่ยวกับเขา และได้เป็นพยานถึงความสามารถทั้งด้านวิชาการและด้านบาฏิน (ด้านใน) อันสูงส่งของเขา ในจดหมายฉบับหนึ่งท่านได้เขียนไว้ว่า «บุตรอันเป็นที่รักของผู้ต่ำต้อยผู้นี้ คือประมวลแห่งมะอ์ริฟะฮ์ และเป็นบันทึกแห่งมะกอม (ขั้นภูมิ) ต่าง ๆ ของญัซบ์และสุลูก»[^1]

บุตรคนที่สอง คือท่านเคาะวาญะฮ์ มุหัมมัด สะอีด เกิดในปี ฮ.ศ. 1005 และได้กลับคืนสู่โลกอันนิรันดร์เมื่อวันที่ 27 ญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 1070 ท่านเองก็มีส่วนสำคัญในการเผยแผ่สายตะริเกาะฮ์ของท่านมุญัดดิด และในการสั่งสอนอบรมบรรดามุรีดและผู้แสวงหา[^2]

บุตรคนที่สาม คือท่านเคาะวาญะฮ์ มุหัมมัด มะอ์ศูม ผู้เป็นผู้แบกรับและผู้อธิบายวิชาความรู้ของบิดาผู้ทรงเกียรติ เป็นผู้รู้ความลับและผู้ไว้วางใจ ตลอดจนเป็นเคาะลีฟะฮ์และผู้สืบทอดตำแหน่งของท่าน ด้วยท่านนี้เองที่ตะริเกาะฮ์มุญัดดิดิยะฮ์ ตลอดจนคำสอนและอิทธิพลของมันได้แผ่ขยายไปทั่วโลก จนผู้กล่าวได้กล่าวไว้อย่างถูกต้องว่า

«ท่านเคาะวาญะฮ์ มะอ์ศูม คือประทีปแห่งเจ็ดแผ่นดิน แสงของท่านส่องสว่างตั้งแต่ฮินด์จนถึงรูม»

คานกอฮ์ (ศูนย์ตะเซาวุฟ) อันเลื่องชื่อไปทั่วโลกแห่งดิลลี ซึ่งเป็นที่พึ่งของทั้งชาวอาหรับและชาวอะญัม (และบนตำแหน่งแห่งการชี้แนะ (อิรชาด) ของที่นั่น ได้มีท่านเคาะวาญะฮ์ สัยฟุดดีน, มีรซา มัซฮัร ญานญานาน, ท่านชาห์ ฆุลาม อะลี และท่านชาห์ อะห์มัด สะอีด ดำรงตำแหน่งในยุคสมัยของแต่ละท่าน) ก็เป็นสายของท่านนี้เอง จากคานกอฮ์แห่งนี้เอง ท่านเมาลานา คอลิด รูมี อัลกุรดี ได้รับสายตะริเกาะฮ์จากท่านชาห์ ฆุลาม อะลี แล้วเดินทางไปยังชามและตุรกี สายของท่านได้แผ่ขยายไปทุกเมืองทุกบ้านในอิรัก ชาม เคอร์ดิสถาน และตุรกี[^3]

[^1]: มักตูบที่ 277 ดัฟตัรที่หนึ่ง สำหรับคุณธรรมและความสมบูรณ์ของท่าน โปรดดู ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) หน้า 303–306 [^2]: สำหรับประวัติและความสมบูรณ์ของท่าน โปรดดู «ซุบดะตุลมะกอมาต» หน้า 310–315 [^3]: สำหรับคุณงามความดีของท่าน โปรดดูหนังสือ «สัลลุลหุสามิลฮินดี ลินุศเราะติ เมาลานา คอลิด อันนักชะบันดี» (سل الحسام الهندي لنصرة مولانا خالد النقشبندي) ของท่านอัลลามะฮ์ ชามี ผู้แต่งชัรห์ ดุรรุลมุคตาร (ยังมีต่อในหน้า 185)

ชุดจดหมายของท่าน (สามเล่ม) «มักตูบาต อิมาม ร็อบบานี» (مکتوبات امام ربانی) ในแง่หนึ่งคือคำอธิบายและการขยายความ และเป็นคลังแห่งวิชาความรู้และข้อคิดอันลึกซึ้ง สำหรับเรื่องราวชีวิตและคุณสมบัติอันสมบูรณ์ของท่านนั้น จำเป็นต้องมีหนังสือเล่มหนึ่งโดยเฉพาะ

«ทะเลอันไร้ฝั่งนี้ ต้องการนาวาลำหนึ่ง»

สุลต่านมุหยิดดีน เอารังเซบ ได้รับเกียรติให้ทำบัยอะฮ์กับท่าน และบุตรชายของท่านเอง คือ เคาะวาญะฮ์ซัยฟุดดีน ได้อบรมเขาในการสุลูก ท่านได้เตรียมเขาให้เป็นผู้ปกครองมุสลิมของอินเดีย และให้ปลอดจากอิทธิพลของยุคอักบัรอย่างสิ้นเชิง และท่านกล่าวถึงเขาในมักตูบาตของท่านด้วยนามว่า «เจ้าชายผู้พิทักษ์ศาสนา»

ท่านถือกำเนิดเมื่อวันที่ 11 เชาวาล ฮ.ศ. 1049 และเสียชีวิตเมื่อวันที่ 9 เราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 1079[^1]

บุตรชายคนที่สี่คือ เคาะวาญะฮ์มุหัมมัด ยะห์ยา ขณะที่อิมามร็อบบานีเสียชีวิต ท่านมีอายุ 9 ปี ท่านศึกษาวิชาความรู้และสำเร็จการอบรมในตะริเกาะฮ์จากพี่ชายทั้งหลายของท่าน และเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 1096[^2]

(ต่อจากหน้า 183) ในปัจจุบันนี้ก็ยังมีบรรดาชัยค์ของสายนี้อยู่ในชาม อิรัก ตุรกี และเคอร์ดิสถาน ผู้เขียนได้พบกับหลายท่านในหมู่พวกเขา ในจำนวนนั้น ชัยค์อิบรอฮีม ฆ็อลายีนี ชัยค์อบุลค็อยร์ มัยดานี และชัยค์มุหัมมัด นับฮาน เป็นผู้ที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษ

[^1]: โปรดดูชีวประวัติของท่านโดยเฉพาะในตอนท้ายของหนังสือ ซึ่งคัดและนำมาจาก (นุซฮะตุลเคาะวาฏิร – نزہۃ الخواطر)

[^2]: ท่านชาห์เราะอูฟ อะห์มัด แห่งโภปาล หลานของท่านคือท่านชาห์ปีร์ อบูอะห์มัด และเหลนของท่านคือท่านชาห์มุหัมมัด ยะอ์กูบ ล้วนเป็นลูกหลานของท่านผู้นี้

บทที่ห้า

จุดศูนย์กลางแห่งขอบเขต "การฟื้นฟู (ตัจดีด)" ของท่านมุญัดดิด

การฟื้นฟูอีมานและความเชื่อมั่นต่อความเป็นนบีของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ

ผลงานการฟื้นฟูที่แท้จริงของท่านมุญัดดิดคืออะไร?

บรรดาผู้มีวิสัยทัศน์และผู้รักความเป็นธรรมทั้งหลาย ซึ่งมองเห็นประวัติศาสตร์อิสลามแห่งศตวรรษที่สิบเอ็ด (อันเป็นจุดเริ่มต้นของ "อัลฟุษษานี" คือสหัสวรรษที่สอง) โดยภาพรวม และมองเห็นประวัติศาสตร์อิสลามของอินเดียเป็นการเฉพาะ[^1] ต่างเห็นพ้องต้องกันว่า ชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี ได้ประกอบภารกิจอันเป็นการสร้างประวัติศาสตร์และเปิดศักราชใหม่ในการพิทักษ์และเสริมความแข็งแกร่งให้แก่อิสลาม ซึ่งในศัพท์ที่เรียบง่ายและเป็นที่รู้จักของหะดีษเรียกว่า "ตัจดีด" (การฟื้นฟู)[^2] และผู้ซึ่งได้รับชื่อเสียงในเรื่องนี้เช่นนั้น…

[^1]: ซึ่งได้มีการทบทวนโดยสังเขปไว้แล้วในสองบทแรกของหนังสือเล่มนี้

[^2]: มีรายงานที่เป็นที่รู้จักในสุนันอบีดาวูดว่า

ان الله عزوجل يبعث لهذه الامة على رأس كل مئة سنة من يجدد لها دينها

«แท้จริงอัลลอฮ์ผู้ทรงเกียรติและยิ่งใหญ่จะทรงส่งผู้ที่จะฟื้นฟูศาสนาให้แก่ประชาชาตินี้ ณ ต้นของทุกหนึ่งร้อยปี» (อบูดาวูด และอื่นๆ) สำหรับคำอธิบายและรายละเอียดของหะดีษนี้ โปรดดูหนังสือ "ญามิอุลมุญัดดิดีน" (جامع المجددین) โดยเมาลานาอับดุลบารี นัดวี พร้อมบทนำอันทรงคุณค่าของเมาลานาซัยยิดสุไลมาน นัดวี (ร.ฮ.) หน้า 16–24

ว่ามันได้กลายเป็นตำแหน่งที่ผูกติดกับนามของท่านอย่างถาวร และไม่เคยพบตัวอย่างเช่นนี้มาก่อนหน้านั้น

งานนี้คืออะไร? คือการชุบชีวิตและฟื้นฟูจิตวิญญาณและความคิดแห่งอิสลามให้สดใสขึ้นใหม่ การสกัดกั้นและถอนรากถอนโคนฟิตนะฮ์ที่สำคัญและร้ายแรงที่สุดแห่งยุคสมัย การฟื้นฟูความเชื่อมั่นและความศรัทธาต่อสัจธรรมและความเป็นนิรันดร์ของนุบุวะฮ์แห่งท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และชะรีอะฮ์อิสลาม

อีกทั้งยังเป็นการทำลายมนต์ขลังของประสบการณ์ทางจิตวิญญาณซึ่งตั้งอยู่บนการบำเพ็ญตบะ (ริยาเฎาะฮ์) และแนวคิดอิชรอกียะฮ์ ซึ่งเป็นความพยายามแสวงหาสัจธรรมและการเข้าถึงพระเจ้าโดยไม่พึ่งพาการปฏิบัติตามและการเจริญรอยตามท่านนบีมุฮัมมัด ชาวอาหรับ ﷺ

นอกจากนี้ยังเป็นการเปิดโปงความเชื่อและทฤษฎี "ฮะมะโอสต์" (ทุกสิ่งคือพระองค์) และวะห์ดะตุลวุญูด ซึ่งได้ขึ้นถึงจุดสูงสุดทั้งในด้านความสุดโต่ง การกล่าวเกินจริง การแพร่หลาย และการได้รับการยอมรับ จนก่อให้เกิดความสั่นคลอนในอะกีดะฮ์และความแตกแยกในสังคมมุสลิม พร้อมกันนั้นก็ได้นำเสนอแนวทางและทฤษฎี "วะห์ดะตุชชุฮูด" ซึ่งเป็นทางคู่ขนาน ในรูปแบบที่มีหลักฐานและเป็นระบบ

ท่านยังได้หักล้างและคัดค้านบิดอะฮ์อย่างเปิดเผย ซึ่งบิดอะฮ์เหล่านั้นได้กลายเป็นรูปแบบของบทบัญญัติที่เป็นเอกเทศไปแล้ว ถึงขั้นที่ท่านปฏิเสธแม้กระทั่งการมีอยู่ของ "บิดอะฮ์หะสะนะฮ์" (บิดอะฮ์ที่ดี)

ท้ายที่สุด ท่านได้ทำให้ฐานที่มั่นของอิสลามในอินเดียซึ่งกำลังคลอนแคลนกลับมั่นคงขึ้น ได้ขจัดอิทธิพลที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออิสลามในยุคของอักบัร และได้ดำเนินความพยายามอย่างชาญฉลาดและประสบผลสำเร็จในการนำมาซึ่งการปฏิวัติทางศาสนาเพื่อการฟื้นฟู (ตัจดีด) ในอินเดีย ผลของความพยายามนั้นคือ ด้านหนึ่ง ผู้ที่ได้ขึ้นครองบัลลังก์ของอักบัรคือ มุห์ยิดดีน เอารังเซบ อาละมฆีร ส่วนอีกด้านหนึ่ง ได้เกิดสายสัมพันธ์ของเหล่าเคาะลีฟะฮ์และศิษย์ของหะกีมุลอิสลาม ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ อัดดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ซึ่งเชื่อมโยงและสังกัดอยู่กับสายนี้ทั้งในทางจิตวิญญาณและในทางบาฏิน

สายนี้เองที่ได้ทำงานอันยิ่งใหญ่ในการเผยแผ่และส่งเสริมอัลกุรอานและซุนนะฮ์ การอธิบายและถ่ายทอดความหมายของทั้งสอง การสืบสานสายการเรียนการสอน การก่อตั้งมัดเราะสะฮ์ การขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะฮ์) และการอบรมด้านบาฏิน การปฏิรูปอะกีดะฮ์และประเพณี และท้ายที่สุดคือการญิฮาดและการต่อสู้เพื่อยกย่องพระดำรัสของอัลลอฮ์ให้สูงส่ง ด้วยเหตุนี้ สายดังกล่าวจึงไม่เพียงทำให้อิสลามดำรงมั่นอยู่ในอินเดีย และทำให้ต้นไม้แห่งอิสลามผลิดอกออกผลเท่านั้น หากยังทำให้อินเดียกลายเป็นศูนย์กลางของวิชาการศาสนา (โดยเฉพาะวิชาหะดีษ) และความคิดตลอดจนดะอ์วะฮ์อิสลามในโลกอิสลามอีกด้วย

แต่อะไรคือจุดศูนย์กลางของขอบเขตงานฟื้นฟูศาสนา (ตัจดีด) อันยิ่งใหญ่และกว้างขวางนี้ และอะไรคือผลงานการฟื้นฟูที่แท้จริงของท่านมุญัดดิด ซึ่งมีความสำคัญเป็นอันดับแรกและเหนือกว่าผลงานการฟื้นฟูทั้งหมดของท่าน? ผู้คนต่างตอบคำถามนี้ตามรสนิยมและแนวโน้มของตน ดังที่กล่าวไว้ว่า

وللناس فيما يعشقون مذاهبُ

«และผู้คนต่างก็มีแนวทางของตนในสิ่งที่พวกเขารัก»

ในจำนวนนี้มีสามกลุ่มที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษ

1. กลุ่มหนึ่งกล่าวว่า ท่านสมควรได้รับการขนานนามว่า "มุญัดดิด อัลฟ์ษานี" (ผู้ฟื้นฟูแห่งสหัสวรรษที่สอง) เพราะท่านได้ทำให้อินเดียกลับคืนมาเป็นของอิสลามอีกครั้ง ท่านนำอินเดียกลับเข้าสู่การดูแลและความคุ้มครองของท่านมุฮัมมัด อัล-อะเราะบี ﷺ และศาสนาแห่งหิญาซอีกครั้ง แทนที่จะตกไปอยู่ในอ้อมกอดของลัทธิพราหมณ์หรือแนวคิดเอกภาพแห่งศาสนาทั้งหลาย (วะห์ดะตุลอัดยาน) และท่านได้ช่วยให้อินเดียในศตวรรษที่สำคัญคือศตวรรษที่สิบเอ็ดแห่งฮิจเราะฮ์ (ศตวรรษที่สิบหกแห่งคริสต์ศักราช) รอดพ้นจากบั้นปลายและชะตากรรมที่จะเกิดขึ้นกับอินเดียในศตวรรษที่สิบสามแห่งฮิจเราะฮ์ (ศตวรรษที่สิบเก้าแห่งคริสต์ศักราช) ยิ่งไปกว่านั้น แท้จริงแล้วท่านได้ปกป้องประชาชาติอิสลามแห่งอินเดียให้พ้นจากภัยคุกคามเฉพาะหน้าของการตกศาสนา (อิรติดาด) ทั้งด้านความเชื่อ ความคิด และวัฒนธรรมอย่างครอบคลุม ซึ่งได้ปรากฏขึ้นเป็นความจริงอันประจักษ์ด้วยบุคลิกภาพที่เด็ดเดี่ยวและมีเจตจำนงแรงกล้าของอักบัร และด้วยความเฉลียวฉลาดของบรรดาที่ปรึกษาผู้หาใครเทียบได้ยากของเขา (มุลลา มุบาร็อก, ฟัยฎี และอบุลฟัฎล์) การปฏิวัติทางจิตใจและจิตวิญญาณ ตลอดจนการตกศาสนาทางความคิดและวัฒนธรรมนี้ ร้ายแรง ยาวนาน และส่งผลกว้างไกลยิ่งกว่าความเสื่อมถอยทางการเมืองและการสิ้นสุดของอำนาจ ซึ่งเกิดขึ้นในปลายศตวรรษที่สิบแปดจากการผงาดขึ้นของกองกำลังที่มิใช่มุสลิมกลุ่มใหม่ในอินเดีย และในต้นศตวรรษที่สิบเก้าจากการครอบงำและอำนาจของชาวอังกฤษ บางทีอิกบาล (ร.ฮ.) อาจหมายถึงเรื่องนี้ในบทกวีอันมีชื่อเสียงของท่านที่ว่า

«ท่านคือผู้พิทักษ์ทุนแห่งประชาชาติในแผ่นดินฮินด์ ผู้ซึ่งอัลลอฮ์ทรงปลุกให้ตื่นรู้ทันเวลา»

1. ตามทัศนะของกลุ่มที่สอง ผลงานการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ที่แท้จริงของท่านคือ การที่ท่านได้อธิบายถึงความเหนือกว่าและความสูงส่งของชะรีอะฮ์เหนือตะริเกาะฮ์ ด้วยความมั่นใจอย่างเต็มเปี่ยม ด้วยลีลาของผู้มีวิจารณญาณและผู้มีประสบการณ์ อีกทั้งด้วยพลังและความชัดเจน อย่างที่ไม่เคยมีผู้ใดกระทำมาก่อน จนเป็นที่ประจักษ์ชัดดุจแสงอาทิตย์ในยามกลางวันว่า ตะริเกาะฮ์เป็นสิ่งที่ขึ้นอยู่กับชะรีอะฮ์ หรือยิ่งกว่านั้นคือเป็นผู้รับใช้ของชะรีอะฮ์ และฟิตนะฮ์ที่ได้เกิดขึ้นในแวดวงของสุลูกและตะริเกาะฮ์ ไม่ว่าจะเป็นการไม่ใยดีต่อชะรีอะฮ์ หรือถึงขั้นการเบี่ยงเบนออกจากชะรีอะฮ์ในบางแห่ง รวมทั้งการพึ่งพาอย่างสิ้นเชิงต่อการฝึกฝนตน (ริยาเฎาะฮ์) การต่อสู้กับตัวเอง (มุญาฮะดะฮ์) และประสาทสัมผัสกับพลังภายใน ซึ่งฮินดูสถาน (เนื่องจากเป็นศูนย์กลางสำคัญแห่งหนึ่งของโยคะและสันยาสะ) ได้เป็นเป้าหมายที่ใหญ่ที่สุดของมัน ฟิตนะฮ์นั้นก็ได้ยุติลง และหลังจากท่านแล้ว ก็ไม่มีผู้ใดกล้าพูดออกมาอย่างเปิดเผยอีกเลยว่า "ถนนของชะรีอะฮ์และตะริเกาะฮ์นั้นแยกจากกัน และจะตั้งชะรีอะฮ์ให้เป็นผู้คุมเฝ้าตะริเกาะฮ์ไม่ได้"

1. กลุ่มที่สามคือ กลุ่มที่เห็นว่าผลงานการฟื้นฟูที่แท้จริงของท่านคือ การที่ท่านได้ตีอย่างรุนแรงต่ออะกีดะฮ์และทฤษฎี "วะห์ดะตุลวุญูด" (เอกภาพแห่งการมีอยู่) อย่างที่ไม่เคยมีผู้ใดกระทำมาก่อน และท่านไม่เพียงแต่หยุดยั้งกระแสน้ำหลากที่กำลังรุกคืบนี้เท่านั้น หากยังได้หันทิศทางของมันกลับไปอีกด้วย กระแสซึ่งในช่วงศตวรรษหลัง ๆ ได้โอบล้อมโลกแห่งวิชาการและจิตวิญญาณไว้ทั้งหมด และการที่ผู้มีการศึกษาคนใดจะเปิดปากพูดคัดค้านมัน ก็เท่ากับเป็นการแสดงความโง่เขลาของตนเอง และเป็นการปฏิเสธว่ามีกลางวันในยามเที่ยงวัน เมาลานาซัยยิด มะนาซิร อะห์ซัน กีลานี ผู้ล่วงลับ ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องในบทความอันเป็นที่ถกเถียงของท่าน "สหัสวรรษที่สอง หรือผลงานการฟื้นฟูของอัลฟ์ษานี" ว่า

«ท่ามกลางการถกเถียงเชิงวิชาการอันละเอียดอ่อนเรื่องวะห์ดะตุลวุญูดและวะห์ดะตุชชุฮูด หรือท่ามกลางความวุ่นวายของการประลองคารมระหว่างแบบอุละมาอ์กับแบบซูฟีในเรื่องชะรีอะฮ์และตะริเกาะฮ์ ผลงานการฟื้นฟูอันแท้จริงของท่านชัยค์อะห์มัด ฟารูกี สิรฮินดี (ร.ฮ.) ได้ปะปนจนเลือนหายไปในลักษณะที่ว่า ทุกวันนี้ท่าน (ขออัลลอฮ์ทรงทำให้วิญญาณอันประเสริฐของท่านบริสุทธิ์) …»

…การเรียกท่านว่า “มุญัดดิด อัลฟ์ษานี” (ผู้ฟื้นฟูแห่งสหัสวรรษที่สอง) จึงดูเหมือนเป็นเพียงความเลื่อมใสศรัทธาตามประเพณีที่ตกทอดกันมา และไม่ได้ตั้งอยู่บนเรื่องราวที่ชัดเจนแน่นอนใด ๆ เลย[^1]

การฟื้นฟูความเชื่อมั่นในนุบูวะฮ์ของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ ความเป็นนิรันดร์ และความจำเป็นของนุบูวะฮ์นั้น

แต่ในความเป็นจริง ผลงานที่แท้จริงของท่าน ซึ่งผลงานด้านการฟื้นฟูทั้งหมดของท่านปรากฏตามมาในขบวนของมัน และเป็นต้นธารที่แท้จริงแห่งการฟื้นฟูของท่าน อันเป็นที่ซึ่งตาน้ำแห่งงานปฏิวัติและงานปฏิรูปทั้งปวงของท่านผุดพรายขึ้น แล้วกลายเป็นสายธารไหลหลั่งไปทั่วโลกอิสลาม ก็คือผลงานด้านการฟื้นฟูและการปฏิวัติในการฟื้นคืนและทำให้มั่นคงซึ่งความเชื่อและความเชื่อมั่นของประชาชาติต่อนุบูวะฮ์ของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ ต่อความเป็นนิรันดร์ และความจำเป็นของนุบูวะฮ์นั้น อันเป็นงานที่ก่อนหน้าท่าน ไม่มีมุญัดดิดคนใดที่เรารู้จักได้กระทำไว้ด้วยความละเอียด ความชัดเจน และพลังเช่นนี้ ซึ่งบางทีอาจเป็นเพราะในยุคสมัยของพวกเขายังไม่มีความจำเป็นในเรื่องนี้ และยังไม่มีขบวนการหรือปรัชญาใดที่มีการจัดตั้งเป็นระบบปรากฏขึ้นมาต่อต้านเรื่องนี้[^2]

ด้วยมาตรการด้านการฟื้นฟูนี้เอง ทำให้สามารถสกัดกั้นฟิตนะฮ์ทั้งปวง ซึ่งในเวลานั้นกำลังอ้าปากกว้างอยู่ในโลกอิสลาม พร้อมที่จะกลืนกินต้นไม้อันดีงามแห่งอิสลาม ตลอดจนระบบด้านความเชื่อ ความคิด และจิตวิญญาณทั้งหมดของมัน ในบรรดาฟิตนะฮ์เหล่านั้นรวมถึงขบวนการนุกฏะวีย์แห่งอิหร่านและผู้ติดตามของขบวนการนั้นด้วย ซึ่งพวกเขาได้ชูธงกบฏอย่างเปิดเผยต่อนุบูวะฮ์ของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ และต่อการดำรงอยู่และความยั่งยืนของนุบูวะฮ์นั้น และได้ประกาศว่า “ยุคพันปีแห่งนุบูวะฮ์ของมุหัมมัดได้สิ้นสุดลงแล้ว และบัดนี้การชี้นำทางศาสนา…

[^1]: “ตัซกิเราะฮ์ อิมามร็อบบานี มุญัดดิด อัลฟ์ษานี กุดดิซะ ซิรรุฮู” (تذکرہ امام ربانی مجدد الف ثانی قدس سرہ) เรียบเรียงโดยเมาลานา มุหัมมัด มันซูร นุอ์มานี หน้า 27

[^2]: ในเรื่องนี้ ความชัดเจนมากที่สุดพบได้ในงานของชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหนังสือวิพากษ์อันทรงคุณค่าของท่าน ได้แก่ “กิตาบ อันนุบูวาต” (كتاب النبوات), “นักฎ์ อัลมันฏิก” (نقض المنطق) และ “อัรร็อด อะลัล มันฏิกียีน” (الرد على المنطقيين) แต่สิ่งนั้นก็ไม่อาจก้าวเลยไปกว่าการชี้แนะและการกล่าวโดยสรุปได้ เพราะทุกถ้อยคำย่อมมีบริบทของมัน

และยุคแห่งการสร้างชีวิตขึ้นใหม่และการบัญญัติกฎเกณฑ์ใหม่กำลังจะเริ่มต้นขึ้น ซึ่งรากฐานของมันจะตั้งอยู่บนเหตุผลนิยมและปรัชญา โดยมีมะห์มูด ปัสคีวานี และกลุ่มของเขาเป็นผู้นำ และมีศูนย์กลางอยู่ที่อิหร่านและอินเดีย[^1] ในบรรดาฟิตนะฮ์เหล่านี้ยังรวมถึง "ดีน-อิ อักบัรี" และ "อาอีน-อิ ญะดีด" (ระบอบใหม่) ของอักบัรด้วย ซึ่งอ้างตนว่าจะเข้ามาแทนที่ความเป็นนบีและชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ ในอินเดีย และจะเป็นสิ่งทดแทนมัน ทั้งยังรวมถึงบิดอะฮ์ทางศาสนาในด้านชีวิตทางศาสนา การปฏิบัติและอิบาดะฮ์ ตลอดจนสังคมและอารยธรรม ซึ่งกำลังก่อตัวเป็นชะรีอะฮ์คู่ขนาน และกำลังมีการรวบรวม "ฟิกฮ์" อันเป็นเอกเทศของมันขึ้น และสิ่งนั้นโดยแท้จริงแล้วก็คือการท้าทายต่อความเป็นนบีคนสุดท้ายของท่านมุหัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และเป็นการอ้างสิทธิ์ในตำแหน่งผู้บัญญัติศาสนบัญญัติ

ในเรื่องนี้ยังมีปรัชญา "วะห์ดะตุลวุญูด" เข้ามาเกี่ยวข้องด้วย ซึ่งตามคำกล่าวของผู้เผยแผ่และผู้ถือธงของมัน ตั้งอยู่บนสัจธรรมที่ได้มาจากการกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) และแม้แต่ผู้ศรัทธาสุดโต่งของมันก็ยังไม่อ้างว่าท่านนบีผู้เป็นนบีคนสุดท้าย ﷺ ได้ประกาศเผยแผ่มันอย่างเปิดเผย และท่านได้เชิญชวนบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) สู่มัน และบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ได้เชิญชวนผู้คนรุ่นหลังสู่มัน ปรัชญาและดะอ์วะฮ์นี้กำลังกลายเป็นคู่แข่ง (ไม่ว่าโดยรู้ตัวหรือไม่รู้ตัวก็ตาม) ต่อดะอ์วะฮ์ที่ความเป็นนบีได้นำเสนอ ต่อคำสอนอันชัดแจ้งของมัน และต่อเป้าหมายของมัน และยิ่งมันประสบความสำเร็จมากเท่าใด และรากของมันหยั่งลึกลงในจิตใจ สมอง และสังคมอิสลามมากเท่าใด ความอ่อนแอก็ยิ่งเกิดขึ้นในการปฏิบัติตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ และในอะกีดะฮ์ที่ว่าอิสลามคือศาสนาแห่งสัจธรรมเพียงหนึ่งเดียวและเป็นหนทางแห่งความรอดพ้น และหนทางก็ยิ่งเปิดกว้างสู่ความนอกรีต (อิลหาด) และความเป็นซินดีก เสรีนิยม และการถือว่าทุกสิ่งเป็นที่อนุมัติ (อิบาหิยะฮ์) การละทิ้งบทบัญญัติและการไม่ปฏิบัติ ไม่ว่าบรรดาศูฟีและชัยค์ผู้ระมัดระวังและยำเกรงที่ยึดถือแนวคิดนี้เองจะเคร่งครัดต่อชะรีอะฮ์มากเพียงใด และให้ความเคารพต่อมันมากเพียงใดก็ตาม

[^1]: โปรดดูบทที่หนึ่งของหนังสือเล่มนี้ หัวข้อ "ฟิตนะฮ์ใหญ่แห่งศตวรรษที่สิบ"

...กระทำ และเป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งต่อแนวทางปฏิบัติเช่นนี้

ในบริบทนี้ยังมีกลุ่มนิกายอิมามียะฮ์ ซึ่งหลักอะกีดะฮ์พื้นฐานของพวกเขามีความเชื่อเรื่องอิมามะฮ์รวมอยู่ด้วย พวกเขานิยามอิมามในลักษณะที่ยกย่อง และบรรยายคุณลักษณะและความพิเศษของอิมามไว้จนแทบจะทำให้อิมามเสมอเหมือนและเท่าเทียมกับนบี[^1] ในทำนองเดียวกัน พวกเขามีทัศนะต่อศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) กลุ่มใหญ่ในลักษณะที่ทำให้อิทธิพลแห่งการคบหาสมาคม (เศาะฮ์บะฮ์) กับองค์ท่านนบี ﷺ ซึ่งเปลี่ยนแปลงชีวิตอย่างถึงรากและดุจน้ำยาเล่นแร่แปรธาตุ ต้องมัวหมองไป และขัดแย้งกับอายะฮ์

هُوَ ٱلَّذِى بَعَثَ فِى ٱلْأُمِّيِّـۧنَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَـٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَـٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ

«พระองค์คือผู้ทรงส่งเราะซูลคนหนึ่งจากหมู่พวกเขาไปยังหมู่ชนผู้ไม่รู้หนังสือ เพื่ออ่านอายะฮ์ต่าง ๆ ของพระองค์แก่พวกเขา ขัดเกลาพวกเขา และสอนคัมภีร์และหิกมะฮ์แก่พวกเขา»[^2]

อิทธิพลของนิกายนี้แผ่ขยายอย่างรวดเร็วในอินเดียด้วยสาเหตุทางการเมืองและทางวิชาการหลายประการ และสังคมมุสลิม (ซึ่ง...

[^1]: สิ่งที่ได้รับการยืนยันเกี่ยวกับ "อิมาม" จากตำราที่เชื่อถือได้ของนิกายอิมามียะฮ์ สรุปได้ว่า "อิมามนั้นทั้งภายนอกและภายในเป็นผู้มะอ์ศูม (ปราศจากความผิดพลาด) บริสุทธิ์และถูกชำระให้สะอาด การเชื่อฟังเขาเป็นสิ่งจำเป็น (ฟัรฎู) ปาฏิหาริย์ (มุอ์ญิซาต) ปรากฏขึ้นด้วยมือของเขา เขาได้รับความรู้อันครอบคลุมเกี่ยวกับทุกสิ่งที่เกี่ยวข้องกับชะรีอะฮ์ (ซึ่งไม่มีสิ่งใดหลุดรอดไป) ในลักษณะความรู้จากพระผู้เป็นเจ้า (อิลมุลละดุนนี) และเขาจะปรากฏในทุกยุคสมัยในฐานะหลักฐาน (หุจญะฮ์) ของอัลลอฮ์จนถึงวันกิยามะฮ์" (คัดจากหนังสือ อัช-ชาฟี [الشافي] ของอัช-ชะรีฟ อัล-มุรตะฎอ, ตัลคีศ อัช-ชาฟี [تلخيص الشافي] ของอัฏ-ฏูซี และ อัศลุช-ชีอะฮ์ วะ อุศูลุฮา [أصل الشيعة وأصولها] ของอัลลามะฮ์ อัช-ชัยค์ มุหัมมัด หุซัยน์ อาล กาชิฟ อัล-ฆิฏออ์) อัลลามะฮ์มุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์ ได้วิจารณ์คำกล่าวเหล่านี้ไว้ในหนังสืออันทรงคุณค่าของท่าน ตารีค อัล-มะซาฮิบ อัล-อิสลามิยะฮ์ [تاريخ المذاهب الإسلامية] (เล่ม 1) โดยเขียนว่า "อุละมาอ์ทั้งหมดของนิกายอิมามียะฮ์เห็นพ้องกันว่า ในทัศนะของพวกเขา ตำแหน่งของอิมามใกล้เคียงกับตำแหน่งของนบี โดยไม่มีความเห็นต่างใด ๆ พวกเขาระบุไว้อย่างชัดแจ้งว่า ระหว่าง 'วะศีย์' กับ 'นบี' มีความต่างเพียงว่า วะศีย์ไม่ได้รับวะห์ยู" (หน้า 59)

[^2]: ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ อายะฮ์ที่ 2 (คำแปล) พระองค์ผู้บริสุทธิ์ คือผู้ทรงส่งเราะซูลคนหนึ่งจากหมู่พวกเขาไปยังหมู่ชนผู้ไม่รู้หนังสือ ซึ่งอ่านอายะฮ์ของพระองค์ให้พวกเขาฟัง ขัดเกลา (จริยธรรมและจิตใจของพวกเขา) และสอนคัมภีร์และหิกมะฮ์แก่พวกเขา

(ซึ่งส่วนใหญ่ยึดถืออะกีดะฮ์แบบซุนนี) อะกีดะฮ์ มโนทัศน์ ความคิดความเชื่อ ตลอดจนประเพณีและธรรมเนียมของชุมชนนั้น กำลังได้รับอิทธิพลจากสิ่งเหล่านี้อย่างลึกซึ้ง

ด้วยวิธีนี้ ท่านได้ใช้กุญแจเอกแห่ง "การฟื้นฟูอีมานและความเชื่อมั่นต่อความเป็นนบีของท่านมุหัมมัด ﷺ" ไขแม่กุญแจอันหนักหน่วงและซับซ้อนทั้งหลายที่ปรัชญากรีกและเปอร์เซีย ตลอดจนลัทธิอิชรอกียะฮ์ (ลัทธิญาณประจักษ์) ของอียิปต์[^1]และอินเดียได้สร้างขึ้น และด้วยลูกธนูดอกเดียว ท่านได้จัดการกับฟิตนะฮ์ทั้งหมดเหล่านี้ ซึ่งความคิดของชาวมุสลิมกลุ่มหนึ่งได้ตกเป็นเป้าของมัน

ความไร้สามารถและความล้มเหลวของสติปัญญาและกัชฟ์ในการเข้าถึงความจริงเร้นลับและอภิปรัชญา

ผลงานแห่งการฟื้นฟูของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) คือ ท่านได้พิสูจน์ว่าทั้งสติปัญญาและกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ต่างไร้สามารถและบกพร่องในการรู้แจ้งอย่างแน่นอนถึงเรื่องเร้นลับ ศาสตร์ที่อยู่เหนือสติปัญญา ความรู้ที่ถูกต้องเกี่ยวกับซาตและคุณลักษณะของอัลลอฮ์ ความรู้ที่ไม่มีข้อสงสัย และความจริงที่ได้รับการยืนยันอย่างเด็ดขาด และผลที่ได้จากทั้งสองนั้นไม่ปลอดพ้นจากความสงสัยคลางแคลง ความผิดพลาด ความพลั้งเผลอ และความเข้าใจผิด ความรู้จักอัลลอฮ์ที่ถูกต้องนั้นได้มาโดยผ่านบรรดานบีเท่านั้น เช่นเดียวกับที่ระดับของ "สติปัญญา" อยู่เหนือ "ประสาทสัมผัส" ระดับของ "ความเป็นนบี" ก็อยู่เหนือ "สติปัญญา" ฉันนั้น การรู้วิธีที่ถูกต้องในการเทิดทูนพระเจ้าขึ้นอยู่กับความเป็นนบี และขึ้นอยู่กับการแจ้งข่าวและการสั่งสอนของบรรดานบี ในเรื่องการรู้จักพระเจ้านั้น นักปราชญ์แห่งกรีกได้สะดุดล้มอย่างรุนแรงและได้กระทำความผิดพลาดอันน่าขบขัน เช่นเดียวกับที่สติปัญญาบริสุทธิ์และสติปัญญาล้วนๆ ไม่มีอยู่จริง กัชฟ์ที่บริสุทธิ์และล้วนๆ (ซึ่งปลอดภัยจากความใคร่ภายในและอิทธิพลภายนอก) ก็เป็นสิ่งที่ยากยิ่ง หรือแม้แต่หายากดั่งนกอันกอ บรรดาผู้ยึดถือลัทธิอิชรอกและการชำระจิตใจก็ได้สะดุดล้มในทำนองเดียวกัน และตกเป็นเหยื่อของความเพ้อฝันและความโง่เขลา เช่นเดียวกับบรรดาผู้อ้างตนว่ายึดถือสติปัญญาและปรัชญา ทั้งสติปัญญาและอิชรอกต่างก็ (ไร้สามารถ) ในการบรรลุความแน่ใจ

[^1]: อียิปต์เป็นศูนย์กลางใหญ่ของลัทธินีโอเพลโตนิสม์ (Neo-Platonism) ซึ่งที่นั่นได้ถือกำเนิดเพลโตไทนัส (Plotinus) พอร์ฟีรี (Porphyry) โพรคลัส (Proclus) และคนอื่นๆ และได้วางรากฐานของลัทธิใหม่ที่เรียกว่า "นีโอเพลโตนิสม์"

และไม่เพียงพอสำหรับการบรรลุถึงอัลลอฮ์ การส่งบรรดานบีมาเท่านั้นคือหนทางเดียวสู่การรู้จักซาตของอัลลอฮ์ คุณลักษณะของพระองค์ และบทบัญญัติของพระองค์

ท่านประกาศว่า เป็นไปไม่ได้ที่สติปัญญาจะบริสุทธิ์และปราศจากสิ่งเจือปน สติปัญญาเองก็ได้รับอิทธิพลจากความเชื่อและข้อสันนิษฐานภายใน ตลอดจนปัจจัยและอิทธิพลภายนอก และการตัดสินใจและข้อสรุปจำนวนมากของมันปรากฏออกมาโดยถูกแต่งแต้มและเจือปนด้วยสีสันภายนอกเหล่านั้น ซึ่งมีอยู่ทั้งภายในและภายนอกตัวมัน ท่านพิสูจน์ว่าสติปัญญานั้นบกพร่องในการเป็นหลักฐาน (หุจญะฮ์) หลักฐานที่สมบูรณ์คือการส่งบรรดานบีมา และหากปราศจากการส่งบรรดานบีมา การขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะฮ์) ที่แท้จริงย่อมเป็นไปไม่ได้เลย

ท่านได้กำหนดเส้นแบ่งระหว่างความบริสุทธิ์ของนัฟส์กับความบริสุทธิ์ของหัวใจ และชี้ให้เห็นความแตกต่างระหว่างทั้งสอง ท่านพิสูจน์ว่าผู้ที่ยืนยันสาส์นของบรรดานบีด้วยการอ้างเหตุผลเชิงตรรกะ แต่กลับทำให้ข่าวสารที่บรรดานบีนำมาต้องขึ้นอยู่กับสติปัญญาของตน แท้จริงแล้วคือการปฏิเสธนุบูวะฮ์ ท่านยังอธิบายประเด็นนี้ให้กระจ่างว่า การขัดแย้งกับสติปัญญาเป็นเรื่องหนึ่ง และการอยู่เหนือสติปัญญาเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

งานวิจัยเหล่านี้ของท่านมุญัดดิด (ชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี (ร.ฮ.)) ซึ่งตั้งอยู่บนทั้งสติปัญญาและการเปิดเผยทางจิตวิญญาณ (กัชฟ์) และประกอบด้วยการสนับสนุนจากอัลลอฮ์และรัศมีที่รับมาจากตะเกียงแห่งนุบูวะฮ์ ได้สร้างความสั่นสะเทือนให้แก่โลกวิชาการและโลกจิตวิญญาณ เป็นการเปิดประตูใหม่แห่งความคิดและสติปัญญา พิสูจน์ให้เห็นว่าเงินตราจำนวนมากที่หมุนเวียนอยู่ในโลกแห่งปัญญาและวิชาการขณะนั้นเป็นของปลอม ประกาศถึงความสัจจริงและความยิ่งใหญ่ของนุบูวะฮ์และบทบัญญัติจากฟากฟ้า และฟื้นฟูความเชื่อมั่นต่อสิ่งเหล่านี้ขึ้นมาใหม่ เป็นศาสตร์และความรู้อันลึกซึ้ง และเป็นผลงานด้านการฟื้นฟู (ตัจดีด) การปฏิวัติ และการค้นคว้าทางวิชาการ ซึ่งไม่อาจเป็นผลลัพธ์จากระบบการศึกษา สภาพแวดล้อมทางวิชาการ และความพยายามทางสติปัญญาของยุคนั้นเพียงลำพังได้ เพราะในงานเหล่านี้มีการกล่าวถึงเรื่องราวที่โลกแห่งปรัชญาและความคิดเพิ่งจะไปถึงบางส่วนได้หลังจากผ่านไปหลายศตวรรษ และในที่สุดความสัจจริงของมันก็ได้รับการยืนยันโดยวิชาการและจิตวิญญาณ

ประสบการณ์ได้ประทับตรารับรองไว้แล้ว นี่เป็นเพียงความมหัศจรรย์แห่งการสนับสนุนจากอัลลอฮ์และการชี้นำจากพระผู้อภิบาลเท่านั้น ที่ได้ทรงเลือกท่านในตอนต้นของ "สหัสวรรษที่สอง" เพื่อการฟื้นฟูศาสนา และเพื่อการปกป้องตำแหน่งนบีและชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และนี่ก็เป็นผลแห่งความบริสุทธิ์ใจ ความหวงแหนในศาสนา และการปฏิบัติตามท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ อย่างสมบูรณ์ ซึ่งท่านได้ดำเนินอยู่บนเส้นทางนั้นมาตั้งแต่ต้น

เพื่ออธิบายรายละเอียดของสิ่งที่กล่าวไว้โดยย่อนี้ และขยายความข้อบ่งชี้เหล่านี้ จำเป็นต้องเข้าใจภูมิหลังและสภาพการณ์ ซึ่งจะทำให้คุณค่าและความสำคัญของงานศึกษาค้นคว้าเหล่านี้ปรากฏชัดอย่างสมบูรณ์

คำถามพื้นฐาน ความพยายามต่าง ๆ ในการตอบคำถามเหล่านั้น และการประเมินความพยายามเหล่านั้น

คำถามที่สำคัญที่สุดและเป็นอันดับแรกของศาสนาและโลก ซึ่งความถูกต้องของชีวิตนี้ การจัดระเบียบชีวิตอย่างถูกต้อง และความรอดพ้นในอาคิเราะฮ์ ล้วนขึ้นอยู่กับคำตอบที่ถูกต้องของมัน ได้แก่ ใครคือผู้สร้างโลกนี้? คุณลักษณะของพระองค์เป็นอย่างไร? พระองค์มีความสัมพันธ์อย่างไรกับเรา และเราควรมีความสัมพันธ์กับพระองค์อย่างไร? สิ่งใดบ้างที่พระองค์ทรงพอพระทัยและโปรดปราน และสิ่งใดบ้างที่พระองค์ทรงรังเกียจและกริ้ว? หลังจากชีวิตนี้ยังมีชีวิตอื่นอีกหรือไม่? หากมี ชีวิตนั้นมีลักษณะเป็นอย่างไร และมีคำชี้แนะอะไรบ้างในชีวิตนี้เพื่อชีวิตนั้น?

ในรายละเอียดของคำตอบต่อคำถามเหล่านี้ ย่อมรวมถึงการถกเถียงเรื่องซาตของอัลลอฮ์ ตะอาลา คุณลักษณะและการกระทำของพระองค์ เรื่องการเกิดขึ้นใหม่หรือความมีมาแต่เดิมของจักรวาล เรื่องอาคิเราะฮ์ สวรรค์ นรก วะห์ยู และการมีอยู่ของมลาอิกะฮ์ ตลอดจนประเด็นอภิปรัชญาอื่น ๆ บางประการ ซึ่งมีสถานะเป็นหลักการของอะกีดะฮ์และศาสนา

ในการตอบคำถามเหล่านี้และแก้ไขปัญหาเหล่านี้ โดยทั่วไปแล้วโลกได้มีการทดลองอยู่สองแนวทาง แนวทางหนึ่งคือแนวทางทางปัญญา (อักลี) อีกแนวทางหนึ่งคือแนวทางแห่งการรู้แจ้งทางจิต (อิชรอกี) ผลของแนวทางแรกคือปรัชญา และผลของแนวทางที่สองคือตะเซาวุฟแบบอิชรอกี

แต่ในเชิงหลักการและในเชิงวิพากษ์แล้ว ทั้งประสบการณ์และความพยายามทั้งสองนี้โดยพื้นฐานตั้งอยู่บนความเข้าใจผิดเบื้องต้นบางประการ ก่อนที่จะยกข้อความจากมักตูบาต (จดหมาย) มาอ้างอิง จึงเห็นสมควรอธิบายเรื่องนี้โดยสังเขปเป็นบทนำ

ผลงานเชิงปฏิวัติในการวิพากษ์ปัญญาล้วน ๆ และกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ล้วน ๆ

เกี่ยวกับปัญญา ข้อเท็จจริงประการแรกที่ควรจดจำไว้คือ ปัญญาไม่ได้มีอิสระในการปฏิบัติหน้าที่ตามธรรมชาติของตน (คือการค้นพบ การแสวงหาความจริง และการอนุมานด้วยเหตุผล) หากแต่ยังต้องพึ่งพาสิ่งที่ด้อยกว่าตน หน้าที่ของปัญญาคือการได้มาซึ่งความรู้เกี่ยวกับสิ่งที่ไม่อาจสัมผัสได้และสิ่งที่ยังไม่รู้ โดยอาศัยสิ่งที่สัมผัสได้ ข้อมูลความรู้ และประสบการณ์ แล้วอาศัยคลังความรู้ หลักการเบื้องต้น และข้อตั้งต่าง ๆ ของตน นำมาเรียบเรียงอย่างเป็นระบบวิชาการ จนไปถึงข้อสรุปที่ประสาทสัมผัสยังไม่เคยได้รับ และไม่อาจได้มาด้วยประสาทสัมผัสและประสบการณ์เพียงอย่างเดียว เมื่อวิเคราะห์และแยกแยะสิ่งที่เป็นผลผลิตทางปัญญาทั้งหมด ก็จะปรากฏข้อเท็จจริงนี้ว่า ปัญญาไปถึงสัจธรรมและความรู้อันสูงส่งเหล่านั้นได้ด้วยความช่วยเหลือของสิ่งที่สัมผัสได้อันต่ำต้อยและข้อมูลเบื้องต้นเหล่านั้นเอง ซึ่งหากปราศจากการเรียบเรียงทางปัญญาและทางวิชาการแล้ว สิ่งเหล่านั้นก็ไม่อาจนำไปสู่ผลลัพธ์อันยิ่งใหญ่เหล่านี้ได้

ดังนั้นจึงเห็นได้ชัดว่า ในที่ซึ่งประสาทสัมผัสของมนุษย์ไม่อาจทำงานได้เลย ในที่ซึ่งเขาไม่มีคลังข้อมูลความรู้ใด ๆ แม้แต่น้อย และไม่มีแม้กระทั่งหลักการเบื้องต้นของการรับรู้ทางประสาทสัมผัส ในที่ซึ่งเขาไม่มีการประมาณการหรือประสบการณ์ใด ๆ เกี่ยวกับสภาพความเป็นจริงของมัน และในที่ซึ่งไม่มีพื้นฐานให้แก่การอนุมานเทียบเคียง ณ ที่นั้น ปัญญา ความเฉลียวฉลาด และการอนุมานของเขาจะทำอะไรได้? ณ ที่นั้น ปัญญาของเขาย่อมไร้กำลัง เช่นเดียวกับที่มนุษย์ไม่อาจข้ามทะเลได้หากไม่มีเรือ และไม่อาจบินได้หากไม่มีเครื่องบิน คนฉลาดไม่อาจแก้โจทย์คณิตศาสตร์ได้เลยหากไม่รู้จักตัวเลข ผู้ที่ไม่เคยเรียนรู้ตัวอักษรของภาษาใด และไม่รู้จักการสะกดตัวอักษรของภาษานั้น…

(ALPHABET) ของภาษานั้น ต่อให้เขาฉลาดเฉลียวและเป็นอัจฉริยะ (อับกอรี) เพียงใด และต่อให้เขาใช้สติปัญญาและการอนุมานอย่างเต็มที่และทุ่มเทหยาดเหงื่อสักเพียงใด เขาก็ไม่อาจอ่านภาษานั้นได้แม้แต่บรรทัดเดียว ในทำนองเดียวกันนี้เอง คำถามต่าง ๆ ที่กล่าวมาข้างต้นก็ไม่อาจคลี่คลายได้ด้วยสติปัญญาเพียงอย่างเดียว เพราะมนุษย์ไม่ได้ครอบครองแม้แต่หลักการพื้นฐานของเรื่องเหล่านั้น และ ณ ที่นั้นก็ไม่มีช่องว่างใด ๆ ให้แก่การอนุมานเลย

ข้อเท็จจริงประการที่สองคือ พลังของสติปัญญาและการทำงานของมันมีขอบเขตจำกัด มันมีวงขอบเขตหนึ่งที่มันไม่อาจก้าวออกไปได้ เช่นเดียวกับที่ประสาทสัมผัสของมนุษย์แต่ละอย่างมีวงขอบเขตแยกกันไป และการทำงานของมันถูกจำกัดอยู่ภายในวงนั้น ประสาทการมองเห็นสามารถรับรู้สิ่งที่มองเห็นได้นับพันนับหมื่น แต่ไม่อาจรับรู้เสียงได้แม้แต่เสียงเดียว ประสาทสัมผัสอื่น ๆ ก็เช่นเดียวกัน และแม้ภายในขอบเขตของสิ่งที่รับรู้ได้และวงการทำงานเฉพาะของมันเอง พลังของประสาทสัมผัสเหล่านี้และการทำงานของมันก็หาได้ไร้ขีดจำกัดไม่

ในทำนองเดียวกัน แม้ว่าขอบเขตของสติปัญญาจะกว้างขวางกว่าประสาทสัมผัสภายนอกเหล่านี้ แต่อย่างไรก็ตามมันก็ยังมีขีดจำกัด ดังถ้อยคำอันทรงความรู้ของอิบนุคอลดูนว่า

«สติปัญญาเป็นตาชั่งที่เที่ยงตรง คำตัดสินของมันเป็นสิ่งที่แน่นอน ไม่มีความเท็จใด ๆ เจือปน แต่ท่านไม่อาจชั่งเรื่องเตาฮีด เรื่องโลกอาคิเราะฮ์ แก่นแท้ของการเป็นนบี แก่นแท้ของคุณลักษณะของพระเจ้า และบรรดาเรื่องราวและสัจธรรมทั้งหลายที่อยู่เหนือสติปัญญาด้วยตาชั่งนี้ได้ นั่นจะเป็นความพยายามที่ไร้ผล อุปมาของมันก็เหมือนชายผู้หนึ่งเห็นตาชั่งที่ใช้สำหรับชั่งทองคำ แล้วเกิดความอยากจะชั่งภูเขาด้วยตาชั่งนั้น ซึ่งเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ แต่ทั้งนี้ก็ไม่ได้ทำให้ความเที่ยงตรงของตาชั่งนั้นมีมลทินแต่อย่างใด เพียงแต่ความสามารถของมันมีขีดจำกัด ในทำนองเดียวกัน การทำงานของสติปัญญาก็มีวงขอบเขตหนึ่งที่มันไม่อาจก้าวเท้าออกไปนอกนั้นได้ มันไม่อาจห้อมล้อมอัลลอฮ์และคุณลักษณะของพระองค์ได้ เพราะมันเป็นเพียงอณูหนึ่งในการมีอยู่ของพระองค์เท่านั้น»[^1]

[^1]: มุก็อดดิมะฮ์ อิบนุคอลดูน (مقدمہ ابن خلدون) หน้า 473

ประการที่สามคือ การที่ปัญญาจะปลอดจากสิ่งเจือปนโดยสมบูรณ์ และวางตัวเป็นกลางอย่างเต็มที่ในการตัดสินและข้อสรุปของมันนั้นเป็นเรื่องยากยิ่ง ผู้รู้แจ้งในสัจธรรมย่อมทราบดีว่า ในโลกนี้แทบจะไม่มีสิ่งใดหายากยิ่งไปกว่า "ปัญญาบริสุทธิ์" และ "ปัญญาล้วน" อีกแล้ว ปัญญานั้นยากนักที่จะเป็นอิสระจากอิทธิพลของอารมณ์และความปรารถนา สภาพแวดล้อม การศึกษาและการอบรมเฉพาะ ความเชื่อและทัศนะเฉพาะกลุ่ม ความเพ้อฝันและจินตนาการ ตลอดจนความพลั้งเผลอและการหลงลืม ด้วยเหตุนี้ การที่คำตัดสินของมันจะถูกต้องเสมอ และข้อสรุปของมันจะมีความแน่นอนเด็ดขาดนั้น จึงไม่ใช่เรื่องง่ายดายและเป็นสามัญอย่างที่เข้าใจกัน

แต่สิ่งที่น่าประหลาดใจคือ บรรดานักปรัชญาได้มองข้ามความจริงทั้งหมดเหล่านี้ และผิดพลาดในการกำหนดขอบเขตหัวข้อของตน พวกเขาได้อภิปรายเกี่ยวกับซาต (อาตมัน) และศิฟาต (คุณลักษณะ) ของพระผู้เป็นเจ้า ตลอดจนสิ่งที่เกี่ยวข้องกับพระองค์ โดยปราศจากเครื่องมือและปัจจัยใด ๆ และปราศจากความรู้และแสงสว่างใด ๆ ด้วยรายละเอียดและความละเอียดลออ ด้วยความมั่นใจและความรู้ราวกับนักเคมีที่อภิปรายเรื่องธาตุต่าง ๆ หลังจากการทดลองทางเคมี การวิเคราะห์และการทดสอบของเขา การอภิปรายและการค้นคว้าของพวกเขาเหล่านี้ล้วนเป็นการรวมกันของสมมติฐาน การคาดคะเน และมนตร์มายาแห่งจินตนาการ และตั้งอยู่บนการอนุมานซ้อนการอนุมานเท่านั้น "อิลาฮิยาต" (เทววิทยา) นี้คือ "ฏิลิสม์ โฮชรุบา" และ "ฟะซานะฮ์ อะญาอิบ"[^1] ฉบับดี ๆ เรื่องหนึ่งนั่นเอง ซึ่งตัวอย่างบางส่วนจะได้กล่าวต่อไป

ในการต่อต้านแนวคิดเหตุผลนิยมและปรัชญานี้ มีความพยายามอีกแนวหนึ่งซึ่งมีชื่อว่า "อิชรอก" (ญาณทัศน์แห่งแสงสว่าง) หลักการของมันคือ ในการค้นพบสัจธรรมและความแน่ใจนั้น ปัญญา ความรู้ ตลอดจนเหตุผลและการอนุมาน ไม่มีประโยชน์ใด ๆ หากแต่ยังเป็นโทษด้วยซ้ำ การจะได้มาซึ่งความจริงและสัจธรรมอย่างแน่นอนนั้นมีเงื่อนไขอยู่ที่ "มุชาฮะดะฮ์" (การประจักษ์ด้วยญาณ) และการประจักษ์นี้เป็นไปได้ด้วยแสงสว่างแห่งจิตภายใน ความผ่องใสของนัฟส์ และการปลุกประสาทสัมผัสภายในอย่างหนึ่งให้ตื่นขึ้น ซึ่งรับรู้สิ่งทางจิตวิญญาณและสิ่งที่อยู่เหนือธรรมชาติ เช่นเดียวกับที่ดวงตาภายนอกรับรู้สิ่งต่าง ๆ ภายนอก และประสาทสัมผัสนี้จะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อวัตถุนิยมถูกทำลายจนสิ้นซาก และประสาทสัมผัสภายนอกถูกทำให้ตายไป การได้มาซึ่งสัจธรรมทั้งหลายจึง [ขึ้นอยู่กับ] ปัญญาที่บริสุทธิ์และปลอดจากสิ่งเจือปนนี้...

[^1]: หนังสือนวนิยายภาษาอุรดูที่มีชื่อเสียงสองเล่ม ซึ่งเขียนขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่สิบเก้า

ปัญญา (ฮิกมะฮ์อิชรอก – ปรัชญาแห่งการรู้แจ้ง) และด้วยแสงสว่างภายในนั้น (นูรบาฏิน) ซึ่งเกิดขึ้นจากการฝึกฝนบำเพ็ญ การข่มใจ การมุรอเกาะบะฮ์ (การเพ่งพินิจ) และการใคร่ครวญ

เป็นความจริงอย่างยิ่งที่ว่าในตัวมนุษย์มีประสาทสัมผัสภายในนี้อยู่ และอาจมีประสาทสัมผัสอื่น ๆ ในลักษณะเดียวกันนี้อีกด้วย แต่อย่างไรก็ตาม มันก็เป็นเพียงประสาทสัมผัสอย่างหนึ่งของมนุษย์ ซึ่งอ่อนแอ มีขีดจำกัด อาจผิดพลาดได้ และได้รับอิทธิพลจากสิ่งต่าง ๆ เช่นเดียวกับพลังทั้งหลายของมนุษย์และช่องทางทั้งปวงในการเปิดเผยความรู้ สิ่งที่มันสัมผัสรับรู้และประจักษ์เห็นก็อาจเกิดความผิดพลาดและการหลอกตัวเองได้ เช่นเดียวกับที่เกิดขึ้นในผลลัพธ์ของประสาทสัมผัสอื่น ๆ หากไม่เป็นเช่นนั้นแล้ว ก็คงไม่อาจเกิดความขัดแย้งและความลักลั่นอย่างมหาศาลในการเปิดเผยทางจิต (มุกาชะฟาต) และการค้นคว้าของบรรดาผู้ยึดถือแนวทางอิชรอกและการประจักษ์เห็น (มุชาฮะดะฮ์) และคงไม่เกิดความพลั้งพลาดและการหลงทางในประเด็นสำคัญใหญ่หลวงทั้งหลาย ดังที่พบได้ในหมู่นักอิชรอกทั้งที่มิใช่มุสลิมและที่เป็นมุสลิม[^1]

อย่างไรก็ตาม การที่ "ปัญญาพิเศษ" นี้จะบริสุทธิ์ล้วน ๆ นั้นเป็นเรื่องยากยิ่งเช่นเดียวกับปัญญาทั่วไป เพราะมันเองก็ได้รับผลกระทบจากอิทธิพลภายนอก และได้รับภาพสะท้อนและเงาของสิ่งต่าง ๆ ทั้งภายนอกและภายในเช่นกัน และกระจกบานนี้ก็ไม่ได้สะท้อนภาพที่ถูกต้องของความจริงเสมอไป สภาพแวดล้อมของนักอิชรอก อะกีดะฮ์และหลักการที่พวกเขายึดถือ ล้วนส่งผลต่อสิ่งที่พวกเขาประจักษ์เห็น นี่คือเหตุผลที่ว่าเหตุใดบรรดานักปราชญ์แห่งอิชรอกจำนวนมากจึงมองเห็นในการเปิดเผยทางจิต (กัชฟ์) และการประจักษ์เห็นของพวกเขา ว่ามีการยืนยันสนับสนุนความเชื่อเพ้อฝันและจินตนาการแบบกรีกและอียิปต์จำนวนมากที่ไม่มีหัวไม่มีหาง และสมมติฐานจำนวนมากที่ไม่มีอยู่จริงที่ใดเลยในโลกภายนอก ก็ปรากฏแก่พวกเขาราวกับเป็นความจริง[^2]

ดังนั้น เช่นเดียวกับที่คำถามข้างต้นอยู่นอกเหนือขอบเขตและหัวข้อของปรัชญา ในทำนองเดียวกัน

[^1]: สำหรับรายละเอียดและตัวอย่าง โปรดดูหนังสือของผู้เขียน "มัซฮับ วะ ตะมัดดุน" (مذہب و تمدن) บทที่ 1 หัวข้อ "อิชรอกียะฮ์" [^2]: โปรดดู "มัซฮับ วะ ตะมัดดุน"

...ขอบเขตของอิชรอก (ญาณแห่งการรู้แจ้ง) ด้วย สิ่งที่ได้จากมันก็เป็นเพียงการท่องไปในความลี้ลับและสิ่งมหัศจรรย์ของโลกแห่งวิญญาณเท่านั้น บางรูปลักษณ์ปรากฏให้เห็น บางสีสันปรากฏให้เห็น บางเสียงได้ยินมา แต่ในเรื่องความรู้โดยละเอียดถึงพระประสงค์ของอัลลอฮ์ ตะอาลา บทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ของพระองค์ ขั้นตอนต่าง ๆ ของโลกอาคิเราะฮ์ และสภาพการณ์ของมันนั้น พวกเขาก็ไม่รู้อะไรเลย เช่นเดียวกับมนุษย์ทั่วไป

แท้จริงแล้ว ในปรัชญาและอิชรอกนั้นมีจิตวิญญาณเดียวกันและกรอบความคิดเดียวกันทำงานอยู่ ทั้งสองต้องการล่วงรู้ความจริงด้วยความพยายามของตนเองโดยไม่ผ่านสื่อกลางของบรรดานบี จุดหมายปลายทางของทั้งสองเป็นอันเดียวกัน ต่างกันเพียงวิธีการเดินทาง ฝ่ายหนึ่งต้องการไปถึงที่นั่นด้วยการโบยบินไปในอากาศ (ด้วยการโบยบินแห่งจินตนาการ) และอีกฝ่ายหนึ่งด้วยเส้นทางลับที่ทอดยาวใต้พื้นดิน (ด้วยวิธีการทางจิตวิญญาณ)

แต่ความจริงและแก่นแท้แห่งความรู้ก็คือ ความจริงเหล่านี้ไม่อาจล่วงรู้ได้โดยไม่ผ่านสื่อกลางของบรรดานบี ผู้ซึ่งอัลลอฮ์ทรงยกย่องให้ดำรงตำแหน่งแห่งริซาละฮ์ พระองค์ทรงประทานความรู้ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดเกี่ยวกับซาตและศิฟาตของพระองค์ และเกี่ยวกับ "มะละกูตุสสะมาวาติ วัลอัรฎ์" (อำนาจปกครองแห่งชั้นฟ้าและแผ่นดิน) แก่พวกเขา พระองค์ทรงประทานความรู้โดยตรงถึงสิ่งที่พระองค์ทรงพอพระทัยและไม่ทรงพอพระทัย ตลอดจนบทบัญญัติต่าง ๆ และทรงทำให้พวกเขาเป็นสื่อกลางระหว่างพระองค์กับมนุษย์ ริซาละฮ์และนุบูวะฮ์ของพวกเขาคือความโปรดปรานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของอัลลอฮ์ต่อโลกนี้ ความรู้อันยิ่งใหญ่เกี่ยวกับซาตและศิฟาตของพระผู้เป็นเจ้าที่พวกเขามอบให้โดยไม่ต้องลำบากและไม่มีค่าตอบแทนนั้น แม้เพียงเศษเสี้ยวหนึ่งของมันก็ไม่อาจได้มาด้วยการไตร่ตรองเชิงปรัชญานับพันปี การถกเถียงและการอนุมานเหตุผล หรือด้วยมุญาฮะดะฮ์ มุรอเกาะบะฮ์ และการขัดเกลาจิตใจนานหลายปี

ذَٰلِكَ مِن فَضْلِ ٱللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى ٱلنَّاسِ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ ﴿٣٨﴾

«นั่นเป็นความโปรดปรานของอัลลอฮ์ที่มีต่อเราและต่อมนุษย์ทั้งหลาย แต่ทว่ามนุษย์ส่วนใหญ่ไม่กตัญญู» (ซูเราะฮ์ยูซุฟ 12:38)

พระองค์ตรัสไว้ถูกต้องอย่างยิ่งว่า "แต่ทว่ามนุษย์ส่วนใหญ่ไม่กตัญญู" นักปรัชญาและนักปราชญ์สายอิชรอกไม่เห็นคุณค่าและเนรคุณต่อความโปรดปรานแห่งนุบูวะฮ์นี้ และต้องการไปถึงความจริงเหล่านั้นด้วยความเพียรพยายามของตนเอง...

ปรารถนา [ที่จะเข้าไปในเรื่อง] ซึ่งอัลลอฮ์ได้ทรงทำให้พวกเขาไม่จำเป็นต้องพึ่งพา ผลของความพยายามและการต่อสู้ดิ้นรนนับพันปีของพวกเขาคือบรรดาทัศนะและข้อวิจัยที่ขัดแย้งกัน ลักลั่นกัน และน่าขบขัน ซึ่งเป็นต้นทุนของ "อิลาฮียาต" (เทววิทยา) และพวกเขาได้ทำให้บรรดาผู้ที่หมกมุ่นและผู้ที่ตามพวกเขา แทนที่จะใกล้ชิดและผูกพันกับพระผู้เป็นเจ้า กลับห่างไกลจากพระผู้เป็นเจ้ายิ่งขึ้น ไม่รู้จักพระองค์และคุณลักษณะของพระองค์ แปลกแยกจากพระองค์ และไม่เห็นความจำเป็นต่อพระองค์……

أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ بَدَّلُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا۟ قَوْمَهُمْ دَارَ ٱلْبَوَارِ ﴿٢٨﴾

«เจ้ามิได้เห็นบรรดาผู้ที่เปลี่ยนความโปรดปรานของอัลลอฮ์เป็นการปฏิเสธศรัทธา และพาพวกพ้องของพวกเขาเข้าสู่ที่พำนักแห่งความพินาศดอกหรือ» (ซูเราะฮ์อิบรอฮีม 14:28)

ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) รู้จักทั้งปรัชญาและจิตวิญญาณนิยมเป็นอย่างดี อีกด้านหนึ่งท่านก็เป็นทายาทแห่งวิชาความรู้ของนุบูวะฮ์ และเป็นผู้รู้ซึ้งถึงฐานะของวะฮีและริสาละฮ์ ท่านได้วิพากษ์วิจารณ์วิถีปฏิบัติของบรรดานักปรัชญาและพวกอิชรอกีย์ (นักปรัชญาแห่งการฉายแสง) อย่างลึกซึ้งยิ่ง ซึ่งเป็นหลักฐานแสดงถึงความรอบด้านและความหยั่งรากลึกในวิชาความรู้ (รุซูค ฟิล-อิลม์) ของท่าน ประเด็นนี้เป็นสาขาหลักและพื้นฐานแห่งการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่าน เพราะรากฐานของชะรีอะฮ์แห่งพระเจ้าทั้งหมดและระบบศาสนาทั้งหมดขึ้นอยู่กับการชี้ขาดในประเด็นนี้ว่า อะไรคือหนทางและแหล่งที่มาแห่งความรู้อันเด็ดขาดและการได้มาซึ่งความเชื่อมั่น (ยะกีน) และสำหรับมนุษย์แล้ว อะไรคือแหล่งที่มาอันถูกต้องของความรู้ที่จำเป็นเกี่ยวกับซาตและคุณลักษณะของอัลลอฮ์ ตะอาลา เกี่ยวกับจุดเริ่มต้นและบั้นปลายของตนเอง และความสำเร็จและความรอดพ้นของตน? จะเป็นการใคร่ครวญไตร่ตรองและการถกเถียงอ้างเหตุผลทางปัญญา (ซึ่งมีปรัชญาเป็นตัวแทน) หรือแสงสว่างภายใน การบำเพ็ญตบะ…การชำระจิต และการเห็นแจ้ง และความรู้ที่ได้จากประสาทสัมผัสภายในและพลังทางจิตวิญญาณ ซึ่งเรียกว่า "ปรัชญาอิชรอก" (หิกมะฮ์อิชรอก) หรือในทางตรงกันข้ามกับทั้งสองอย่างนั้น คือการตามบรรดานบี (อะลัยฮิมุสสลาม) และการมีอีมานต่อสิ่งที่ท่านเหล่านั้นนำมา? นี่คือจุดเริ่มต้นที่ทางทั้งหลายแยกออกจากกันไปสู่สามทิศทางที่แตกต่างกัน และเมื่อไปข้างหน้าแล้วก็ไม่มาบรรจบกันอีกเลย

وَأَنَّ هَـٰذَا صِرَٰطِى مُسْتَقِيمًا فَٱتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا۟ ٱلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِۦ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿١٥٣﴾

«และแท้จริงนี่คือทางของข้าที่เที่ยงตรง ดังนั้นพวกเจ้าจงปฏิบัติตามมัน และอย่าปฏิบัติตามทางอื่นๆ เพราะมันจะทำให้พวกเจ้าแตกแยกออกจากทางของพระองค์ นั่นคือสิ่งที่พระองค์ทรงสั่งเสียพวกเจ้าไว้ เพื่อพวกเจ้าจะได้ยำเกรง» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:153)

ในเรื่องนี้ ข้อวิจัยอันหาได้ยากและวิชาความรู้และมะอ์ริฟะฮ์อันสูงส่งที่หลั่งออกมาจากปลายปากกาของท่านมุญัดดิด

และจดหมาย (มักตูบาต) ของท่านกระจัดกระจายอยู่ในบันทึกเล่มใหญ่ ซึ่งคำแปลของจดหมายเหล่านั้นจะนำเสนอภายใต้หัวข้อต่าง ๆ

ความไร้กำลังของสติปัญญาในการพิสูจน์พระผู้สร้างโลกและในการรู้จักความสมบูรณ์ของพระองค์

"การสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ผู้ทรงประทานความโปรดปรานแก่เรา ทรงชี้นำเราสู่อิสลาม และทรงทำให้เราอยู่ในประชาชาติของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ บรรดานบี (อลัยฮิมุศศ็อลาตุวัสสลาม) เป็นความเมตตาแก่ชาวโลก เพราะอัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรม ผู้ทรงบริสุทธิ์และสูงส่ง ได้ทรงแจ้งให้เราผู้มีสติปัญญาบกพร่องและความเข้าใจอันไร้กำลังได้รู้ถึงซาต (พระองค์) และคุณลักษณะของพระองค์ โดยผ่านการส่งบุคคลเหล่านี้มา และได้ทรงให้เรารับรู้ถึงความสมบูรณ์แห่งซาตและคุณลักษณะของพระองค์ตามขนาดความเข้าใจอันจำกัดของเรา ทรงแยกแยะสิ่งที่พระองค์ทรงพอพระทัยและไม่ทรงพอพระทัยออกจากกัน และทรงจำแนกประโยชน์และโทษทั้งในโลกนี้และโลกหน้าของเราให้ชัดเจน

หากไม่มีสื่อกลางคือการมีอยู่อันทรงเกียรติของบุคคลเหล่านี้ สติปัญญาของมนุษย์ก็จะไร้ความสามารถในการพิสูจน์ผู้สร้างโรงงานแห่งโลกนี้ และจะไร้กำลังและล้มเหลวในการรู้จักความสมบูรณ์ของซาตอันบริสุทธิ์ยิ่งนั้น นักปรัชญาในยุคโบราณซึ่งถือว่าตนเองเป็นผู้มีปัญญาและปราชญ์ยิ่งใหญ่ที่สุด กลับปฏิเสธผู้สร้างโลก และด้วยความบกพร่องของสติปัญญา พวกเขาได้โยงสรรพสิ่งไปสู่กาลเวลา การโต้เถียงของนัมรูดกับท่านนบีอิบรอฮีม (ขอความสันติและความจำเริญจงมีแด่นบีของเราและแด่ท่าน) เกี่ยวกับผู้สร้างแผ่นดินและฟากฟ้านั้นเป็นที่รู้จักกันดี และถูกกล่าวไว้ในอัลกุรอานด้วย ฟิรเอาน์ผู้อัปโชคกล่าวว่า

مَا عَلِمْتُ لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرِي

«(โอ้ชาวมิสร์) ข้าไม่รู้เลยว่าพวกเจ้ามีผู้ปกครองและพระเจ้าอื่นใดนอกจากข้า» (ซูเราะฮ์อัล-ก็อศ็อศ 28:38)

และเขายังได้กล่าวแก่ท่านนบีมูซา (ขอความสันติและความจำเริญจงมีแด่นบีของเราและแด่ท่าน) ว่า

لَئِنِ ٱتَّخَذْتَ إِلَـٰهًا غَيْرِى لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ ٱلْمَسْجُونِينَ ﴿٢٩﴾

«โอ้มูซา หากเจ้ายึดเอาพระเจ้าและผู้ปกครองอื่นใดนอกจากข้า […]» (ซูเราะฮ์อัช-ชุอะรออ์ 26:29)

ยกย่องผู้อื่นเป็นพระเจ้า ข้าจะให้เจ้าเป็นหนึ่งในบรรดานักโทษ) และผู้อัปภาคย์คนเดียวกันนี้ได้กล่าวแก่ฮามานว่า

يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَّعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ ﴿٣٦﴾ أَسْبَـٰبَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ فَأَطَّلِعَ إِلَىٰٓ إِلَـٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّى لَأَظُنُّهُۥ كَـٰذِبًا

«โอ้ฮามานเอ๋ย จงสร้างหอสูงให้แก่ข้า เพื่อข้าจะได้บรรลุถึงหนทางทั้งหลาย คือหนทางแห่งชั้นฟ้าทั้งหลาย แล้วข้าจะได้ชะโงกมองดูพระเจ้าของมูซา และแท้จริงข้าคิดว่าเขาเป็นผู้พูดเท็จ» (ซูเราะฮ์ฆอฟิร 40:36–37)

สรุปก็คือ ปัญญานั้นไม่สามารถยืนยันสมบัติอันยิ่งใหญ่นี้ได้ และหากปราศจากการชี้นำของบรรดานบีแล้ว ปัญญาก็ไร้ความสามารถที่จะค้นพบหนทางสู่สมบัติอันเร้นลับนี้[^1]

ความไร้ปัญญาของบรรดานักปราชญ์กรีกในเรื่องการรู้จักอัลลอฮ์

เกี่ยวกับการมีอยู่ของพระผู้สร้างและผู้บริหารจักรวาล ซึ่งนักปรัชญากรีกเรียกขานด้วยนามว่า "ปฐมเหตุ" (มับดะอ์ อัล-เอาวัล) และเกี่ยวกับกิจการแห่งการสร้างของพระองค์และการบังเกิดขึ้นของจักรวาล นักปรัชญาเหล่านี้ได้ใช้ความเฉียบแหลมทางปัญญาอย่างละเอียดลออ วาดภาพขึ้นจากจินตนาการและการตั้งสมมติฐาน แล้วสร้างอาคารสูงเสียดฟ้าขึ้นบนรากฐานอันเลื่อนลอยนั้น คำอธิบายและรายละเอียดของสิ่งเหล่านี้สามารถดูได้ในตำราปรัชญา ส่วนการวิพากษ์วิจารณ์สิ่งเหล่านั้นสามารถดูได้ในตำราอะกีดะฮ์และวิชากะลาม ณ ที่นี้ไม่มีพื้นที่พอสำหรับเรื่องดังกล่าว

แต่เพื่อจะเข้าใจความคิดและวิชาการอันสูงส่งของท่านมุญัดดิด และเพื่อจะรู้ว่าเหตุใดในการหักล้างจินตนาการและสมมติฐานเหล่านี้ ซึ่งเป็นเพียงผลผลิตของความคิดแบบกรีกและการประดิษฐ์ของพลังแห่งจินตนาการ ปากกาของท่านจึงทรงพลังถึงเพียงนี้ และถ้อยคำของท่านจึงเปี่ยมด้วยความกระตือรือร้นถึงเพียงนั้น จึงขอนำเสนอ "สายตระกูล" ของ "ปัญญาผู้กระทำ" (อักล์ ฟะอ์อาล) ซึ่งในทัศนะของนักปรัชญากรีกนั้น แท้จริงแล้วคือผู้บริหารโลกและเป็นผู้มีอิทธิพลในจักรวาล อันเป็นสิ่งที่บรรดานักปราชญ์เหล่านั้นได้คิดขึ้น และพวกเขาได้ (มอบหมาย) กิจการแห่งการสร้างและการบัญชาทั้งหมด…

[^1]: มักตูบที่ 23 ถึงเคาะวาญะฮ์อิบรอฮีม กุบาดิยานี

วางรากฐานไว้ ในแต่ละคำของมันมีหลักฐานทั้งที่สนับสนุนและคัดค้านอยู่มากมาย แต่ในที่นี้ขอกล่าวเพียงรายการแผนผังลำดับ (ชะญะเราะฮ์) โดยสังเขปดังนี้ :–

"ปฐมเหตุแรก (วาญิบุลวุญูด – สิ่งที่จำเป็นต้องมีอยู่) นั้นเป็นหนึ่งเดียวในทุกแง่มุม และเป็นที่ยอมรับกันว่าจากสิ่งที่เป็นหนึ่งเดียวนั้นจะเกิดขึ้นได้เพียงสิ่งที่เป็นหนึ่งเดียวเท่านั้น ส่วนโลกนั้นประกอบขึ้นจากสิ่งต่าง ๆ ที่หลากหลาย ดังนั้นโลกจึงไม่อาจเกิดขึ้นจากพระองค์ได้โดยตรง จากการมีอยู่ของพระองค์ ปัญญาแรก (อัลอักลุลเอาวัล) ได้หลั่งไหลออกมาโดยปราศจากเจตนา การเลือก และความรู้ของพระองค์ เช่นเดียวกับที่แสงสว่างหลั่งไหลออกจากตะเกียง และดังเช่นเงาที่ติดตามมนุษย์ไป ปัญญาแรกเป็นสิ่งที่มีอยู่ซึ่งดำรงอยู่ได้ด้วยตัวของมันเอง มันมิใช่วัตถุ และไม่มีวัตถุใดเป็นที่สถิตของมัน มันรู้จักตัวของมันเอง และรู้จักปฐมเหตุของมันด้วย จะเรียกมันว่ามะลาอิกะฮ์ก็ได้ ว่าปัญญาแรกก็ได้ หรือจะเรียกอย่างอื่นก็ได้ และจากการมีอยู่ของมันมีสามสิ่งตามมา คือ ปัญญาที่สอง และวิญญาณ (นัฟส์) ของทรงกลมสูงสุด (หรือฟะลักอัลอัฟลาก – ทรงกลมแห่งทรงกลมทั้งหลาย) (ซึ่งเป็นฟากฟ้าชั้นที่เก้า) และเรือนร่างของทรงกลมนั้น ต่อมาจากปัญญาที่สอง ปัญญาที่สามและวิญญาณของทรงกลมแห่งดวงดาวพร้อมเรือนร่างของมันได้บังเกิดขึ้น ต่อมาจากปัญญาที่สาม ปัญญาที่สี่และวิญญาณของทรงกลมดาวเสาร์พร้อมเรือนร่างของมันได้บังเกิดขึ้น ต่อมาจากปัญญาที่สี่ ปัญญาที่ห้าและวิญญาณของทรงกลมดาวพฤหัสบดีพร้อมเรือนร่างของมันได้บังเกิดขึ้น ต่อมาจากปัญญาที่ห้า ปัญญาที่หกและวิญญาณของทรงกลมดาวอังคารพร้อมเรือนร่างของมันได้บังเกิดขึ้น ต่อมาจากปัญญาที่หก ปัญญาที่เจ็ดและวิญญาณของทรงกลมดวงอาทิตย์พร้อมเรือนร่างของมันได้บังเกิดขึ้น ต่อมาจากปัญญาที่เจ็ด ปัญญาที่แปดและวิญญาณของทรงกลมดาวศุกร์พร้อมเรือนร่างของมันได้บังเกิดขึ้น ต่อมาจากปัญญาที่แปด ปัญญาที่เก้าและวิญญาณของทรงกลมดาวพุธพร้อมเรือนร่างของมันได้บังเกิดขึ้น ต่อมาจากปัญญาที่เก้า ปัญญาที่สิบและวิญญาณของทรงกลมดวงจันทร์พร้อมเรือนร่างของมันได้บังเกิดขึ้น ปัญญานี้เป็นปัญญาสุดท้าย ซึ่งมีชื่อว่า ปัญญาผู้กระทำ (อัลอักลุลฟะอ์อาล) จากนั้นสิ่งที่บรรจุอยู่ภายใต้ทรงกลมดวงจันทร์ก็ตามมา ซึ่งได้แก่สสาร (มาดดะฮ์) อันรับเอาการเกิดและการเสื่อมสลายด้วยอิทธิพลของปัญญาผู้กระทำและธรรมชาติของทรงกลมทั้งหลาย ต่อมาในสสารเหล่านี้ได้เกิดการผสมผสานในรูปแบบต่าง ๆ อันเนื่องมาจากการเคลื่อนไหวของดวงดาว ซึ่งจากการนั้นแร่ธาตุ พืชพันธุ์ และสัตว์ทั้งหลายได้ถือกำเนิดขึ้น ปัญญาทั้งสิบนี้

และชั้นฟ้ามีเก้าชั้น"

แท้จริงแล้ว นี่คือ "ศาสตร์แห่งเทวรูป" ของชาวกรีก ซึ่งพวกเขาตั้งชื่อให้ว่าปรัชญาและเทววิทยา (อิลาฮิยาต) แล้วผู้คนก็เริ่มใคร่ครวญและถกเถียงเรื่องนี้อย่างจริงจัง หรือมันเป็นเพียงการเล่านิทานสมมติและการแต่งเรื่องเท่านั้น ซึ่งทำให้อายะฮ์นี้ของอัลกุรอานผุดขึ้นมาในใจโดยไม่ได้ตั้งใจ

مَّآ أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنفُسِهِمْ وَمَا كُنتُ مُتَّخِذَ ٱلْمُضِلِّينَ عَضُدًا ﴿٥١﴾

«ข้ามิได้ให้พวกเขาเป็นพยานในการสร้างชั้นฟ้าและแผ่นดิน และในการสร้างตัวพวกเขาเอง และข้าก็มิใช่ผู้ที่จะยึดเอาบรรดาผู้ทำให้หลงผิดมาเป็นผู้ช่วยเหลือ» (ซูเราะฮ์อัล-กะฮ์ฟี 18:51)

อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) (หลังจากยกแผนภาพนี้มา) ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องว่า "นี่เป็นเพียงการกล่าวอ้างและการคาดเดาล้วน ๆ ที่จริงแล้วมันคือ 'ความมืดซ้อนความมืด' หากมีผู้ใดเล่าว่าตนฝันเห็นเช่นนี้ ก็คงจะเป็นหลักฐานว่าเขามีสภาพจิตใจที่ผิดปกติ"[^1]

อีกแห่งหนึ่งท่านเขียนว่า "ข้าพเจ้าประหลาดใจว่า แม้แต่คนบ้าก็จะพอใจกับเรื่องที่ประดิษฐ์ขึ้นเองเหล่านี้ได้อย่างไร นับประสาอะไรกับปัญญาชนผู้ซึ่งคิดว่าตนเองสามารถแยกเส้นผมผ่าแปดได้ในเรื่องของวิชาการทางปัญญา (มันกูลาต)"[^2]

นักปรัชญาเหล่านี้ได้ปฏิเสธคุณลักษณะแห่งความสมบูรณ์ทั้งปวง และการสร้างและการประดิษฐ์สรรพสิ่งทั้งหลายไปจากอัลลอฮ์ และกำหนดให้พระองค์ไร้การกระทำโดยสิ้นเชิงและไม่มีเจตจำนงเสรี ทั้งหมดนี้พวกเขาทำไปตามความเห็นของตนเพื่อการเทิดทูนและการปลอดพ้น (ตันซีฮ์) แห่งซาตผู้จำเป็นต้องมีอยู่ (วาญิบุลวุญูด) อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ ณ จุดนี้อย่างอดไม่ได้ว่า

"ผู้ใดพอใจกับความเห็นเช่นนี้เกี่ยวกับอัลลอฮ์ บทสรุปของคำพูดของเขาก็คือ เขาได้ทำให้พระองค์ต่ำต้อยยิ่งกว่าสิ่งที่มีอยู่ทุกสิ่งซึ่งมีความรู้สึกถึงตัวตนของตนเอง เพราะผู้ที่รู้จักผู้อื่น

[^1]: ตะฮาฟุต อัล-ฟะลาสิฟะฮ์ (تہافت الفلاسفہ) หน้า 30 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 33

และมีความรู้สึกตัวต่อตนเอง เขาจะอยู่ในฐานะอันสูงส่งที่ไม่รู้สึกถึงสิ่งใดนอกจากตนเอง ในการยกย่องเทิดทูนนั้น การพิถีพิถันแยกแยะของพวกเขาไปไกลถึงขั้นที่พวกเขาได้ทำให้ความหมายและมโนทัศน์ทั้งปวงแห่งความยิ่งใหญ่เป็นโมฆะไป และได้นำพระองค์ไปสู่ระดับของผู้ที่ตายแล้ว ซึ่งไม่รู้เลยว่าเกิดอะไรขึ้นและกำลังเกิดอะไรขึ้นในโลก ต่างกันเพียงแค่ว่าพระองค์มีความรู้สึกตัวต่อตนเอง (ส่วนผู้ตายนั้นไม่มีแม้สิ่งนี้) อัลลอฮ์ทรงลงโทษผู้คนเช่นนี้ คือผู้ที่หลงออกจากทางของพระองค์ และหลีกเลี่ยงทางแห่งทางนำ ผู้ที่ปฏิเสธพระดำรัสของอัลลอฮ์ตะอาลาที่ว่า

مَّآ أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ

«ข้ามิได้ให้พวกเขาเป็นพยานในการสร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน» (ซูเราะฮ์อัล-กะฮ์ฟ์ 18:51)

ผู้ที่มีความคิดเลวร้ายต่ออัลลอฮ์ ผู้ที่มีความเชื่อว่าพลังความสามารถของมนุษย์สามารถเข้าถึงสัจธรรมและความลึกซึ้งของกิจการแห่งความเป็นพระผู้อภิบาลได้อย่างสมบูรณ์ ผู้ที่ภาคภูมิใจในสติปัญญาของตน และผู้ที่คิดว่าเมื่อมีปัญญาแล้วก็ไม่จำเป็นต้องตามบรรดานบีและผู้ที่ปฏิบัติตามพวกท่าน ผลลัพธ์อันหลีกเลี่ยงไม่ได้ของสิ่งนี้ก็คือ พวกเขาต้องยอมรับว่าแก่นแท้แห่ง "สิ่งที่เข้าใจได้ด้วยปัญญา" ของพวกเขานั้นออกมาเป็นสิ่งที่หากเล่าแม้ในฐานะความฝันก็ยังน่าประหลาดใจ[^1]

เมื่อได้เห็นสิ่งทั้งหมดนี้ ก็ทำให้ตระหนักถึงคุณค่าแห่งความโปรดปรานของการเป็นเราะซูลว่า

وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَآ أَنْ هَدَىٰنَا ٱللَّهُ ۖ لَقَدْ جَآءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِٱلْحَقِّ

«เราจะไม่ได้รับทางนำเลย หากอัลลอฮ์มิได้ทรงนำทางเรา แท้จริงบรรดาเราะซูลแห่งพระเจ้าของเราได้นำความจริงมาแล้ว» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:43)

นี่คือตัวอย่างอันเปี่ยมด้วยบทเรียนแห่งความไร้พลังของปัญญา และความล้มเหลวของบรรดาผู้มีปัญญาและนักปราชญ์ (ผู้ซึ่งปรีชาญาณและปัญญาของพวกเขาประสบความสำเร็จในวิชาคณิตศาสตร์และวิชาประยุกต์) ในประเด็นทางเทววิทยาเหล่านี้ ว่าพวกเขาได้ยัดเยียดสิ่งต่าง ๆ แก่อัลลอฮ์อย่างไร ซึ่งสิ่งเหล่านั้นพวกเขาไม่ยอมรับให้เป็นของตนเองและของสิ่งถูกสร้างที่ต่ำต้อยที่สุด และพวกเขาได้ทำให้พระองค์ไร้การงาน ไร้อำนาจเจตนา และไร้ความรู้อย่างไร แล้วยังถือว่านั่นคือสิ่งที่การยกย่องเทิดทูนพระองค์เรียกร้องโดยแท้

سُبْحَـٰنَ رَبِّكَ رَبِّ ٱلْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ ﴿١٨٠﴾ وَسَلَـٰمٌ عَلَى ٱلْمُرْسَلِينَ ﴿١٨١﴾ وَٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ ﴿١٨٢﴾

«มหาบริสุทธิ์แด่พระเจ้าของเจ้า พระผู้อภิบาลแห่งเกียรติยศ จากสิ่งที่พวกเขากล่าวพรรณนา และขอความศานติจงมีแด่บรรดาเราะซูล และการสรรเสริญทั้งมวลเป็นของอัลลอฮ์ พระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก» (ซูเราะฮ์อัศ-ศอฟฟาต 37:180–182)

[^1]: ตะฮาฟุต อัล-ฟะลาซิฟะฮ์ (تهافت الفلاسفة) หน้า 31

ขอให้พิจารณาถ้อยคำต่อไปนี้ของท่านมุญัดดิด ซึ่งคัดมาจากจดหมาย (มักตูบาต) ฉบับต่าง ๆ ของท่าน ท่านกล่าวว่า:

«หากสติปัญญาเพียงพอในเรื่องการรู้จักอัลลอฮ์ บรรดานักปรัชญากรีกที่ยึดสติปัญญาเป็นผู้นำของตนก็คงไม่หลงวนเวียนอยู่ในทะเลทรายแห่งความหลงผิด และคงรู้จักองค์อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งยิ่งกว่าผู้อื่น ทว่าในความเป็นจริง คนกลุ่มนี้เองที่โง่เขลาที่สุดในเรื่องซาตและคุณลักษณะของอัลลอฮ์ตะอาลา พวกเขาเข้าใจว่าอัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์นั้นอยู่เฉย ๆ ไร้การกระทำ (มุอัฏฏัล) และนอกจากสิ่งหนึ่งสิ่งเดียว คือ "ปัญญาผู้กระทำ" (อักล์ฟะอ์อาล) แล้ว พวกเขาไม่ยอมรับว่าพระองค์ทรงเป็นผู้กระทำหรือผู้สร้างสิ่งใดเลย และแม้สิ่งนั้น (ตามทัศนะของพวกเขา) ก็เกิดขึ้นจากพระองค์โดยความจำเป็นบังคับ มิใช่โดยการเลือก "ปัญญาผู้กระทำ" นั้นพวกเขาประดิษฐ์ขึ้นเอง พวกเขาโยงเหตุการณ์ต่าง ๆ ไปยังสิ่งนั้นโดยตัดออกจากผู้สร้างแผ่นดินและฟากฟ้า และพวกเขาถือว่าผลกระทบเป็นของสิ่งที่พวกเขาประดิษฐ์ขึ้น (ปัญญาผู้กระทำ) โดยตัดออกจากผู้ก่อผลที่แท้จริง เพราะตามทัศนะของพวกเขา ผลนั้นเกิดจากเหตุใกล้ ส่วนเหตุไกลนั้นพวกเขาไม่ยอมรับว่ามีบทบาทหรือผลใด ๆ ต่อการเกิดขึ้นของผล และด้วยความโง่เขลาของพวกเขา พวกเขาถือว่าการที่สิ่งทั้งหลายไม่ถูกโยงไปยังอัลลอฮ์นั้นเป็นคุณลักษณะแห่งความสมบูรณ์ของอัลลอฮ์ และถือว่าการยอมรับว่าพระองค์อยู่เฉยไร้การกระทำนั้นเป็นการยกย่องพระองค์ ทั้งที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงตรัสถึงพระองค์เองว่าเป็นผู้สร้างแผ่นดินและฟากฟ้า และทรงพรรณนาพระองค์เองด้วยถ้อยคำว่า

رَبُّ ٱلْمَشْرِقَيْنِ وَرَبُّ ٱلْمَغْرِبَيْنِ ﴿١٧﴾

«พระผู้อภิบาลแห่งทิศตะวันออกและพระผู้อภิบาลแห่งทิศตะวันตก»

คนไร้ปัญญาเหล่านี้ ตามความคิดของพวกเขา ไม่มีความจำเป็นใด ๆ ต่ออัลลอฮ์ตะอาลา และไม่จำเป็นต้องถ่อมตนและวิงวอนต่อพระองค์เลย ในยามจนตรอกและยามจำเป็น พวกเขาควรหันไปหา "ปัญญาผู้กระทำ" ของพวกเขา และขอให้สิ่งนั้นสนองความต้องการของพวกเขา เพราะตามทัศนะของพวกเขา อำนาจที่แท้จริงและการเลือกที่แท้จริงเป็นของสิ่งนั้น แต่ทว่า "ปัญญาผู้กระทำ" นั้นเอง ตามความคิดของพวกเขา ก็ถูกบังคับและไร้การเลือกในการกระทำ ดังนั้นการหวังให้สิ่งนั้นสนองความต้องการก็เป็นเรื่องไร้เหตุผล»

ความจริงก็คือ ดังที่มีในอัลกุรอานว่า

وَأَنَّ ٱلْكَـٰفِرِينَ لَا مَوْلَىٰ لَهُمْ ﴿١١﴾

«แท้จริงบรรดาผู้ปฏิเสธนั้น ไม่มีผู้คุ้มครองใด ๆ สำหรับพวกเขา» (ซูเราะฮ์มุหัมมัด 47:11)

(บรรดากาฟิรเหล่านี้ไม่มีผู้อุปถัมภ์และผู้จัดการกิจการ) ไม่มีผู้ปกป้องและผู้ช่วยเหลือแก่พวกเขาเลย ไม่มีพระเจ้า และไม่มีแม้แต่ "ปัญญาผู้กระทำ" (อักล์ ฟะอ์อาล) ปัญญานั้นแท้จริงแล้วคืออะไรเล่า ที่จะจัดการบริหารสรรพสิ่ง และที่เหตุการณ์ทั้งหลายรวมถึงการปรากฏและการสร้างถูกโยงไปหามัน? แม้แต่การยืนยันว่ามันมีอยู่จริงและการดำรงอยู่ของมันก็ยังมีข้อโต้แย้งและข้อถกเถียงนับพัน เพราะการยืนยันและการมีอยู่ของมันตั้งอยู่บนข้ออ้างตั้งต้นที่ปรัชญาแต่งขึ้นเท่านั้น ซึ่งตามหลักการที่ถูกต้องของอิสลามแล้วล้วนบกพร่องและไม่สมบูรณ์ คงมีแต่คนโง่เขลาเท่านั้นที่จะหันเหสรรพสิ่งออกจากพระผู้ทรงอานุภาพผู้ทรงเลือกสรร ผู้ทรงสูงส่งยิ่งในพระนามของพระองค์ แล้วไปโยงมันเข้ากับสิ่งสมมุติและเพ้อฝันเพียงอย่างเดียว ยิ่งกว่านั้น สรรพสิ่งเหล่านั้นเองย่อมรู้สึกอับอายและเสื่อมเสียเป็นพันเท่า ที่ในการถูกสร้างของมันจะถูกโยงไปหาสิ่งไร้แก่นสารที่ปรัชญาประดิษฐ์ขึ้น แท้จริงแล้วสรรพสิ่งเหล่านี้ย่อมยินดีและพึงใจที่จะสูญสิ้นไปเสียดีกว่า และย่อมไม่ปรารถนาที่จะมีอยู่เลย หากเทียบกับการที่การมีอยู่ของมันจะถูกโยงไปหาสิ่งสมมุติที่ไร้ความจริง แล้วมันต้องพลาดจากความสูงส่งที่จะได้ถูกโยงไปสู่อานุภาพของพระผู้ทรงอานุภาพผู้ทรงเลือกสรร (ในอัลกุรอานมีว่า)

كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَٰهِهِمْ ۚ إِن يَقُولُونَ إِلَّا كَذِبًا ﴿٥﴾

«ช่างเป็นคำพูดที่ร้ายแรงยิ่งนักที่ออกมาจากปากของพวกเขา พวกเขามิได้กล่าวสิ่งใดนอกจากความเท็จเท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-กะฮ์ฟิ 18:5)

บรรดากาฟิรแห่งดินแดนแห่งสงคราม (ดารุลหัรบ์) แม้จะบูชาเจว็ด ก็ยังดีกว่ากลุ่มนี้ (คือนักปรัชญา) เพราะพวกเขายังวิงวอนต่ออัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์และสูงส่งในยามคับขัน และยังทำให้รูปเจว็ดเป็นสื่อเพื่อขอการช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) ต่อหน้าพระองค์

ที่น่าประหลาดยิ่งกว่านั้นคือ มีกลุ่มหนึ่งเรียกคนโง่เขลาเหล่านี้ (ปราชญ์กรีก) ด้วยฉายาว่า "ผู้ทรงปัญญา" (หุกะมาอ์) และโยงวิทยปัญญา (หิกมะฮ์) ไปหาพวกเขา ทั้งที่ประเด็นส่วนใหญ่ของพวกเขา (นักปรัชญา) โดยเฉพาะในเรื่องอิลาฮิยาต (ซึ่งเป็นเป้าหมายสูงสุด) ล้วนผิดพลาด และขัดแย้งกับอัลกุรอานและซุนนะฮ์

...การเรียกบุคคลเหล่านั้นซึ่งมีทุนเพียงความโง่เขลาซ้อนความโง่เขลา (ญะฮ์ลุมุร็อกกับ) ว่า "นักปราชญ์" (หุกะมาอ์) นั้น ในที่สุดแล้วจะถือได้ด้วยเหตุผลใดเล่า? เว้นแต่จะเป็นไปในเชิงเสียดสีและล้อเลียน หรือเหมือนกับที่เรียกคนตาบอดว่า "คนตาดี"[^1]

สติปัญญาไม่เพียงพอต่อการเข้าใจสัจธรรมแห่งศาสนา

"การสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ผู้ทรงชี้นำเราสู่สิ่งนี้ และเราจะไม่ได้รับทางนำเลย หากอัลลอฮ์มิได้ทรงชี้นำเรา แท้จริงบรรดาเราะซูลแห่งพระผู้อภิบาลของเราได้มาพร้อมกับสัจธรรม จะใช้ลิ้นใดกล่าวขอบคุณต่อความกรุณาในการส่งบรรดานบี (อะลัยฮิมุศเศาะลาตุ วัตตัสลีมาต) มาได้ จะใช้หัวใจใดยึดมั่นต่อผู้ทรงกรุณานี้ และอวัยวะร่างกายใดเล่าที่จะตอบแทนความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่นี้ได้ด้วยการงานที่ดี หากไม่มีการปรากฏอันประเสริฐของท่านเหล่านั้น ใครเล่าจะชี้นำพวกเราผู้เป็นมนุษย์ที่มีความเข้าใจจำกัด ไปสู่การมีอยู่ของผู้ทรงสร้างแผ่นดินและฟากฟ้า และไปสู่ความเป็นหนึ่งเดียวของพระองค์

นักปรัชญากรีกยุคแรก แม้จะมีความเฉลียวฉลาด ก็ไม่อาจพบทางไปสู่การมีอยู่ของผู้ทรงสร้างแผ่นดินและฟากฟ้า (ญัลละ ชะอ์นุฮู) ได้ และพวกเขาได้โยงการมีอยู่ของจักรวาลไว้กับ "ดะฮ์ร" (กาลเวลา) ครั้นเมื่อดะอ์วะฮ์ของบรรดานบี (อะลัยฮิมุศเศาะลาตุ วัตตัสลีมาต) แจ่มชัดขึ้นทุกวัน นักปรัชญายุคหลังด้วยบะร่อกะฮ์ของรัศมีเหล่านั้น ก็ได้ปฏิเสธแนวทางของคนรุ่นก่อน และยอมรับการมีอยู่ของพระผู้ทรงสร้าง (ญัลละ ชะอ์นุฮู) อีกทั้งยอมรับเตาฮีดของพระองค์ด้วย ดังนั้น สติปัญญาของเราจึงไร้กำลังในเรื่องนี้หากปราศจากการช่วยเหลือของรัศมีแห่งนุบูวะฮ์ และความเข้าใจของเราก็ห่างไกลจากเรื่องนี้หากปราศจากสื่อกลางแห่งการปรากฏของบรรดานบี (อะลัยฮิมุศเศาะลาตุ วัตตัสลีมาต)"[^2]

[^1]: มักตูบที่ 23 ถึงเคาะวาญะฮ์อิบรอฮีม กุบาซียานี [^2]: มักตูบที่ 259 ถึงมัคดูมซาเดฮ์ เคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด สะอีด

ระดับขั้นของนุบูวะฮ์อยู่เหนือระดับขั้นของสติปัญญาและความคิด

"แนวทางของนุบูวะฮ์อยู่เหนือระดับขั้นของสติปัญญาและความคิด เรื่องราวใดที่สติปัญญาไม่สามารถหยั่งรู้ได้ เรื่องนั้นย่อมได้รับการยืนยันโดยผ่านแนวทางของนุบูวะฮ์ หากสติปัญญาเพียงพอแล้ว บรรดานบี—ขอการประสาทพรและความศานติจากอัลลอฮ์ตะอาลาจงมีแด่พวกท่านทั้งหลาย—จะถูกส่งมาเพื่ออะไรเล่า? และเหตุใดการลงโทษในอาคิเราะฮ์จึงถูกผูกโยงไว้กับการส่งพวกท่านมา? อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبْعَثَ رَسُولًا ﴿١٥﴾

«และเรามิใช่ผู้ลงโทษ จนกว่าเราจะส่งเราะซูลคนหนึ่งมา» (ซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ 17:15)

สติปัญญานั้น แม้จะเป็นหลักฐาน (หุจญะฮ์) แต่ก็มิใช่หลักฐานที่สมบูรณ์ถึงที่สุด และยังไม่สมบูรณ์ในการเป็นหลักฐาน หลักฐานที่สมบูรณ์ถึงที่สุดนั้นได้รับการยืนยันโดยการส่งบรรดานบี—ขอการประสาทพรและความศานติจงมีแด่พวกท่าน—มา และสิ่งนั้นได้ปิดปากผู้อยู่ในภาระหน้าที่ (มุกัลลัฟ) จากการอ้างข้อแก้ตัว อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

رُّسُلًا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى ٱللَّهِ حُجَّةٌۢ بَعْدَ ٱلرُّسُلِ ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا ﴿١٦٥﴾

«บรรดาเราะซูลผู้แจ้งข่าวดีและผู้ตักเตือน เพื่อมิให้มนุษย์มีข้ออ้างใดๆ ต่ออัลลอฮ์หลังจากการมาของบรรดาเราะซูล และอัลลอฮ์ทรงเดชานุภาพ ทรงปรีชาญาณยิ่ง» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:165)

เมื่อความไร้ความสามารถและความบกพร่องของสติปัญญาในการหยั่งรู้ปัญหาบางประการได้รับการยืนยันแล้ว ดังนั้นการนำบทบัญญัติทางศาสนาทั้งหมดมาชั่งด้วยตาชั่งของสติปัญญาจึงไม่ใช่สิ่งที่ควรกระทำ การพยายามทำให้ปัญหาและบทบัญญัติเหล่านี้สอดคล้องกับสติปัญญาอยู่เสมอ และการยึดติดอยู่กับมัน ก็เท่ากับเป็นการตัดสินว่าสติปัญญานั้นเพียงพอแล้ว และเป็นการปฏิเสธแนวทางของนุบูวะฮ์ ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครองเราให้พ้นจากสิ่งนั้นด้วยเถิด"[^1]

[^1]: มักตูบที่ 23 ถึงมีร มุฮัมมัด นุอ์มาน

ปัญญาจะบริสุทธิ์ล้วนและปราศจากสิ่งเจือปนนั้นเป็นไปไม่ได้ และปัญญาไม่เป็นประโยชน์ต่อการเข้าถึงสัจธรรมแห่งพระเจ้า (แม้ว่าจะได้รับความช่วยเหลือจากการรู้แจ้ง (อิชรอก) และการขัดเกลาจิตใจ (ศอฟาอ์ นัฟส์) ก็ตาม)

สิ่งที่น่าอัศจรรย์ก็คือ (ซึ่งไม่อาจอธิบายได้นอกจากด้วยการสนับสนุนจากอัลลอฮ์และความสมบูรณ์แห่งความคิดในระดับสูงสุด) ในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ (ศตวรรษที่สิบหกแห่งคริสต์ศักราช) นี้ ขณะที่ทั่วทั้งโลก และโดยเฉพาะอย่างยิ่งอิหร่านและอินเดีย ตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของการศึกษาปรัชญาและวิทยปัญญา ซึ่งอาศัยปรัชญากรีกเป็นหลัก และได้ยกย่องเพลโตและอริสโตเติลไว้ในฐานะอันศักดิ์สิทธิ์จนถึงระดับความบริสุทธิ์ไร้ความผิดพลาด (อิศมะฮ์) ความเชื่อในอำนาจของปัญญาได้ฝังแน่นอยู่ในสมองของผู้คน จนเชื่อว่าการพิสูจน์ผลลัพธ์ใด ๆ ด้วยวิธีการทางตรรกะจากข้อตั้งทางปัญญานั้นถูกต้องแน่นอน และสิ่งใดที่บรรดานักปรัชญากรีกกล่าวว่าเป็นสิ่งประจักษ์ชัดในตัวเองและเด็ดขาดแน่นอนแล้ว เมื่อเอ่ยถึงสิ่งเหล่านั้น ลิ้นก็พลันเป็นใบ้และสายตาก็พร่ามัว ยิ่งไปกว่านั้น บรรดาผู้บูชาวิทยปัญญาและปัญญานิยมต่างก้มกราบอยู่เบื้องหน้า "สัจธรรม" ที่ถูกกล่าวอ้างเหล่านี้

ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) เป็นผู้แรก (เท่าที่เรารู้ อย่างน้อยในหมู่อุละมาอ์แห่งอิสลาม) ที่ประกาศอย่างชัดเจนว่า การที่ปัญญาจะบริสุทธิ์ล้วนและปราศจากสิ่งเจือปน เป็นอิสระจากความเกี่ยวพันกับร่างกายแห่งธาตุ จากความเพ้อฝันและจินตนาการที่แพร่หลายอยู่ในสภาพแวดล้อม จากหลักความเชื่อและสิ่งที่ยอมรับกันทั่วไป ตลอดจนแนวโน้มภายใน อุปนิสัยที่ฝังลึก และความใคร่ปรารถนานั้น แทบจะเป็นไปไม่ได้เลย ถึงขนาดที่ว่า แม้ปัญญาจะได้รับความช่วยเหลือและการเกื้อหนุนจากการรู้แจ้งและการขัดเกลาจิตใจก็ตาม การที่ปัญญาจะหลุดพ้นจากอิทธิพลภายในและภายนอก จากผลของการศึกษาอบรม และจากสิ่งที่สังคมหรือสภาพแวดล้อมได้ยกให้อยู่ในระดับของสิ่งที่ยอมรับกันโดยดุษณี แล้วเข้าถึงความจริงแท้ในตัวมันเอง และตัดสินอย่างเที่ยงธรรมปราศจากอคตินั้น ย่อมมีสภาพ "เป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่งเสมือนไม่มีอยู่" และไม่อาจเชื่อถือได้ ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้วิจัยเรื่องนี้ และในมักตูบาตของท่าน ท่านได้ย้ำถึงเรื่องนี้ครั้งแล้วครั้งเล่า…

การเน้นย้ำเช่นนี้มิใช่เป็นเพียงการค้นพบเมื่อพิจารณาในแง่ของยุคสมัยนั้นและสภาพแวดล้อมของท่านเท่านั้น หากแต่ในโลกแห่งวิชาการและความคิดแล้ว ยังเป็นการค้นพบ และเป็นการประกาศอันปฏิวัติและกล้าหาญ ซึ่งคุณค่าและความสำคัญของมันยังไม่ได้รับการประเมินอย่างถูกต้องจนถึงบัดนี้ ทั้งที่มันสมควรได้รับการยกขึ้นเป็นหัวข้อแห่งการอภิปราย การศึกษาค้นคว้า และการอธิบายโดยละเอียด

เป็นความพ้องกันอันน่าประหลาดและน่าอัศจรรย์ใจ ที่ประมาณสองร้อยปีหลังจากท่านมุญัดดิด นักปรัชญาชาวเยอรมันผู้มีชื่อเสียง อิมมานูเอล คานท์ (IMMANUEL KANT, 1724–1804) ได้เริ่มการอภิปรายเชิงวิชาการและเชิงวิจัยเกี่ยวกับความสามารถของปัญญาในการเป็นสิ่งบริสุทธิ์และเป็นอิสระ และในการตัดสินอย่างปราศจากอคติ โดยหลุดพ้นจากสภาพแวดล้อม มรดก ขนบธรรมเนียม และความเชื่อที่ยึดถือ เขาได้กำหนดขอบเขตของปัญญาด้วยความกล้าหาญและความชัดเจน และในปี ค.ศ. 1781 ได้ตีพิมพ์หนังสืออันเป็นที่ถกเถียงของเขา "บทวิพากษ์ปัญญาบริสุทธิ์" (CRITIQUE OF PURE REASON)[^1] ซึ่งได้สร้างความปั่นป่วนให้แก่โลกแห่งความคิดและปรัชญา และตามถ้อยคำของ ดร.เซอร์ มุฮัมมัด อิกบาล คือ «ได้ทำให้ผลงานของพวกนักคิดหัวก้าวหน้ากลายเป็นกองฝุ่น»[^2] ในโลกตะวันตก ความยิ่งใหญ่ของผลงานชิ้นนี้ของเขาได้รับการยอมรับอย่างงดงาม และผู้คนถึงกับกล่าวว่ามันเป็นของขวัญอันยิ่งใหญ่ที่สุดจากพระเจ้าแก่ชนชาติเยอรมัน ผู้เขียน "ประวัติศาสตร์ปรัชญาสมัยใหม่" ดร.ฮาราลด์ ฮอฟฟ์ดิง ได้เขียนวิจารณ์หนังสือของเขาว่า «หนังสือเล่มนี้เป็นผลงานชิ้นเอกแห่งความรู้แจ้งทางปรัชญา ซึ่งได้ทำหน้าที่เป็นนิ้วชี้นำทางในทุกการหลงทางของความคิดมนุษย์»[^3]

[^1]: หนังสือเล่มนี้ซึ่งเดิมเป็นภาษาเยอรมัน ได้รับการแปลภายใต้ชื่อ "ตันกีด-เอ-อักล์-เอ-มะห์ฎ์" โดยนักแปลผู้มีความสามารถและนักเขียนผู้มีชื่อเสียงของอินเดีย ดร.ซัยยิด อาบิด ฮุซัยน์ และสมาคมอันญุมัน ตะรักกี-เอ-อุรดู (ฮินด์) ดิลลี ได้จัดพิมพ์ในปี ค.ศ. 1941

[^2]: THE RECONSTRUCTION OF RELIGIOUS THOUGHT IN ISLAM, P. 5

[^3]: ประวัติศาสตร์ปรัชญาสมัยใหม่ แปลโดย ดร.เคาะลีฟะฮ์ อับดุลหะกีม เล่มที่ 2 หน้า 38

ตามทัศนะของคานท์ ความคิดเริ่มต้นการทำงานของมันในลักษณะแห่งการกล่าวอ้าง มันมีความมั่นใจในความถูกต้องของพลังความสามารถของตน และในสมมติฐานกับข้อตั้งต้นของตนโดยไม่รู้ตัว และส่วนใหญ่ด้วยความไร้เดียงสา มันเชื่อมั่นว่าตนสามารถแก้ปัญหาทั้งปวงได้ และสามารถเข้าถึงแก่นแท้ของจักรวาลได้…… หลังจากนั้นก็มาถึงยุคหนึ่งซึ่งเป็นที่ประจักษ์ว่า สิ่งก่อสร้างทางความคิดเหล่านี้ไม่อาจขึ้นไปถึงฟากฟ้าได้ และในบรรดาสถาปนิกทั้งหลายก็ไม่อาจมีความเห็นพ้องต้องกันเกี่ยวกับแบบแปลนของมันได้ นี่คือยุคแห่งความสงสัย เขา (คานท์) เห็นว่ายังมีงานอีกชิ้นหนึ่งค้างอยู่ ซึ่งทั้งฝ่ายนักกล่าวอ้างและฝ่ายนักสงสัยต่างก็มองข้ามไป นั่นคือ เราจะต้องศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับธรรมชาติแห่งสติปัญญาและความรู้ของเรา และค้นหาให้รู้ว่า ในตัวเรามีรูปแบบและพลังชนิดใดสำหรับการทำความเข้าใจสรรพสิ่ง และด้วยความช่วยเหลือของสิ่งเหล่านั้น เราจะไปได้ไกลถึงเพียงใด[^1]

บัดนี้ หลังจากนั้น ขอให้ท่านได้อ่านคำอธิบายที่เข้าใจง่ายและจับใจของนักวิชาการและนักคิดมุสลิมท่านหนึ่ง (ผู้ซึ่งใช้ชีวิตอยู่ในแวดวงวิชาการและบรรยากาศแบบมัดเราะซะฮ์อันจำกัดของอินเดีย และเป็นผู้ที่ได้ตั้งเป้าหมายแห่งชีวิตของตนไว้ที่การได้มาซึ่งวิชาการแห่งนุบูวะฮ์ มะอ์ริฟะฮ์ และความพึงพอพระทัยของพระผู้เป็นเจ้า แทนที่จะเป็นวิชาปรัชญาและหิกมะฮ์) ในการวิพากษ์ปัญญาบริสุทธิ์ โดยห่างไกลจากความซับซ้อนวกวนของปรัชญา ท่านมุญัดดิดได้ตอบคำถามนี้ว่า "แม้ว่าสติปัญญาโดยตัวมันเองจะบกพร่องและไม่สมบูรณ์ในเรื่องบทบัญญัติของพระผู้เป็นเจ้า แต่เหตุใดจึงจะเป็นไปไม่ได้เล่า ที่ภายหลังการชำระจิตใจและการขัดเกลาตนเอง สติปัญญาจะเกิดความสอดคล้องประการหนึ่ง และเกิดการเชื่อมโยงอันปราศจากรูปลักษณ์ (บิลากัยฟ์) กับซาตของพระผู้เป็นเจ้า ซึ่งโดยผ่านทางนั้น มันจะรับบทบัญญัติจากที่นั่นได้เอง และไม่จำเป็นต้องมีการส่งศาสนทูตซึ่งเกิดขึ้นโดยผ่านสื่อกลางของมลาอิกะฮ์อีก"

[^1]: แหล่งเดิม หน้า 30–31

ท่านได้เขียนไว้ว่า:

"(คำตอบ) สติปัญญา แม้จะสร้างความสอดคล้องและความเชื่อมโยง (กับโลกเบื้องบน) ขึ้นได้ก็ตาม แต่ความผูกพันที่มันมีอยู่กับร่างกายอันประกอบด้วยธาตุนั้น ไม่ได้หมดสิ้นไปโดยสิ้นเชิง และมันไม่อาจบรรลุถึงความเป็นอิสระโดยสมบูรณ์และความบริสุทธิ์ปราศจากการเจือปนได้ ความเคลือบแคลง (วะฮ์ม) ยังคงเกาะกุมมันอยู่เสมอ และจินตนาการก็ไม่เคยละทิ้งความคิดของมัน พลังแห่งความโกรธและความใคร่ติดตามมันไปเหมือนเงา และคุณลักษณะที่น่าตำหนิอย่างความโลภและตัณหาก็อยู่เคียงข้างมันอย่างแยกไม่ออก ความหลงลืมและความพลั้งพลาดซึ่งเป็นสิ่งที่ติดตัวมนุษย์ ย่อมไม่แยกออกจากมัน ความผิดพลาดและความคลาดเคลื่อนซึ่งเป็นคุณสมบัติของชีวิตนี้ ก็ไม่แยกออกจากมันเช่นกัน ดังนั้น สติปัญญาจึงไม่สมควรแก่การไว้วางใจ บรรดาข้อตัดสินที่มันได้มา ก็ไม่เป็นอิสระจากอิทธิพลและอำนาจของความเคลือบแคลงและจินตนาการ และไม่ปลอดพ้นจากการเจือปนของความหลงลืมพลั้งพลาดและความสงสัยว่าจะผิดพลาด

ตรงกันข้ามกับมะลาอิกะฮ์ ซึ่งบริสุทธิ์จากคุณลักษณะเหล่านี้และพ้นจากข้อบกพร่องเหล่านี้ ดังนั้นแน่นอนว่ามะลาอิกะฮ์ย่อมสมควรแก่ความเชื่อถือ และบรรดาข้อตัดสินที่มะลาอิกะฮ์ได้รับมานั้น ย่อมปลอดพ้นจากการเจือปนของความเคลือบแคลงและจินตนาการ และจากความสงสัยว่าจะหลงลืมและผิดพลาด

บางครั้งรู้สึกได้ว่า ความรู้ทั้งหลายที่ผู้นั้นได้รับมาโดยทางการรับและการแสวงหาทางจิตวิญญาณ เมื่อถ่ายทอดมาถึงพลังและประสาทสัมผัสต่าง ๆ จะมีข้อตั้งต้น (มุก็อดดะมาต) บางประการที่ผู้นั้นยอมรับว่าจริง (แต่แท้จริงแล้วไม่เป็นความจริง และเกิดขึ้นจากความเคลือบแคลง จินตนาการ หรือจากทางอื่น) เข้ามาปะปนกับความรู้เหล่านั้นโดยไม่ตั้งใจ ในลักษณะที่ในขณะนั้นไม่อาจแยกแยะได้เลย ในเวลาต่อมา บางครั้งก็ได้รับการประทานให้แยกแยะได้ และบางครั้งก็ไม่ได้รับ ดังนั้นแน่นอนว่า เนื่องจากการปะปนของข้อตั้งต้นเหล่านี้ในความรู้นั้น จึงเกิดรูปลักษณ์แห่งความไม่เป็นจริงและความไม่ถูกต้องขึ้น และความรู้เหล่านั้นจึงไม่สมควรแก่ความเชื่อถืออีกต่อไป"[^1]

[^1]: มักตูบที่ 266 เล่ม 1 ถึงคอญะฮ์อับดุลลอฮ์และคอญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์

ชาวอิชรอก (ปรัชญาแห่งการรู้แจ้ง) กับการชำระจิตใจ

การบรรลุความรู้ที่แน่นอน (ยะกีน) และถูกต้อง การขัดเกลาอุปนิสัยและการชำระจิตใจ (ตัซกียะตุนนัฟส์) และโดยอาศัยสิ่งนั้นในการจัดระเบียบสังคมมนุษย์และสร้างอารยธรรมที่ดีงามนั้น ตั้งแต่สมัยโบราณได้มีผู้ถือว่าปรัชญาอิชรอกและแนวทางจิตวิญญาณเป็นหนทางอันไร้ความผิดพลาดและบริสุทธิ์จากความบกพร่องประการหนึ่ง ในยุคโบราณ อียิปต์และอินเดียเป็นศูนย์กลางที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของแนวทางนี้ ในการเฟื่องฟูและความนิยมแพร่หลายของขบวนการนี้ ยังมีปฏิกิริยาตอบโต้อีกประการหนึ่งที่มีบทบาทอยู่ด้วย ซึ่งเกิดขึ้นในกรีกและโรมเพื่อต่อต้านการบูชาเหตุผลอย่างสุดโต่งด้านหนึ่ง และการบูชาประสาทสัมผัสอย่างบ้าคลั่งอีกด้านหนึ่ง และในที่สุดขบวนการนี้ก็ได้ทำให้เมืองอเล็กซานเดรีย (อิสกันดะรียะฮ์ ประเทศอียิปต์) ซึ่งเป็นจุดบรรจบของแนวคิดเหตุผลนิยมและศาสนาต่าง ๆ ทั้งของตะวันออกและตะวันตก เป็นศูนย์กลางของตน

บรรดาผู้เผยแผ่และผู้เจริญรอยตามปรัชญาและขบวนการนี้กล่าวว่า หนทางที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในการบรรลุความรู้ที่แน่นอนและถูกต้องคือการประจักษ์ด้วยตนเอง (มุชาฮะดะฮ์) และสิ่งนั้นได้มาด้วยแสงสว่างภายใน การชำระจิตใจ และการปลุกประสาทสัมผัสภายในให้ตื่นขึ้น การเข้าถึงสัจธรรมทั้งหลายเป็นไปได้ด้วยปัญญาอันบริสุทธิ์ปราศจากสิ่งเจือปนนี้ (ปรัชญาอิชรอก) และด้วยแสงสว่างภายในนี้ (นูรแห่งภายใน) ซึ่งเกิดขึ้นจากการฝึกฝนตน (ริยาเฎาะฮ์) การฝืนต่อนัฟส์ และการเพ่งพินิจ (มุรอเกาะบะฮ์)

หากยอมรับคำกล่าวนี้ สาระของมันก็คือ ในตัวมนุษย์ นอกเหนือจากประสาทสัมผัสทั้งห้าแล้ว ยังมีประสาทสัมผัสที่หก (ภายใน) เริ่มทำงาน และผลของการทำงานนั้น (สิ่งที่ประจักษ์) คือแสงที่มองไม่เห็น เสียงที่ไม่เคยได้ยิน และสัจธรรมที่ไม่เคยรู้มาก่อนเริ่มปรากฏขึ้น แต่อะไรคือหลักประกันว่าประสาทสัมผัสนี้จะไม่ถูกจำกัด และไม่ตกอยู่ในความผิดพลาดและความเข้าใจผิด เช่นเดียวกับประสาทสัมผัสอื่น ๆ ของมนุษย์? หากเป็นเช่นนั้นจริง ผลลัพธ์ของมันก็คงไม่พบความขัดแย้งและความลักลั่น รวมทั้งความสงสัยและความไม่แน่นอน แต่ประวัติศาสตร์ของปรัชญาอิชรอกบอกเราว่า สิ่งที่ประสาทสัมผัสภายในนี้รับรู้ และผลลัพธ์ตลอดจนหลักความเชื่อที่…

...ไปถึง ก็พบความขัดแย้งและความแตกต่างกันในหมู่พวกเขาเช่นเดียวกัน ดังที่พบในหมู่นักปรัชญากรีก ตลอดจนนักปราชญ์และนักเหตุผลนิยมแห่งตะวันออก หากละสำนักอิชรอกียะฮ์ (ลัทธิแสงญาณ) ยุคเก่าไว้ (ซึ่งประวัติของมันไม่ได้ถูกบันทึกรักษาไว้) แล้วลองพิจารณาสำนักอิชรอกียะฮ์ยุคใหม่ (NEO-PLATONISM) ดู ก็จะพบความขัดแย้งอย่างชัดแจ้งในการปฏิบัติที่สืบเนื่องจากหลักความเชื่อทางศาสนาของบรรดาผู้นำของสำนักนี้ เพลโทนิอุส (PLOTINUS) ไม่ยอมรับระบบศาสนาและการประกอบศาสนกิจที่แพร่หลายในยุคของตน และมีแนวทางทางปรัชญาที่เป็นอิสระ โดยเน้นการใคร่ครวญและการเพ่งพินิจ (มุรอเกาะบะฮ์) แทนการปฏิบัติ แต่ศิษย์ผู้ปราดเปรื่องของเขาคือพอร์ฟีรี (PORPHYRY) กลับเป็นนักเซาฟีผู้สมถะเคร่งครัดแห้งแล้ง PLOTINUS เชื่อว่าวิญญาณมนุษย์ปรากฏในร่างของสัตว์ได้ แต่ PORPHYRY ปฏิเสธความเชื่อนี้ ผู้นำคนสำคัญคนที่สามของสำนักนี้คือโพรคลัส (PROCLUS) ซึ่งยึดถือประเพณีของอียิปต์ ตลอดจนพิธีกรรมทางศาสนาและการบูชาเซ่นสรวงอย่างเคร่งครัด และบูชาดวงอาทิตย์วันละสามครั้ง ศาสนาของเขาเป็นส่วนผสมของศาสนาและความเชื่อต่าง ๆ และคนเหล่านี้ทั้งหมดล้วนเป็นผู้อ้างว่าได้ประจักษ์และมีความเชื่อมั่นอย่างแท้จริง[^1]

PORPHYRY ได้ต่อต้านศาสนาคริสต์ และสนับสนุนจักรพรรดิแห่งโรมในขบวนการฟื้นฟูการบูชารูปเคารพของโรมันและยุคญาฮิลียะฮ์ (PAGANISM) และแสงสว่างภายในของเขาก็มิได้ยับยั้งเขาจากการผูกชะตากรรมของตนไว้กับเรือแห่งชิริกและการบูชารูปเคารพที่กำลังจะอับปางลำนี้

แม้ในหมู่มุสลิมเอง ผู้ที่เชื่อมั่นอย่างเต็มที่ในแสงญาณ (อิชรอก) และพลังแห่งกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิต) ก็พบความขัดแย้งกันอย่างมากในประสบการณ์ภายในและการเปิดเผยทางจิตของพวกเขา ผู้มีกัชฟ์คนหนึ่งเห็นแย้งกับผู้มีกัชฟ์อีกคนหนึ่ง โดยกล่าวว่ากัชฟ์ของอีกฝ่ายขัดกับความเป็นจริง และบางครั้งก็ถือว่ามันเกิดจากภาวะมึนเมาทางจิตวิญญาณ (สุกร์) และการถูกครอบงำด้วยสภาวะ (ฆอละบะตุลหาล) "อุกูล" (ปัญญาทั้งหลาย) ซึ่งนอกจากในความคิดของพวกเขาและในตำราปรัชญาแล้ว ไม่มีอยู่จริงในโลกภายนอกเลย บรรดาผู้มีกัชฟ์เหล่านี้กลับจับมือทักทายกับมัน และยืนยันว่าตนได้พบปะกับมัน ฯลฯ ตะเซาวุฟ...

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดูสารานุกรมศาสนาและจริยธรรม (Encyclopaedia of Religion and Ethics) หัวข้อ (NEO-PLATONISM)

...ประวัติศาสตร์ของ[…]เต็มไปด้วยตัวอย่างเช่นนี้

ชัยค์อัล-อิชรอก ชิฮาบุดดีน สุฮ์ร็อวัรดี อัล-มักตูล

ในบรรดาชาวมุสลิมสายอิชรอก นักปราชญ์สายอิชรอกแห่งศตวรรษที่หกแห่งฮิจญ์เราะฮ์ (ศตวรรษที่สิบสองแห่งคริสต์ศักราช) คือ ชัยค์อัล-อิชรอก ชิฮาบุดดีน สุฮ์ร็อวัรดี (ฮ.ศ. 549–587) ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม "อัล-มักตูล" (ผู้ถูกประหาร) มีชื่อเสียงเป็นพิเศษ เขาถูกประหารชีวิตในปี ฮ.ศ. 587 ตามคำสั่งของอัล-มะลิก อัซ-ซอฮิร เนื่องด้วยหลักความเชื่อและแนวคิดของเขาที่ขัดแย้งกับอิสลามและก่อให้เกิดความแตกแยก เขาเรียกตนเองว่าเป็นทั้งนักปรัชญาสายมัชชาอ์ (สำนักอริสโตเติล) และเป็นศูฟี ในงานของเขา นอกจากแนวคิดของสำนักมัชชาอ์แล้ว ตามคำกล่าวของ (S. V. Den Bergh) "ยังมีปรัชญาเชิงตะเซาวุฟทั้งหมดที่ชาวมุสลิมรับมาจากทฤษฎีของกรีกว่าด้วยการประสานสิ่งที่ขัดแย้งกันและการรวมศาสนาต่าง ๆ เข้าด้วยกัน" ผู้เขียนบทความดังกล่าวในสารานุกรมอิสลาม (Encyclopaedia of Islam) กล่าวว่า "แท้จริงแล้วนี่คือทฤษฎีแสงสว่างแบบนีโอเพลโตนิสม์ ซึ่งถือว่าแสงสว่างเป็นสัจภาวะพื้นฐานของสรรพสิ่ง"[^1]

ชะฮ์รซูรีเขียนไว้ว่า "เขาเป็นผู้รวมปรัชญาทั้งสองแบบไว้ด้วยกัน คือปรัชญาเชิงประสบการณ์ภายใน (อิชรอกียะฮ์) และปรัชญาเชิงวิเคราะห์ถกเถียง (ปรัชญามัชชาอียะฮ์)" หนังสือสำคัญของเขาคือ "หิกมะตุลอิชรอก" (حکمت الاشراق) ซึ่งอัลลามะฮ์ กุฏบุดดีน ชีรอซี ได้เขียนอรรถาธิบายไว้ และเป็นที่รู้จักในแวดวงวิชาการและการศึกษาในชื่อ "ชัรห์ หิกมะติลอิชรอก" (شرح حکمت الاشراق)

ตามทัศนะของชัยค์อัล-อิชรอก จำนวนของปัญญา (อุกูล) มิได้จำกัดอยู่เพียงสิบ แต่สำหรับทุกประเภท (นอว์) ย่อมมีปัญญาหนึ่งที่คอยพิทักษ์รักษามัน ชัยค์อัล-อิชรอกเรียกสิ่งเหล่านี้ว่า "อันวารมุญัรเราะดะฮ์" (แสงสว่างอันบริสุทธิ์ปราศจากวัตถุ) ตามทัศนะของชัยค์อัล-อิชรอก ฟากฟ้าเป็นสิ่งถูกสร้างที่มีชีวิต ในนั้นมีวิญญาณอันบริสุทธิ์ (นัฟส์มุญัรเราะดะฮ์) ซึ่งทำให้มันเคลื่อนไหว มันปลอดพ้นจากการสูญสลายและความเสื่อม ในฟากฟ้ามีวิญญาณที่มีเหตุผล (นัฟส์นาฏิเกาะฮ์) ด้วยเหตุนี้จึงมีประสาทสัมผัสอยู่ในนั้นด้วย ตามทัศนะของเขา ฟากฟ้าทั้งหมดเป็นสิ่งถูกสร้างที่มีชีวิต และแสงสว่างชั้นสูง คือโลกแห่งสิ่งบริสุทธิ์ปราศจากวัตถุ (อาลัมมุญัรเราะดาต)...

[^1]: ดาอิเราะตุลมะอาริฟอิสลามียะฮ์ (دائرۂ معارف اسلامیہ)

อิทธิพลของสิ่งเหล่านั้นแผ่มาถึงผ่านทางดวงดาว และด้วยดวงดาวนั้นเองที่พลังทางกายภาพเกิดการเคลื่อนไหว ดวงดาวที่ยิ่งใหญ่ที่สุดคือดวงอาทิตย์ ในลัทธิของพวกอิชรอกียีน (สำนักญาณรู้แจ้ง) การให้ความเคารพยกย่องดวงอาทิตย์ถือเป็นสิ่งจำเป็น ในจักรวาลนั้น แสงสว่างเท่านั้นที่ปกครองอยู่ ไม่ว่าโดยตัวของมันเองหรือโดยผ่านสื่อกลาง การเคลื่อนไหวและความร้อนเกิดจากแสงสว่าง และคุณลักษณะทั้งสองนี้กับธาตุต่าง ๆ พบได้ในไฟมากที่สุด ดังเช่นที่นัฟส์ (ดวงจิต) ให้ความสว่างแก่โลกแห่งวิญญาณ ไฟก็ให้ความสว่างแก่โลกแห่งวัตถุฉันนั้น พระเจ้าได้ทรงแต่งตั้งเคาะลีฟะฮ์ (ตัวแทน) ของพระองค์ไว้ในทุกโลก ในโลกแห่งปัญญาคือปัญญาแรก (อัล-อักลุลเอาวัล) ในโลกแห่งชั้นฟ้าคือดวงดาวและนัฟส์นาฏิเกาะฮ์ (ดวงจิตที่มีเหตุผล) ของมัน ในโลกแห่งธาตุคือดวงจิตของมนุษย์ รัศมีของดวงดาว และไฟ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง (ในยามความมืดของกลางคืน) สิ่งเหล่านี้คือเคาะลีฟะฮ์ของพระองค์ กล่าวคือทำหน้าที่ปรับปรุงและบริหารจัดการโลกนั้น ตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์อันยิ่งใหญ่ (ค่อลาฟะฮ์กุบรอ) นั้นได้แก่ดวงจิตอันสมบูรณ์ของบรรดานบี ส่วนตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์อันรอง (ค่อลาฟะฮ์ศุฆรอ) นั้นเกี่ยวข้องกับไฟ เพราะในค่ำคืนอันมืดมิด ไฟทำหน้าที่แทนแสงสว่างจากเบื้องบนและรัศมีของดวงดาว และทำให้อาหารและสิ่งดิบสุกได้ ตามทัศนะของชัยค์อัลอิชรอก โลกนั้นมีมาแต่เดิม (เกาะดีม) กาลเวลาไม่มีจุดเริ่มต้นและไม่มีจุดสิ้นสุด เขาไม่ได้ยึดถือหลักการเวียนว่ายตายเกิด (ตะนาสุค) แต่ก็ไม่ได้ปฏิเสธ (เพราะหลักฐานของทั้งสองฝ่ายในประเด็นนี้ไม่เป็นที่น่าพอใจ)[^1]

ด้วยเหตุนี้ นักปราชญ์สายอิชรอกีผู้โดดเด่นแห่งยุคสมัยของเขา ผู้ได้รับสมญานามในโลกตะวันออกว่า "ชัยค์อัลอิชรอก" และเป็นผู้ที่ความเฉลียวฉลาด ความรอบรู้ลึกซึ้ง ตลอดจนความสมถะและการปลีกตัวจากโลกของเขาเป็นที่ยอมรับแม้แต่ในหมู่คนร่วมสมัย ความเป็นอิชรอกีและความบริสุทธิ์แห่งจิตใจของเขาก็ไม่อาจยับยั้งเขาจากการรับเอาสมมติฐานของกรีกและเรื่องเพ้อเจ้อของพวกมะญูสีชาวอิหร่านไว้ได้ เขายังคงห่างไกลจากการแต่งตั้งท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ เป็นเราะซูล และจากทางนำ ความสำเร็จทั้งในศาสนาและในโลกนี้ ตลอดจนมะอ์ริฟะฮ์ (การรู้จักอัลลอฮ์) อันถูกต้องซึ่งเป็นผลสืบเนื่องจากการนั้น เขาใช้ชีวิตที่ล้มเหลว ขาดความสมดุล เต็มไปด้วยความสับสนและความกระวนกระวาย และจากโลกนี้ไปโดยมิได้ทิ้งระบบแห่งทางนำหรือประโยชน์ใด ๆ แก่ผู้คนไว้เบื้องหลังเลย

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "หุกะมาอ์ อิสลาม" (حکمائے اسلام) เล่ม 2 โดยเมาลานาอับดุสสลาม นัดวี ผู้ล่วงลับ

ปัญญาและกัชฟ์ ต่างก็เป็นผู้โดยสารในเรือลำเดียวกัน

คานท์ (KANT) ได้แสดงความสงสัยอย่างมากต่อการมีอยู่ของ "ปัญญาบริสุทธิ์" และได้พิสูจน์ว่า การที่ปัญญาจะปราศจากสิ่งเจือปน และเป็นอิสระจากอิทธิพลทั้งภายในและภายนอกนั้น แทบจะเป็นไปไม่ได้ ทว่าเขาไม่รู้จักโลกแห่งกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) และความรู้ภายใน เขาจึงไม่อาจกล่าวอะไรได้เกินไปกว่านั้น ส่วนท่านมุญัดดิด ซึ่งเป็นผู้ดำดิ่งในทะเลแห่งนี้ด้วย ได้ก้าวไปข้างหน้าอีกขั้นหนึ่ง โดยอธิบายอย่างละเอียดถึงความยากและความหาได้ยากยิ่งของกัชฟ์บริสุทธิ์และอิลฮาม (การดลใจ) บริสุทธิ์ และได้พิสูจน์ว่า แม้ด้วยการรู้แจ้งทางจิต (อิชรอก) และความใสสะอาดของนัฟส์ ก็ไม่อาจเข้าถึงสัจธรรมแห่งสิ่งเร้นลับและความรู้อันมิอาจสงสัยได้ ซึ่งบรรดาคนทั่วไปและคนพิเศษได้รับมาโดยผ่านทางของบรรดานบี (อ.ล.) และการถูกส่งมาของพวกท่าน ด้วยเหตุนี้ หากปราศจากการถูกส่งมาของบรรดานบีแล้ว ย่อมไม่มีทั้งการบรรลุถึงมะอ์ริฟะฮ์ ไม่มีทั้งการได้รับความรอด และไม่มีการขัดเกลาจิตใจที่แท้จริง ในเรื่องนี้ ขอให้อ่านข้อความบางตอนจากมักตูบาต (จดหมาย) ของท่าน:

«คนโง่เขลากลุ่มหนึ่ง (คือพวกนักปราชญ์ปรัชญา) ได้เลือกเดินในหนทางแห่งการฝึกฝนตนและการมุญาฮะดะฮ์ (การต่อสู้กับนัฟส์) โดยเลียนแบบบรรดาศูฟีผู้เป็นชาวอัลลอฮ์ (ซึ่งในทุกยุคสมัยล้วนเป็นผู้ปฏิบัติตามและเจริญรอยตามบรรดานบี) แต่โดยไม่ยึดมั่นในหนทางของบรรดานบี (ขอความเมตตาและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) พวกเขาถูกหลอกลวงด้วยความใสสะอาดของช่วงเวลาของตน ไว้วางใจในความฝันและจินตนาการของตน และยึดเอากัชฟ์อันเป็นเพียงจินตนาการของตนเป็นผู้นำ

ضلوا فاضلوا

(พวกเขาหลงผิดเองและทำให้ผู้อื่นหลงผิดไปด้วย) พวกเขาไม่รู้ว่านี่คือความใสสะอาดของนัฟส์ ซึ่งชี้ทางไปสู่ความหลงผิด หาใช่ความใสสะอาดของหัวใจซึ่งเป็นหน้าต่างแห่งทางนำไม่ เพราะความใสสะอาดของหัวใจนั้นผูกพันอยู่กับการปฏิบัติตามบรรดานบี (ขอความเมตตาและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) และการขัดเกลานัฟส์ (การปรับปรุงและการชำระให้บริสุทธิ์) ก็เชื่อมโยงอยู่กับความใสสะอาดของหัวใจ» ทั้งนี้ด้วยเงื่อนไขว่าหัวใจ ซึ่งเป็นที่ปรากฏแห่งรัศมีของซาตอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่ง จะต้องปรับปรุงและอบรมนัฟส์ ส่วนนัฟส์ที่สร้างความใสสะอาดขึ้นมาพร้อมกับความมืดมิดของมันนั้น เปรียบได้ดั่งตะเกียงที่ถูกจุดให้สว่างไว้ เพื่อว่า…

ศัตรูที่ซ่อนเร้น คืออิบลีสผู้ถูกสาปแช่ง (ในแสงสว่างนั้น) ปล้นสะดมและทำลายบ้านเรือนให้พินาศ

สรุปความก็คือ วิธีการแห่งการมุญาฮะดะฮ์และริยาเฎาะฮ์ (การฝึกฝนตน) ซึ่งอยู่ในรูปแบบของการพิจารณาและการอนุมานด้วยเหตุผลนั้น จะก่อให้เกิดความน่าเชื่อถือและความไว้วางใจได้ก็ต่อเมื่อมันสอดคล้องกับการยืนยันของบรรดานบี (อะลัยฮิมุศเศาะละวาตุ วัตตัสลีมาต) ซึ่งท่านเหล่านั้นได้เผยแผ่จากอัลลอฮ์ตะอาลา และการยืนยันของท่านเหล่านั้นคอยช่วยเหลือมัน ระบบของบรรดาท่านเหล่านั้นได้รับการปกป้องจากเล่ห์กลของศัตรูผู้ถูกสาปแช่ง ด้วยเหตุแห่งการลงมาของมลาอิกะฮ์เช่นนั้น (ซึ่งได้รับการปกป้องจากความผิดพลาดและบาป) อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสเกี่ยวกับพวกเขาว่า

إِنَّ عِبَادِى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَـٰنٌ

«แท้จริงบรรดาบ่าวที่เฉพาะของข้านั้น เจ้า (โอ้อิบลีส) ไม่มีอำนาจใดๆ เหนือพวกเขา» (ซูเราะฮ์อัล-หิจญ์รฺ 15:42)

และสิ่งนี้ผู้อื่นไม่ได้รับ และไม่อาจนึกถึงการหลุดพ้นของพวกเขาจากสภาพอันเป็นอัปมงคลของผู้ถูกสาปแช่งนั้นได้ เว้นแต่จะปฏิบัติตามบรรดาท่านเหล่านั้น และเดินตามรอยเท้าของพวกท่าน

ชัยค์สะอ์ดี (ร.ฮ.) กล่าวไว้ถูกต้องแล้วว่า

«โอ้สะอ์ดี เป็นไปไม่ได้ที่จะดำเนินบนหนทางแห่งความบริสุทธิ์ได้ นอกจากด้วยการเดินตามหลังท่านมุศเฏาะฟา»

«โอ้สะอ์ดี การเดินบนหนทางแห่งความปลอดภัยโดยปราศจากการปฏิบัติตามท่านมุหัมมัด มุศเฏาะฟา ﷺ นั้นเป็นไปไม่ได้» ขอการประสาทพรและความศานติจากอัลลอฮ์จงมีแด่ท่าน แด่วงศ์วานของท่าน และแด่บรรดาพี่น้องนบีทั้งหลายของท่าน[^1]

การปะปนในกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ)

«พึงเข้าใจว่า ความผิดพลาดในกัชฟ์นั้นไม่ได้เกิดจากการดลใจของชัยฏอนเสมอไป บ่อยครั้งที่เกิดขึ้นว่า ข้อวินิจฉัยบางอย่างที่ไม่เป็นความจริงและปราศจากความถูกต้องได้ฝังตัวอยู่ในจินตนาการ โดยที่ชัยฏอนไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้องใดๆ ในที่นั้นเลย แต่ (ความคิดเหล่านี้) ได้ปรากฏออกมาเป็นรูปร่างในโลกภายนอก ในเรื่องนี้เอง…

[^1]: มักตูบที่ 43 ถึงควาญะฮ์อิบรอฮีม กุบาดิยานี

เรื่องที่ว่าบางคนได้พบท่านนบี ﷺ ในความฝัน และได้รับบทบัญญัติบางประการจากท่าน (ซึ่งขัดกับประเด็นที่ได้รับการยืนยันแล้วในชะรีอะฮ์และหะดีษที่ถูกต้อง) ในกรณีเช่นนี้ไม่อาจถือได้ว่าเป็นการดลใจจากชัยฏอน ข้อวินิจฉัยของอุละมาอ์คือ ชัยฏอนไม่สามารถจำแลงกายเป็นรูปของท่านได้ ในกรณีนี้จึงเป็นเพียงจินตนาการของผู้ฝันเท่านั้น ซึ่งเขาได้เข้าใจสิ่งที่ไม่ตรงกับความจริงว่าเป็นความจริง"[^1]

ในอีกจดหมาย (มักตูบ) หนึ่ง ท่านกล่าวว่า:

«แม้นัฟส์จะกลายเป็นนัฟส์มุฏมะอินนะฮ์ (นัฟส์ที่สงบนิ่ง) ด้วยการขัดเกลา (ตัซกียะฮ์) แล้วก็ตาม แต่มันก็ไม่ได้ปลอดจากคุณลักษณะของมันโดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุนี้ความผิดพลาดจึงยังมีโอกาสแทรกเข้ามาในตัวมันได้»[^2]

ความขัดแย้งระหว่างคำสอนของนักปรัชญากับคำสอนของบรรดานบี

หลังจากเขียนมาถึงตรงนี้ ท่านได้ชี้ให้เห็นถึงความขัดแย้งอย่างชัดแจ้งระหว่างคำสอนของนักปรัชญากับคำสอนของบรรดานบี ซึ่งดำเนินมาหลายศตวรรษ และไม่อาจประนีประนอมกันได้ อีกทั้งความพยายามทางปัญญาและการโบยบินทางความคิดอันสูงส่งของพวกเขานั้น ก็เปรียบได้กับ «การขุดภูเขาแต่ได้มาเพียงฟางเส้นเดียว»

ท่านกล่าวว่า:

«ปัญญาอันบกพร่องของนักปรัชญานั้น ประหนึ่งว่าตั้งอยู่บนขั้วตรงข้ามและปลายสุดที่สวนทางกับนุบูวะฮ์โดยสิ้นเชิง ทั้งในเรื่องการเริ่มต้นของจักรวาลและในเรื่องอาคิเราะฮ์ ประเด็นและข้อถกเถียงของพวกเขาขัดแย้งโดยสิ้นเชิงกับคำสอนของบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) พวกเขาไม่ได้มีอีมานต่ออัลลอฮ์อย่างถูกต้อง และไม่ได้มีอีมานต่อวันอาคิเราะฮ์ พวกเขายึดถือว่าจักรวาลนั้นเป็นสิ่งที่มีมาแต่เดิม (เกาะดีม) ทั้งที่ผู้นับถือศาสนาทั้งหลายและ…

[^1]: มักตูบที่ 107 ถึงมุฮัมมัด ศอดิก กัชมีรี (ร.ฮ.) [^2]: มักตูบที่ 121 ถึงชัยค์ดัรวีช

เป็นมติเอกฉันท์ (อิจญ์มาอ์) ของบรรดาผู้นับถือศาสนาทั้งหลายว่า โลกนี้เป็นสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นใหม่ (หาดิษ) พร้อมด้วยส่วนประกอบทั้งหมดของมัน ในทำนองเดียวกัน พวกเขา (นักปรัชญา) ไม่ยอมรับเรื่องการแตกออกของชั้นฟ้าทั้งหลาย การร่วงหล่นของดวงดาว การแหลกละเอียดของภูเขา และการไหลทะลักของท้องทะเล ซึ่งเป็นสิ่งที่ถูกสัญญาไว้ว่าจะเกิดขึ้นในวันกิยามะฮ์ ในทำนองเดียวกัน พวกเขาปฏิเสธการฟื้นคืนชีพของร่างกายอีกครั้งหนึ่ง และปฏิเสธข้อความอันชัดแจ้งของอัลกุรอาน

นักปรัชญารุ่นหลังของพวกเขาซึ่งนับตนเองอยู่ในกลุ่มชาวอิสลามก็เช่นเดียวกัน พวกเขายึดมั่นอยู่กับหลักการทางปรัชญาของตน และเชื่อว่าชั้นฟ้า ดวงดาว รวมถึงสิ่งอื่น ๆ ทำนองเดียวกันนั้นมีมาแต่เดิม (เกาะดีม) อีกทั้งอ้างว่าสิ่งเหล่านั้นจะไม่สูญสลายและไม่พินาศ อาหารของพวกเขาคือการปฏิเสธข้อความอันชัดแจ้งของอัลกุรอาน และปัจจัยยังชีพของพวกเขาคือการปฏิเสธประเด็นหลักการพื้นฐานของศาสนา

พวกเขาเป็นผู้ศรัทธาที่แปลกประหลาดยิ่ง กล่าวคือ พวกเขาศรัทธาต่ออัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ แต่สิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ตรัสและกล่าวไว้นั้น พวกเขากลับไม่ยอมรับ ไม่มีความโง่เขลาใดจะยิ่งไปกว่านี้อีกแล้ว กวีท่านหนึ่งกล่าวไว้ได้อย่างดีเยี่ยมว่า

«ฟัลสะฟะฮ์ (ปรัชญา) นั้น เมื่อส่วนใหญ่ของมันคือ "สะฟะฮ์" ทั้งหมดของมันก็ย่อมเป็น "สะฟะฮ์" เช่นกัน เพราะส่วนใหญ่ย่อมมีหุกุมเดียวกับทั้งหมด»

หมายความว่า เนื่องจากส่วนใหญ่ของคำว่า "ฟัลสะฟะฮ์" คือคำว่า "สะฟะฮ์" (ซึ่งแปลว่าความโง่เขลา) ฉะนั้นทั้งหมดของมันก็คือความโง่เขลานั่นเอง เพราะหลักการมีอยู่ว่า ส่วนใหญ่ย่อมมีหุกุมเดียวกับทั้งหมด

คนกลุ่มนี้ใช้ชีวิตทั้งชีวิตไปกับการเรียนและสอนเครื่องมือ (คือวิชาตรรกศาสตร์ หรือมันฏิก) ซึ่งช่วยปกป้องจากความผิดพลาดทางความคิด และพวกเขาได้ทุ่มเทความพยายามอย่างมากในเรื่องนี้ แต่เมื่อมาถึงการอภิปรายเรื่องซาต (อาตมัน) ศิฟาต (คุณลักษณะ) และอัฟอาล (การกระทำ) ของอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่ง ซึ่งเป็นเป้าหมายอันสูงสุดนั้น พวกเขากลับหมดหนทาง และทอดทิ้งเครื่องมือที่ช่วยปกป้องจากความผิดพลาดนั้นไป จนพากันสะดุดล้มและหลงทางระหกระเหินอยู่ในทะเลทรายและป่าเปลี่ยวแห่งความหลงผิด เปรียบดั่งชายผู้หนึ่งที่ใช้เวลาหลายปีเตรียมยุทโธปกรณ์และอาวุธสำหรับการสงคราม…

...เตรียมการอยู่เสมอ แต่ในยามที่สงครามมาถึงจริง ๆ กลับปล่อยมือปล่อยเท้า และไม่อาจทำสิ่งใดได้เลย

ผู้คนถือว่าศาสตร์ทางปรัชญานั้นมีระเบียบแบบแผนและเป็นระบบอย่างยิ่ง และเชื่อว่าปลอดพ้นจากความผิดพลาดและความคลาดเคลื่อน หากยอมรับตามนั้นก็ตาม ข้อตัดสินนี้ก็ย่อมใช้ได้เฉพาะกับศาสตร์ที่สติปัญญาเพียงลำพังก็เพียงพอแล้ว ซึ่งอยู่นอกขอบเขตของการอภิปรายในที่นี้ และอยู่ในข่ายของสิ่งที่ไร้สาระ (ไม่ก่อประโยชน์) ศาสตร์เหล่านั้นไม่มีความเกี่ยวข้องใด ๆ กับอาคิเราะฮ์อันเป็นนิรันดร์ และความรอดพ้นในโลกหน้าก็มิได้ผูกพันอยู่กับศาสตร์เหล่านั้น สิ่งที่กำลังกล่าวถึงอยู่นี้คือศาสตร์ที่สติปัญญาไม่สามารถและบกพร่องในการเข้าใจ ศาสตร์เหล่านั้นเชื่อมโยงอยู่กับวิถีแห่งนุบูวะฮ์ และความรอดพ้นในโลกหน้าผูกพันอยู่กับศาสตร์เหล่านั้น" จากนั้นท่านเขียนต่อไปว่า

"วิชาตรรกศาสตร์ ซึ่งเป็นศาสตร์ที่ทำหน้าที่เป็นเครื่องมือ (สำหรับศาสตร์ชั้นสูงในลำดับถัดไป) และผู้คนกล่าวถึงมันว่าเป็นสิ่งที่ปกป้องจากความผิดพลาด ก็มิได้อำนวยประโยชน์แก่พวกเขา และในเป้าหมายอันสูงสุด มันก็มิได้นำพวกเขาออกจากความผิดพลาดและความคลาดเคลื่อน เมื่อมันไม่อำนวยประโยชน์แก่พวกเขาเอง แล้วมันจะอำนวยประโยชน์อะไรแก่ผู้อื่นได้ และจะนำผู้อื่นออกจากความผิดพลาดได้อย่างไรเล่า?"

(ขอดุอาอ์ต่ออัลลอฮ์ ตะอาลา ด้วยถ้อยคำของพระองค์เองว่า)

رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً ۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلْوَهَّابُ ﴿٨﴾

«โอ้พระผู้อภิบาลของเรา โปรดอย่าให้หัวใจของเราเบี่ยงเบนหลังจากที่พระองค์ได้ทรงชี้นำเราแล้ว และโปรดประทานความเมตตาจากที่พระองค์แก่เรา แท้จริงพระองค์คือผู้ทรงประทานอย่างยิ่ง» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:8)

บางคนที่มี "ความรู้อยู่บ้างในศาสตร์ทางปัญญา" ในด้านปรัชญา และหลงอยู่ในความลวงของการเคลือบแต่งแบบนักปรัชญา ได้ถือว่ากลุ่มนี้คือปราชญ์ (หุกะมาอ์) และถือว่าพวกเขาเสมอภาคและทัดเทียมกับบรรดานบี (อะลัยฮิมุศเศาะละวาตุ วัตตัสลีมาต) เสียด้วยซ้ำ ใกล้จะถึงขั้นที่พวกเขาถือว่าศาสตร์อันเท็จของคนเหล่านั้นเป็นความจริง และให้ความสำคัญเหนือบทบัญญัติของบรรดานบี (อะลัยฮิมุศเศาะละวาตุ วัตตัสลีมาต) ขออัลลอฮ์ทรงปกป้องเราจากความเชื่ออันชั่วร้ายเช่นนี้ด้วยเถิด ดังนั้นสัจธรรมและ...

ยกย่องพวกเขาว่าเป็นนักปราชญ์ (ฮุกะมาอ์) และเรียกความรู้ของพวกเขาว่าปรัชญา (ฮิกมะฮ์) ก็ย่อมตกอยู่ในภัยนี้โดยไม่อาจหลีกเลี่ยง เพราะฮิกมะฮ์ หมายถึงความรู้เกี่ยวกับสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ตรงกับความเป็นจริง ดังนั้นความรู้ใด (เช่น บทบัญญัติของบรรดานบี) ที่ขัดแย้งกับความรู้ทางปรัชญาเหล่านั้น ในทัศนะของนักปรัชญาเหล่านั้นย่อมเป็นสิ่งที่ขัดกับความเป็นจริง

สรุปก็คือ การยอมรับพวกเขาและการยอมรับความรู้ของพวกเขา คือการปฏิเสธบรรดานบี และการปฏิเสธความรู้ของบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) เพราะความรู้ทั้งสองฝ่ายนี้ (ของนักปรัชญาและของบรรดานบี) ตั้งอยู่ตรงข้ามกันโดยสิ้นเชิง การยอมรับฝ่ายหนึ่งย่อมนำไปสู่การปฏิเสธอีกฝ่ายหนึ่ง ผู้ใดประสงค์ก็จงยึดมั่นในศาสนาของบรรดานบี และเป็นส่วนหนึ่งของหมู่คณะของอัลลอฮ์ ตะอาลา และเป็นผู้ได้รับความรอดพ้น และผู้ใดประสงค์ก็จงเป็นนักปรัชญา และเป็นส่วนหนึ่งของพรรคพวกของชัยฏอน และเป็นผู้ผิดหวังขาดทุน อัลลอฮ์ ตะอาลา ตรัสว่า

فَمَن شَآءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَآءَ فَلْيَكْفُرْ ۚ إِنَّآ أَعْتَدْنَا لِلظَّـٰلِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا ۚ وَإِن يَسْتَغِيثُوا۟ يُغَاثُوا۟ بِمَآءٍ كَٱلْمُهْلِ يَشْوِى ٱلْوُجُوهَ ۚ بِئْسَ ٱلشَّرَابُ وَسَآءَتْ مُرْتَفَقًا ﴿٢٩﴾

«ผู้ใดประสงค์ก็จงศรัทธา และผู้ใดประสงค์ก็จงปฏิเสธ แท้จริงเราได้เตรียมไฟไว้สำหรับบรรดาผู้อธรรม ซึ่งกำแพงของมันได้ล้อมพวกเขาไว้ และหากพวกเขาร้องขอความช่วยเหลือ (เพราะความกระหาย) พวกเขาก็จะได้รับการช่วยเหลือด้วยน้ำที่เหมือนตะกั่วหลอมเหลว ซึ่งจะลวกใบหน้า มันช่างเป็นเครื่องดื่มที่เลวร้าย และเป็นที่พำนักที่เลวร้ายยิ่ง» (ซูเราะฮ์อัล-กะฮ์ฟี 18:29)

และขอความสันติจงมีแด่ผู้ที่ปฏิบัติตามทางนำ และยึดมั่นในการเจริญรอยตามท่านมุฮัมมัด ศาสนทูตของอัลลอฮ์ ﷺ และขอการประสาทพรและความสันติที่สมบูรณ์ที่สุดและสูงส่งที่สุดจงมีแด่ท่าน และแด่บรรดาพี่น้องของท่าน คือบรรดานบีผู้ทรงเกียรติและบรรดามะลาอิกะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่[^1]

[^1]: มักตูบที่ 23 ถึงเคาะญะฮ์อิบรอฮีม กอบาดิยานี

หากไม่มีการแต่งตั้งนบี การชำระจิตใจที่แท้จริงย่อมเป็นไปไม่ได้

“เรากล่าวว่า การทำให้บริสุทธิ์และการขัดเกลาจิตใจนั้นผูกพันอยู่กับการงานที่ดีซึ่งเป็นที่พอพระทัยของพระผู้เป็นเจ้า ผู้ทรงเกรียงไกรยิ่งในพระเกียรติ และเป็นที่ยอมรับ ณ พระองค์ และเรื่องนี้ ดังที่ได้กล่าวไว้ข้างต้น ขึ้นอยู่กับการแต่งตั้งนบี ดังนั้น หากไม่มีการแต่งตั้งนบี ย่อมไม่อาจบรรลุถึงแก่นแท้ของความบริสุทธิ์และการขัดเกลาจิตใจได้”[^1]

ความจำเป็นของการแต่งตั้งบรรดานบี และความไม่เพียงพอของสติปัญญา

ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้อธิบายถึงความจำเป็นของการแต่งตั้งบรรดานบีและเราะซูล ความจำเป็นอันหลีกเลี่ยงไม่ได้ของการนั้นเพื่อการชี้นำ และความไม่เพียงพอของสติปัญญาเพียงลำพัง (ไม่ว่าจะสูงส่งเพียงใดก็ตาม) ไว้ในจดหมายอีกฉบับหนึ่งว่า

“การแต่งตั้งบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความศานติจงมีแด่พวกท่าน) เป็นความเมตตาแก่ชาวโลก หากไม่มีสื่อแห่งการดำรงอยู่ของท่านเหล่านั้นแล้ว ใครเล่าจะชี้นำพวกเราผู้หลงทางไปสู่การรู้จักซาตและคุณลักษณะของอัลลอฮ์ ตะอาลา (ผู้ทรงจำเป็นต้องมีอยู่) และใครเล่าจะแยกแยะให้เห็นถึงการงานที่พระองค์ทรงพอพระทัยและไม่ทรงพอพระทัย?

สติปัญญาอันบกพร่องของพวกเรานั้น หากปราศจากความช่วยเหลือจากแสงสว่างแห่งดะอ์วะฮ์ของบรรดานบีเหล่านั้น ย่อมไร้ความสามารถในเรื่องนี้ และความเข้าใจอันไม่สมบูรณ์ของพวกเรา หากปราศจากการตามท่านเหล่านั้น ย่อมจนปัญญาและสิ้นหนทางในเรื่องนี้

แน่นอน สติปัญญาเป็นหลักฐาน (หุจญะฮ์) แต่ในการเป็นหลักฐานนั้นยังไม่สมบูรณ์ และยังไม่ถึงระดับของการส่งผลและความสมบูรณ์

[^1]: จดหมายฉบับที่ 266 ถึงควาญะฮ์อับดุลลอฮ์ และควาญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์

ยังไม่ได้มาถึง หลักฐานอันสมบูรณ์ (หุจญะฮ์ บาลิเฆาะฮ์) นั้นคือการแต่งตั้งบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความศานติจงมีแด่พวกท่าน) เท่านั้น ซึ่งการลงโทษอันถาวรและผลบุญในปรโลกผูกพันอยู่กับมัน"[^1]

การแต่งตั้งนบีเป็นหนทางเดียวสู่การรู้จักซาตของอัลลอฮ์ คุณลักษณะ และบทบัญญัติของพระองค์

"การแต่งตั้งนบี (บิอ์ษะฮ์) เป็นความเมตตา เพราะเป็นเหตุแห่งการรู้จักซาตและคุณลักษณะของอัลลอฮ์ตะอาลา ซึ่งครอบคลุมความผาสุกทั้งปวงทั้งในโลกนี้และปรโลก ด้วยสมบัติแห่งการแต่งตั้งนบีนี้เองที่ทำให้เกิดความรู้และการจำแนกว่า สิ่งใดเหมาะสมกับเกียรติอันสูงส่งของพระผู้ทรงสร้างตะอาลา และสิ่งใดไม่เหมาะสม เพราะสติปัญญาอันไร้การหยั่งเห็นและอ่อนแอของเรา ซึ่งด่างพร้อยด้วยมลทินแห่งความเป็นไปได้ (อิมกาน) ความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ (หุดูษ) และความบกพร่อง จะรู้ได้อย่างไรว่า พระผู้ทรงสร้างผู้ทรงเป็นนิรันดร์นั้น พระนาม คุณลักษณะ และการกระทำใดที่เหมาะสมกับเกียรติของพระองค์ ซึ่งควรนำมาใช้เรียกพระองค์ และสิ่งใดไม่เหมาะสมซึ่งควรหลีกเลี่ยง ยิ่งไปกว่านั้น บ่อยครั้งที่สติปัญญาของเรา เนื่องด้วยความบกพร่องของมันเอง เห็นความสมบูรณ์เป็นความบกพร่อง และเห็นความบกพร่องเป็นความสมบูรณ์ การจำแนกนี้ (ซึ่งเกิดขึ้นจากนุบูวะฮ์) ในทัศนะของผู้ต่ำต้อยนี้ ยิ่งใหญ่กว่าความโปรดปรานทั้งปวงทั้งภายนอกและภายใน ผู้ที่เคราะห์ร้ายที่สุดคือผู้ที่นำสิ่งที่ไม่เหมาะสมและไม่สมควรไปพาดพิงถึงซาตอันสูงส่งนั้น การแต่งตั้งนบีนี้เองที่แยกความเท็จออกจากความจริง และได้ทำให้เกิดการจำแนกระหว่างสิ่งที่ไม่สมควรได้รับการเคารพสักการะกับผู้ที่สมควรได้รับการเคารพสักการะ ด้วยการแต่งตั้งนบีนี้เองที่บรรดานบีเหล่านี้เรียกร้องเชิญชวนสู่หนทางของอัลลอฮ์ตะอาลา และทำให้ปวงบ่าวของพระเจ้าได้รับเกียรติด้วยความผาสุกแห่งความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์และการบรรลุถึงพระผู้เป็นเจ้า และด้วยการแต่งตั้งนบีนี้เองที่ทำให้ได้รับความรู้ถึงสิ่งที่พระผู้เป็นเจ้า (ญัลละ วะอะลา) ทรงพอพระทัย ดังที่ได้กล่าวไปข้างต้น และทำให้เกิดการจำแนกว่า สิ่งใด…

[^1]: มักตูบที่ 266 เล่มที่ 1 ถึงเคาะวาญะฮ์อับดุลลอฮ์ และเคาะวาญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์

ในอาณาจักร (ของพระองค์) การใช้สิ่งใดเป็นที่อนุญาต และการใช้สิ่งใดไม่เป็นที่อนุญาต ประโยชน์ของการแต่งตั้ง (นบี) ในลักษณะนี้มีมากมาย ดังนั้นจึงเป็นที่ประจักษ์ว่าการแต่งตั้งบรรดานบีนั้นคือความเมตตา บุคคลใดที่ตกเป็นผู้ตามความใคร่ของนัฟซูอัมมาเราะฮ์ (จิตที่ยุยงสู่ความชั่ว) แล้วปฏิเสธการแต่งตั้ง (นบี) ตามคำบัญชาของชัยฏอนผู้ถูกสาปแช่ง และไม่ปฏิบัติตามบทบัญญัติและสิ่งที่การแต่งตั้งนั้นเรียกร้อง เช่นนั้นแล้วการแต่งตั้ง (นบี) จะมีความผิดอันใดเล่า และเหตุใดการแต่งตั้งนั้นจะไม่เป็นความเมตตา?[^1]

การรู้จักอัลลอฮ์ได้มาโดยผ่านบรรดานบีเท่านั้น

"เนื่องด้วยความต่อเนื่องและการสืบทอดกันมาอย่างไม่ขาดสายของบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) ดะอ์วะฮ์ของพวกท่านที่เรียกร้องสู่พระผู้เป็นเจ้า (ผู้ทรงสร้างแผ่นดินและฟากฟ้า ผู้ทรงยิ่งใหญ่ในพระเกียรติ) จึงเป็นที่แพร่หลาย และถ้อยคำกับสาส์นของท่านเหล่านั้นก็ดังก้องขึ้น ผู้ไร้ปัญญาในทุกยุคสมัยที่เคยลังเลสงสัยในการมีอยู่ของพระผู้สร้างสากลโลก จึงได้ตระหนักถึงความผิดพลาดของตน และยอมรับการมีอยู่ของพระผู้สร้างอย่างมิอาจปฏิเสธได้ และได้โยงสรรพสิ่งและสรรพสัตว์ทั้งหลายไปยังพระองค์ แสงสว่างนี้ได้มาจากรัศมีของบรรดานบีเท่านั้น และสมบัติอันล้ำค่านี้ได้มาจากสำรับแห่งความโปรดปรานของบรรดานบีเท่านั้น ขอความโปรดปรานและความสันติจากอัลลอฮ์จงมีแด่พวกท่านจนถึงวันกิยามะฮ์ หรือยิ่งกว่านั้นตราบชั่วนิรันดร์

ในทำนองเดียวกัน บรรดาคำสอนที่ถ่ายทอดมาทั้งหมดซึ่งมาถึงเราโดยผ่านบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) เช่น คุณลักษณะอันสมบูรณ์ของซาตแห่งอัลลอฮ์ การแต่งตั้งบรรดานบี ความบริสุทธิ์ไร้บาปของมลาอิกะฮ์ (ขอความโปรดปราน ความสันติ และความจำเริญจงมีแด่พวกเขา) การฟื้นคืนชีพและการชุมนุม การมีอยู่ของสวรรค์และนรก ความสุขสบายและความรื่นรมย์อันถาวรของสวรรค์ การลงโทษอันถาวรของนรก และสิ่งอื่น ๆ ในทำนองนี้ซึ่งชะรีอะฮ์ได้แจ้งไว้ สติปัญญาย่อมไม่สามารถเข้าถึงสิ่งเหล่านั้นได้ และหากไม่ได้รับฟังจากท่านเหล่านั้น (บรรดานบี) แล้ว สติปัญญาย่อมบกพร่องและไม่เพียงพอที่จะพิสูจน์สิ่งเหล่านั้นได้โดยลำพัง"[^2]

[^1]: มักตูบที่ 266 ถึงควาญะฮ์อับดุลลอฮ์และควาญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์

[^2]: มักตูบที่ 23 เล่มที่ 3 ถึงควาญะฮ์อิบรอฮีม กุบาดิยานี

ลำดับที่ถูกต้อง

"ก่อนสิ่งอื่นใด ควรใส่ใจต่อการมีอีมานต่อเราะซูล และยืนยันรับรองในความเป็นเราะซูลของท่าน เพื่อจะได้ถือว่าท่านเป็นผู้สัจจริงในบัญญัติทั้งปวง และด้วยสิ่งนั้นจะได้รับความหลุดพ้นจากความมืดมนแห่งความคลางแคลงและความสงสัย ควรทำให้รากเหง้าเป็นที่เข้าใจได้ด้วยเหตุผลและเป็นที่รู้แจ้งเสียก่อน เพื่อว่ากิ่งก้านสาขาทั้งหมดจะเป็นที่เข้าใจได้และเป็นที่รู้แจ้งโดยไม่ต้องฝืนใจ การทำให้กิ่งก้านและสาขาแต่ละอย่างเป็นที่เข้าใจได้ด้วยเหตุผลโดยไม่ได้พิสูจน์รากเหง้าเสียก่อนนั้นเป็นเรื่องยากยิ่ง

หนทางที่ใกล้ที่สุดในการไปถึงการยืนยันรับรองนี้ และในการได้มาซึ่งความสงบแห่งหัวใจ คือการซิกรุลลอฮ์ อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

أَلَا بِذِكْرِ ٱللَّهِ تَطْمَئِنُّ ٱلْقُلُوبُ ﴿٢٨﴾ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ طُوبَىٰ لَهُمْ وَحُسْنُ مَـَٔابٍ ﴿٢٩﴾

«พึงรู้เถิด ด้วยการรำลึกถึงอัลลอฮ์นั้น หัวใจทั้งหลายย่อมสงบ บรรดาผู้ศรัทธาและประกอบความดีทั้งหลาย ความผาสุกย่อมเป็นของพวกเขา และสถานที่กลับอันดีงาม» (ซูเราะฮ์อัร-ร็ออ์ด 13:28-29)

ส่วนการไปถึงเป้าหมายอันสูงส่งนี้ด้วยหนทางแห่งการพินิจพิจารณาและการอ้างเหตุผลนั้นอยู่ห่างไกล ดังที่กวีกล่าวว่า

«เท้าของนักอ้างเหตุผลนั้นทำด้วยไม้ และเท้าไม้นั้นช่างไร้ความมั่นคงยิ่งนัก"»

(เท้าของผู้อ้างเหตุผลเป็นเท้าไม้ และเท้าไม้นั้นควบคุมไม่ได้และไม่มั่นคง)[^1]

ผู้ยืนยันรับรองความเป็นเราะซูลของบรรดานบีนั้นถือเป็นส่วนหนึ่งของผู้อ้างเหตุผล

"พึงรู้เถิดว่า ผู้ที่ตามบรรดานบีผู้ทรงเกียรติ (ตักลีด) เพื่อพิสูจน์ความเป็นนบีของท่านเหล่านั้น…

[^1]: มักตูบที่ 266 ถึงมีร์ มุหัมมัด นุอ์มาน

ภายหลังจากนั้นและภายหลังการยืนยันรับรองในความเป็นเราะซูลของพวกท่าน บุคคลนั้นก็ถูกนับอยู่ในหมู่ผู้ที่ใช้การอ้างหลักฐาน การที่เขายอมรับคำพูดของบรรดาท่านเหล่านี้โดยไม่ต้องมีหลักฐาน ในเวลานั้น (คือภายหลังจากที่ได้ยอมรับความเป็นนบีของพวกท่านด้วยการอ้างหลักฐานแล้ว) ก็คือการอ้างหลักฐานโดยตัวมันเอง ยกตัวอย่างเช่น บุคคลหนึ่งได้พิสูจน์หลักมูลฐานด้วยการอ้างหลักฐานแล้ว ในเวลานั้นบรรดาข้อปลีกย่อยทั้งหลายที่แตกแขนงออกมาจากหลักมูลฐานนั้น ย่อมผูกพันอยู่กับการอ้างหลักฐาน (ครั้งแรก) นั้นเอง และบุคคลนั้นก็ย่อมเป็นผู้ใช้การอ้างหลักฐานในการพิสูจน์ข้อปลีกย่อยทั้งหมดเหล่านั้น ด้วยการอ้างหลักฐานถึงหลักมูลฐานนั้น

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِیْ هَدَانَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلَا اَنْ هَدَانَا اللّٰهُ لَقَدْ جَآءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ وَالسَّلَامُ عَلَی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدٰی

«การสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ผู้ทรงชี้นำพวกเราสู่สิ่งนี้ และพวกเราจะไม่ได้รับการชี้นำเลย หากอัลลอฮ์มิได้ทรงชี้นำพวกเรา แท้จริงบรรดาเราะซูลแห่งพระผู้อภิบาลของพวกเราได้นำความจริงมาแล้ว และความสันติจงมีแด่ผู้ที่ปฏิบัติตามทางนำ»[^1]

การผูกมัดข่าวสารของบรรดานบีไว้กับสติปัญญาของตน คือการปฏิเสธแนวทางแห่งนุบูวะฮ์

«การชำระบัญชี ตราชั่ง และสะพานศิรอฏ เป็นความจริง เพราะผู้แจ้งข่าวที่สัตย์จริง (ขอการประสาทพรและความสันติจงมีแด่ท่านและวงศ์วานของท่าน) ได้แจ้งข่าวถึงสิ่งเหล่านี้ไว้ การที่บางคนผู้ไม่รู้แนวทางแห่งนุบูวะฮ์ถือว่าการมีอยู่ของสิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องเหลือเชื่อนั้น ย่อมตกไปจากระดับของการยอมรับ เพราะแนวทางแห่งนุบูวะฮ์อยู่เหนือแนวทางแห่งสติปัญญา การทำให้ข่าวสารอันสัตย์จริงที่บรรดานบีแจ้งไว้นั้นสอดคล้องกับแนวทางของสติปัญญาด้วยการถกเถียงและการพินิจพิจารณา แท้จริงแล้วก็คือการปฏิเสธแนวทางแห่งนุบูวะฮ์ (ในประเด็นที่อยู่เหนือสติปัญญาเหล่านี้) หลักสำคัญอยู่ที่การยอมรับคำพูดของบรรดานบีโดยไม่ต้องมีหลักฐาน»[^2]

[^1]: มักตูบที่ 36 เล่ม 3 ถึงมีร มุฮัมมัด นุอ์มาน [^2]: มักตูบที่ 266 เล่ม 1

การขัดแย้งกับปัญญากับการอยู่เหนือปัญญานั้นแตกต่างกันอย่างมาก

"อย่าเข้าใจว่าแนวทางของนุบูวะฮ์ (ความเป็นนบี) ขัดแย้งกับแนวทางของปัญญาอยู่บ้าง แต่ความจริงคือ แนวทางของปัญญา (ความรู้และการอนุมานด้วยเหตุผล) ไม่อาจเข้าถึงเป้าหมายอันสูงส่งนี้ได้หากปราศจากการตามบรรดานบี การขัดแย้งเป็นเรื่องหนึ่ง และการเข้าถึงไม่ได้เป็นอีกเรื่องหนึ่ง เพราะการขัดแย้งนั้นจะนึกได้ก็ต่อเมื่อได้เข้าถึงแล้วเท่านั้น"[^1]

การรู้วิธีให้เกียรติอัลลอฮ์ขึ้นอยู่กับนุบูวะฮ์ และอาศัยการแจ้งข่าวและการสั่งสอนของบรรดานบี

"ดังนั้นจึงไม่อาจขาดการมีอยู่ของบรรดานบีได้ เพื่อที่พวกท่านจะชี้นำไปสู่การขอบคุณต่อผู้ประทานความดีงามที่แท้จริง ผู้ทรงอำนาจอันยิ่งใหญ่ (ซึ่งการมีอยู่ของพระองค์เป็นสิ่งที่ปัญญายืนยันและจำเป็นต้องยอมรับ) และเพื่อที่พวกท่านจะเปิดเผยการให้เกียรติทั้งในด้านความรู้และการปฏิบัติต่อผู้ประทานความโปรดปรานเหล่านั้น โดยรู้มาจากพระองค์เอง เพราะการให้เกียรติที่ไม่ได้รู้มาจากพระองค์นั้น ย่อมไม่สมควรแก่การขอบคุณพระองค์ ทั้งนี้เพราะความสามารถของมนุษย์ไม่อาจหยั่งรู้สิ่งนั้นได้ ซ้ำบ่อยครั้งมนุษย์ยังเข้าใจสิ่งที่ไม่ใช่การให้เกียรติว่าเป็นการให้เกียรติ และเลยเถิดจากการขอบคุณไปสู่การตำหนิ ดังนั้นการรู้วิธีให้เกียรติพระองค์จึงขึ้นอยู่กับนุบูวะฮ์ และอาศัยการแจ้งข่าวและการสั่งสอนของบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) ส่วนอิลฮาม (การดลใจ) ที่เกิดแก่บรรดาวะลีนั้น ก็นำมาจากรัศมีแห่งนุบูวะฮ์เช่นกัน และเป็นส่วนหนึ่งของความโปรดปรานและบะเราะกะฮ์จากการตามและปฏิบัติตามบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน)"[^2]

[^1]: จดหมายถึงบุตรของชัยค์ คือ เคาะวาญะฮ์อับดุลลอฮ์ และเคาะวาญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์ บุตรผู้ทรงเกียรติของท่านเคาะวาญะฮ์บากี บิลลาฮ์ ฉบับที่ 266

[^2]: จดหมายฉบับที่ 23 ถึงเคาะวาญะฮ์อิบรอฮีม กุบาดิยานี

ดังที่ระดับของสติปัญญาอยู่เหนือประสาทสัมผัส ระดับของนุบูวะฮ์ (ความเป็นนบี) ก็อยู่เหนือสติปัญญาฉันนั้น

“และดังที่ระดับของสติปัญญาอยู่เหนือระดับของประสาทสัมผัส กล่าวคือ สิ่งที่ไม่อาจรับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัส สติปัญญาก็สามารถรับรู้มันได้ ฉันใด วิถีแห่งนุบูวะฮ์ก็อยู่เหนือวิถีและระดับของสติปัญญาฉันนั้น สิ่งที่ไม่อาจรับรู้ได้ด้วยสติปัญญา ย่อมเข้ามาสู่การรับรู้โดยสื่อแห่งนุบูวะฮ์ ผู้ใดไม่ยอมรับวิถีอื่นใดในการได้มาซึ่งความรู้นอกเหนือจากวิถีแห่งสติปัญญา แท้จริงแล้วเขาคือผู้ปฏิเสธวิถีแห่งนุบูวะฮ์และเป็นผู้ต่อต้านทางนำ”[^1]

สถานะแห่งนุบูวะฮ์

เนื่องจากการหมกมุ่นทั้งกลางวันและกลางคืนอยู่กับวิชาปรัชญาและฮิกมะฮ์ของกรีก (ซึ่งเป็นเวลาหลายศตวรรษได้เติบโตและให้ดอกผลอยู่ห่างไกลจากดะอ์วะฮ์ของบรรดานบีและรัศมีแห่งนุบูวะฮ์) และถือว่ามันคือ “สิดเราะตุลมุนตะฮา” (ขอบเขตสูงสุด) แห่งความรู้และปัญญา ส่วนอีกด้านหนึ่งก็คือการทุ่มเทตนเองอย่างสิ้นเชิงในการฝึกฝนทางกาย การบำเพ็ญตบะข่มนัฟซู และการเก็บตัวบำเพ็ญ (ชิลละฮ์) โดยปราศจากการชี้นำของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และปราศจากความรู้ที่จำเป็นและความผูกพันกับหะดีษและซีเราะฮ์ ด้วยเหตุนี้ ในศตวรรษก่อน ๆ (ซึ่งเริ่มปรากฏอย่างชัดเจนตั้งแต่ศตวรรษที่แปด) จึงเกิดขึ้นต่อสถานะแห่งนุบูวะฮ์ ไม่เพียงแต่ความไม่คุ้นเคยและความเหินห่างเท่านั้น หากแต่เป็นความแปลกแยกและความหวาดระแวงชนิดหนึ่ง และเนื่องจากชีวประวัติของบรรดานบี (อ.ล.) และซีเราะฮ์ของท่านนบี ﷺ เองปรากฏต่อหน้าบรรดานักปรัชญาและพวกอิชรอกียูนในลักษณะที่ว่า ดวงวิญญาณอันบริสุทธิ์เหล่านี้ใช้ชีวิตเหมือนมนุษย์ทั่วไป แต่งงาน มีครอบครัวและบุตรหลาน เดินไปมาในตลาด บางครั้ง

[^1]: มักตูบที่ 23 ถึงควาญะฮ์อิบรอฮีม กอบาดิยานี

บรรดานบีได้ทำการค้า ได้เลี้ยงสัตว์ ได้เข้าร่วมในสงคราม พวกท่านได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์ต่าง ๆ ยินดีกับเรื่องที่น่ายินดี และโศกเศร้าเสียใจกับเรื่องที่น่าทุกข์ใจและกังวล ในชีวิตของพวกท่านไม่มีอิบาดะฮ์อันหนักหน่วงยากลำบาก ไม่มีการถือศีลอดต่อเนื่องตลอดไป และไม่มีการปลีกตัวบำเพ็ญเพียรสี่สิบวัน (ชิลละฮ์กะชี) ดังที่พบในหมู่เอาลิยาอ์และผู้บำเพ็ญตบะในระดับปานกลาง อีกทั้งในงานดะอ์วะฮ์และการเผยแผ่สาส์น พวกท่านยังต้องหันความสนใจไปยังปวงบ่าวของอัลลอฮ์ ซึ่งหากไม่ทำเช่นนั้น หน้าที่นี้ก็ไม่อาจลุล่วงได้ และโดยทั่วไปแล้ว การมุ่งความสนใจไปทางหนึ่งย่อมเป็นอุปสรรคต่อการมุ่งความสนใจไปอีกทางหนึ่ง

ด้วยเหตุนี้ ในแวดวงของลัทธิอิชร็อก (ญาณรู้แจ้ง) และจิตวิญญาณนิยมเหล่านั้น ซึ่งไม่ได้ใส่ใจศึกษาวิชาการศาสนา โดยเฉพาะวิชาหะดีษ และเป็นที่ซึ่งเรื่องราวการบรรลุทางจิตวิญญาณ การตัดขาดและการปลีกตัวโดยสมบูรณ์ ตลอดจนสภาวะฟะนาอ์และการหมดสติ (ฆ็อยบูบะฮ์) ของเอาลิยาอ์รุ่นก่อนและนักอิชร็อก ถูกเล่าขานกันอยู่ทั้งวันทั้งคืน ความคิดหนึ่งจึงแพร่หลายขึ้นเรื่อย ๆ ว่า ตำแหน่งแห่งวิลายะฮ์ (ความเป็นวะลี) ประเสริฐกว่าตำแหน่งแห่งนุบูวะฮ์ (ความเป็นนบี) และว่าวิลายะฮ์นั้นคือการมุ่งหน้าสู่อัลฮัก (อัลลอฮ์) อย่างสิ้นเชิงและการตัดขาดจากสรรพสิ่ง ส่วนนุบูวะฮ์นั้นมีภารกิจคือดะอ์วะฮ์ ซึ่งเกี่ยวข้องกับสรรพสิ่ง วะลีนั้น "หันหน้าสู่อัลฮัก" ส่วนนบี "หันหน้าสู่สรรพสิ่ง" และสภาวะของการ "หันหน้าสู่อัลฮัก" ย่อมสูงส่งและประเสริฐกว่าสภาวะของการ "หันหน้าสู่สรรพสิ่ง" อย่างแน่นอน

บางคนระมัดระวังในเรื่องนี้ถึงขนาดกล่าวว่า วิลายะฮ์โดยทั่วไปมิได้ประเสริฐกว่านุบูวะฮ์ ผู้ที่กล่าวเช่นนี้หมายความว่า วิลายะฮ์ของนบีประเสริฐกว่านุบูวะฮ์ของท่านเอง กล่าวคือ ขณะที่นบีหมกมุ่นอยู่กับพระผู้สร้าง สภาวะนั้นของท่านย่อมประเสริฐกว่าสภาวะที่ท่านหมกมุ่นอยู่กับสรรพสิ่งในการทำดะอ์วะฮ์ แต่แนวคิดเช่นนี้ย่อมบ่งชี้อย่างแน่นอนว่า ในแวดวงศาสนาอันกว้างขวางแห่งหนึ่งของชาวมุสลิม ได้เกิดความหวั่นเกรงต่อความยิ่งใหญ่ของตำแหน่งวิลายะฮ์ ตลอดจนความสมบูรณ์และการยกระดับของมันขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งส่งผลกระทบต่อความผูกพันของประชาคมกับต้นธารอันแท้จริงของตน คือนุบูวะฮ์และชะรีอะฮ์ และนี่คืออันตรายอย่างหนึ่งซึ่งผู้ฟื้นฟู (มุจัดดิด) ศาสนาอิสลามและ

...ผู้เป็นตัวแทนของบรรดานบีเท่านั้นที่จะต้องกระทำ

เท่าที่เราทราบ ในเรื่องนี้ผู้ที่เปล่งเสียงขึ้นเป็นคนแรกด้วยวิธีการอันมีหลักฐานหนักแน่นและปลุกเร้าความรู้สึก คือ อาริฟผู้มีชื่อเสียงและศูฟีผู้เป็นนักวิชาการเจาะลึกแห่งอินเดียในช่วงกลางศตวรรษที่แปดแห่งฮิจญ์เราะฮ์ ท่านชัยค์ชะร็อฟุดดีน ยะห์ยา มุนัยรี (ร.ฮ.) (661–786 ฮ.ศ.) และท่านได้หักล้างเรื่องนี้อย่างหนักแน่นในบรรดาจดหมาย (มักตูบาต) ของท่าน[^1] ท่านถึงกับเขียนไว้ว่า ลมหายใจเพียงครั้งเดียวของบรรดานบียังประเสริฐกว่าชีวิตทั้งชีวิตของบรรดาวะลี ร่างกายอันเป็นดินของบรรดานบีนั้น ในด้านความใสสะอาด ความบริสุทธิ์ และความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์ เทียบเท่ากับหัวใจ ความลี้ลับภายใน และการนอบน้อมวิงวอนของบรรดาวะลีผู้ทรงเกียรติ[^2]

หลังจากท่านมัคดูม พิฮารี แล้ว ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) ก็ได้เป็นผู้ฟื้นฟูและผู้ปิดท้ายของวิชาอันยิ่งใหญ่นี้และแนวทางอันเที่ยงตรงนี้ ท่านได้พิสูจน์ไว้ในบรรดาจดหมายของท่านว่า บรรดานบีผู้ทรงเกียรตินั้น ทั้งในด้านอะกีดะฮ์ ด้านจิตวิญญาณ ด้านสติปัญญา และด้านอุปนิสัย เป็นแบบอย่างที่ดีที่สุดแห่งการสร้างสรรค์และคุณลักษณะแห่งความเอื้อเฟื้อของอัลลอฮ์ตะอาลา ท่านเหล่านั้นได้รับความผูกพันกับอัลลอฮ์ในลักษณะที่ไม่มีการหันเหความสนใจหรือภารกิจใด ๆ มาเป็นสิ่งกีดขวางได้ และนี่คือผลของการเปิดกว้างแห่งอก (ชัรห์ศ็อดร์) ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานเป็นการเฉพาะแก่ท่านเหล่านั้น ความมีจิตใจสูงส่ง พลังแห่งความอดทน และความกว้างขวางแห่งอกของท่านเหล่านั้น รวมทั้งสารและภารกิจของท่านเหล่านั้น (ซึ่งได้รับมอบหมายให้แก่ท่านเหล่านั้น) เรียกร้องให้มี "ความตื่นรู้อันต่อเนื่อง" (เศาะห์วุน ดาอิม) คือการตื่นตัวอยู่ตลอดเวลา การมีสติสัมปชัญญะอยู่เสมอ ซึ่งผู้คนแห่งวิลายะฮ์และผู้ที่อยู่ในภาวะดื่มด่ำ (ซุกร์) ไม่ได้รับ จุดเริ่มต้นของท่านเหล่านั้นคือจุดสุดท้ายของบรรดาวะลี ในการปฏิบัติตามนุบูวะฮ์นั้น จะได้รับความใกล้ชิดด้วยสิ่งที่เป็นฟัรฎู (กุรบ์ บิลฟะรออิฎ) ซึ่งความใกล้ชิดด้วยการปฏิบัติสุนัต (กุรบ์ บินนะวาฟิล) ไม่อาจไปถึงได้เลย ความสมบูรณ์แห่งวิลายะฮ์เมื่อเทียบกับความสมบูรณ์แห่งนุบูวะฮ์ ก็มีสัดส่วนเช่นเดียวกับหยดน้ำหนึ่งหยดเมื่อเทียบกับมหาสมุทร บัดนี้ ขอให้ท่านผู้อ่านได้ฟังสัจธรรมและวิชาความรู้อันสูงส่งเหล่านี้จากปลายปากกาของท่านมุญัดดิดเองเถิด:

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต" (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่ 3 บทที่ 10 หน้า 295–302 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 302

บรรดานบีคือสรรพสิ่งที่ประเสริฐที่สุด และสมบัติอันประเสริฐที่สุดได้ถูกมอบแก่พวกท่าน

"บรรดานบีเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาสรรพสิ่งทั้งหลาย และสมบัติอันประเสริฐที่สุดได้ถูกมอบไว้แก่พวกท่าน วิลายะฮ์ (ความเป็นวะลี) เป็นส่วนหนึ่ง ส่วนนุบูวะฮ์ (ความเป็นนบี) เป็นส่วนทั้งหมด ดังนั้นนุบูวะฮ์ย่อมประเสริฐกว่าวิลายะฮ์อย่างแน่นอน ไม่ว่าจะเป็นวิลายะฮ์ของนบีหรือของวะลีก็ตาม ฉะนั้น เศาะห์วุ (สภาวะมีสติตื่นรู้) ก็ประเสริฐกว่าสุกร์ (สภาวะมึนเมาทางจิตวิญญาณ) เพราะสุกร์ถูกบรรจุอยู่ในเศาะห์วุ ดังเช่นวิลายะฮ์ถูกบรรจุอยู่ในนุบูวะฮ์ ส่วนการมีสติและความตื่นตัวเพียงอย่างเดียวซึ่งคนทั่วไปมีอยู่นั้น อยู่นอกประเด็นของการอภิปราย การให้ความสำคัญเหนือกว่าแก่เศาะห์วุแบบสามัญชนเช่นนั้นไม่มีความหมายใด ๆ เศาะห์วุที่ครอบคลุมสุกร์ไว้ภายในนั้น ย่อมประเสริฐกว่าสุกร์อย่างแน่นอน ศาสตร์แห่งชะรีอะฮ์ซึ่งมีที่มาจากแหล่งต้นธารแห่งตำแหน่งนุบูวะฮ์นั้น ล้วนเป็นเศาะห์วุทั้งสิ้น สิ่งใดที่ขัดแย้งกับศาสตร์เหล่านี้ล้วนเป็นสุกร์ ผู้อยู่ในสภาวะสุกร์นั้นได้รับการยกเว้น (ไม่ถูกตำหนิ) แต่ศาสตร์ที่สมควรแก่การตักลีด (ปฏิบัติตาม) คือศาสตร์แห่งเศาะห์วุ หาใช่ศาสตร์แห่งสุกร์ไม่"[^1]

เนื่องด้วยความเปิดกว้างของหัวใจ การหันไปหาสรรพสิ่งของบรรดานบีจึงไม่เป็นอุปสรรคต่อการหันไปหาอัลลอฮ์

"ชัยค์บางท่านกล่าวในขณะอยู่ในสภาวะสุกร์และความมึนเมาว่า วิลายะฮ์ประเสริฐกว่านุบูวะฮ์ และท่านอื่น ๆ บางท่านกล่าวว่า วิลายะฮ์ในที่นี้หมายถึงวิลายะฮ์ของนบี เพื่อขจัดความเข้าใจผิดว่าวะลีประเสริฐกว่านบี แต่ตามความเป็นจริงแล้วเรื่องนี้กลับตรงกันข้าม เพราะนุบูวะฮ์ของนบีประเสริฐกว่าวิลายะฮ์ของท่าน ในวิลายะฮ์นั้น เนื่องจากความคับแคบของหัวใจ จึงไม่อาจหันไปหาสรรพสิ่งได้อย่างเต็มที่ ส่วนในนุบูวะฮ์นั้น เนื่องด้วยความกว้างขวางและความเปิดกว้างอย่างที่สุดของหัวใจ การหันไปหาอัลลอฮ์จึงไม่เป็นอุปสรรคต่อการหันไปหาสรรพสิ่ง และการหันไปหาสรรพสิ่งก็ไม่เป็นสิ่งกีดขวางการหันไปหาอัลลอฮ์ ในนุบูวะฮ์นั้น การหันไปหาสรรพสิ่งเพียงอย่างเดียว…

[^1]: มักตูบที่ 95 ถึงซัยยิด อะห์มัด บะญาวาเราะฮ์

...มุ่งไปยังสิ่งถูกสร้าง จนทำให้วิลายะฮ์ (ซึ่งทิศทางและความมุ่งหมายของมันอยู่ที่อัลหักก์) ได้รับการยกให้เหนือกว่า ขออัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์ทรงคุ้มครอง! การมุ่งไปยังสิ่งถูกสร้างโดยสิ้นเชิงนั้นเป็นระดับของสามัญชนผู้เปรียบดั่งปศุสัตว์ ส่วนเกียรติแห่งนุบูวะฮ์นั้นสูงส่งและเหนือกว่านั้นยิ่งนัก การเข้าใจสัจธรรมข้อนี้เป็นเรื่องยากสำหรับบรรดาผู้อยู่ในสภาวะสุกร (ความมึนเมาทางจิตวิญญาณ) มะอ์ริฟะฮ์นี้เป็นส่วนของผู้มีความมั่นคงและผู้มีสติสัมปชัญญะ

هنيئًا لأرباب النعيم نعيمها

«ขอความสุขสำราญแห่งนิอ์มะฮ์จงมีแด่เจ้าของนิอ์มะฮ์เถิด»[^1]

ด้านในของนบีอยู่กับอัลหักก์ ส่วนด้านนอกอยู่กับสิ่งถูกสร้าง

"ผู้อยู่ในสภาวะสุกรบางคนยกให้ความรู้แห่งวิลายะฮ์ซึ่งมุ่งไปทางสุกร เหนือกว่าความรู้แห่งนุบูวะฮ์ซึ่งมีลักษณะของเศาะหฺว์ (ความมีสติ) คำกล่าวที่ว่า "الولاية أفضل من النبوة" (วิลายะฮ์ประเสริฐกว่านุบูวะฮ์) ก็มาจากสภาวะสุกรนี้เช่นกัน โดยอาศัยเหตุผลว่าในวิลายะฮ์นั้นการมุ่งหมายอยู่ที่อัลหักก์ตะอาลา ส่วนในนุบูวะฮ์อยู่ที่สิ่งถูกสร้าง และไม่ต้องสงสัยเลยว่าการหันหน้าสู่อัลหักก์ย่อมประเสริฐกว่าการหันหน้าสู่สิ่งถูกสร้าง และบางคนอธิบายคำกล่าวนี้ว่า วิลายะฮ์ของนบีประเสริฐกว่านุบูวะฮ์ของท่านเอง

ในทัศนะของผู้ต่ำต้อยผู้นี้ คำพูดในทำนองนี้ล้วนห่างไกลจากความจริง เพราะในนุบูวะฮ์นั้นมิใช่การมุ่งไปยังสิ่งถูกสร้างแต่เพียงอย่างเดียว ทว่าพร้อมกับการมุ่งนั้นยังหันหน้าไปสู่อัลหักก์ด้วย ด้านในของผู้อยู่ในมะกอมแห่งนุบูวะฮ์อยู่กับอัลหักก์ ส่วนด้านนอกอยู่กับสิ่งถูกสร้าง ผู้ใดที่มุ่งไปยังสิ่งถูกสร้างโดยสิ้นเชิง ผู้นั้นย่อมอยู่ในหมู่ผู้หันหลังและผู้หลงทาง"[^2]

การหักล้างคำกล่าวที่ว่า "จุดเริ่มต้นของบรรดาวะลีคือจุดสิ้นสุดของบรรดานบี"

"คำกล่าวของบางคนที่ว่า จุดเริ่มต้นของบรรดาวะลีคือจุดสิ้นสุดของบรรดานบี เป็นคำพูดที่ไร้ความหมายโดยสิ้นเชิง และ...

[^1]: มักตูบที่ 1/1 ถึงมิยาน ซัยยิดอะห์มัด บะญะวาฎี [^2]: มักตูบที่ 95 ถึงซัยยิดอะห์มัด บะญะวาฎะฮ์

ทั้งจุดเริ่มต้นของบรรดาวะลีและจุดสิ้นสุดของบรรดานบี ตามทัศนะของพวกเขาก็คือชะรีอะฮ์ ใช่แล้ว ผู้ต่ำต้อยคนนี้ไม่ได้รับรู้ถึงความเป็นจริงของสภาวะ จึงได้กล่าวถ้อยคำที่ขัดแย้งกับสิ่งที่ปรากฏภายนอกออกมา ความจริงเหล่านี้ แม้จะไม่มีผู้ใดเคยอธิบายไว้ และคนส่วนใหญ่กลับแสดงทัศนะที่ตรงกันข้ามโดยสิ้นเชิง และเรื่องเหล่านี้ดูเหมือนยากแก่การเข้าใจ แต่ผู้มีใจเที่ยงธรรมที่มองเห็นแง่มุมแห่งความยิ่งใหญ่ของบรรดานบี (อะลัยฮิมุศเศาะละวาตุ วัตตัสลีมาต) และความยิ่งใหญ่ของชะรีอะฮ์ครอบงำจิตใจของเขาอยู่ ย่อมสามารถยอมรับความลี้ลับอันละเอียดอ่อนเหล่านี้ได้ และสามารถทำให้การยอมรับนั้นเป็นสื่อแห่งการเพิ่มพูนอีมานได้"[^1]

บรรดานบีจำกัดการดะอ์วะฮ์ไว้ที่โลกแห่งการสร้าง (อาลัมอัลค็อลก์) และกล่าวถึงเพียงแค่หัวใจ

"โอ้ลูกเอ๋ย จงฟังเถิด บรรดานบี (อะลัยฮิมุศเศาะละวาตุ วัตตัสลีมาต) ได้จำกัดการดะอ์วะฮ์ไว้ที่โลกแห่งการสร้าง ในหะดีษกล่าวไว้ว่า รากฐานของอิสลามตั้งอยู่บนห้าประการ (การปฏิญาณเตาฮีด การละหมาด การถือศีลอด ซะกาต และฮัจญ์) และเนื่องจากหัวใจมีความสอดคล้องกับโลกแห่งการสร้างมากที่สุด ท่านเหล่านั้นจึงเรียกร้องให้มีการยืนยันศรัทธาด้วยหัวใจด้วย ส่วนสิ่งที่อยู่เหนือหัวใจนั้น ท่านเหล่านั้นไม่ได้แตะต้อง ไม่ได้อภิปรายถึง และไม่ได้นับรวมไว้ในเป้าหมาย จงดูเถิด ความสุขสำราญแห่งสวรรค์ ความทุกข์ทรมานแห่งนรก ความโชคดีแห่งการได้เห็น (อัลลอฮ์) และความอาภัพแห่งการถูกปิดกั้น ทั้งหมดนี้ผูกพันอยู่กับโลกแห่งการสร้าง หาได้เกี่ยวข้องกับโลกแห่งพระบัญชา (อาลัมอัลอัมร์) ไม่"[^2]

ในการปฏิบัติตามนุบูวะฮ์จะได้รับความใกล้ชิดด้วยฟัรฎู (กุรบ์ บิลฟะรออิฎ)

"ในทำนองเดียวกัน การปฏิบัติอะมัลที่เป็นฟัรฎู วาญิบ และซุนนะฮ์ เกี่ยวข้องกับร่างกาย ซึ่งเป็นส่วนของโลกแห่งการสร้าง ส่วนสิ่งที่เป็นส่วนของโลกแห่งพระบัญชานั้นอยู่ในจำพวกอะมัลนาฟิละฮ์ ความใกล้ชิดที่ได้จากอะมัลเหล่านี้

[^1]: มักตูบที่ 260 ถึงมัคดูมซาเดะฮ์ เมียน ชัยค์มุฮัมมัด ศอดิก [^2]: แหล่งเดียวกัน

...การปฏิบัติ ย่อมเป็นไปตามประเภทของอะมัลนั้น ดังนั้นโดยแน่นอน ความใกล้ชิด (กุรบ์) ที่เป็นผลของการปฏิบัติฟัรฎู ย่อมเป็นส่วนของอาลัมค็อลก์ (โลกแห่งการสร้าง) และความใกล้ชิดที่เป็นผลของการปฏิบัตินะวาฟิล (อะมัลสมัครใจ) ย่อมเป็นส่วนของอาลัมอัมร์ (โลกแห่งพระบัญชา) และไม่ต้องสงสัยเลยว่า นัฟลูเมื่อเทียบกับฟัรฎูนั้นไม่อาจนับหรือคำนวณได้เลย อัตราส่วนระหว่างทั้งสองยังไม่เท่ากับอัตราส่วนของหยดน้ำหนึ่งหยดต่อมหาสมุทรด้วยซ้ำ ยิ่งไปกว่านั้น นัฟลูเมื่อเทียบกับซุนนะฮ์ก็มีอัตราส่วนเช่นเดียวกันนี้ แม้ระหว่างซุนนะฮ์กับฟัรฎูเองก็มีอัตราส่วนดังหยดน้ำกับมหาสมุทร จากเรื่องนี้จึงอาจเทียบเคียงได้ถึงความแตกต่างระหว่างความใกล้ชิดทั้งสองประเภท และจากความแตกต่างนี้ก็อาจเข้าใจได้ถึงความประเสริฐและความพิเศษของอาลัมค็อลก์เหนืออาลัมอัมร์[^1]

ความสมบูรณ์แห่งวิลายะฮ์ไม่มีฐานะใดเลยเมื่อเทียบกับความสมบูรณ์แห่งนุบูวะฮ์

«อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงทำให้ผู้ต่ำต้อยคนนี้ประจักษ์ชัดว่า ความสมบูรณ์แห่งวิลายะฮ์ไม่อาจนับเป็นอะไรได้เลยเมื่อเทียบกับความสมบูรณ์แห่งนุบูวะฮ์ อัตราส่วนระหว่างทั้งสองยังไม่เท่ากับอัตราส่วนของหยดน้ำต่อมหาสมุทรด้วยซ้ำ ดังนั้นความประเสริฐและความพิเศษที่ได้รับโดยทางแห่งนุบูวะฮ์ ย่อมมากกว่าความประเสริฐที่ได้รับโดยทางแห่งวิลายะฮ์หลายเท่านัก ด้วยเหตุนี้ ความประเสริฐโดยสมบูรณ์จึงเป็นของบรรดานบีเท่านั้น (ขอการประสาทพรและความศานติจงมีแด่พวกท่าน) ส่วนบรรดามะลาอิกะฮ์ผู้ทรงเกียรตินั้นได้รับความประเสริฐเพียงบางส่วน ด้วยเหตุนี้ทัศนะของอุละมาอ์ส่วนใหญ่จึงถูกต้อง

จากการพิจารณาอย่างลึกซึ้งนี้ปรากฏชัดว่า ไม่มีวะลีคนใดสามารถไปถึงระดับของนบีได้ (ขอการประสาทพรและความศานติจงมีแด่พวกท่าน) ยิ่งไปกว่านั้น ศีรษะของวะลีผู้นั้นจะอยู่ใต้เท้าของนบีผู้นั้น»[^2]

เหตุแห่งความถูกต้องและความเหนือกว่าของความรู้และการวิเคราะห์ของอุละมาอ์

«ในประเด็นใดก็ตามที่มีความขัดแย้งระหว่างอุละมาอ์กับศูฟี หากท่านพิจารณาอย่างถี่ถ้วน ท่านก็จะ...

[^1]: มักตูบที่ 260 ถึงมัคดูมซาดะฮ์ เมียน ชัยค์มุฮัมมัด ศอดิก [^2]: มักตูบที่ 266 ถึงคอญะฮ์อับดุลลอฮ์และอุบัยดุลลอฮ์

ความจริงจะปรากฏอยู่ฝ่ายอุละมาอ์ เคล็ดลับของเรื่องนี้คือ ด้วยเหตุที่อุละมาอ์ปฏิบัติตามบรรดานบี สายตาของอุละมาอ์จึงทะลุไปถึงความสมบูรณ์แห่งนุบุวะฮ์และวิชาความรู้ของนุบุวะฮ์ ส่วนสายตาของบรรดาศูฟีนั้นจำกัดอยู่เพียงความสมบูรณ์แห่งวิลายะฮ์และวิชาความรู้กับมะอ์ริฟะฮ์ของวิลายะฮ์ ดังนั้นโดยไม่ต้องสงสัย วิชาความรู้ที่ถูกนำมาจากตะเกียงแห่งนุบุวะฮ์ย่อมถูกต้องและเป็นความจริงยิ่งกว่า เมื่อเทียบกับความรู้ที่ถูกนำมาจากระดับขั้นแห่งวิลายะฮ์[^1]

“ผู้ต่ำต้อยนี้ได้เขียนไว้ในหนังสือและจดหมายต่าง ๆ ของตน และได้พิสูจน์แล้วว่า ความสมบูรณ์แห่งนุบุวะฮ์เปรียบดั่งมหาสมุทร ส่วนความสมบูรณ์[…]แห่งวิลายะฮ์เมื่อเทียบกับมันแล้ว เป็นเพียงหยดน้ำอันเล็กน้อยหยดหนึ่ง แต่จะทำอย่างไรได้ กลุ่มหนึ่งเพราะไปไม่ถึงความสมบูรณ์แห่งนุบุวะฮ์ จึงกล่าวว่า

الولایۃ افضل من النبوۃ

«วิลายะฮ์ประเสริฐกว่านุบุวะฮ์»

อีกกลุ่มหนึ่งได้ตีความคำนี้ว่า วิลายะฮ์ของนบีประเสริฐกว่านุบุวะฮ์ของท่านเอง ทั้งสองกลุ่มนี้ได้ตัดสินกับสิ่งที่ตนไม่เห็น เพราะไม่รู้จักแก่นแท้ของนุบุวะฮ์ ใกล้เคียงกับการตัดสินนี้ก็คือการให้ความสำคัญแก่ ‘สุกร์’ (ความมึนเมาทางจิตวิญญาณ) เหนือ ‘ศะห์วุ’ (ความมีสติ) หากพวกเขารู้ถึงแก่นแท้ของศะห์วุ พวกเขาย่อมจะไม่นำสุกร์ไปเปรียบเทียบกับศะห์วุเลยแม้แต่น้อย

«ธุลีดินจะเทียบอะไรได้กับโลกอันบริสุทธิ์»

บางทีพวกเขาอาจเข้าใจว่าศะห์วุของบุคคลชั้นพิเศษนั้นเหมือนกับความรู้สึกตัวและความตื่นของคนทั่วไป จึงให้สุกร์เหนือกว่ามัน แต่หากพวกเขาถือว่าสุกร์ของบุคคลชั้นพิเศษนั้นคล้ายกับความเมามายของคนทั่วไปแล้ว พวกเขาก็คงตัดสินเช่นเดียวกันนี้ เป็นที่ยืนยันแล้วในทัศนะของผู้มีปัญญาว่า ศะห์วุดีกว่าสุกร์ ไม่ว่าศะห์วุและสุกร์นั้นจะเป็นเชิงอุปมา ก็ตัดสินเช่นนี้ และหากเป็นเชิงแท้จริง ก็ยังคงเป็นการตัดสินเช่นเดียวกัน”[^2]

ความยิ่งใหญ่ของบรรดานบีนั้นเนื่องมาจากนุบุวะฮ์

“จำเป็นต้องเข้าใจให้ชัดว่า ความยิ่งใหญ่และความสูงส่งใด ๆ ที่บรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) ได้รับ…

[^1]: แหล่งเดียวกัน [^2]: มักตูบ ฉบับที่ 95 ถึงคานคานาน

ได้มาโดยทางแห่งนุบุวะฮ์ (ความเป็นนบี) มิใช่โดยทางแห่งวิลายะฮ์ (ความเป็นวะลี) สถานะของวิลายะฮ์นั้นไม่เกินไปกว่าการเป็นผู้รับใช้นุบุวะฮ์เท่านั้น หากวิลายะฮ์เหนือกว่านุบุวะฮ์แล้ว มลาอิกะฮ์แห่งมะลาอ์อัล-อะอ์ลา (หมู่ชนชั้นสูงสุด) ซึ่งวิลายะฮ์ของพวกเขาสมบูรณ์ยิ่งกว่าวิลายะฮ์ทั้งปวง ก็ย่อมจะประเสริฐกว่าบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) เนื่องจากคนกลุ่มหนึ่งในหมู่ชนนี้ถือว่าวิลายะฮ์ประเสริฐกว่านุบุวะฮ์ พวกเขาจึงถือว่าวิลายะฮ์ของมะลาอ์อัล-อะอ์ลาสมบูรณ์กว่าวิลายะฮ์ของบรรดานบี และโดยปริยายจึงถือว่ามลาอิกะฮ์แห่งมะลาอ์อัล-อะอ์ลาประเสริฐกว่าบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) และได้แยกตัวออกจากญุมฮูร (ทัศนะส่วนใหญ่) ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ ทั้งหมดนี้เป็นผลมาจากความไม่รู้และความไม่เข้าใจในแก่นแท้ของนุบุวะฮ์ เนื่องจากความห่างไกลจากยุคแห่งนุบุวะฮ์ ในสายตาของผู้คน ความสมบูรณ์แห่งนุบุวะฮ์จึงดูต่ำต้อยเมื่อเทียบกับความสมบูรณ์แห่งวิลายะฮ์ ด้วยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงได้เขียนเรื่องนี้ในบทนี้อย่างละเอียดและชัดเจน และได้อธิบายแก่นแท้ของเรื่องนี้ไว้ส่วนหนึ่ง[^1]

رَبَّنَا ٱغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِىٓ أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَٱنصُرْنَا عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْكَـٰفِرِينَ ﴿١٤٧﴾

«โอ้พระผู้อภิบาลของเรา โปรดอภัยบาปทั้งหลายของเรา และการกระทำที่เกินเลยในกิจการของเรา และโปรดทำให้เท้าของเรามั่นคง และโปรดช่วยเหลือเราให้ได้ชัยชนะเหนือหมู่ชนผู้ปฏิเสธศรัทธาด้วยเถิด» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:147)

อีมานต่อสิ่งเร้นลับ (อีมานบิลฆัยบ์) เป็นส่วนของบรรดานบี ศอฮาบะฮ์ของพวกท่าน อุละมาอ์ และมุอ์มินทั่วไป

“หลังจากการสรรเสริญและการขอพรแล้ว ขอให้พี่น้องผู้ทรงเกียรติ มีร์ มุฮิบบุลลอฮ์ ได้ทราบว่า อีมานบิลฆัยบ์ต่อการมีอยู่ของอัลลอฮ์ผู้ทรงจำเป็นต้องมีอยู่ (วาญิบุลวุญูด) ผู้ทรงสูงส่ง และต่อคุณลักษณะทั้งปวงของพระองค์นั้น เป็นส่วนของบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) และศอฮาบะฮ์ของพวกท่าน และของบรรดาวะลีผู้ซึ่งหลังจากบรรลุความสมบูรณ์ครบถ้วนแล้ว ได้หวนกลับมา (เพื่อเชิญชวนสรรพสิ่งสู่พระผู้สร้างผู้ทรงยิ่งใหญ่และสูงส่ง) และพวกเขาก็ได้รับความสัมพันธ์ (นิสบะฮ์) อย่างเดียวกับศอฮาบะฮ์ของ (บรรดานบี) แม้ว่าพวกเขาจะมีจำนวนน้อย หรือน้อยยิ่งนักก็ตาม และอีมานบิลฆัยบ์นี้ก็เป็นส่วนของอุละมาอ์และมุอ์มินทั่วไปด้วย ส่วนอีมานแบบชุฮูดี (อีมานโดยการประจักษ์) นั้นเป็นส่วนของศูฟีโดยทั่วไป คือผู้ที่ใช้ชีวิตสันโดษ (ปลีกตัวจากสรรพสิ่งของพระเจ้า)

[^1]: มักตูบที่ 266 ถึงคานคานาน

ไม่ว่าพวกเขาจะเป็นผู้ที่อยู่ในความสันโดษ หรือเป็นผู้ที่คลุกคลีกับผู้คน (อัศหาบุล-อิคติลาฏ) ก็ตาม ทั้งนี้เพราะผู้ที่คลุกคลีกับผู้คนนั้น แม้จะเป็นผู้ที่หวนกลับ (บาซกัชต์) แล้วก็ตาม แต่การหวนกลับของพวกเขายังไม่สมบูรณ์ครบถ้วน ภายในของพวกเขาจึงยังคงเฝ้ามองไปยังเบื้องบนเช่นเดิม ภายนอกพวกเขาอยู่กับมัคลูก แต่ภายในอยู่กับอัลลอฮ์ผู้ทรงยิ่งใหญ่ในพระเกียรติ ด้วยเหตุนี้ ส่วนที่พวกเขาได้รับในทุกขณะจึงเป็นอีมานเชิงประจักษ์ (อีมานชุฮูดี) ส่วนบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความศานติจงมีแด่พวกท่าน) นั้น เนื่องจากพวกท่านได้หวนกลับอย่างสมบูรณ์ครบถ้วนแล้ว และหันมาเชิญชวนมัคลูกสู่อัลลอฮ์ผู้ทรงยิ่งใหญ่และสูงส่ง ทั้งด้วยภายนอกและภายใน ดังนั้นอีมานต่อสิ่งเร้นลับ (อีมานบิลฆ็อยบ์) จึงเป็นส่วนเฉพาะของพวกท่านเท่านั้น[^1]

การหวนกลับของบรรดานบีคือสัญญาณแห่งการบรรลุถึงที่สุดของที่สุด

ผู้ต่ำต้อยนี้ได้พิสูจน์ไว้ในจดหมายบางฉบับของตนแล้วว่า การที่สายตายังคงจับจ้องไปยังเบื้องบนแม้จะได้หวนกลับแล้วนั้น เป็นสัญญาณของความบกพร่อง และเป็นหลักฐานว่ายังไปไม่ถึงปลายทางของงาน ส่วนการหวนกลับอย่างสมบูรณ์ครบถ้วนนั้นเป็นสัญญาณของการบรรลุถึง "นิฮายะตุน-นิฮายะฮ์" (ที่สุดของที่สุด) บรรดาผู้ทรงตะเซาวุฟถือว่าการรวมทั้งสองทิศทางของความใส่ใจ (การหันสู่มัคลูกและการหันสู่อัลลอฮ์) ไว้ด้วยกันคือความสมบูรณ์ และนับผู้ที่รวมทั้งการเปรียบเทียบ (ตัชบีฮ์) และการยกพระองค์ให้พ้นจากการเปรียบเทียบ (ตันซีฮ์) ไว้ด้วยกันว่าเป็นผู้สมบูรณ์

«พวกเขาเป็นเช่นนั้น ส่วนข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้ โอ้พระผู้อภิบาล»[^2]

การปกป้องและสนับสนุนชะรีอะฮ์ การปฏิรูปอะกีดะฮ์ และการหักล้างชิริกและประเพณีญาฮิลียะฮ์

แนวทางแห่งการเสริมสร้างและทำให้มั่นคงซึ่งความสัมพันธ์กับอัลลอฮ์ การปกป้องจากความหลงลืมและวัตถุนิยม และการเยียวยาโรคร้ายแห่งจิตใจ ซึ่งด้วยกาลเวลาที่ผ่านไป ตลอดจนสาเหตุและแรงจูงใจบางประการ ต่อมาจึงได้รับการเรียกขานว่า ตะเซาวุฟ

[^1]: มักตูบ 1/272 ถึงมีร ซัยยิด มุฮิบบุลลอฮ์ มานิกปูรี [^2]: อ้างแล้ว

…ถูกตั้งชื่อเช่นนั้น ในความเป็นจริง สิ่งนี้คือแขนงหนึ่งของศาสนาที่ตามศัพท์ของอัลกุรอานเรียกว่า "ตัซกิยะฮ์" และตามถ้อยคำของหะดีษเศาะหีห์เรียกว่า "อิห์ซาน" ซึ่งอัลกุรอานได้นับไว้เป็นหนึ่งในเป้าหมายสี่ประการของการแต่งตั้งท่านนบีมุหัมมัด ﷺ

هُوَ ٱلَّذِى بَعَثَ فِى ٱلْأُمِّيِّـۧنَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَـٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَـٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا۟ مِن قَبْلُ لَفِى ضَلَـٰلٍ مُّبِينٍ ﴿٢﴾

«พระองค์คือผู้ทรงแต่งตั้งในหมู่ผู้ไม่รู้หนังสือ (ชาวอาหรับ) ซึ่งเป็นกลุ่มชนที่ไม่มีการอ่านเขียน ให้มีเราะซูลคนหนึ่งจากพวกเขาเอง (คือชาวอาหรับ) เขาอ่านอายาตทั้งหลายของพระองค์ให้พวกเขาฟัง และขัดเกลาพวกเขาให้บริสุทธิ์ (จากอะกีดะฮ์ที่ผิดและจริยธรรมอันเลวทราม) และสอนคัมภีร์และวิทยปัญญาแก่พวกเขา และแท้จริงก่อนหน้านั้น (ก่อนการแต่งตั้งท่าน) พวกเขาอยู่ในความหลงผิดอันชัดแจ้ง» (ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ 62:2)

การรับใช้ประชาชาติเช่นนี้ และภารกิจในการธำรงรักษาศาสนาไว้ทั้งรูปแบบและหัวใจ ทั้งร่างกายและวิญญาณ ทั้งระเบียบบัญญัติและสายสัมพันธ์ เป็นหน้าที่ของบรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรมของท่านคอตะมุนนะบียีน ﷺ และบรรดาผู้สืบทอดที่เที่ยงธรรม พวกเขาได้ปกป้องและฟื้นฟู "การแพทย์แห่งนบี" นี้ควบคู่ไปกับชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ และขะมักเขม้นในการเผยแผ่และเรียกร้องสู่ฟิกฮ์ด้านในควบคู่กับฟิกฮ์ด้านนอก งานของพวกเขาตั้งอยู่บนหลักการโดยรวมมากกว่ารายละเอียด และบนหลักมูลฐานมากกว่าแขนงย่อย แต่ด้วยการขยายตัวของอาณาจักร เคาะลีฟะฮ์ และชัยชนะของอิสลาม การเผยแผ่อิสลามในวงกว้าง ความมั่งคั่งและปัจจัยแห่งความสุขสำราญที่ล้นเหลือ ความห่างไกลจากยุคแห่งนุบูวะฮ์ และตามความหมายของอายะฮ์

فَطَالَ عَلَيْهِمُ ٱلْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ

«แล้วกาลเวลาได้ยืดยาวแก่พวกเขา หัวใจของพวกเขาจึงแข็งกระด้าง» (ซูเราะฮ์อัล-หะดีด 57:16)

เมื่อกลอุบายของชัยฏอน ฟิตนะฮ์แห่งวัตถุนิยม และโรคทางจิตใจและจิตวิญญาณปรากฏขึ้นในรูปแบบใหม่ ๆ และพร้อมกับปรัชญาใหม่ ๆ ศาสตร์แห่งตัซกิยะฮ์และอิห์ซานก็กลายเป็นศาสตร์ที่ถูกเรียบเรียงเป็นระบบ ภายใต้ศัพท์ที่เกิดขึ้นใหม่ว่า "ตะเซาวุฟ" ในทำนองเดียวกับที่การปะปนกับชนชาติที่มิใช่อาหรับ ได้ทำให้กฎเกณฑ์ของภาษา (ศอร็อฟและนะห์วู) และศาสตร์แห่งมะอานีและบะยาน (ซึ่งหลักการและพื้นฐานของมันเคยแฝงอยู่ในธรรมชาติของชนชาติที่พูดภาษาอาหรับ) ถูกแปรเปลี่ยนเป็นศาสตร์แห่งนะห์วูและบะลาเฆาะฮ์ที่กว้างขวางและละเอียดลึกซึ้ง และเริ่มมีผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านเกิดขึ้น ผู้ซึ่งได้ก่อตั้ง "มัดเราะสะฮ์" และ "ญามิอะฮ์" ขึ้นเป็นการเฉพาะ และมีหลักสูตรเฉพาะสำหรับศาสตร์เหล่านั้น…

ถูกวางระเบียบขึ้น และผู้แสวงหาวิชาความรู้เหล่านี้ตลอดจนผู้ใฝ่ปรารถนาเป้าหมายเหล่านี้ก็เริ่มหันมาหาสิ่งเหล่านี้กันอย่างแพร่หลาย

ในศตวรรษแรก ๆ วิธีการเยียวยานี้ (ตัซกียะฮ์หรือตะเซาวุฟ) มีพื้นฐานอยู่บนอัลกุรอานและซุนนะฮ์ การดำเนินตามแบบอย่างของท่านเราะซูล ﷺ และการติดตามคุณลักษณะและจริยธรรมของท่านนบี ﷺ แต่ด้วยอิทธิพลของกาลเวลา การปะปนกับชนชาติที่มิใช่อาหรับและชนชาติที่เพิ่งเข้ารับอิสลาม รวมทั้งผลจากการคบหาและความศรัทธาเลื่อมใสต่อนักพรตและนักบวชที่มิใช่อาหรับ ทำให้บิดอะฮ์ต่าง ๆ เริ่มแทรกซึมเข้ามาในตะเซาวุฟ ได้แก่ เชื้อของความสุดโต่งในการสันโดษและอิบาดะฮ์ ความสุดโต่งในการถือพรหมจรรย์และวิถีแบบนักบวช ธรรมเนียมการยกย่องและเทิดทูนบุคคลที่ผู้คนเลื่อมใสศรัทธาจนเกินขอบเขต ตลอดจนการกระทำและประเพณีมากมายที่ประดิษฐ์ขึ้นเอง จนกระทั่งความเชื่อที่มิใช่อิสลามและแปลกปลอมมาจากภายนอกโดยสิ้นเชิงก็ค่อย ๆ คืบคลานเข้ามาในวงการและสายตะริเกาะฮ์ทางจิตวิญญาณบางสาย นั่นคือความเชื่อที่ว่า "หลังจากหมกมุ่นอยู่กับอิบาดะฮ์ด้วยความอิคลาศ ความทุ่มเท และความละเอียดถี่ถ้วนอย่างเต็มที่มาระยะหนึ่ง และหลังจากยึดมั่นปฏิบัติฟัรฎูและซุนนะฮ์ต่าง ๆ จนบรรลุความรู้แจ้ง (มะอ์ริฟะฮ์) อันสมบูรณ์แล้ว ก็จะมาถึงขั้นหนึ่งที่ผู้เดินทาง (สาลิก) ไม่ต้องรับผิดชอบต่อหน้าที่ตามบทบัญญัติและอิบาดะฮ์ประจำเหล่านั้นอีกต่อไป และเขาจะได้รับการยกเว้นจากการผูกพันกับสิ่งเหล่านั้น" สิ่งนี้เรียกว่า "สุกูฏ อัต-ตักลีฟ" (การหลุดพ้นจากภาระหน้าที่ทางศาสนา) ผู้ที่มีความเชื่อเช่นนี้ได้อ้างหลักฐานจากอายะฮ์อันเป็นที่รู้จักในอัลกุรอานว่า

وَٱعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأْتِيَكَ ٱلْيَقِينُ ﴿٩٩﴾

«และจงเคารพภักดีพระผู้อภิบาลของเจ้า จนกว่าความตาย (อัล-ยะกีน) จะมาถึงเจ้า»[^1] (ซูเราะฮ์อัล-ฮิจญ์รฺ 15:99)

นี่คือฟิตนะฮ์อันใหญ่หลวง ซึ่งทำให้ระบบบทบัญญัติศาสนา (ชะรีอะฮ์) ทั้งหมดถูกระงับใช้ และปลดปล่อยผู้เดินทาง (สาลิก) ให้เป็นอิสระจากข้อผูกพันและพันธะของอิบาดะฮ์ทั้งปวง

ดูเหมือนว่าตั้งแต่ต้นศตวรรษที่สี่ ซึ่งเป็นช่วงที่คิลาฟะฮ์อับบาสิยะฮ์อยู่ในยุครุ่งเรืองสูงสุด และหัวเมืองใหญ่ ๆ ของอิสลามอยู่ ณ จุดสูงสุดแห่งอารยธรรมและความเจริญก้าวหน้า กระแสของบิดอะฮ์และการบิดเบือนเหล่านี้

[^1]: ณ ที่นี้ คำว่า "อัล-ยะกีน" หมายถึงความตาย ตามมติของนักตัฟซีรและนักภาษาศาสตร์ (อัล-ฮิจญ์รฺ: 99)

…ได้เริ่มต้นขึ้นอย่างชัดเจนแล้ว หนังสือตะเซาวุฟที่เก่าแก่ที่สุดซึ่งได้รับการตีพิมพ์มาจนถึงบัดนี้ คือหนังสือ «อัล-ลุมะอ์» (اللمع) ของชัยค์อบุนนัศร์ อัส-สิรรอจ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 378) ส่วนหนึ่งของหนังสือเล่มนี้มีชื่อว่า «กิตาบ อัล-อุสวะฮ์ วัล-อิกติดาอ์ บิเราะซูลิลลาฮ์ ﷺ» (كتاب الأسوة والاقتداء برسول الله ﷺ)[^1] ต่อมาในหนังสือ «กัชฟุล มะห์ญูบ» (كشف المحجوب) ของท่านซัยยิด อะลี ฮุจวีรี (ร.ฮ.)[^2] (เสียชีวิต ฮ.ศ. 465) ก็มีถ้อยคำที่เตือนให้ตระหนักว่า «การดำรงไว้ซึ่งหะกีเกาะฮ์โดยไม่รักษาชะรีอะฮ์นั้นเป็นไปไม่ได้…… และหะกีเกาะฮ์ที่ปราศจากชะรีอะฮ์คือการกลับกลอก (นิฟาก)» ซึ่งเห็นได้ว่าน่าจะด้วยเหตุผลข้อนี้เอง

«อัร-ริซาละฮ์ อัล-กุชัยรียะฮ์» (الرسالة القشيرية) ของอิมามอบุลกอซิม อัล-กุชัยรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 465) เป็นคู่มือแนะแนวทางและธรรมนูญแห่งการปฏิบัติที่เก่าแก่ที่สุดของตะเซาวุฟ ในยุคของท่านนั้นเอง ตะเซาวุฟได้เสื่อมถอยลงถึงขนาดที่ท่านเขียนไว้ใน «อัร-ริซาละฮ์ อัล-กุชัยรียะฮ์» ว่า

وارتحل عن القلوب حرمة الشريعة

«ความเคารพยำเกรงต่อชะรีอะฮ์ได้จากหัวใจไปแล้ว»

فعدّوا قلة المبالاة بالدين اوثق ذريعة ...... واستخفوا بأداء العبادات واستهانوا بالصوم والصلوة

«พวกเขาถือว่าการไม่ใส่ใจต่อศาสนาเป็นหนทางที่น่าเชื่อถือที่สุด …… พวกเขาไม่ให้ความสำคัญใด ๆ ต่อการปฏิบัติอิบาดะฮ์ และถือว่าการถือศีลอดและการละหมาดเป็นเรื่องเล็กน้อยธรรมดา»[^3]

ชื่อของบทแรกในหนังสือของท่านเกี่ยวข้องกับการให้เกียรติชะรีอะฮ์โดยตรง และในบทนั้นท่านได้บันทึกเรื่องราวของบรรดาศูฟีและชัยค์รุ่นก่อนเกี่ยวกับการให้เกียรติชะรีอะฮ์และการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ ในบทสุดท้าย (บทที่ 54) ซึ่งมีชื่อว่า «บาบ วะศิยะติล มุรีดีน» (บทว่าด้วยคำสั่งเสียแก่บรรดามุรีด) ท่านเขียนไว้ว่า

بناء هذا الامر وملاكه على حفظ آداب الشريعة۔

«รากฐานและหลักสำคัญของเรื่องนี้ ตั้งอยู่บนการรักษามารยาทของชะรีอะฮ์»

[^1]: หนังสือ «อัล-ลุมะอ์» หน้า 93–104 ฉบับพิมพ์ที่ลอนดอน ค.ศ. 1914 [^2]: ชื่อเต็มคือ อบุลหะซัน อะลี อิบนุ อุษมาน อิบนุ อบีอะลี อัล-ญุลลาบี โดยทั่วไปเป็นที่รู้จักในนาม «ดาตา กันจญ์บัคช์» สุสานของท่านอยู่ที่ลาฮอร์ [^3]: «อัร-ริซาละฮ์ อัล-กุชัยรียะฮ์» หน้า 2 ฉบับพิมพ์ที่อียิปต์

ทั้งเล่มสอดคล้องกับข้อเท็จจริงแห่งชะรีอะฮ์และวิชาความรู้ที่ถูกต้อง และบรรดาซูฟีผู้รู้จริง (มุหักกิกีน) ได้ให้ความสำคัญแก่หนังสือเล่มนี้เสมือนเป็นตำราเรียนที่เชื่อถือได้เล่มหนึ่ง

ในบรรดามะชายิค (ปรมาจารย์) แห่งตะริเกาะฮ์และอิมามแห่งหะกีเกาะฮ์ ผู้ที่เป็นผู้สนับสนุนชะรีอะฮ์ที่ยิ่งใหญ่และมีชื่อเสียงที่สุดคือ ท่านซัยยิดุนา ชัยค์อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) ในคำสอนของท่าน ท่านเน้นย้ำอย่างหนักที่สุดในเรื่องการยึดมั่นในซุนนะฮ์และการปฏิบัติตามชะรีอะฮ์ และตลอดชีวิตของท่านก็เป็นการสำแดงและเป็นแบบอย่างของสิ่งนี้ ด้วยการเขียนหนังสือ «ฆุนยะตุฏฏอลิบีน» (غنية الطالبين) ท่านได้ผูกชายผ้าของตะริเกาะฮ์ไว้กับชายผ้าของชะรีอะฮ์ ในบรรดาคำเทศนาของท่าน ข้อเขียนที่สองของ «ฟุตูหุลฆ็อยบ์» (فتوح الغيب) อุทิศให้แก่เรื่องการปฏิบัติตามซุนนะฮ์และการละทิ้งบิดอะฮ์โดยเฉพาะ ซึ่งเริ่มต้นดังนี้:

اتبعوا ولا تبتدعوا

«จงปฏิบัติตามซุนนะฮ์ และอย่าเลือกเดินทางแห่งบิดอะฮ์!»

ในงานการทำให้ตะริเกาะฮ์เป็นผู้รับใช้และเป็นผู้ตามชะรีอะฮ์นั้น ท่านมีฐานะเป็นมุญัดดิด (ผู้ฟื้นฟู) ท่านสั่งสอนให้ปฏิบัติสิ่งที่เป็นฟัรฎูก่อน จากนั้นจึงซุนนะฮ์ แล้วจึงนะวาฟิล และท่านกล่าวว่าการละทิ้งสิ่งแรกแล้วไปหมกมุ่นอยู่กับสิ่งที่สองนั้นเป็นความโง่เขลาและความหลงตน

หนังสือตะเซาวุฟที่ได้รับการยอมรับและเชื่อถือได้มากที่สุด คือ «อะวาริฟุลมะอาริฟ» (عوارف المعارف) ของชัยค์ชิฮาบุดดีน สุฮ์รอวัรดี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 632) ซึ่งบรรดาซูฟีผู้รู้จริงได้ถือไว้เป็นดั่งเครื่องรางประจำใจในทุกยุคสมัย และมีการสอนหนังสือนี้ในคานกอฮ์ (สำนักซูฟี) จำนวนมาก เล่มที่สองของหนังสือนี้ว่าด้วยมารยาทและความลับของหลักการแห่งชะรีอะฮ์ ชัยค์ได้สรุปไว้ในหนังสือว่า «ตะเซาวุฟคือการปฏิบัติตามท่านเราะซูล ﷺ ในทุกด้าน ทั้งคำพูด การกระทำ และสภาวะ และด้วยการยืนหยัดในสิ่งนี้อย่างต่อเนื่อง จิตวิญญาณของชาวตะเซาวุฟจะบริสุทธิ์ ม่านกั้นต่าง ๆ จะถูกยกออก และการปฏิบัติตามท่านเราะซูลจะเกิดขึ้นในทุกสิ่ง»[^1]

ในศตวรรษที่เก้าแห่งฮิจญ์เราะฮ์ ด้วยอิทธิพลอันแรงกล้าดุจกระแสไฟฟ้าของชัยค์มุหยิดดีน อิบนุอะเราะบี และศิษย์ของท่าน ซึ่ง

[^1]: สำหรับรายละเอียดและตัวอย่างเพิ่มเติม โปรดดู «ตะเซาวุฟอิสลาม» โดยเมาลานาอับดุลมาญิด ดะร็อยยาบาดี ผู้ล่วงลับ

ในโลกอิสลามดุจคลื่นอันรุนแรง ตะเซาวุฟได้กลายเป็นปรัชญาอย่างหนึ่ง ซึ่งศัพท์และประเด็นจำนวนมากของปรัชญาเทววิทยากรีก (อิลาฮิยาต) ได้เข้ามาปะปนอยู่ในนั้น แนวคิดวะห์ดะตุลวุญูด (เอกภาพแห่งการมีอยู่) กลายเป็นสัญลักษณ์และทุนแห่งความภาคภูมิใจของชาวตะเซาวุฟ และนับตั้งแต่คานกอฮ์ (สำนักของซูฟี) ไปจนถึงมัดเราะซะฮ์ ต่างก็เต็มไปด้วยแนวคิดนี้ ด้วยเหตุที่ไม่ได้ใส่ใจศึกษาอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ขาดความรู้ในวิชาหะดีษ และขาดการเข้าถึงตำราหะดีษที่ถูกต้องและน่าเชื่อถือ คานกอฮ์ทั้งหลายจึงกลายเป็นแหล่งรวมของอะกีดะฮ์และการปฏิบัติที่หาหลักฐานจากแหล่งที่มาอันแท้จริงของศาสนาได้ยาก และเป็นสิ่งที่มุสลิมในยุคแรก ๆ (กุรูนอูลา) ไม่รู้จักเลยแม้แต่น้อย

ในอีกด้านหนึ่ง ที่ฮินดูสถาน ซึ่งเป็นศูนย์กลางของโยคะและการบำเพ็ญพรตแบบสันยาสมานับพันปี ซูฟีมุสลิมได้มีปฏิสัมพันธ์กับโยคีผู้บำเพ็ญตบะเหล่านี้ ผู้ซึ่งได้เพิ่มพูนพลังแห่งจิตและอารมณ์ของตนอย่างมากด้วยการกลั้นลมหายใจและอาสนะต่าง ๆ ซูฟีมุสลิมบางคนได้เรียนรู้วิชานี้จากพวกเขา อีกด้านหนึ่ง ยกเว้นแคว้นคุชราต ซึ่งมีการเผยแพร่หะดีษอันเนื่องมาจากการมาเยือนของอุละมาอ์ชาวอาหรับและการไปมาหาสู่กับฮะรอมัยน์ชะรีฟัยน์ (มักกะฮ์และมะดีนะฮ์) และเป็นที่ที่อัลลามะฮ์อะลี มุตตะกี บุรฮานปูรี และศิษย์ผู้มีชื่อเสียงของท่าน คืออัลลามะฮ์มุฮัมมัด ฏอฮิร ปัฏนี ได้ถือกำเนิดขึ้น ผู้ซึ่งได้ทำงานด้านการวิพากษ์หะดีษและการหักล้างบิดอะฮ์ และได้นำเสนอระบบการดำเนินชีวิตภายใต้แสงสว่างของซุนนะฮ์ที่ถูกต้องและหะดีษที่มั่นคง นอกเหนือจากนั้นแล้ว ประเทศนี้ไม่รู้จักตำราเศาะฮีหฺทั้งหก (ศิฮาหฺ ซิตตะฮ์) และผู้รวบรวมตำราเหล่านั้นเลย อิทธิพลของปรัชญาและประสบการณ์ทางจิตวิญญาณท้องถิ่นของฮินดูสถานเหล่านี้ สามารถเห็นได้ในหนังสือที่ได้รับความนิยมของชัยค์มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี ผู้นำสายชัฏฏอรียะฮ์ผู้มีชื่อเสียงและเป็นที่ยอมรับในยุคของท่าน คือ «ญะวาฮิรค็อมซะฮ์» (جواہر خمسہ) ซึ่งรากฐานส่วนใหญ่ตั้งอยู่บนคำกล่าวของบรรดาผู้อาวุโสและประสบการณ์ของตนเอง ดูเหมือนว่าการที่สิ่งเหล่านั้นจะได้รับการยืนยันจากหะดีษที่ถูกต้อง หรือนำมาจากตำราชะมาอิลและซีเราะฮ์ที่น่าเชื่อถือนั้น ไม่ได้ถูกถือว่าเป็นสิ่งจำเป็น ในหนังสือเล่มนี้มีละหมาดอะหฺซาบ ละหมาดอัลอาชิกีน ละหมาดตันวีรุลก็อบร์ และละหมาดกับดุอาอ์เฉพาะของเดือนต่าง ๆ ซึ่งไม่มีหลักฐานใด ๆ จากหะดีษและซุนนะฮ์ ซึ่ง […]

กลุ่ม "อัสมาอ์อักบัร" (พระนามอันยิ่งใหญ่) เหล่านี้ ชัยค์ผู้นั้นได้รวบรวมขึ้นเอง ในนั้นมีชื่อของมะลาอิกะฮ์เป็นภาษาฮีบรูและภาษาซีเรียก และใช้คำเรียกขาน (หัรฟุนนิดาอ์) เรียกพวกเขา ซึ่งทำให้เกิดความคลุมเครือว่าเป็นการขอความช่วยเหลือจากผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์ ในนั้นยังมีดุอาอ์บทหนึ่งของชัยค์ ซึ่งมีชื่อภาษาฮีบรูและซีเรียกพร้อมคำเรียกขาน ทั้งเล่มของหนังสือวางรากฐานอยู่บนการเรียกพระนาม (ดะอ์วะตุลอัสมาอ์) โดยถือว่าพระนามเหล่านั้นมีผู้ได้รับมอบหมาย (มุวักกิล) ซึ่งรู้จักแก่นแท้ดั้งเดิมของพระนามนั้น มีการกล่าวถึงอักษรแยกตัวและบรรดามุวักกิลของอักษรเหล่านั้นด้วย และยังมีดุอาอ์ "นาดิ อะลียัน มัซฮะรัล อะญาอิบ" อีกด้วย

ในยุคแห่งการปะปนกันระหว่างซุนนะฮ์กับบิดอะฮ์ ระหว่างชะรีอะฮ์กับปรัชญา และระหว่างตะเซาวุฟ (แบบอิสลาม) กับโยคะนี้เอง ที่งานฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี ได้เริ่มต้นขึ้น ท่านได้วาดภาพสภาพการณ์เช่นนี้ไว้เองในมักตูบฉบับหนึ่งที่เขียนถึงมัคดูมซาดะฮ์ เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด อับดุลลอฮ์ ว่า

«ในเวลานี้ เนื่องจากบิดอะฮ์ปรากฏขึ้นอย่างมากมายในโลก ดูประหนึ่งว่าทะเลแห่งความมืดกำลังโหมกระหน่ำ และแสงแห่งซุนนะฮ์ในทะเลอันปั่นป่วนนั้นก็ริบหรี่อยู่เบื้องหน้ามัน จนดูราวกับว่าในความมืดของราตรี มีหิ่งห้อยส่องประกายอยู่เพียงที่นั่นที่นี่เท่านั้น»[^1]

ในยุคอันวิกฤตนี้ ซึ่งการถอนรากถอนโคนอิสลามกำลังเกิดขึ้นในอินเดียด้วยน้ำมือของรัฐมุสลิมเอง และในบรรดาคานกอฮ์ (สำนักซูฟี) ก็มีการไม่ให้คุณค่าแก่ซุนนะฮ์ อีกทั้งมีการกล่าวอย่างเปิดเผยว่า "ตะริเกาะฮ์และชะรีอะฮ์เป็นสองตรอกที่แยกจากกัน ซึ่งทางและวิถีของทั้งสองแยกออกจากกันและ

[^1]: มักตูบที่ 23 ถึงมัคดูมซาดะฮ์ เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด อับดุลลอฮ์

...ซึ่งมีกฎเกณฑ์แยกจากกัน" และในที่ใดก็ตามที่ผู้มีความรู้ซึ่งแสวงหาสัจธรรมกล้าถามหาหลักฐานทางศาสนบัญญัติของเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เขาก็จะถูกทำให้เงียบด้วยคำกล่าวนี้ว่า

«จงย้อมพรมละหมาดด้วยสุรา หากปีร์แห่งโรงสุรากล่าวสั่ง เพราะผู้เดินทาง (สาลิก) มิใช่ผู้ไม่รู้จักหนทางและธรรมเนียมแห่งจุดแวะพักทั้งหลาย»

ท่านได้ประกาศด้วยเสียงอันดังเต็มที่ว่า "ตะริเกาะฮ์เป็นผู้ตามและเป็นผู้รับใช้ชะรีอะฮ์ ความสมบูรณ์แห่งชะรีอะฮ์อยู่เหนือสภาวะทางจิต (อะห์วาล) และการประจักษ์ทางญาณ (มุชาฮะดาต) การปฏิบัติตามบัญญัติศาสนาข้อหนึ่งยังประโยชน์มากกว่าการฝึกฝนบำเพ็ญเพียรนับพันปี การนอนกลางวัน (เกาะอิลูละฮ์) โดยปฏิบัติตามซุนนะฮ์ประเสริฐกว่าการตื่นทำอิบาดะฮ์ตลอดคืน ในเรื่องสิ่งที่หะลาลและหะรอม การกระทำของเหล่าศูฟีมิใช่หลักฐานอ้างอิง หากแต่ต้องอาศัยหลักฐานจากอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ และตำราฟิกฮ์ การบำเพ็ญเพียรของผู้หลงผิดมิได้เป็นเหตุแห่งความใกล้ชิด (ต่ออัลลอฮ์) หากแต่เป็นเหตุแห่งความห่างไกล รูปลักษณ์และนิมิตที่มาจากโลกเร้นลับนั้นจัดอยู่ในเรื่องเล่นสนุกไร้สาระ และภาระหน้าที่ตามศาสนบัญญัตินั้นไม่มีวันถูกยกเลิกเลย"

บัดนี้ ขอให้อ่านข้อความที่คัดมาจากมักตูบาต (จดหมาย) ซึ่งประกอบด้วยสัจธรรมเหล่านี้:

"ชะรีอะฮ์เป็นหลักประกันแห่งความผาสุกทั้งในโลกนี้และโลกหน้าทั้งมวล ไม่มีสิ่งพึงปรารถนาใดที่จำเป็นต้องอาศัยสิ่งอื่นนอกจากชะรีอะฮ์เพื่อให้มันสมบูรณ์ ตะริเกาะฮ์และหะกีเกาะฮ์ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของเหล่าศูฟีนั้น ทั้งสองล้วนเป็นผู้รับใช้ชะรีอะฮ์ และเป็นตัวช่วยในการบรรลุถึงความบริสุทธิ์ใจ (อิคลาศ) ดังนั้น เป้าหมายของการบรรลุตะริเกาะฮ์และหะกีเกาะฮ์จึงเป็นเพียงหนทางที่จะนำชะรีอะฮ์มาปฏิบัติพร้อมด้วยจิตวิญญาณที่แท้จริงของมัน มิใช่สิ่งอื่นใดที่อยู่นอกขอบเขตของชะรีอะฮ์ ส่วนสภาวะต่าง ๆ อาการแห่งความปีติ (วัจญด์) ตลอดจนความรู้และญาณ (มะอาริฟ) ที่เหล่าศูฟีได้รับระหว่างการเดินทางทางจิตวิญญาณ (สุลูก) นั้น มิได้อยู่ในเป้าหมาย หากเป็นเพียงภาพนิมิตและความนึกคิด ซึ่งใช้เป็นเครื่องปลอบประโลมใจของเหล่าเด็ก ๆ แห่งตะริเกาะฮ์ และเพื่อเพิ่มพูนกำลังใจของพวกเขา จำเป็นต้องก้าวผ่านสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดไปจนถึงมะกอมแห่งความพึงพอใจ (ริฎอ) ซึ่งเป็นมะกอม...

...คือจุดสุดท้ายของสุลูกและญัซบะฮ์"[^1]

ในมักตูบ (จดหมาย) ฉบับเดียวกันนั้น ท่านเขียนไว้ว่า

"ผู้มีความคิดตื้นเขินถือเอาอะห์วาล (สภาวะทางจิตวิญญาณ) และมะวาญีด (อารมณ์ปีติ) ว่าเป็นเป้าหมาย และถือเอามุชาฮะดาต (การประจักษ์) และตะญัลลียาต (การสำแดง) ว่าเป็นจุดประสงค์ ผลที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ของสิ่งนี้คือ พวกเขาตกเป็นนักโทษอยู่ในคุกแห่งความหลงผิดและจินตนาการ และถูกตัดขาดจากความสมบูรณ์ทั้งหลายของชะรีอะฮ์

كَبُرَ عَلَى ٱلْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ ۚ ٱللَّهُ يَجْتَبِىٓ إِلَيْهِ مَن يَشَآءُ وَيَهْدِىٓ إِلَيْهِ مَن يُنِيبُ ﴿١٣﴾

«เป็นการหนักยิ่งสำหรับบรรดามุชริกในสิ่งที่ท่านเรียกร้องพวกเขาไปสู่ อัลลอฮ์ทรงคัดเลือกผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์มายังพระองค์ และทรงชี้นำผู้ที่หันกลับ (ไปหาอัลลอฮ์) ให้มาถึงพระองค์» (ซูเราะฮ์อัช-ชูรอ 42:13)"[^2]

ความสำคัญของฟัรฎูเหนือนะวาฟิล

ในมักตูบอีกฉบับหนึ่ง ท่านกล่าวถึงความสำคัญก่อนและความเหนือกว่าของฟัรฎูเหนือนะวาฟิล (การงานสุนัต) ไว้ว่า

"การงานที่ทำให้ได้มาซึ่งความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์นั้น มีทั้งที่เป็นฟัรฎูและที่เป็นนะวาฟิล นะวาฟิลไม่มีฐานะใด ๆ เลยเมื่อเทียบกับฟัรฎู การปฏิบัติฟัรฎูข้อหนึ่งในเวลาของมันนั้น ดีกว่านะวาฟิลที่ทำมาหนึ่งพันปี แม้ว่านะวาฟิลเหล่านั้นจะทำด้วยเจตนาที่บริสุทธิ์ก็ตาม"[^3]

การปฏิบัติตามบทบัญญัติชะรีอะฮ์ในการขัดเกลานัฟซู

ในมักตูบอีกฉบับหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ในการขัดเกลานัฟซูและการขจัดโรคร้ายของมันนั้น การปฏิบัติตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ก็ให้ประโยชน์มากกว่าการริยาเฎาะฮ์ (การฝึกตน) และมุญาฮะดะฮ์ (การต่อสู้กับตนเอง) นับพันครั้ง ท่านกล่าวว่า

"การปฏิบัติตามบทบัญญัติข้อใดข้อหนึ่งของชะรีอะฮ์นั้น มีผลในการขจัดอารมณ์ใฝ่ต่ำมากกว่าการริยาเฎาะฮ์และมุญาฮะดะฮ์ตลอดหนึ่งพันปีที่กระทำขึ้นตามความคิดของตนเอง ยิ่งไปกว่านั้น การริยาเฎาะฮ์และมุญาฮะดะฮ์ที่ไม่ได้ตั้งอยู่บนข้อกำหนดของชะรีอะฮ์อันทรงเกียรตินั้น กลับยิ่งเพิ่มพลังให้แก่ความปรารถนาและโรคร้ายแห่งนัฟซู พวกพราหมณ์และพวกโยคีมิได้ละเว้นสิ่งใดเลยในการริยาเฎาะฮ์และมุญาฮะดะฮ์ แต่สิ่งเหล่านั้นก็ไม่เป็นประโยชน์อันใดแก่พวกเขา นอกจากทำให้นัฟซูอ้วนพีขึ้นและทำให้มัน...

[^1]: มักตูบที่ 36 ถึงมุลลา ฮาญี มุฮัมมัด ลาฮอรี [^2]: อ้างแล้ว [^3]: มักตูบที่ 29 ถึงชัยค์นิซาม ษาเนสะรี

ไม่ก่อประโยชน์อื่นใดนอกจากการให้อาหาร”

ในมักตูบอีกฉบับหนึ่ง ท่านเขียนถึงความสำคัญของความสมบูรณ์แห่งชะรีอะฮ์ว่า:

“ผู้คนส่วนใหญ่ในโลกนี้หลงมัวเมาอยู่ในความฝันและจินตนาการ และพอใจอยู่กับอัลมอนด์และวอลนัท พวกเขาจะรู้อะไรเกี่ยวกับความสมบูรณ์แห่งชะรีอะฮ์ และจะมีความรู้อะไรเกี่ยวกับแก่นแท้ของฏ็อรีเกาะฮ์และหะกีเกาะฮ์ พวกเขาถือว่าชะรีอะฮ์เป็นเพียงเปลือก และหะกีเกาะฮ์เป็นแก่นใน พวกเขาไม่รู้ว่าความจริงแท้นั้นเป็นอย่างไร พวกเขาถูกหลอกลวงด้วยถ้อยคำผิวเผินของบรรดาศูฟี และหลงใหลอยู่กับอะห์วาล (สภาวะ) และมะกอมาต (ขั้นต่าง ๆ) ของพวกเขา”[^1]

ในมักตูบฉบับหนึ่ง ท่านเขียนถึงความประเสริฐของการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ของท่านนบี ﷺ ว่า:

“ความประเสริฐทั้งปวงผูกพันอยู่กับการปฏิบัติตามซุนนะฮ์อันสูงส่ง และความโดดเด่นและเกียรติยศเชื่อมโยงอยู่กับการปฏิบัติตามชะรีอะฮ์ ตัวอย่างเช่น การนอนกลางวันที่กระทำด้วยเจตนาปฏิบัติตามซุนนะฮ์ ย่อมประเสริฐกว่าการอดนอนยามค่ำคืนนับล้าน ๆ ครั้ง และการจ่ายซะกาตเพียงหนึ่งเพนนี ย่อมประเสริฐกว่าการบริจาคทองคำเท่าภูเขาตามความคิดของตนเอง”[^2]

ในมักตูบอีกฉบับหนึ่ง ท่านกล่าวว่า:

“บรรดาศูฟีที่ยังไม่สุกงอม ถือว่าซิกรุและฟิกรุ (การรำลึกและการใคร่ครวญ) เป็นสิ่งสำคัญที่สุด แล้วละเลยในการปฏิบัติฟัรฎูและซุนนะฮ์ พวกเขาหันไปถือการเข้าชิลละฮ์ (การปลีกวิเวก) และการฝึกฝนตนอย่างหนัก จนละทิ้งการละหมาดวันศุกร์และการละหมาดญะมาอะฮ์ พวกเขาไม่รู้ว่าการละหมาดฟัรฎูเพียงหนึ่งเวลาพร้อมญะมาอะฮ์ ดีกว่าการเข้าชิลละฮ์นับพัน ๆ ครั้งของพวกเขา แน่นอน ซิกรุและฟิกรุที่กระทำโดยรักษามารยาททางศาสนบัญญัตินั้น เป็นสิ่งที่ดียิ่งและจำเป็น บรรดาอุละมาอ์ที่บกพร่องก็เช่นกัน พวกเขาขะมักเขม้นในการเผยแพร่การละหมาดสุนัต แต่กลับปล่อยให้ฟัรฎูเสียหายและบกพร่อง”[^3]

ในมักตูบฉบับหนึ่งถึงมีร์ มุหัมมัด นุอ์มาน ท่านเขียนว่า:

“ในหมู่คณะนี้ (บรรดาศูฟี) มีกลุ่มหนึ่งที่รู้แจ้งถึงแก่นแท้ของการละหมาด และความสมบูรณ์ของมัน…

[^1]: มักตูบที่ 1/43 ถึงชัยค์มุหัมมัด ชิตรี [^2]: มักตูบที่ 1/114 ถึงศูฟี กุรบาน [^3]: มักตูบที่ 1/260 ถึงมัคดูมซาดะฮ์ ชัยค์มุหัมมัด ศอดิก

ด้วยคุณสมบัติเฉพาะของมันได้ จึงไปแสวงหาการรักษาโรคของตนจากสิ่งอื่น และเข้าใจว่าการบรรลุเป้าหมายของตนนั้นผูกพันอยู่กับเรื่องอื่น ๆ ยิ่งไปกว่านั้น บางกลุ่มในหมู่พวกเขาเห็นว่านมาซเป็นสิ่งที่ห่างไกลจากเป้าหมาย และเห็นว่ามันตั้งอยู่บนความเป็นอื่น (ฆ็อยรียะฮ์) พวกเขาจึงถือว่าการถือศีลอดประเสริฐกว่านมาซ โดยอ้างว่าในการถือศีลอดนั้นมีการปรากฏของคุณลักษณะ "อัศ-ศอมะดียะฮ์" อีกคนจำนวนมากแสวงหาความสงบให้แก่ความกระวนกระวายของตนจากการฟังดนตรีและเสียงขับร้อง (สะมาอ์และนัฆมะฮ์) จากวัจญ์ด์และตะวาจุด และถือว่าการเต้นรำและการโยกตัวเป็นความสมบูรณ์ พวกเขาไม่เคยได้ยินหรือว่า

ما جعل الله في الحرام شفاءً

«อัลลอฮ์มิได้ทรงบรรจุการเยียวยาไว้ในสิ่งที่ฮะรอม»

หากความสมบูรณ์ซึ่งได้มาจากนมาซนั้นได้เปิดเผยแก่พวกเขาแม้เพียงเสี้ยวเดียว พวกเขาก็จะไม่เอ่ยถึงการฟังดนตรีและเสียงขับร้อง และจะไม่ระลึกถึงวัจญ์ด์และตะวาจุดอีกเลย

«เมื่อพวกเขามิได้เห็นสัจธรรม จึงพากันเดินไปบนเส้นทางแห่งนิยายปรัมปรา»[^1]

ณ อีกที่หนึ่ง ท่านได้กล่าวถึงความใสสะอาดของนัฟส์ซึ่งเกิดขึ้นแก่ผู้ฝึกตนบำเพ็ญเพียรที่ไม่ใช่มุสลิม และแก่ผู้ที่หมกมุ่นอยู่ในความชั่วและการละเมิด โดยเขียนไว้ว่า

"การชำระให้ใสสะอาดและการขัดเกลาที่แท้จริงนั้นขึ้นอยู่กับการปฏิบัติอะมั้ลศอลิห์ที่อยู่ในสิ่งที่พระผู้เป็นเจ้าทรงพอพระทัย และเรื่องนี้ขึ้นอยู่กับการส่งนบีมา ดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น ฉะนั้น หากปราศจากการส่งนบีมา การชำระให้ใสสะอาดและการขัดเกลาที่แท้จริงก็ไม่อาจเกิดขึ้นได้ ส่วนความใสสะอาดที่เกิดขึ้นแก่บรรดากาฟิรและผู้ละเมิดนั้น เป็นความใสสะอาดของนัฟส์ มิใช่ความใสสะอาดของหัวใจ และความใสสะอาดของนัฟส์นั้นไม่ได้เพิ่มพูนสิ่งใดนอกจากความหลงผิด และไม่ได้ชี้ทางใดนอกจากหนทางแห่งความขาดทุน ส่วนการเปิดเผย (กัชฟ์) ในเรื่องเร้นลับบางประการที่บางครั้งเกิดขึ้นแก่บรรดากาฟิรและผู้ละเมิดในขณะที่นัฟส์ของพวกเขาใสสะอาดนั้น เป็นการล่อลวงให้ค่อย ๆ จมลง (อิสติดรอจ) ซึ่งผลลัพธ์สำหรับคนกลุ่มนี้ไม่มีอะไรเลยนอกจากความพินาศและความขาดทุน"[^2]

ท่านได้ทำลายความเชื่ออันอันตรายที่ว่า ผู้เดินทาง (สาลิก) และผู้รู้แจ้ง (อาริฟ) จะพ้นจากภาระหน้าที่ทางศาสนบัญญัติ และได้รับการยกเว้นจากการยึดถือฟัรฎูและบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ซึ่งเป็นความเชื่อที่จะทำลายชะรีอะฮ์ทั้งหมด ราวกับเป็นเพลิงที่แผดเผาทุกสิ่ง

[^1]: มักตูบที่ 261 ถึงมีร มุฮัมมัด นุอ์มาน [^2]: มักตูบที่ 266 ถึงควาญะฮ์ อับดุลลอฮ์ และควาญะฮ์ อุบัยดุลลอฮ์

…หรือที่ไม่อาจทำงานแทนชะตากรรมได้ ในการหักล้างทัศนะดังกล่าว ท่านได้เขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งว่า

"พวกนักตะเซาวุฟที่ยังไม่บรรลุ และพวกนอกรีตที่ไร้จุดหมาย กำลังคิดหาทางที่จะปลดปล่อยคอของตนให้พ้นจากปลอกคอแห่งการเป็นทาสของชะรีอะฮ์ และทำให้บทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์เป็นเรื่องเฉพาะของคนทั่วไปเท่านั้น พวกเขาคิดว่าคนชั้นพิเศษ (เคาวาศ) มีหน้าที่ต้องรับผิดชอบเพียงมะอ์ริฟะฮ์ (การรู้จักอัลลอฮ์) เท่านั้น ดุจเดียวกับที่บรรดาเจ้านายและสุลต่านมีหน้าที่เพียงการรักษาความยุติธรรมและความเที่ยงธรรม พวกเขากล่าวว่า เป้าหมายของการปฏิบัติตามชะรีอะฮ์คือการบรรลุมะอ์ริฟะฮ์ เมื่อบรรลุมะอ์ริฟะฮ์แล้ว ภาระหน้าที่ทางชะรีอะฮ์ก็ตกไป และพวกเขาอ้างอายะฮ์นี้เป็นหลักฐาน

وَٱعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأْتِيَكَ ٱلْيَقِينُ ﴿٩٩﴾

«และจงเคารพภักดีพระเจ้าของเจ้า จนกระทั่งความตายมาถึงเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-หิจญ์รฺ 15:99)"[^1]

ในจดหมายอีกฉบับหนึ่ง ขณะชี้แจงว่าการกระทำของบรรดาศูฟีมิใช่หลักฐานในเรื่องฮะลาลและฮะรอม ท่านได้เขียนไว้ว่า

"การกระทำของบรรดาศูฟีมิใช่หลักฐานในเรื่องฮะลาลและฮะรอม ไม่เพียงพอหรือที่เราจะถือว่าพวกเขาได้รับการผ่อนผัน ไม่ตำหนิพวกเขา และมอบเรื่องของพวกเขาไว้กับอัลลอฮ์ตะอาลา ในเรื่องนี้ ทัศนะของอิมามอบูหะนีฟะฮ์ (ร.ฮ.) อิมามอบูยูสุฟ และอิมามมุหัมมัดเท่านั้นที่เป็นที่ยอมรับ หาใช่การกระทำของอบูบักรฺ ชิบลี หรืออบุลหะซัน นูรี ไม่ บรรดาศูฟีที่ยังไม่บรรลุในยุคนี้ได้ยกเอาการกระทำของบรรดาชัยค์ของตนมาเป็นข้ออ้าง แล้วรับเอาดนตรีและการร่ายรำมาเป็นศาสนาและแนวทางของตน และทำให้มันกลายเป็นการภักดีและอิบาดะฮ์

ٱتَّخَذُوا۟ دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا

«พวกเขาได้ยึดเอาศาสนาของพวกเขาเป็นการละเล่นและความสนุกสนาน»"[^2]

การปกป้องชะรีอะฮ์ของท่านมุญัดดิดนั้นถึงขั้นเป็นความหวงแหนอย่างแรงกล้า เมื่อใดที่ท่านได้ยินถึงการค้นคว้าหรือสภาวะทางศูฟีใดๆ ที่ขัดกับอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ และอะกีดะฮ์ของมวลชนอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ และมีการนำหลักฐานของมันมาจากตำราตะเซาวุฟเล่มใด หรือจากสภาวะและคำพูดของบรรดาผู้อาวุโสท่านใด เส้นเลือดแห่งความเป็นฟารูกีของท่านก็จะเต้นแรง และพายุแห่งการปกป้องชะรีอะฮ์และความหวงแหนซุนนะฮ์ก็โหมกระหน่ำออกมาจากปลายปากกาของท่าน

[^1]: จดหมายฉบับที่ 47 ถึงมิยาน ชัยค์บะดีอุดดีน [^2]: จดหมายฉบับที่ 266 ถึงเคาะวาญะฮ์อับดุลลอฮ์ และอุบัยดุลลอฮ์

คนรับใช้คนหนึ่งได้ยกคำพูดอันแปลกประหลาดและน่าตระหนกทำนองนี้ของผู้อาวุโสท่านหนึ่ง (ชัยค์อับดุลกะบีร ยะมะนี) มาเล่า ท่านมุญัดดิดทนรับไม่ได้ และถ้อยคำเหล่านี้ก็หลั่งออกมาจากปลายปากกาของท่านโดยไม่อาจยับยั้งได้ว่า

"ท่านผู้เป็นนายของข้าฯ! ผู้ยากไร้ผู้นี้ไม่อาจทนฟังถ้อยคำเช่นนั้นได้ เส้นเลือดแห่งความเป็นฟารูกีของข้าฯ เต้นขึ้นมาโดยไม่อาจห้ามได้ และไม่เปิดโอกาสให้ตีความหรืออธิบายแก้ต่างใดๆ ผู้กล่าวถ้อยคำเช่นนั้นจะเป็นชัยค์กะบีร ยะมะนี หรือชัยค์อักบัร ชามีก็ตาม เราต้องการถ้อยคำของท่านมุฮัมมัด อะเราะบี ﷺ ขอความเมตตาและความสันติจงมีแด่ท่านและวงศ์วานของท่าน มิใช่ถ้อยคำของมุห์ยิดดีน อิบนุ อะเราะบี[^1] เศาะดรุดดีน กูนะวี และชัยค์อับดุรร็อซซาก กาชานี เรามีธุระกับ "นัศ" มิใช่กับ "ฟัศ"[^2] ฟุตูหาตมะดีนะฮ์ได้ทำให้เราไม่จำเป็นต้องพึ่งฟุตูหาตมักกียะฮ์อีกต่อไปแล้ว"[^3]

ตามทัศนะของท่านมุญัดดิด การงานใดที่กระทำตามชะรีอะฮ์อันบริสุทธิ์ล้วนนับเป็นซิกรฺ

ท่านกล่าวไว้ในมักตูบฉบับหนึ่งว่า

"ควรให้ทุกช่วงเวลาหมกมุ่นอยู่กับการรำลึกถึงอัลลอฮ์ ผู้ทรงยิ่งใหญ่ในพระเกียรติ การงานใดก็ตามที่สอดคล้องกับชะรีอะฮ์อันบริสุทธิ์ ย่อมนับเป็นซิกรฺ แม้จะเป็นการซื้อขายก็ตาม ดังนั้นในทุกอิริยาบถทั้งการเคลื่อนไหวและการหยุดนิ่ง ควรรักษาบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ไว้ เพื่อทั้งหมดนั้นจะกลายเป็นซิกรฺ เพราะซิกรฺนั้นแท้จริงคือการขจัดความหลงลืม และเมื่อในทุกการกระทำได้รักษาคำสั่งใช้และข้อห้ามแห่งชะรีอะฮ์ไว้ ก็จะได้รับการพ้นจากความหลงลืมต่อผู้ปฏิบัติ และต่อผู้ทรงบัญชา (อัลลอฮ์ผู้ทรงเอกะ) ผู้ทรงเป็นผู้สั่งใช้และห้ามปรามที่แท้จริง และเขาจะได้รับความโปรดปรานแห่งการซิกรฺอย่างต่อเนื่อง"[^4]

[^1]: หมายถึงชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุ อะเราะบี ผู้ซึ่งเสียชีวิตที่ดิมัชก์ และถูกฝังไว้ที่นั่น [^2]: "นัศ" หมายถึงตัวบทแห่งชะรีอะฮ์ ส่วน "ฟัศ" หมายถึงส่วนหนึ่ง (ฟัศ) ของหนังสือ ฟุศูศุลหิกัม (فصوص الحکم) ของชัยค์อักบัร [^3]: มักตูบที่ 100 เล่ม 1 ถึงมุลลา หะซัน กัชมีรี [^4]: มักตูบที่ 25 เล่ม 2 ถึงเคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด ชะเราะฟุดดีน หุซัยน์

ด้วยความหวงแหนและความหึงหวงต่อชะรีอะฮ์นี้เอง ท่านมุญัดดิดจึงคัดค้านอย่างรุนแรงต่อการสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ (สัจญ์ดะฮ์ตะอ์ซีมี) ซึ่งเริ่มแพร่หลายในหมู่ชัยค์บางท่าน และท่านได้ตักเตือนอย่างรุนแรงแก่ผู้ใกล้ชิดบางคนของท่านที่ท่านได้รับรายงานว่ามีความหละหลวมในเรื่องนี้[^1] นอกจากนี้ ในการหักล้างและตำหนิการกระทำและประเพณีอันเป็นชิริก (ซึ่งในยุคนั้นเริ่มมีการผ่อนปรนหย่อนยาน) ได้แก่ การยกย่องพิธีกรรมแห่งชิริก อะกีดะฮ์อันเป็นชิริกในการขอความช่วยเหลือและขอให้สมความปรารถนาจากผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์ การยกย่องเทศกาลของผู้ปฏิเสธศรัทธาและการเลียนแบบประเพณีและธรรมเนียมของพวกเขา การบนบานและเชือดสัตว์เพื่อบรรดาผู้อาวุโสทางศาสนา การถือศีลอดโดยตั้งเจตนาเพื่อบรรดาปีร์และบรรดา "บีบี" นั้น ขอให้พิจารณาคำกล่าวอันชัดแจ้งและคำตักเตือนอันแจ่มชัดของท่านมุญัดดิดในจดหมาย (มักตูบ) ฉบับยาวและละเอียดนี้ ซึ่งเขียนถึงสตรีผู้ศอลิหะฮ์ท่านหนึ่งที่เป็นมุรีดของท่าน[^2]

งานฟื้นฟู (ตัจดีด) อันยิ่งใหญ่นี้ ได้แก่ การปฏิรูปอะกีดะฮ์ การหักล้างชิริกและบิดอะฮ์ และการเรียกร้องสู่ศาสนาอันบริสุทธิ์ เป็นงานที่ท่านมุญัดดิดได้ริเริ่มขึ้นบนแผ่นดินอินเดียหลังจากที่ว่างเว้นมาเป็นเวลานาน (ดินแดนซึ่งประชากรมุสลิมถูกล้อมรอบอยู่ท่ามกลางคนส่วนใหญ่ที่มิใช่มุสลิม และเนื่องจากอิสลามยังใหม่อยู่ในดินแดนนั้น จึงเผชิญกับภัยแห่งญาฮิลียะฮ์อันเป็นชิริกอยู่ตลอดเวลา) ต่อมางานนี้ได้รับการสานต่อให้สมบูรณ์และขยายออกไปโดยบรรดาชัยค์ผู้มีชื่อเสียงในสายเดียวกันนี้ คือ หะกีมุลอิสลาม ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ อัด-ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) และวงศ์ตระกูลของท่าน[^3] และท่านซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) พร้อมคณะของท่าน ด้วยการพูดและการเขียน ด้วยบทนิพนธ์และงานประพันธ์ การแปลอัลกุรอานและหะดีษ ตลอดจนการเดินทางเผยแผ่ดะอ์วะฮ์อันกว้างไกลของพวกท่าน

[^1]: ดู มักตูบที่ 92 เล่ม 1 ถึงท่านซัยยิดผู้ทรงเกียรติ มีร มุฮัมมัด นุอ์มาน และมักตูบที่ 29 เล่ม 1 ถึงชัยค์นิซามุดดีน ษาเนสะรี [^2]: มักตูบที่ 41 เล่ม 3 ถึงสตรีผู้ศอลิหะฮ์ท่านหนึ่งในบรรดามุรีด [^3]: ในจำนวนนั้น หลานชายผู้มีชื่อเสียงของท่าน คือ เมาลานา มุฮัมมัด อิสมาอีล ชะฮีด (ฮ.ศ. 1246) เป็นผู้ที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษ

การเผยแผ่ซุนนะฮ์และการปฏิเสธบิดอะฮ์หะสะนะฮ์

การนำสิ่งหนึ่งสิ่งใดซึ่งอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์มิได้บรรจุไว้ในศาสนาและมิได้บัญชาไว้ เข้ามารวมไว้ในศาสนา ทำให้มันเป็นส่วนหนึ่งของศาสนา กระทำมันเพื่อหวังผลบุญและเพื่อความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์ และยึดถือเงื่อนไขและมารยาทที่ตนประดิษฐ์ขึ้นเองของสิ่งนั้นอย่างเคร่งครัด เช่นเดียวกับที่ยึดถือบทบัญญัติทางชะรีอะฮ์ประการหนึ่ง นั่นคือบิดอะฮ์ บิดอะฮ์โดยแท้จริงแล้วคือการก่อตั้งชะรีอะฮ์ของมนุษย์ขึ้นภายในศาสนาของพระเจ้า ชะรีอะฮ์นี้มีฟิกฮ์ของตนเองแยกต่างหาก มีฟัรฎู วาญิบ ซุนนะฮ์ และมุสตะหับที่เป็นเอกเทศ ซึ่งบางครั้งก็ขนานคู่ไปกับชะรีอะฮ์ของพระเจ้า และบางครั้งก็มีจำนวนและความสำคัญมากกว่าเสียอีก บิดอะฮ์มองข้ามความจริงที่ว่า ชะรีอะฮ์ได้สมบูรณ์แล้ว สิ่งใดที่จะต้องกำหนดก็ได้กำหนดไว้แล้ว สิ่งใดที่จะต้องเป็นฟัรฎูและวาญิบก็ได้ถูกทำให้เป็นฟัรฎูและวาญิบแล้ว โรงกษาปณ์ของศาสนาได้ถูกปิดลงแล้ว บัดนี้เหรียญใหม่ใดๆ ที่ถูกอ้างว่ามาจากศาสนาย่อมเป็นของปลอม อิมามมาลิก (ร.ฮ.) กล่าวไว้ได้ดียิ่งว่า

من ابتدع فى الاسلام بدعة يراها حسنة فقد زعم ان محمدا صلى الله عليه وسلم خان الرسالة، فان الله سبحانه يقول ﴿اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دِيْنَكُمْ﴾ فما لم يكن يومئذ دينا فلا يكون اليوم دينا.

«ผู้ใดประดิษฐ์บิดอะฮ์ขึ้นในอิสลามโดยเห็นว่ามันเป็นสิ่งดี เท่ากับเขาประกาศว่าท่านมุฮัมมัด ﷺ (ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครอง) ได้บิดพลิ้วในการเผยแผ่สาส์น เพราะอัลลอฮ์ตรัสว่า "วันนี้ข้าได้ทำให้ศาสนาของพวกเจ้าสมบูรณ์แล้วสำหรับพวกเจ้า" (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:3) ดังนั้นสิ่งใดที่ไม่ได้เป็นศาสนาในวันนั้น วันนี้ก็ไม่อาจเป็นศาสนาได้»

ลักษณะเฉพาะของชะรีอะฮ์ที่ถูกประทานลงมาจากอัลลอฮ์คือความง่ายดาย และการที่มันสามารถปฏิบัติได้สำหรับทุกคนในทุกยุคสมัย เพราะผู้ทรงบัญญัติศาสนานั้นคือผู้ทรงสร้างมนุษย์ด้วย พระองค์ทรงรู้ถึงความจำเป็นของมนุษย์

ทรงรู้จักฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม) ของมนุษย์ ตลอดจนพลังและความอ่อนแอของเขาเป็นอย่างดี

أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلْخَبِيرُ ﴿١٤﴾

«พระผู้ทรงสร้างจะไม่ทรงรู้ดอกหรือ และพระองค์คือผู้ทรงละเอียดอ่อน (และ) ผู้ทรงรอบรู้ยิ่ง» (ซูเราะฮ์อัล-มุลก์ 67:14)

ด้วยเหตุนี้ บทบัญญัติแห่งพระเจ้าและชะรีอะฮ์จากฟากฟ้าจึงคำนึงถึงสิ่งเหล่านี้ทั้งหมด แต่เมื่อมนุษย์ตั้งตนเป็นผู้บัญญัติเสียเอง เขาย่อมไม่อาจคำนึงถึงสิ่งนี้ได้ หลังจากการปะปนของบิดอะฮ์และการเพิ่มเติมเป็นระยะ ๆ ศาสนาก็กลายเป็นสิ่งที่ยุ่งยาก ซับซ้อน และยืดยาวจนผู้คนจำต้องปลดแอกของศาสนาเช่นนั้นออกจากคอของตน และความโปรดปรานแห่ง

وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى ٱلدِّينِ مِنْ حَرَجٍ

«และพระองค์มิได้ทรงทำให้มีความยากลำบากใด ๆ แก่พวกเจ้าในศาสนา»

ก็ถูกพรากไป ตัวอย่างของสิ่งนี้เห็นได้จากรายการอันยาวเหยียดของอิบาดะฮ์ ประเพณี ฟัรฎู และวาญิบต่าง ๆ ซึ่งบิดอะฮ์ได้โอกาสแสดงบทบาทของมันอย่างเสรี

ลักษณะพิเศษประการหนึ่งของศาสนาและชะรีอะฮ์คือความเป็นเอกภาพสากล มันคงเป็นหนึ่งเดียวในทุกยุคทุกสมัย หากมุสลิมผู้อาศัยอยู่ในส่วนใดของโลกย้ายไปยังอีกส่วนหนึ่งของโลก เขาจะไม่ประสบความยุ่งยากใด ๆ ในการปฏิบัติตามศาสนาและชะรีอะฮ์ และไม่จำเป็นต้องอาศัยคู่มือแนะแนวหรือผู้นำทางเฉพาะท้องถิ่นใด ๆ ในทางตรงกันข้าม บิดอะฮ์ทั้งหลายไม่มีความเหมือนกันและความเป็นเอกภาพ มันถูกหล่อออกมาจากแม่พิมพ์ท้องถิ่นของแต่ละที่ และจากโรงกษาปณ์ระดับประเทศหรือระดับเมือง มันเป็นผลมาจากสาเหตุทางประวัติศาสตร์และท้องถิ่นเฉพาะ รวมถึงผลประโยชน์และจุดมุ่งหมายส่วนตัวและปัจเจก ด้วยเหตุนี้ แต่ละประเทศ—ยิ่งไปกว่านั้น บางครั้งแต่ละแคว้นและแต่ละเมือง—จึงมีบิดอะฮ์ของตนเอง และถึงขั้นที่ประดิษฐกรรมทางศาสนาของแต่ละย่านและแต่ละบ้านก็เป็นของเฉพาะพวกเขา และในทำนองนี้ ศาสนาของแต่ละเมืองและแต่ละบ้านก็อาจแตกต่างกันไปได้

ด้วยเหตุแห่งผลประโยชน์อันเป็นนิรันดร์และเป็นสากลเหล่านี้เอง ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ จึงได้ทรงเตือนประชาชาติของท่านให้ระวังบิดอะฮ์

ให้ระวังและรักษาซุนนะฮ์ไว้อย่างหนักแน่น ท่านได้กล่าวว่า

من احدث في امرنا هذا ما ليس منه فهو رد۔

«ผู้ใดก่อสิ่งใหม่ขึ้นในศาสนาของเราซึ่งไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของศาสนา สิ่งนั้นย่อมถูกปฏิเสธ»

اياكم والبدعة فان كل بدعة ضلالة وكل ضلالة في النار۔

«พวกท่านจงระวังบิดอะฮ์ไว้เสมอ เพราะทุกบิดอะฮ์คือการหลงผิด และทุกการหลงผิดอยู่ในนรก»

และท่านยังได้พยากรณ์ไว้อย่างลึกซึ้งด้วยว่า

ما احدث قوم بدعة الا رفع بها مثلها من السنة۔

«เมื่อใดที่ผู้คนกลุ่มหนึ่งก่อสิ่งใหม่ขึ้นในศาสนา ซุนนะฮ์ในปริมาณเท่ากันนั้นย่อมถูกยกออกไปอย่างแน่นอน»

ภายหลังศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) บรรดาอิมามและนักนิติศาสตร์แห่งอิสลาม ตลอดจนบรรดามุญัดดิด นักปฏิรูป และอุละมาอ์ร็อบบานีในแต่ละยุค ต่างคัดค้านบิดอะฮ์ในยุคสมัยของตนอย่างเด็ดขาดเสมอมา และพยายามอย่างสุดความสามารถที่จะยับยั้งมิให้บิดอะฮ์เหล่านั้นได้รับการยอมรับและแพร่หลายในสังคมอิสลามและในแวดวงศาสนา บิดอะฮ์เหล่านี้มีแรงดึงดูดต่อสามัญชนและผู้ที่มีศรัทธาง่ายในทุกยุคสมัย และยังผูกพันกับผลประโยชน์ส่วนตัวของกลุ่มศาสนาและบุคคลที่ยึดศาสนาเป็นอาชีพและหลงใหลในโลก ซึ่งอัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงวาดภาพพวกเขาไว้ในอายะฮ์อันเป็นมุอ์ญิซาตแห่งอัลกุรอานว่า

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِّنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ

«โอ้บรรดาผู้ศรัทธา แท้จริงนักปราชญ์และนักบวชจำนวนมากนั้นกินทรัพย์สินของผู้คนโดยมิชอบ และขัดขวางผู้คนจากหนทางของอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:34)

ด้วยเหตุนี้ พวกท่านจึงต้องเผชิญกับการต่อต้านและการกลั่นแกล้งอย่างรุนแรง แต่พวกท่านก็ไม่ได้ใส่ใจต่อสิ่งนั้น

ไม่ได้ใส่ใจ และท่านถือว่าสิ่งนี้คือญิฮาดแห่งยุคสมัยของท่าน และเป็นภารกิจอันศักดิ์สิทธิ์ในการพิทักษ์ชะรีอะฮ์และปกป้องศาสนาจากการบิดเบือน บรรดาผู้ต่อต้านบิดอะฮ์และผู้ถือธงแห่งซุนนะฮ์เหล่านี้ ได้รับฉายาจากทั้งคนทั่วไปและชนชั้นนำในยุคของพวกเขาว่า "พวกหัวแข็งไม่ยอมเปลี่ยนแปลง" "พวกยึดติดกับรายงาน" "พวกคลั่งนิกาย" และอื่น ๆ แต่พวกเขาก็มิได้ใส่ใจแต่อย่างใด ด้วยญิฮาดทางวาจาและทางปากกาของพวกเขา ด้วยการยืนยันสัจธรรมและการหักล้างความเท็จ บิดอะฮ์จำนวนมากจึงสิ้นสูญไปจนเหลือเพียงการกล่าวถึงในตำราประวัติศาสตร์บางเล่มเท่านั้น ส่วนบิดอะฮ์ที่ยังหลงเหลืออยู่ บรรดาอุละมาอ์ผู้ยึดมั่นในสัจธรรมก็ยังคงยืนหยัดเป็นแถวต่อต้านมันอยู่จนทุกวันนี้

مِّنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا۟ مَا عَـٰهَدُوا۟ ٱللَّهَ عَلَيْهِ ۖ فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُۥ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ ۖ وَمَا بَدَّلُوا۟ تَبْدِيلًا ﴿٢٣﴾

«ในหมู่ผู้ศรัทธานั้นมีบุรุษกลุ่มหนึ่งที่ได้ซื่อสัตย์ต่อสิ่งที่พวกเขาได้ให้สัญญาไว้กับอัลลอฮ์ บางคนในหมู่พวกเขาได้ปฏิบัติตามคำมั่นสัญญาของเขาครบถ้วนแล้ว และบางคนในหมู่พวกเขากำลังรอคอยอยู่ และพวกเขามิได้เปลี่ยนแปลงแต่ประการใดเลย» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:23)

ในเรื่องนี้ ความเข้าใจผิดที่ใหญ่ที่สุดคือความเข้าใจผิดเรื่อง "บิดอะฮ์หะสะนะฮ์" (บิดอะฮ์ที่ดี) ผู้คนได้แบ่งบิดอะฮ์ออกเป็นสองประเภท คือ บิดอะฮ์ซัยยิอะฮ์ (บิดอะฮ์ที่เลว) และบิดอะฮ์หะสะนะฮ์ (บิดอะฮ์ที่ดี) พวกเขากล่าวว่า มิใช่ว่าบิดอะฮ์ทุกอย่างจะเป็นบิดอะฮ์ที่เลว บิดอะฮ์จำนวนมากเป็นบิดอะฮ์ที่ดี ซึ่งได้รับการยกเว้นจากความหมายทั่วไปของหะดีษที่ว่า "كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ" (ทุกบิดอะฮ์คือความหลงผิด)[^1]

ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้ชูธงญิฮาดอย่างแข็งขันเพื่อต่อต้านการแบ่งประเภทนี้และต่อต้านแนวคิดบิดอะฮ์หะสะนะฮ์ และ…

[^1]: หลักฐานที่ใหญ่ที่สุดของคนเหล่านี้คือคำกล่าวของท่านอุมัร (ร.ฎ.) ที่ท่านกล่าวเมื่อเห็นผู้คนละหมาดตะรอวีหฺเป็นญะมาอะฮ์ว่า "نِعْمَتِ الْبِدْعَةُ هٰذِهِ" (นี่เป็นบิดอะฮ์ที่ดียิ่ง) ทั้งที่มีความเห็นพ้องกันว่า ในที่นี้เรียกสิ่งนั้นว่าบิดอะฮ์เพียงในแง่ความหมายทางภาษาเท่านั้น มิฉะนั้นแล้วการละหมาดตะรอวีหฺเป็นสิ่งที่ได้รับการยืนยันจากหะดีษเศาะฮีหฺและเป็นที่สืบทอดกันมาอย่างต่อเนื่อง สำหรับนิยามของบิดอะฮ์ ควรศึกษาหนังสือของอิมามอัช-ชาฏิบี (ร.ฮ.) ชื่อ "อัล-อิอ์ติศอม บิส-ซุนนะฮ์" (الاعتصام بالسنة) และหนังสือของเมาลานาอิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) ชื่อ "อีฎอห์ อัล-หักก์ อัศ-ศอรีห์ ฟี อะห์กาม อัล-มัยยิต วัฎ-ฎ็อรีห์" (ايضاح الحق الصريح في احكام الميت والضريح) ซึ่งเป็นหนังสือที่ดีที่สุดในหัวข้อนี้

ด้วยความมั่นใจ พลังอันแข็งแกร่ง และการอ้างหลักฐานทางวิชาการ ซึ่งท่านใช้ปฏิเสธสิ่งนั้น ไม่อาจหาสิ่งที่เทียบเคียงได้ไม่ว่าจะมองไกลเพียงใดและนานเพียงใด ในเรื่องนี้ ขอให้พิจารณาข้อความบางตอนจากมักตูบาต (จดหมาย) ของท่าน

ในการกระตุ้นให้เผยแผ่และฟื้นฟูซุนนะฮ์ของท่านนบี ﷺ และส่งเสริมให้ขจัดบิดอะฮ์ ท่านได้เขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงคอญะฮ์ มุฮัมมัด อับดุลลอฮ์ บุตรของผู้เป็นนายของท่าน ว่า

“นี่คือช่วงเวลาที่การประกาศศาสนาของท่านผู้ประเสริฐที่สุดแห่งมนุษยชาติ ﷺ ได้ผ่านพ้นไปแล้วกว่าหนึ่งพันปี และสัญญาณแห่งวันกิยามะฮ์ก็เริ่มปรากฏขึ้นแล้ว เนื่องจากความห่างไกลจากยุคแห่งนุบูวะฮ์ ซุนนะฮ์จึงถูกปกปิดซ่อนเร้น และเนื่องจากยุคสมัยนี้เป็นยุคแห่งความเท็จและการโกหก บิดอะฮ์จึงแพร่หลายและเป็นที่ยอมรับ จึงจำเป็นต้องมีผู้กล้าดุจเหยี่ยวผู้เกรียงไกรสักคน ที่จะช่วยเหลือและปกป้องซุนนะฮ์ และทำให้บิดอะฮ์ถอยร่นและพ่ายแพ้ การเผยแพร่บิดอะฮ์นั้นเท่ากับการทำลายศาสนา และการยกย่องผู้ทำบิดอะฮ์ก็มีความหมายเท่ากับการทำลายปราสาทแห่งอิสลาม ในหะดีษมีมาว่า

من وقر صاحب بدعة فقد اعان على هدم الاسلام

«ผู้ใดให้เกียรติแก่ผู้ทำบิดอะฮ์ แท้จริงเขาได้มีส่วนช่วยในการทำลายอิสลาม»

จำเป็นต้องหันมาใส่ใจในเรื่องนี้ด้วยความมุ่งมั่นและความตั้งใจอย่างเต็มที่ ให้ซุนนะฮ์ใดซุนนะฮ์หนึ่งได้รับการฟื้นฟูให้แพร่หลาย และให้บิดอะฮ์ใดบิดอะฮ์หนึ่งถูกขจัดออกไป งานนี้เป็นสิ่งจำเป็นในทุกยุคสมัย แต่ในยุคที่อิสลามอ่อนแอเช่นนี้ ซึ่งการธำรงไว้ซึ่งพิธีการทางศาสนาแห่งอิสลามได้ผูกพันอยู่กับการเผยแผ่ซุนนะฮ์และการทำลายบิดอะฮ์ งานนี้ยิ่งมีความจำเป็นมากขึ้นไปอีก”

หลังจากนั้น ในจดหมายฉบับเดียวกัน ท่านได้เขียนคัดค้านการที่บิดอะฮ์จะมีความดีงามหรือความสวยงามในรูปแบบใด ๆ และคัดค้านการใช้ถ้อยคำและศัพท์ว่า “บิดอะฮ์หะสะนะฮ์” (บิดอะฮ์ที่ดี) ว่า

“ผู้คนบางส่วนในอดีตได้มองเห็นความดีงามบางประการในบิดอะฮ์ จึงได้ถือว่าบิดอะฮ์บางประเภท…

พวกเขาถือว่ามันเป็นสิ่งที่ดีงาม (มุสตะห์ซัน) แต่ฟะกีรผู้นี้ไม่เห็นพ้องกับพวกเขาในประเด็นนี้ ข้าพเจ้าไม่ถือว่าบิดอะฮ์ใด ๆ เป็นบิดอะฮ์ฮะสะนะฮ์ (บิดอะฮ์ที่ดี) และไม่รู้สึกถึงสิ่งใดในมันนอกจากความมืดมิดและความขุ่นมัว ท่านนบี ﷺ กล่าวว่า

كل بدعة ضلالة

«ทุกบิดอะฮ์คือความหลงผิด»[^1]

ในมักตูบอีกฉบับหนึ่งซึ่งเขียนถึงมีร มุฮิบบุลลอฮ์ ท่านเขียนว่า

«ข้าพเจ้าไม่เข้าใจเลยว่า ผู้คนตัดสินได้อย่างไรว่ามีความดีงามอยู่ในการกระทำที่ถูกประดิษฐ์ขึ้นภายหลังการให้ความโปรดปรานได้ครบถ้วนสมบูรณ์แล้ว ในศาสนาอิสลามที่สมบูรณ์ และในศาสนาที่อัลลอฮ์ทรงพอพระทัยและทรงรับไว้ พวกเขาไม่รู้ถึงข้อเท็จจริงง่าย ๆ ประการนี้หรือว่า เมื่อศาสนาใดได้รับความครบถ้วน ความสมบูรณ์ และการยอมรับแล้ว หากมีการประดิษฐ์สิ่งใหม่ขึ้นในศาสนานั้น ย่อมไม่อาจมีความดีงามอยู่ในสิ่งนั้นได้

فَمَاذَا بَعْدَ ٱلْحَقِّ إِلَّا ٱلضَّلَـٰلُ

«ดังนั้น ภายหลังสัจธรรมแล้ว จะมีอะไรอีกเล่านอกจากความหลงผิด» (ซูเราะฮ์ยูนุส 10:32) (คือภายหลังสัจธรรมแล้ว เหลือเพียงระดับของความหลงผิดเท่านั้น)

หากพวกเขารู้ว่าการตัดสินว่าสิ่งที่เพิ่งเกิดขึ้นใหม่ในศาสนาที่สมบูรณ์แล้วเป็นสิ่งดีงามนั้น ย่อมมีนัยว่าศาสนานั้นยังไม่สมบูรณ์ และเป็นการประกาศว่าความโปรดปรานนั้นยังไม่ครบถ้วน พวกเขาก็คงไม่กล้ากระทำเช่นนั้นเลย»[^2]

ในมักตูบอีกฉบับหนึ่ง ท่านกล่าวถึงข้อยกเว้นนี้เช่นกัน โดยเขียนว่า

«เมื่อทุกสิ่งที่ถูกประดิษฐ์ขึ้นใหม่ (ในศาสนา) เป็นบิดอะฮ์ และทุกบิดอะฮ์เป็นความหลงผิด แล้วการที่จะพบความดีงามในบิดอะฮ์ใด ๆ จะมีความหมายอะไรเล่า? และเมื่อจากบรรดาหะดีษเข้าใจได้อย่างชัดเจนว่า ทุกบิดอะฮ์ย่อมขจัดซุนนะฮ์ และไม่มีการยกเว้นใด ๆ ในเรื่องนี้ ความหมายที่ชัดเจนก็คือ ทุกบิดอะฮ์เป็นสิ่งชั่ว ในหะดีษมีว่า

ما احدث قوم بدعة الا رفع مثلها من السنة فتمسك بسنة خير من احداث بدعة

«เมื่อกลุ่มชนใดประดิษฐ์บิดอะฮ์ขึ้นมา ซุนนะฮ์ในปริมาณเท่ากันนั้นก็จะถูกยกออกไป ดังนั้น การยึดมั่นในซุนนะฮ์จึงดีกว่าการประดิษฐ์บิดอะฮ์»

[^1]: มักตูบที่ 186 ถึงมัคดูมซาดะฮ์ ควาญะฮ์ มุฮัมมัด อับดุลลอฮ์ [^2]: มักตูบที่ 19 ถึงมีร มุฮิบบุลลอฮ์

มีรายงานจากท่านหัสซาน (ร.ฎ.) ว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า

ما ابتدع قوم بدعة في دينهم الانزع الله من سنتهم مثلها، ثم لا يعيدها اليهم الى يوم القيامة.

«เมื่อใดก็ตามที่กลุ่มชนใดก่อบิดอะฮ์ขึ้นในศาสนาของพวกเขา อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงถอดถอนซุนนะฮ์หนึ่งที่เทียบเท่ากับบิดอะฮ์นั้นออกไปจากบรรดาซุนนะฮ์ที่พวกเขาปฏิบัติอยู่อย่างแน่นอน แล้วพระองค์จะไม่ทรงคืนซุนนะฮ์นั้นแก่พวกเขาอีกจนถึงวันกิยามะฮ์»

พึงทราบเถิดว่า บิดอะฮ์บางประการที่อุละมาอ์และบรรดาชัยค์เห็นว่าเป็นสิ่งดี เมื่อพิจารณาใคร่ครวญอย่างถี่ถ้วนแล้ว ก็จะเห็นได้ว่าสิ่งเหล่านั้นก็เป็นตัวทำลายซุนนะฮ์เช่นกัน[^1]

ในมักตูบเดียวกันนี้ ท่านได้ปฏิเสธการมีอยู่ของบิดอะฮ์หะสะนะฮ์โดยสิ้นเชิง โดยเขียนไว้ว่า

“ผู้คนกล่าวว่าบิดอะฮ์มีสองประเภท คือ บิดอะฮ์หะสะนะฮ์ (บิดอะฮ์ที่ดี) และบิดอะฮ์ซัยยิอะฮ์ (บิดอะฮ์ที่เลว) พวกเขาเรียกการงานที่ดีซึ่งเกิดขึ้นหลังยุคสมัยแห่งการเป็นเราะซูลและยุคของเคาะลีฟะฮ์อัร-รอชิดีน และไม่ได้ทำให้ซุนนะฮ์ใดถูกยกเลิกไปว่าเป็นบิดอะฮ์หะสะนะฮ์ ส่วนบิดอะฮ์ซัยยิอะฮ์คือสิ่งที่ทำลายซุนนะฮ์ แต่ผู้ต่ำต้อยผู้นี้ไม่เห็นความงดงามและรัศมีแห่งนูรในบิดอะฮ์ใดเลยในบรรดาบิดอะฮ์ทั้งหลาย และไม่รู้สึกถึงสิ่งใดในนั้นนอกจากความมืดมิดและความขุ่นมัว หากจะสมมติว่าวันนี้การงานที่เป็นบิดอะฮ์บางอย่างดูสดใสและบริสุทธิ์ เนื่องจากความอ่อนแอของการมองเห็น พรุ่งนี้เมื่อสายตาแหลมคมและมองการณ์ไกลขึ้น ก็จะไม่ได้ผลลัพธ์ใดนอกจากความรู้สึกถึงการขาดทุนและความเสียใจ

«ยามรุ่งอรุณ ดุจดั่งวันที่ปรากฏชัด จะเป็นที่รู้กันว่า ในคืนอันมืดมิดนั้น เจ้าได้ร่วมเล่นเกมแห่งความรักกับผู้ใด»

ท่านผู้เป็นนายแห่งมนุษยชาติ ﷺ กล่าวว่า

[^1]: มักตูบที่ 186 ถึงเคาะวาญะฮ์อับดุรเราะห์มาน มุฟตี อัล-กาบุลี

من احدث فی امرنا هذا ما لیس منه فهو ردٌّ

«ผู้ใดก่อสิ่งใหม่ขึ้นในกิจการ (ศาสนา) ของเรานี้ ซึ่งไม่มีรากฐานอยู่ในศาสนา สิ่งนั้นย่อมถูกปฏิเสธ (ไม่เป็นที่ยอมรับ)»[^1]

ในบรรดาบิดอะฮ์หะสะนะฮ์ที่แพร่หลายอยู่ในยุคนั้น มีงานชุมนุมเมาลิด (มะห์ฟิลเมาลิด) รวมอยู่ด้วย เนื่องจากงานนี้มีเป้าหมายและมีความเกี่ยวโยงกับสิ่งที่สูงส่ง การเรียกงานนี้ว่าบิดอะฮ์และการคัดค้านงานนี้จึงเป็นเรื่องที่ละเอียดอ่อนและยากลำบากยิ่ง ทั้งยังเสี่ยงที่จะทำให้สาธารณชนเข้าใจผิด และมองว่าเป็นการไม่ให้เกียรติหรือเป็นการขาดความรัก แต่ท่านมุจัดดิด (ร.ฮ.) มีใจที่เปิดกว้างอย่างสมบูรณ์ในเรื่องนี้ว่า สิ่งใดที่ไม่มีหลักฐานยืนยันในยุคที่ดีที่สุด (ค็อยรุลกุรูน) ย่อมไม่มีความก้าวหน้าของศาสนาและความผาสุกของประชาชาติอยู่ในสิ่งนั้น และเมื่อกาลเวลาผ่านไปก็น่าหวั่นเกรงว่าจะเกิดความเสียหายนานัปการขึ้นในสิ่งนั้น มีผู้ถามท่านว่า หากงานชุมนุมเมาลิดปลอดจากสิ่งต้องห้ามทั้งหลาย จะมีความเสียหายอะไรเล่า? ท่านตอบว่า

"ท่านผู้มีเกียรติเอ๋ย! ในความคิดของฟะกีร (ผู้ยากไร้) ผู้นี้ ตราบใดที่ประตูนี้ยังไม่ถูกปิดลงโดยสิ้นเชิง ผู้ที่ตามอารมณ์ใฝ่ต่ำก็จะไม่หยุดยั้งจากสิ่งนี้ หากมีการออกฟัตวาว่าอนุญาตแม้เพียงเล็กน้อย เรื่องราวก็จะค่อย ๆ ลุกลามไปถึงไหนต่อไหน

قلیله یُفضی اِلیٰ کثیرہ

«สิ่งเล็กน้อยของมันจะนำไปสู่สิ่งที่มากมายของมัน»"[^2]

ด้วยวิธีนี้ ความกล้าหาญที่เปี่ยมด้วยวิสัยทัศน์และความเด็ดเดี่ยวของท่านมุจัดดิด (ร.ฮ.) (คือการคัดค้านบิดอะฮ์โดยทั่วไป และการไม่เห็นด้วยกับการมีอยู่ของบิดอะฮ์หะสะนะฮ์) ได้ป้องกันภัยอันใหญ่หลวง และปิดกั้นความระส่ำระสายทางศาสนาอย่างใหญ่หลวง ซึ่งกำลังแพร่กระจายในสังคมอิสลาม อันเนื่องมาจากการสนับสนุนของอุละมาอ์ที่ขาดการค้นคว้าอย่างถี่ถ้วน การอุปถัมภ์ของบรรดาคานกอฮ์ (สำนักซูฟี) และความสนใจและการสนับสนุนของบรรดาเจ้าขุนมูลนายและผู้มีอำนาจที่มีความศรัทธาดี ขออัลลอฮ์ทรงตอบแทนท่านด้วยการตอบแทนที่ดีที่สุดในนามของอิสลามและมุสลิมทั้งหลาย

[^1]: มักตูบที่ 186 ถึงควาญะฮ์อับดุรเราะห์มาน มุฟตี กาบุลี [^2]: มักตูบที่ 273 ถึงควาญะฮ์หุสามุดดีน

บทที่หก

วะห์ดะตุลวุญูด หรือ วะห์ดะตุชชุฮูด?

ชัยค์อักบัร มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี กับการอธิบายรายละเอียดและการเรียบเรียงประเด็นวะห์ดะตุลวุญูด

จากวาจาของบรรดาซูฟีรุ่นก่อน ผู้ซึ่งถูกสภาวะทางจิตวิญญาณครอบงำ ได้มีถ้อยคำที่ "ส่อไปในทางการรวมเป็นหนึ่ง (อิตติฮาด)" ซึ่งบ่งชี้ถึงวะห์ดะตุลวุญูดปรากฏออกมา ในบรรดาถ้อยคำเหล่านั้น ที่เป็นที่รู้จักเป็นพิเศษ ได้แก่ คำกล่าวของชัยค์และผู้รู้แจ้งผู้มีชื่อเสียง ท่านบายะซีด บิสฏอมี (ผู้ซึ่งอยู่ในบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ของสายตะริเกาะฮ์ส่วนใหญ่) ที่ว่า "สุบหานี มา อะอ์ซะมะ ชะอ์นี" (มหาบริสุทธิ์ยิ่งแด่ข้า ฐานะของข้าช่างยิ่งใหญ่เพียงใด) และ "ลัยสะ ฟี ญุบบะตี อิลลัลลอฮ์" (ไม่มีสิ่งใดในเสื้อคลุมของข้านอกจากอัลลอฮ์) และคำประกาศ "อะนัล หัก" (ข้าคือสัจธรรม) ของหุซัยน์ บิน มันศูร อัล-หัลลาจ

แต่ชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 638) ผู้มีชื่อเสียงขจรขจายไปทั่วในนาม "ชัยค์อักบัร" คือผู้ฟื้นฟูและผู้ปิดท้ายของรสนิยมทางจิตวิญญาณและแนวทางนี้ และในทางวิชาการ ท่านคือผู้ริเริ่มและผู้วางรากฐานของมัน นับแต่ยุคของท่านเป็นต้นมา ชื่อเสียงและการยอมรับของแนวคิดนี้ได้ขึ้นถึงระดับที่มันซึมซาบเข้าไปในหมู่ชาวตะเซาวุฟประดุจอิทธิพลของฤดูกาล ซึ่งแม้ผู้มีสภาพจิตใจแข็งแกร่งก็ไม่อาจรอดพ้นได้อย่างสิ้นเชิง จนถึงขั้นที่มันได้กลายเป็นสัญลักษณ์ของผู้มีรสนิยมทางจิตวิญญาณและผู้ใฝ่ศึกษาค้นคว้า และเป็น "ถ้อยคำครอบคลุม" ของพวกเขา การปฏิเสธมันเท่ากับเป็นการแสดงหลักฐานถึงความเขลาของตนเอง หรือเป็นการประกาศว่าตนเป็นคนนอกและผู้เกาะติดในวงการตะเซาวุฟ ดังที่ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) กล่าวไว้ว่า

«ท่านได้กำหนดหมวดและบทต่าง ๆ ของมันในลักษณะเดียวกับที่วิชานะห์วูและศ็อรฟ์...

ในหนังสือ «ดุสตูร»[^1] ว่า ตามทัศนะของอัช-ชัยค์ อัล-อักบัร หลักวะห์ดะตุลวุญูด (เอกภาพแห่งการมีอยู่) มีแก่นแท้อย่างไร ท่านนำเสนอมันอย่างไร ตั้งหลักฐานอะไรไว้สนับสนุน และท่านทำให้มันกลายเป็นข้อเท็จจริงที่ประจักษ์ชัด เป็นประสบการณ์ภาคปฏิบัติ และเป็นเรื่องของการกัชฟ์และมุชาฮะดะฮ์ได้อย่างไร จากนั้นมันได้กลายเป็นปรัชญาและสำนักคิดที่เป็นเอกเทศได้อย่างไร และมีคลังหนังสืออันใหญ่โตเกิดขึ้นเกี่ยวกับเรื่องนี้ ซึ่งแม้เพียงการสำรวจโดยสังเขปก็ยังต้องใช้หนังสือเล่มหนาเล่มหนึ่ง ในหนังสือเล่มนี้ แม้แต่การกล่าวถึงโดยผ่านๆ และโดยย่อก็ยังเป็นเรื่องยาก เนื่องจากประเด็นนี้เป็นประเด็นที่ละเอียดอ่อนที่สุดทั้งในทางปรัชญาและตะเซาวุฟ ซึ่งจำเป็นต้องรู้ศัพท์เทคนิคอันละเอียดอ่อนของปรัชญาและตะเซาวุฟ และยังมีความเกี่ยวพันอย่างลึกซึ้งกับประสบการณ์ภายในและการเดินทางทางจิตวิญญาณ (ซัยร์ วะ ซุลูก) ภาคปฏิบัติด้วย ดังนั้นการครอบคลุมมันในบทสั้นๆ นี้จึงเป็นเรื่องยาก ผู้อ่านท่านใดที่มีความสนใจจะเข้าใจเรื่องนี้ในเชิงวิชาการ ก็ควรกลับไปศึกษาผลงานอันมีชื่อเสียงของอัช-ชัยค์ อัล-อักบัร คือ «อัล-ฟุตูหาต อัล-มักกียะฮ์» (الفتوحات المكية) และ «ฟุศูศ อัล-หิกัม» (فصوص الحكم)[^2] ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้เขียนจดหมายขนาดยาวเพื่อยืนยันหลักวะห์ดะตุชชุฮูด ในจดหมายเหล่านั้น วิธีที่ท่านนำเสนอแนวทางของอัช-ชัยค์ อัล-อักบัร ตลอดจนการสรุปและอธิบายแนวทางนั้น ก็จะช่วยให้เข้าใจแนวทางนี้และเป้าหมายของมันได้เช่นกัน ข้อความที่ตัดตอนมาซึ่งจำเป็นจากจดหมายเหล่านั้นจะปรากฏในที่ของมันในบทความนี้

ณ ที่นี้ เราขอนำเสนอข้อความบางตอนจากริสาละฮ์ว่าด้วยวะห์ดะตุลวุญูดของอัลลามะฮ์ อับดุลอะลี บะห์รุลอุลูม อัล-ลัคเนาวี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1225) ผู้ประพันธ์นอกจากจะเป็นมหาสมุทรแห่งวิชาปรัชญา (หิกมะฮ์) และอุศูลแล้ว ยังเป็นผู้อธิบายและผู้ถ่ายทอดทฤษฎีวะห์ดะตุลวุญูดของอัช-ชัยค์ อัล-อักบัร และผลงานของท่าน โดยเฉพาะ «อัล-ฟุตูหาต»

[^1]: มักตูบที่ 89 ถึงกอฎี อิสมาอีล ฟะรีดอาบาดี [^2]: ในเรื่องนี้ การศึกษาหนังสือ «อุศูล อัล-อุศูล ฟี บะยาน มุฏาบะเกาะฮ์ อัล-กัชฟ์ บิลมะอ์กูล วัลมันกูล» (أصول الأصول في بيان مطابقة الكشف بالمعقول والمنقول) ของซัยยิด ชาฮ์ อับดุลกอดิร มะฮ์รบาน ฟัครี มัยลาปูรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1262) (ตีพิมพ์โดยมหาวิทยาลัยมัดราส ค.ศ. 1959) ก็จะเป็นประโยชน์เช่นกัน ซึ่งเป็นหนังสือที่ครอบคลุมอย่างมากในหัวข้อนี้

ที่เชี่ยวชาญและเป็นผู้อธิบายคัมภีร์ "ฟุศูศ อัล-หิกัม" (فصوص الحكم) จากข้อความที่ยกมาเหล่านี้ จะช่วยให้เข้าใจเจตนาและความหมายของชัยค์อักบัร (อิบนุอะเราะบี) ได้ในระดับหนึ่ง แม้ว่าในข้อความเหล่านี้จะมีศัพท์เฉพาะและสำนวนหลายประการที่มีเพียงผู้ชำนาญในศาสตร์นี้ และผู้ที่คุ้นเคยกับภาษาและลีลาการแสดงออกของบรรดาอาริฟีนแห่งสายนี้เท่านั้นที่จะเข้าใจ แต่เราไม่พบการถ่ายทอดความที่กระชับและชัดเจนกว่านี้ จึงได้อาศัยข้อความเหล่านี้

«สิ่งใดที่นอกเหนือจากอัลลอฮ์ตะอาลา สิ่งนั้นคือโลกแห่งชุอูน (ภาวะต่าง ๆ) และตะอัยยุนาต (การกำหนดเฉพาะ) ชุอูนและตะอัยยุนาตทั้งหมดเป็นมะซอฮิร (ที่ปรากฏ) ของพระองค์ และพระองค์ทรงปรากฏและแผ่ซึมอยู่ในสิ่งเหล่านั้น การแผ่ซึมของพระองค์นี้ มิใช่อย่างที่ผู้ถือหลักหุลูล (การเข้าสิง) กล่าวไว้ หรืออย่างที่ผู้ถือหลักอิตติหาด (การรวมเป็นหนึ่ง) อธิบาย หากแต่การแผ่ซึมนี้เปรียบเสมือนการแผ่ซึมของเลขหนึ่งในจำนวนนับทั้งหลาย จำนวนนับทั้งหมดล้วนไม่ใช่สิ่งอื่นใดนอกจากหน่วยหนึ่ง ๆ ในโลกนี้มีการปรากฏของซาต (แก่นแท้) อันเดียวกันเท่านั้น ในความหลากหลายก็คือสิ่งนั้นแหละที่ปรากฏ ความหลากหลายไม่มีการมีอยู่ด้วยตัวของมันเอง การปรากฏของมันเกิดขึ้นจากการมีอยู่ของซาตอันบริสุทธิ์ของอัลลอฮ์ ซาตของอัลลอฮ์เท่านั้นที่ปรากฏอยู่ในความหลากหลายนี้ อัลลอฮ์คือผู้ทรงแรก อัลลอฮ์คือผู้ทรงสุดท้าย อัลลอฮ์คือผู้ทรงปรากฏ อัลลอฮ์คือผู้ทรงซ่อนเร้น อัลลอฮ์ทรงบริสุทธิ์จากการที่พวกเขาตั้งภาคีแก่พระองค์»

«พระนามของอัลลอฮ์ตะอาลาจะไม่ปรากฏโดยปราศจากมะซฮัร (ที่รองรับการปรากฏ) ไม่ว่าพระนามอันประเสริฐนั้นจะเป็นพระนามแห่งตันซีห์ (การทรงพ้นจากความคล้ายคลึง) หรือตัชบีห์ (การเปรียบเทียบ) ก็ตาม เมื่อพระนามทั้งหลายขึ้นอยู่กับมะซอฮิร และหากปราศจากมะซอฮิร ความสมบูรณ์ของพระนามเหล่านั้นก็ไม่อาจเป็นที่นึกคิดได้ อัลลอฮ์ตะอาลาจึงทรงให้อะอ์ยานแห่งโลก (แก่นแท้ของสรรพสิ่ง) มีขึ้น เพื่อให้อะอ์ยานเหล่านั้นเป็นมะซอฮิรของพระองค์ และเพื่อให้ความสมบูรณ์แห่งพระนามของพระองค์ปรากฏอย่างครบถ้วน»

อัลลอฮ์ตะอาลาทรงพอเพียงโดยเด็ดขาดในความสมบูรณ์แห่งซาตของพระองค์ แต่ในระดับแห่งความสมบูรณ์ของพระนาม พระองค์มิได้ทรงไม่ต้องการการมีอยู่ภายนอกของโลก ดังที่ฮาฟิซ ชีรอซี กล่าวว่า:

«หากแสงแห่งผู้เป็นที่รักไม่ส่องลงบนผู้รัก จะเป็นอย่างไรเล่า เราต้องการพระองค์ และพระองค์ก็ทรงปรารถนาต่อเรา»

กล่าวคือ หากเงาและแสงสะท้อนของผู้เป็นที่รักตกลงบนผู้รัก แล้วจะเป็นเรื่องแปลกอันใด เราต้องการพระองค์ และพระองค์ก็ทรงปรารถนาเรา คำกล่าวนี้มีหลักฐานจากหะดีษกุดซีที่ว่า

كنت كنزاً مخفياً فأحببت ان اعرف فخلقت الخلق

«ข้าเคยเป็นขุมทรัพย์ที่ซ่อนเร้น ข้าปรารถนาที่จะเป็นที่รู้จัก ดังนั้นข้าจึงสร้างสรรพสิ่งขึ้น เพื่อให้ข้าปรากฏ และให้สรรพสิ่งที่ถูกสร้างเป็นที่ปรากฏของข้าและของพระนามทั้งหลายของข้า»

“ผู้ใดยึดถือว่ามีวุญูด (การมีอยู่) สองประการ คือ วุญูดหนึ่งของอัลลอฮ์ และอีกวุญูดหนึ่งของสิ่งที่เป็นไปได้ (มุมกิน) ผู้นั้นกำลังกระทำชิริก และชิริกนี้เป็นชิริกที่แฝงเร้น ส่วนผู้ที่ยึดถือว่ามีวุญูดเพียงหนึ่งเดียว และกล่าวว่าวุญูดนั้นเป็นของอัลลอฮ์เท่านั้น สิ่งอื่นนอกจากพระองค์ล้วนเป็นที่ปรากฏ (มะซาฮิร) ของพระองค์ และความหลากหลายของที่ปรากฏนั้นไม่ขัดแย้งกับความเป็นหนึ่งเดียวของพระองค์ ผู้นั้นคือผู้ที่มีเตาฮีด (มุวะห์ฮิด)”

“ท่านทั้งหลายมิใช่ตัวตนเดียวกับอัล-หักก์ (สัจธรรม) เพราะอัล-หักก์ตะอาลาคือวุญูดที่สัมบูรณ์ (มุฏลัก) ส่วนพวกท่านถูกจำกัดและถูกกำหนดเฉพาะ และสิ่งที่ถูกกำหนดเฉพาะย่อมไม่อาจเป็นตัวตนเดียวกับสิ่งที่สัมบูรณ์ได้ไม่ว่าในทางใด แต่ทว่า โดยแก่นแท้ของพวกท่านแล้ว พวกท่านคือตัวตนของอัล-หักก์ อัล-หักก์ตะอาลาเองที่ทรงปรากฏเป็นพวกท่านโดยการกำหนดเฉพาะ พวกท่านกำลังเห็นอัลลอฮ์ซึ่งทรงปลอดพ้นจากข้อจำกัดของการกำหนดเฉพาะ ในฐานะที่ทรงถูกจำกัดด้วยข้อจำกัดของการกำหนดเฉพาะในหมู่สรรพสิ่งที่มีอยู่ กล่าวคือ พวกท่านกำลังเห็นอัลลอฮ์ตะอาลาทรงปรากฏในสิ่งที่ถูกกำหนดเฉพาะ”

لاموجود ولا إله إلا الله

«ไม่มีสิ่งใดมีอยู่ และไม่มีพระเจ้าใดที่ควรแก่การเคารพภักดี นอกจากอัลลอฮ์»[^1]

อิทธิพลของประเด็นนี้ภายหลังยุคของอัช-ชัยค์อัล-อักบัรแผ่ขยายกว้างขวางจนถึงขั้นครอบคลุมทั่วโลก จนอาจกล่าวได้ว่า ในหมู่ศูฟี นักปรัชญา และกวีนั้น เก้าสิบเก้าเปอร์เซ็นต์ยึดถือประเด็นนี้ หรือไม่ก็ได้รับอิทธิพลจนกลายเป็นผู้คล้อยตามไป ผู้ที่เห็นต่างจากท่านชัยค์ส่วนใหญ่ได้แก่ นักหะดีษ นักฟิกฮ์ และบรรดาอุละมาอ์ที่ถูกเรียกว่า “อุละมาอ์สายซาฮิร (ภายนอก)” ในจำนวนนั้นมี อัล-หาฟิซ อิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานี, อัลลามะฮ์ อัส-สะคอวี, อบูหัยยาน นักตัฟสีร…

[^1]: “ริซาละฮ์ วะห์ดะตุลวุญูด” (رسالہ وحدۃ الوجود) ประพันธ์โดย บะห์รุลอุลูม อัลลามะฮ์ อับดุลอะลี อัล-อันศอรี อัล-ลัคเนาวี แปลโดย เมาลานา ชาฮ์ ซัยด์ อบุลหะสัน ฟารูกี มุญัดดิดี จัดพิมพ์โดย นัดวะตุลมุศ็อนนิฟีน ดิลลี หน้า 29–56

ชัยค์อัลอิสลาม อิซซุดดีน อิบนุอับดิสสลาม, ฮาฟิซ อบูซุรอะฮ์, ชัยค์อัลอิสลาม สิรอญุดดีน อัลบุลกีนี, มุลลา อะลี อัลกอรี และอัลลามะฮ์ สะอ์ดุดดีน อัตตัฟตาซานี ซึ่งล้วนเป็นอุละมาอ์ผู้มีชื่อเสียงและเป็นปรมาจารย์แห่งศาสตร์ต่าง ๆ

ท่านเหล่านี้ แม้จะมีความเหนือชั้นอย่างยิ่งในด้านความรู้และคุณธรรม ความกว้างขวางและความลึกซึ้งในการพิจารณาอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ตลอดจนความเชี่ยวชาญในวิชาการศาสนา แต่ผู้ที่อยู่ในแวดวงตะเซาวุฟและผู้รู้แจ้งในหะกีเกาะฮ์ ไม่ยอมรับว่าผู้ใดในหมู่พวกท่าน ยกเว้นเพียงหนึ่งหรือสองคน เป็นผู้หยั่งรู้ความลับแห่งหะกีเกาะฮ์และวิชาฝ่ายบาฏิน ด้วยเหตุนี้ การคัดค้านของท่านเหล่านั้นจึงถูกตีความไปตามหลักทั่วไปที่ว่า

الناس اعداء ما جهلوا

«มนุษย์ย่อมเป็นศัตรูต่อสิ่งที่ตนไม่รู้»

ชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) กับการคัดค้านและวิพากษ์อะกีดะฮ์วะห์ดะตุลวุญูด

ในบรรดาผู้ที่ถือธงนำในการคัดค้านประเด็นวะห์ดะตุลวุญูด และเป็นผู้วิพากษ์วิจารณ์ ตรวจสอบ และวิเคราะห์ประเด็นนี้บนพื้นฐานของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ตลอดจนในแง่ของผลกระทบและผลลัพธ์ที่เริ่มปรากฏขึ้นในแวดวงตะเซาวุฟและในหมู่สามัญชนภายในเวลาอันใกล้ อันเนื่องมาจากการยึดถือประเด็นและแนวคิดนี้ ชื่อที่โดดเด่นที่สุดคือ ชัยค์อัลอิสลาม ตะกียุดดีน ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) (661–728 ฮ.) ท่านถือกำเนิดหลังการเสียชีวิตของชัยค์อักบัร (638 ฮ.) ยี่สิบสามปี นครที่ชัยค์อักบัรเสียชีวิต (ดิมัชก์) และได้รับเกียรติเป็นที่พำนักสุดท้ายและที่ฝังร่างของท่าน ก็คือนครที่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เติบโตขึ้น ได้รับการศึกษาและการอบรม และบรรลุถึงความสมบูรณ์ทางวิชาการและสติปัญญาอันไม่มีผู้ใดเทียบได้ เมื่อท่านบรรลุวัยที่มีวุฒิภาวะ และสามารถพิจารณาสภาพแวดล้อมด้วยสายตาของนักวิพากษ์ได้นั้น การเสียชีวิตของชัยค์อักบัรผ่านพ้นไปยังไม่เกิน 40–45 ปี บรรยากาศของอียิปต์และชามยังคงก้องกังวานด้วยกระแสงานวิจัยทางวิชาการอันแปลกใหม่ของท่าน และโรงสุราแห่งความรู้และมะอ์ริฟะฮ์…

ผู้คนต่างหลงใหลในรสแห่งเตาฮีดของท่าน ในอียิปต์ ชัยค์อบุลฟัตห์ นัศร์ อัล-มันบิญี เป็นผู้หนึ่งในบรรดาผู้ศรัทธาอย่างแรงกล้าต่อชัยค์อักบัร และผู้กุมอำนาจการบริหารแห่งรัฐและเป็นเจ้าของอำนาจเบ็ดเสร็จ คือ รุกนุดดีน บัยบัรส์ อัล-ญาชันกีร ก็เป็นผู้ศรัทธาและเป็นมุรีดของชัยค์นัศร์ อัล-มันบิญี ในชาม และในทำนองเดียวกันในดินแดนอาหรับส่วนใหญ่ หนังสือของชัยค์ โดยเฉพาะ "อัล-ฟุตูหาต อัล-มักกิยะฮ์" (الفتوحات المكية) และ "ฟุศูศ อัล-หิกัม" (فصوص الحكم) แพร่หลายอยู่ทั่วไป ผู้คนอ่านแล้วอ่านเล่าจนพากันโคลงศีรษะด้วยความซาบซึ้ง ตัวอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เองก็ยอมรับว่า ในหนังสือ "ฟุตูหาต มักกิยะฮ์" "กุนฮุ อัล-หุกม์ อัล-มัรบูฏ" (كنه الحكم المربوط) "อัด-ดุรเราะฮ์ อัล-ฟาคิเราะฮ์" (الدرة الفاخرة) และ "มะฏอลิอ์ อัน-นุญูม" (مطالع النجوم) เป็นต้น มีประโยชน์และข้อคิดทางวิชาการที่ดีเยี่ยมอยู่มากมาย ในบรรดาผู้ยึดถือแนวทางของชัยค์อักบัรนั้น อิบนุสับอีน, ศ็อดรุดดีน อัล-เกานะวี (ซึ่งเป็นศิษย์โดยตรงของชัยค์อักบัร), อัล-บัลยานี และอัต-ติลิมซานี เป็นผู้มีชื่อเสียงขจรขจายเป็นพิเศษ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ให้ชัยค์อักบัรอยู่เหนือกว่าคนเหล่านั้นทั้งหมดในกลุ่มนี้ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าท่านมิได้ปล่อยให้ความเที่ยงธรรมและการตรวจสอบความจริงหลุดมือไป และได้ปฏิบัติตามอายะฮ์ที่ว่า

وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحْكُمُوا۟ بِٱلْعَدْلِ

«และเมื่อพวกเจ้าตัดสินระหว่างผู้คน ก็จงตัดสินด้วยความยุติธรรม» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:58)

ท่านกล่าวว่า

«อิบนุอะรอบีย์ใกล้ชิดกับอิสลามมากกว่าคนเหล่านี้ และถ้อยคำของเขาในหลายแห่งก็ดีกว่าโดยเปรียบเทียบ เพราะเขาแยกแยะระหว่างสิ่งที่ปรากฏ (มะซอฮิร) กับผู้ที่ปรากฏ (อัซ-ซอฮิร)...... และยังคงให้คำสั่งใช้ คำสั่งห้าม บทบัญญัติและหลักการต่าง ๆ อยู่ในที่ของมัน เขาแนะนำให้ยึดถือคุณธรรมและอิบาดะฮ์ที่บรรดาชัยค์ได้กำชับไว้ ด้วยเหตุนี้ บรรดาผู้ทำอิบาดะฮ์และศูฟีจำนวนมากจึงรับเอาแนวทางสุลูกจากถ้อยคำของเขา แม้พวกเขาจะไม่เข้าใจข้อเท็จจริงเหล่านั้นอย่างถ่องแท้ ส่วนผู้ที่เข้าใจข้อเท็จจริงเหล่านั้นและเห็นพ้องด้วย ความจริงแห่งถ้อยคำของเขาก็จะเปิดเผยแก่พวกเขา»[^1]

ในอีกแห่งหนึ่ง ท่านเขียนไว้ด้วยความตระหนักถึงการคิดดีต่อมุสลิมผู้มีฐานะสูงส่ง และความรับผิดชอบอันละเอียดอ่อนในการตัดสินผู้อื่นว่า

[^1]: จดหมายของชัยค์อัล-อิสลามถึงชัยค์นัศร์ อัล-มันบิญี บรรจุอยู่ใน "ญะลาอ์ อัล-อัยนัยน์" (جلاء العينين) หน้า 5

«อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งเท่านั้นที่ทรงรู้ว่าบั้นปลายชีวิตของพวกเขาจบลงด้วยสิ่งใด ขออัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งทรงอภัยโทษแก่มุสลิมทั้งชายและหญิงทั้งหมด ทั้งผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่และผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว

رَبَّنَا ٱغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَٰنِنَا ٱلَّذِينَ سَبَقُونَا بِٱلْإِيمَـٰنِ وَلَا تَجْعَلْ فِى قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ ﴿١٠﴾

«โอ้พระผู้อภิบาลของเรา โปรดทรงอภัยโทษแก่เราและแก่พี่น้องของเราที่ได้ศรัทธามาก่อนเรา และโปรดอย่าให้มีความเคียดแค้นใด ๆ ในหัวใจของเราต่อบรรดาผู้ศรัทธา โอ้พระผู้อภิบาลของเรา แท้จริงพระองค์ทรงเป็นผู้ทรงเอ็นดูเมตตาอย่างยิ่ง ผู้ทรงเมตตาเสมอ» (ซูเราะฮ์อัล-หัชร์ 59:10)»[^1]

ผู้เผยแผ่และผู้ดะอ์วะฮ์ที่สุดโต่งของอะกีดะฮ์วะห์ดะตุลวุญูด ตลอดจนอิทธิพลและผลลัพธ์ที่ตามมา

แต่ดูเหมือนว่า ด้วยเหตุที่การค้นคว้านี้มีลักษณะเฉพาะและรสนิยมพิเศษของมันเอง ประกอบกับการเผยแผ่และการตีพิมพ์เผยแพร่อย่างกว้างขวาง ตลอดจนการสั่งสอนและปลูกฝังที่ใช้ความกระตือรือร้นมากเกินไปโดยไม่ระมัดระวัง จึงทำให้ในแคว้นชาม ซึ่งเป็นศูนย์กลางสำคัญของวิชาการศาสนา และเป็นมณฑลสำคัญของรัฐบาลมุสลิมเชื้อสายเติร์กแห่งอียิปต์ เริ่มเกิดความสับสนวุ่นวายทางความคิดและทางศีลธรรมขึ้นในลักษณะหนึ่ง ผู้คนเริ่มก้าวข้ามขอบเขตของชะรีอะฮ์ สติปัญญา และศีลธรรม และภาวะวิกฤตอย่างหนึ่งได้ปรากฏขึ้นในสังคมอิสลาม ตามคำกล่าวของนักปราชญ์ท่านหนึ่งที่ว่า «ต้นไม้นั้นมิได้ถูกรู้จักจากรากของมัน หากแต่ถูกรู้จักจากผลของมัน» ใบและผลที่ต้นไม้แห่งอะกีดะฮ์วะห์ดะตุลวุญูดเริ่มผลิออกมานั้น เป็นที่มาแห่งความวิตกกังวลและเป็นเหตุแห่งการวิพากษ์วิจารณ์สำหรับอาลิมและนักดะอ์วะฮ์ผู้ปกป้องชะรีอะฮ์และมีความหวงแหนในศาสนา

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้รายงานไว้ (และท่านเป็นผู้ระมัดระวังโดยทั่วไปในการรายงาน) ว่า อัต-ติลิมสานี (ผู้ซึ่งก้าวหน้าเหนือผู้อื่นทั้งหมดในวิชามะอ์ริฟะฮ์นี้) มิได้เป็นเพียงผู้ยึดถือแนวทางวะห์ดะตุลวุญูดเท่านั้น แต่ยังปฏิบัติตามแนวทางนั้นด้วย เขาดื่มสุราและกระทำสิ่งต้องห้ามต่าง ๆ (โดยอ้างว่า เมื่อสิ่งที่มีอยู่

[^1]: อ้างแล้ว

เป็นหนึ่งเดียวกันแล้ว จะแยกแยะระหว่างหะลาลกับหะรอมได้อย่างไร?) อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า:

"ชายผู้น่าเชื่อถือคนหนึ่งเล่าให้ข้าพเจ้าฟังว่า เขาเคยเรียนหนังสือ ฟุศูศุลหิกัม (فصوص الحكم) กับอัต-ติลิมซานี และถือว่ามันเป็นถ้อยคำของบรรดาวะลีของอัลลอฮ์และผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) ครั้นเมื่อเขาได้อ่านฟุศูศและพบว่าเนื้อหาของมันขัดแย้งกับอัลกุรอานอย่างชัดแจ้ง เขาจึงกล่าวแก่อัต-ติลิมซานีว่า ถ้อยคำนี้ขัดกับอัลกุรอาน อัต-ติลิมซานีตอบว่า อัลกุรอานนั้นเต็มไปด้วยชิริกทั้งสิ้น เพราะมันแยกแยะระหว่างพระผู้อภิบาลกับบ่าว เตาฮีดนั้นมีอยู่ในถ้อยคำของพวกเราเท่านั้น เขายังมีคำกล่าวอีกว่า สิ่งนั้นได้รับการยืนยันโดยอาศัยกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิต) ซึ่งขัดกับสติปัญญาอย่างชัดแจ้ง"[^1]

ท่านเขียนต่อไปว่า:

"ชายคนหนึ่งซึ่งอยู่กับอัต-ติลิมซานีและผู้มีแนวคิดเดียวกับเขาเล่าว่า ข้าพเจ้าได้ยินด้วยตนเองว่า พวกเราเดินผ่านซากสุนัขตายตัวหนึ่งที่เป็นโรคเรื้อน สหายของอัต-ติลิมซานีถามว่า นี่ก็คือซาตของพระเจ้าด้วยหรือ? อัต-ติลิมซานีตอบว่า มีสิ่งใดอยู่นอกซาตของพระองค์ด้วยหรือ? ใช่แล้ว ทุกสิ่งล้วนอยู่ภายในซาตของพระองค์ทั้งสิ้น"[^2]

ท่านเขียนไว้ในหนังสืออีกเล่มหนึ่งของท่านคือ อัร-ร็อดดุล-อักวัม อะลา ฟุศูศิลหิกัม (الرد الأقوم على فصوص الحكم) ว่า:

"มีผู้ถามบางคนว่า เมื่อการมีอยู่ (วุญูด) เป็นหนึ่งเดียว เหตุใดภรรยาจึงหะลาล แต่มารดาจึงหะรอม? ผู้ 'รู้แจ้ง' ผู้นั้นตอบว่า สำหรับพวกเราแล้วทุกสิ่งเป็นหนึ่งเดียวกัน แต่บรรดาผู้ถูกปิดบัง (มะห์ญูบีน) เหล่านี้ (ซึ่งไม่รู้จักเตาฮีดที่แท้จริง) กล่าวว่ามารดาเป็นหะรอม เราจึงกล่าวว่า ใช่ มันหะรอมสำหรับพวกท่าน (ผู้ถูกปิดบัง)"[^3]

ไม่อาจกล่าวได้ว่าถ้อยคำอันอุกอาจเหล่านี้ ตลอดจนแนวคิดอิบาฮียะฮ์ (การถือว่าทุกสิ่งเป็นที่อนุมัติ) และฟัวะฎอวียะฮ์ (อนาธิปไตยทางศีลธรรม)

[^1]: อัล-ฟุรกอน บัยนัล-หักกิ วัล-บาฏิล หน้า 125 [^2]: แหล่งเดียวกัน [^3]: แหล่งเดียวกัน หน้า 42

...ความรับผิดชอบนั้นตกอยู่กับชัยค์อักบัร ผู้เป็นอาริฟและผู้ตรวจสอบความจริง หรือตกอยู่กับตำราของท่าน ซึ่งท่านเป็นผู้ปฏิบัติตามซุนนะฮ์อย่างเคร่งครัดยิ่ง[^1] เป็นผู้ทำอิบาดะฮ์ ผู้สมถะ ผู้ฝึกฝนตนอย่างหนัก ผู้ต่อสู้กับตนเอง และผู้ตรวจสอบตนเองอย่างเข้มงวด อีกทั้งรู้เท่าทันกลอุบายของชัยฏอนและความเลวร้ายของนัฟซูอย่างถ่องแท้[^2] แต่กระนั้น ในงานของท่านกลับพบทัศนะที่แปลกประหลาดและน่าพรั่นพรึงเช่นนี้ ซึ่งทำให้ผู้ที่ชอบขยายเรื่องเล็กให้เป็นเรื่องใหญ่ได้ข้ออ้างไปใช้

ตัวอย่างเช่น "ผู้บูชาลูกวัวในสมัยนบีมูซานั้น แท้จริงแล้วคือการเคารพบูชาพระเจ้า" นบีมูซาตำหนิฮารูนก็เพราะเหตุที่ว่า เหตุใดท่านจึงคัดค้านการบูชาลูกวัวของพวกเขา (ซึ่งแท้จริงคือการบูชาพระเจ้า เพราะสิ่งที่มีอยู่นั้นมีเพียงหนึ่งเดียว) ในทัศนะของท่าน นบีมูซาเป็นหนึ่งในบรรดาอาริฟีนผู้มองเห็นอัลหักก์ในทุกสิ่ง และถือว่าพระองค์คือตัวตนเดียวกับทุกสิ่ง

ในทัศนะของท่าน ฟิรเอานอยู่บนความจริงในคำกล่าวอ้างของเขาที่ว่า

أَنَا۠ رَبُّكُمُ ٱلْأَعْلَىٰ ﴿٢٤﴾

«ข้าคือพระเจ้าผู้สูงสุดของพวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อันนาซิอาต 79:24)

ยิ่งไปกว่านั้น เขาคือตัวตนแห่งความจริงนั้นเอง เพราะฟิรเอานได้รับตำแหน่งการปกครองตามระบบแห่งการสร้าง (ตักวีนี) และเขาเป็นผู้อยู่บนความจริง ดังนั้นเขาจึงกล่าวได้อย่างถูกต้องว่า "ข้าคือพระเจ้าผู้สูงสุดของพวกเจ้า" เพราะเมื่อทุกสิ่งล้วนเป็นพระเจ้าในแง่ใดแง่หนึ่ง ข้าก็คือผู้สูงสุดในหมู่พวกเขา เนื่องจากข้าได้รับอำนาจในการปกครองและตัดสินพวกเจ้าในทางภายนอก

ท่านยังกล่าวว่า เมื่อพวกนักไสยศาสตร์รู้ถึงความสัจจริงของฟิรเอาน พวกเขาจึงไม่คัดค้านเขา แต่กลับยอมรับและกล่าวว่า

فَٱقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ۖ إِنَّمَا تَقْضِى هَـٰذِهِ ٱلْحَيَوٰةَ ٱلدُّنْيَآ ﴿٧٢﴾

«ท่านจงตัดสินตามที่ท่านจะตัดสินเถิด แท้จริงท่านจะตัดสินได้ก็เพียงในชีวิตแห่งโลกนี้เท่านั้น» (ซูเราะฮ์ฏอฮา 20:72)

ดังนั้น คำกล่าวของฟิรเอานที่ว่า "ข้าคือพระเจ้าผู้สูงสุดของพวกเจ้า" จึงถูกต้องโดยสมบูรณ์

ท่านยังวิจารณ์ท่านนบีนูห์ และยกย่องว่าการกระทำของกลุ่มชนผู้ปฏิเสธของท่านนั้นถูกต้อง รวมถึงการให้เกียรติของพวกเขาที่บูชาหินเหล่านั้น ท่านกล่าวว่า ผู้บูชารูปเคารพเหล่านั้น แท้จริงแล้วได้บูชาอัลลอฮ์...

[^1]: ชัยค์อักบัรเป็นผู้ปฏิบัติตามมัซฮับซอฮิรีของอิมามดาวูด อัซซอฮิรี ซึ่งไม่ยอมรับกิยาส และปฏิบัติตามความหมายภายนอกของหะดีษ [^2]: ดูตัวอย่างได้จากริสาละฮ์ของท่านชื่อ "รูหุลกุดส์" (روح القدس)

เป็นการอิบาดะฮ์ และอุทกภัยของนบีนูห์ (อ.) แท้จริงแล้วคือความเอ่อล้นแห่งมะอ์ริฟะฮ์ (การรู้จักอัลลอฮ์) และความพลุ่งพล่านของมหาสมุทรแห่งมะอ์ริฟะฮ์นั้น ซึ่งพวกเขาได้จมลงไปในนั้น[^1]

ด้วยเหตุนี้ บรรดามะชาอิค (ชัยค์ทั้งหลาย) และผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) จำนวนมากที่ยอมรับในความรู้อันสูงส่งของชัยค์อักบัร และถือว่าท่านเป็นผู้หนึ่งในหมู่ผู้ได้รับการยอมรับ (มักบูลีน) ณ อัลลอฮ์ ก็ยังห้ามบรรดาผู้ที่สัมพันธ์กับตนอย่างเข้มงวดมิให้ศึกษาหนังสือของท่านโดยทั่วไป ชัยค์มุห์ยิดดีน อับดุลกอดิร อัยดะรูซี ผู้แต่งหนังสือ "อันนูรุสซาฟิร" (النور السافر) รายงานจากชัยค์ของท่าน คือ อัลลามะฮ์ บะห์ร็อก ว่า มุรชิดของท่าน ชัยค์แห่งยุค อบูบักร์ อัยดะรูซี ได้เล่าว่า "ข้าพเจ้าจำไม่ได้ว่าบิดาของข้าพเจ้า (ชัยค์อับดุลลอฮ์ อิบนุ อบีบักร์ อัลหัฎเราะมี) เคยตีหรือดุว่าข้าพเจ้าเลย เหตุการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว และสาเหตุก็คือท่านเห็นส่วนหนึ่งของหนังสือ 'อัลฟุตูหาต อัลมักกียะฮ์' ของชัยค์อักบัรอยู่ในมือของข้าพเจ้า ท่านโกรธอย่างรุนแรง ตั้งแต่วันนั้นข้าพเจ้าก็ไม่เคยแตะต้องหนังสือเหล่านั้นอีกเลย" ท่านกล่าวอีกว่า "บิดาของข้าพเจ้าห้ามอย่างเด็ดขาดมิให้ศึกษาหนังสือทั้งสองเล่มของชัยค์ คือ 'อัลฟุตูหาต' และ 'อัลฟุศูศ' แต่ในขณะเดียวกันท่านก็ย้ำให้มีความคิดที่ดี (หุสนุซซ็อน) ต่อชัยค์ และสั่งให้มีความเชื่อว่าท่านเป็นผู้หนึ่งในหมู่เอาลิยาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์และบรรดาอาริฟีนชั้นนำ"[^2]

อะกีดะฮ์วะห์ดะตุลวุญูดในอินเดีย

ในศตวรรษที่แปด เมื่ออะกีดะฮ์นี้เข้ามาสู่อินเดีย ด้วยเหตุที่อินเดียเอง

[^1]: คำกล่าวทั้งหมดนี้ของชัยค์อักบัรนำมาจากหนังสือ "อัรร็อดดุล อักวัม อะลา มาฟี กิตาบ ฟุศูศิล หิกัม" (الرد الأقوم على ما في كتاب فصوص الحكم) และ "อัลฟุรกอน บัยนัล หักกิ วัล บาฏิล" (الفرقان بين الحق والباطل) และท่านอิมามได้คัดลอกมาจาก "ฟุศูศุล หิกัม" ณ ที่นี้จำเป็นต้องชี้แจงด้วยว่า กลุ่มหนึ่งของผู้ที่ศึกษาความรู้ของชัยค์อักบัรมีทัศนะว่า ในหนังสือของชัยค์ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง "ฟุศูศุล หิกัม" มีการแทรกและเพิ่มเติมข้อความเข้าไปเป็นจำนวนมาก

[^2]: อันนูรุสซาฟิร หน้า 336

…ได้เป็นผู้ยึดถือและผู้เผยแผ่แนวทางและรสนิยม (เซาก์) นี้ที่เก่าแก่ที่สุดและแรงกล้าที่สุดมาแล้ว และตามคำกล่าวของนักประวัติศาสตร์ตะเซาวุฟบางท่าน นักตะเซาวุฟมุสลิมที่ถือกำเนิดในอิหร่าน อิรัก และโลกตะวันตก (มัฆริบ) ได้รับบทเรียนเรื่องเตาฮีดวุญูดีมาจากอินเดียนี่เอง ภายหลังการมาถึงของอิสลาม ประเทศนี้ก็ยังคงเป็นผู้ถือธงของแนวทางและอะกีดะฮ์ «ฮะมะ อูสต์» (ทุกสิ่งคือพระองค์) โดยไม่ขาดตอน และด้วยอุปนิสัยของเผ่าพันธุ์อารยัน ตลอดจนแนวโน้มนิยมความไร้ขอบเขตของศาสนาและปรัชญาในดินแดนนี้ (ซึ่งต่างจากศาสนาที่ถือกำเนิดในดินแดนของชนชาติเซมิติกและบรรดานบี ตรงที่หลีกหนีจากการกำหนดเจาะจงและข้อจำกัดต่าง ๆ และยึดถือเอกภาพแห่งการมีอยู่และเอกภาพแห่งศาสนาทั้งหลายมานับพันปี) แนวทางนี้จึงมีสีสันที่เข้มข้นและฉูดฉาดยิ่งขึ้น และเมื่อมาถึงที่นี่ อุปนิสัยของปรัชญานี้ได้กลมกลืนและหลอมรวมเข้ากับอุปนิสัยท้องถิ่น จนก่อให้เกิดความกระตือรือร้นแบบใหม่และสำนักคิดใหม่ขึ้น ในหมู่มะชาอิค (ชัยค์ทั้งหลาย) ของที่นี่ จะเห็นได้ว่ามีจำนวนมากที่เป็นผู้สนับสนุน ผู้ปฏิบัติ ผู้เผยแผ่ และผู้เรียกร้องสู่แนวทางนี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งชัยค์ผู้มีชื่อเสียงและทรงเกียรติแห่งสายตะริเกาะฮ์จิชตียะฮ์ ศอบิรียะฮ์ ได้แก่ ชัยค์ชาฮ์อับดุลกุดดูส กังโกฮี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 944) ชัยค์อับดุรร็อซซาก ญิญฌานะวี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 949) ชัยค์อับดุลอะซีซ ดิห์ละวี ผู้เป็นที่รู้จักในนาม «ชักการ์บาร» (เสียชีวิต ฮ.ศ. 975) ชัยค์มุฮัมมัด อิบนุฟัฎลุลลอฮ์ บุรฮานปูรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1029) และชัยค์มุหิบบุลลอฮ์ อิลาฮาบาดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1058) แต่ละท่านเปรียบได้กับอิบนุอะเราะบีแห่งยุคสมัยของตน และอิบนุลฟาริฎแห่งเมืองและประเทศของตน ท่านเหล่านี้ส่วนใหญ่ได้ขึ้นนั่งบนตำแหน่งแห่งการค้นคว้าและการชี้นำ (อิรชาด) ก่อนสมัยของท่านมุญัดดิด (ชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี) เล็กน้อย หรือในช่วงใกล้เคียง หรือต่อเนื่องกับยุคของท่าน

ชัยค์อะลาอุดเดาละฮ์ สิมนานี กับการคัดค้านแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูด

ดังที่ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว บรรดาผู้ที่หักล้างแนวทางวะห์ดะตุลวุญูดและวิพากษ์วิจารณ์อัชชัยค์อัลอักบัร ส่วนใหญ่เป็นนักดำดิ่งแห่งมหาสมุทรของวิชาการภายนอก (อุลูมซอฮิร) และ […] แห่งหนทางของฮะกีกะฮ์และมะอ์ริฟะฮ์ โลกแห่งริยาเฎาะฮ์และมุญาฮะดะฮ์ และ…

…มะอาริฟ ฮะกออิก ประสบการณ์ภาคปฏิบัติ และรสสัมผัสทางจิตวิญญาณ (เซากฺ) ด้วยเหตุนี้ บรรดาผู้ที่คุ้นเคยกับรสสัมผัสของแนวทางนี้จึงถือว่าคำวิจารณ์ของพวกเขาไม่ควรค่าแก่การใส่ใจ โดยกล่าวว่า

«ขอสาบานด้วยพระเจ้า ตราบใดที่ท่านยังไม่ได้ลิ้มลอง ท่านย่อมไม่รู้จักรสชาติแห่งสุรา»

และ

«เมื่อพวกเขามองไม่เห็นสัจธรรม พวกเขาจึงหันไปเดินบนหนทางแห่งนิทานปรัมปรา»

นักวิชาการผู้ลึกซึ้ง ซูฟีผู้เป็นที่ยอมรับ และผู้รู้แจ้ง (อาริฟ) คนแรกที่วิพากษ์และหักล้างแนวทางนี้อย่างเจาะจงและเอาจริงเอาจัง คือ ชัยค์รุกนุดดีน อบุลมะการิม อะลาอุดเดาละฮ์ สิมนานี[^1]

อะลาอุดเดาละฮ์ อัส-สิมนานี (659–736 ฮ.ศ.) ถือกำเนิดในตระกูลที่มั่งคั่งและมีชื่อเสียงแห่งเมืองสิมนาน ในแคว้นคุรอซาน ซึ่งสมาชิกของตระกูลดำรงตำแหน่งสูงในรัฐบาลและกระทรวง ท่านได้รับประโยชน์ทางจิตวิญญาณ (บาฏินี) และได้รับอิญาซะฮ์จากชัยค์นูรุดดีน อับดุรเราะห์มาน อัล-กัสรอกี อัล-อิสฟะรออินี ในสายตะริเกาะฮ์กุบรอวียะฮ์ ท่านได้โต้แย้งทฤษฎีวะห์ดะตุลวุญูดของชัยค์อักบัรอย่างต่อเนื่อง และในจดหมายของท่านก็ได้กล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ในหลายแห่ง ตามทัศนะของท่าน จุดหมายสูงสุดของผู้เดินบนตะริเกาะฮ์ (สาลิก) มิใช่ "เตาฮีด" แต่คือ "อุบูดียะฮ์" (ความเป็นบ่าว) ถ้อยคำสนทนา (มัลฟูซาต) ของท่านได้รับการรวบรวมโดยมุรีดของท่าน คือ อิกบาล อิบนุ ซาบิก สีสตานี ซึ่งมีต้นฉบับหลายฉบับเก็บรักษาอยู่ในหอสมุดต่าง ๆ ภายใต้ชื่อ "จิฮิล มัจญ์ลิส" (چہل مجلس) หรือ "มัลฟูซาตชัยค์อะลาอุดเดาละฮ์ อัส-สิมนานี" เป็นต้น เนื้อหาส่วนใหญ่ของหนังสือ "นะฟะหาตุลอุนส์" (نفحات الانس) ของญามี หน้า 502–515 ก็อาศัยมัลฟูซาตเหล่านี้เป็นหลัก[^2]

วะห์ดะตุชชุฮูด

ในการศึกษาค้นคว้าของเรา มีบุคคลสำคัญสองท่านที่ปรากฏว่าในทัศนะของพวกเขา วะห์ดะตุลวุญูด…

[^1]: มักตูบาต อิมาม ร็อบบานี มักตูบที่ 89 ดัฟตัรที่สาม [^2]: บทความของ F. Meier ในสารานุกรมอิสลามภาษาอูรดู (اردو دائرہ معارف اسلامیہ)

...ที่ขนานกับวะห์ดะตุลวุญูด ย่อมพบการกล่าวถึงวะห์ดะตุชชุฮูดและการบ่งชี้ไปยังแนวคิดนี้ แม้ทั้งสองท่านจะมีรสนิยมทางจิตวิญญาณที่ต่างกัน และถึงกับมีเส้นทางที่แตกต่างกันโดยสิ้นเชิง แต่ก็มีเอกภาพเพียงประการเดียว คือ (ความบริสุทธิ์แห่งเจตนา ความถูกต้องของรสนิยม และความอิคลาศ) ซึ่งเป็นสิ่งที่อัลกุรอานได้สัญญาไว้ว่าประตูแห่งทางนำจะถูกเปิดออก ดังถ้อยคำที่ว่า

وَٱلَّذِينَ جَـٰهَدُوا۟ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا

«และบรรดาผู้ที่ต่อสู้ดิ้นรนในทางของเรา แน่นอนเราจะชี้นำพวกเขาสู่หนทางทั้งหลายของเรา» (ซูเราะฮ์อัล-อันกะบูต 29:69)

ท่านหนึ่งคือ ชัยคุลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งโดยพื้นฐานแล้วเป็นนักหะดีษ นักวิชาการด้านกะลาม และนักนิติศาสตร์ อีกท่านหนึ่งคือ มัคดูมุลมุลก์ ชัยค์ชะร็อฟุดดีน ยะห์ยา มะเนรี (ร.ฮ.) ซึ่งโดยพื้นฐานแล้วเป็นผู้รู้แจ้งในอัลลอฮ์ (อาริฟ) ผู้เชี่ยวชาญ และเป็นอิมามแห่งตะเซาวุฟและหะกีเกาะฮ์ จากหนังสือ «อัลอุบูดิยยะฮ์» (العبودية) ของท่านแรก เห็นได้ชัดเจนว่าท่านรู้จักแนวทางของวะห์ดะตุชชุฮูด และตระหนักถึงความจริงที่ว่า ผู้เดินทางทางจิตวิญญาณ (สาลิกีน) จะประสบกับมะกอมนี้ในระหว่างการสุลูก และมะกอมนี้ต่ำกว่ามะอ์ริฟะฮ์ของบรรดานบี (อ.) และผู้ปฏิบัติตามพวกท่านที่สมบูรณ์ เช่น บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) เป็นต้น แต่ดีกว่าและสูงส่งกว่ามะกอมของวะห์ดะตุลวุญูด[^1] ทว่าเนื่องจากเรื่องนี้มิใช่สนามหลักของท่าน ท่านจึงเพียงแต่บ่งชี้ไว้เท่านั้น

แต่มัคดูม พิฮารี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 782) ได้นำเสนอประเด็นนี้ไว้อย่างงดงามยิ่งในจดหมาย (มักตูบาต) ของท่าน โดยอาศัยประสบการณ์ส่วนตัวและการพิสูจน์ตรวจสอบมะกอมที่ท่านได้บรรลุ ท่านกล่าวว่า «สิ่งที่โดยทั่วไปเข้าใจกันว่าเป็นวะห์ดะตุลวุญูด และการไม่มีอยู่โดยสิ้นเชิงของสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ และฟะนาอ์ที่สมบูรณ์นั้น แท้จริงคือการที่สรรพสิ่งอื่น ๆ หม่นหมองและถูกครอบงำไปต่อหน้าวุญูดที่แท้จริง เช่นเดียวกับที่แสงของดวงดาวหรี่ลงต่อหน้าแสงอาทิตย์ และการมีอยู่ของละอองธุลีกลายเป็นสิ่งไร้สาระ» ท่านอธิบายความจริงนี้ด้วยสองคำว่า «การไม่มีอยู่เป็นอย่างหนึ่ง และการมองไม่เห็นเป็นอีกอย่างหนึ่ง» การที่สิ่งหนึ่งไม่มีอยู่และสูญสลายไปนั้นเป็นเรื่องหนึ่ง และการที่มันไม่ปรากฏแก่สายตานั้นเป็นอีกเรื่องหนึ่ง และท่านกล่าวว่า นี่คือมะกอมอันละเอียดอ่อนยิ่ง ซึ่งแม้ผู้ที่ดีเลิศหลายคนก็ยังก้าวพลาด และด้วยเตาฟีกของอัลลอฮ์...

[^1]: ดู «ริซาละฮ์ อัลอุบูดิยยะฮ์» หน้า 85–88: «وأما النوع الثاني فهو الفناء عن شهود السوى» (ส่วนประเภทที่สองคือการดับสูญจากการเห็นสิ่งอื่น) ฯลฯ (อัลมักตะบุลอิสลามี, ดิมัชก์)

และหากปราศจากคิฎร์ผู้สมบูรณ์ (ผู้ชี้ทางที่สมบูรณ์) แล้ว การยืนหยัดอยู่บนวิถีแห่งสัจธรรมย่อมเป็นเรื่องยาก[^1]

ความจำเป็นต่อบุคคลผู้ฟื้นฟู (มุญัดดิด) คนใหม่

แต่สำหรับการชำระประเด็นนี้ให้กระจ่าง และการยืนยันหลักฐานให้สมบูรณ์ในเรื่องนี้ จำเป็นต้องมีบุคคลผู้หนึ่งที่ได้ผ่านหุบเขาอันเต็มไปด้วยหนามแห่งการเดินทางและสุลูก (การเดินทางทางจิตวิญญาณ) และผ่านจุดหมายอันสูงส่งเหล่านั้นมาแล้ว เป็นนักดำน้ำแห่งมหาสมุทรแห่งสัจธรรม และได้ข้ามคลื่นแห่งประสบการณ์เชิงปฏิบัติและทะเลอันบ้าคลั่งนั้นไปจนถึงฝั่งแห่งสัจธรรมแล้ว เขาจะไม่ถือเอาการไม่รู้เป็นหลักฐานของการไม่มีอยู่ของสิ่งหนึ่ง หากแต่ในฐานะผู้ประจักษ์ด้วยตาตนเอง และในฐานะนักเดินทางผู้มีความมุ่งมั่นสูงและวิสัยทัศน์กว้างไกล เขาจะกล่าวด้วยความมั่นใจเต็มเปี่ยมและด้วยความรู้แจ้งชัดว่า ในส่วนที่เกี่ยวกับเตาฮีดวุญูดี (เอกภาพแห่งการมีอยู่) นั้น

«ข้ารู้จักทุกเม็ดธุลีแห่งตรอกนี้ดี ข้าเดินผ่านไปมาทางนี้มานานนักแล้ว»

แต่พร้อมกันนั้นเขาก็จะกล่าวด้วยว่า

«เหนือดวงดาวทั้งหลายขึ้นไป ยังมีโลกอื่นอีก»

ในเรื่องวะห์ดะตุลวุญูด (เอกภาพแห่งการมีอยู่) จนถึงเวลานั้น ผู้ที่ยืนยันและผู้ที่ปฏิเสธมีแนวทางอยู่สามแนวทาง

1. การยืนยันวะห์ดะตุลวุญูดอย่างสมบูรณ์ และถือว่าเป็นสัจธรรมที่ประจักษ์ชัดในตัวเอง และเป็นจุดหมายสุดท้ายของการค้นคว้าและมะอ์ริฟะฮ์

1. การปฏิเสธวะห์ดะตุลวุญูดอย่างสิ้นเชิง และถือว่ามันไม่ใช่อะไรอื่นนอกจากความเพ้อฝันและจินตนาการ เป็นผลงานของพลังแห่งจินตภาพ และการประจักษ์ทางภายใน

[^1]: โปรดดู มักตูบที่ 1 ใน มักตูบาตแห่งสิรฮินดี (مکتوبات سرہندی) และข้อความที่คัดมาซึ่งปรากฏใน «ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต» (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่ 3 หน้า 284–286

1. ทัศนะวะห์ดะตุชชุฮูด (เอกภาพแห่งการประจักษ์) ซึ่งคู่ขนานกับวะห์ดะตุลวุญูด (เอกภาพแห่งการมีอยู่) กล่าวคือ สิ่งที่ปรากฏแก่ผู้เดินทางทางจิตวิญญาณ (สาลิก) นั้นเป็นอย่างหนึ่ง ส่วนสิ่งที่เป็นความจริงตามสภาพที่แท้จริงนั้นเป็นอีกอย่างหนึ่ง ความจริงมิใช่ว่าการมีอยู่นั้นมีเพียงหนึ่งเดียว และการมีอยู่ทั้งปวงนอกจากวาญิบุลวุญูด (ผู้ทรงมีอยู่โดยจำเป็น) ล้วนไร้อยู่และไม่มีจริง หากแต่ความเป็นจริงคือ สิ่งที่มีอยู่ทั้งหลายนั้นมีอยู่และดำรงอยู่ในที่ของมัน ทว่ารัศมีแห่งการมีอยู่อันแท้จริงของวาญิบุลวุญูดได้แผ่คลุมมันไว้จนมันดูเหมือนไม่มีอยู่ และเปรียบดังดวงดาวที่เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นแล้วก็จางหายไปต่อหน้ารัศมีของมัน จนหากผู้ใดกล่าวว่าไม่มีดวงดาวอยู่เลย เขาก็ไม่ได้เป็นผู้พูดเท็จ ในทำนองเดียวกัน สิ่งที่มีอยู่ทั้งหลายเมื่ออยู่ต่อหน้าการมีอยู่อันสมบูรณ์และแท้จริงนั้น ก็ปรากฏว่าไร้แก่นแท้ ประหนึ่งว่ามันไม่มีอยู่เลยแม้แต่น้อย

ส่วนเพิ่มเติมและผลงานการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ของท่านมุญัดดิด

ท่านมุญัดดิดได้เลือกแนวทางที่สี่ขึ้นมาเทียบกับสามแนวทางนี้ นั่นคือ วะห์ดะตุลวุญูดเป็นขั้นหนึ่งในการเดินทางทางจิตวิญญาณ (ซัยรุซุลูก) ของสาลิก ในขั้นนี้เขาจะประจักษ์และเห็นด้วยตาตนเองว่า นอกจากการมีอยู่อันแท้จริงและสมบูรณ์แล้ว ไม่มีสิ่งใดมีอยู่เลย สิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดคือการมีอยู่หนึ่งเดียว ส่วนที่เหลือล้วนเป็น "การแปรเปลี่ยนและความหลากหลาย" (ตัลวีนาตและตะนัววุอาต) ของมัน หรือตามคำกล่าวของอัชชัยค์อัลอักบัร และบรรดาผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) แห่งแนวทางวุญูดี ก็คือ "การลดหลั่นลงมา" (ตะนัซซุลาต)

แต่หากความเอื้ออำนวย (เตาฟีก) จากอัลลอฮ์อยู่เคียงข้าง และประทีปแห่งชะรีอะฮ์เป็นผู้ชี้ทาง ทั้งความมุ่งมั่นของสาลิกสูงส่ง ขั้นที่สองก็จะปรากฏขึ้นเบื้องหน้า นั่นคือขั้นวะห์ดะตุชชุฮูด

ด้วยเหตุนี้ ท่านมุญัดดิดจึงปฏิเสธวะห์ดะตุลวุญูด (ซึ่งเป็นแนวทางของบรรดาสาลิกและอาริฟีนผู้มีศักยภาพสูง ตลอดจนนักปราชญ์ผู้ลึกซึ้งและผู้ดำดิ่งในความรู้ตลอดหลายศตวรรษ) และของผู้ถือธงและผู้อธิบายคนสำคัญที่สุดของแนวทางนั้น […]

ชัยค์อักบัร มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี (ผู้ซึ่งการปฏิเสธวิชาความรู้ มะอาริฟ ข้อคิดอันลึกซึ้ง ความลี้ลับ และความสมบูรณ์ทางจิตวิญญาณของท่านนั้นเป็นการดื้อรั้นโดยแท้) โดยไม่ปฏิเสธสถานะอันสูงส่ง การเป็นที่ยอมรับ ณ อัลลอฮ์ และความบริสุทธิ์ใจของท่าน หากแต่ยอมรับสิ่งเหล่านี้ด้วยถ้อยคำอันสูงส่ง พร้อมกันนั้นท่านได้เพิ่มเติมสิ่งหนึ่ง และประกาศถึงการค้นพบและการรู้แจ้งใหม่ ซึ่งด้านหนึ่งสอดคล้องกับอะกีดะฮ์ของมุสลิมส่วนใหญ่ อัลกุรอานและซุนนะฮ์ และชะรีอะฮ์อันสัจจริง อีกด้านหนึ่ง แทนที่จะถูกทิ้งไว้เบื้องหลัง และแทนที่จะลากเส้นลบล้างวิชาความรู้และการค้นคว้าของกลุ่มชนอันยิ่งใหญ่กลุ่มหนึ่ง ท่านกลับได้เพิ่มเติมสิ่งหนึ่งซึ่งทำให้เกิดความสอดคล้องกันระหว่างตัวบทแห่งชะรีอะฮ์ หลักการอันเด็ดขาด กับการเปิดเผยทางจิต (กัชฟ์) และการค้นคว้าขั้นสุดท้ายของการเดินทางในตัวตน (อัลอันฟุส) และในจักรวาล (อัลอาฟาก)

ประสบการณ์และการประจักษ์ส่วนตัว

หลังจากบทนำนี้แล้ว โปรดอ่านข้อความที่คัดมาจากมักตูบาต (จดหมาย) อันทรงคุณค่าสูงของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) บางฉบับ (ซึ่งชัดเจนและเข้าใจง่ายกว่า)

ท่านได้เขียนเล่าถึงพัฒนาการทางจิตวิญญาณของท่าน และการก้าวจากแนวทางวะห์ดะตุลวุญูด ไปสู่วะห์ดะตุชชุฮูด ไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงผู้มีความสัมพันธ์กับท่านคนหนึ่ง คือ ชัยค์ศูฟี ว่า

«ท่านผู้มีเกียรติที่เคารพ ตั้งแต่วัยเยาว์ ฟะกีร (ผู้ต่ำต้อย) นี้ยึดถืออะกีดะฮ์ตามแนวทางของอะฮ์ลุตเตาฮีด (ผู้ถือวะห์ดะตุลวุญูด) บิดาของฟะกีร (ขอให้อัลลอฮ์ทรงทำให้ความลับของท่านบริสุทธิ์) ภายนอกก็อยู่บนแนวทางนี้ และยึดมั่นปฏิบัติตามวิถีนี้อย่างต่อเนื่อง ……

ตามคำกล่าวที่ว่า "บุตรของนักฟิกฮ์ คือครึ่งหนึ่งของนักฟิกฮ์" ฟะกีรก็ได้รับส่วนแบ่งอย่างมากมายจากนิสบะฮ์ (ความสัมพันธ์ทางจิต) นี้ในเชิงวิชาการ และได้รับความปีติอย่างยิ่งในสิ่งนั้น จนกระทั่งอัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์และสูงส่ง ด้วยความกรุณาของพระองค์ล้วนๆ ได้ทรงนำพาข้าพเจ้าไปสู่การรับใช้ท่านผู้เป็นที่พึ่งแห่งการชี้นำ ผู้รู้แจ้งในหะกออิกและมะอาริฟ ผู้ได้รับการสนับสนุนแห่งศาสนา ชัยค์ผู้ได้รับทางนำ ผู้ชี้ทางสู่อัลลอฮ์ มุฮัมมัด อัลบากี (ขอให้อัลลอฮ์ทรงทำให้ความลับของท่านบริสุทธิ์) และท่านได้สอนตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์อันสูงส่งแก่ฟะกีรนี้ และ…

อีกทั้งท่านได้ใส่ใจอย่างยิ่งต่อสภาวะ (ฮาล) ของตน หลังจากได้ปฏิบัติและฝึกฝนตามตะริเกาะฮ์อันสูงส่งนี้ได้ไม่นาน ท่านก็ได้รับการเปิดเผย (กัชฟ์) เรื่องเตาฮีดวุญูดี และในการเปิดเผยนี้ได้เกิดความเลยเถิดขึ้นในลักษณะหนึ่ง ท่านได้รับความรู้และมะอาริฟของมะกอมนี้หลั่งไหลมาอย่างมากมาย และในความละเอียดอ่อนของระดับขั้นนี้ แทบไม่มีเรื่องใดเหลืออยู่เลยที่ไม่ได้ถูกเปิดเผยแก่ท่าน

ความรู้อันประณีตและลึกซึ้งของชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี ได้ปรากฏต่อหน้าท่านอย่างที่ควรจะเป็น ท่านได้รับเกียรติให้ประสบตะญัลลีซาตี (การสำแดงแห่งซาตของพระองค์) ที่ผู้แต่ง "ฟุศูศ" (فصوص الحکم) ได้บรรยายไว้ และได้บรรลุถึงความรุ่งโรจน์สูงสุดของมัน ซึ่งท่านกล่าวถึงว่า "มา บะอ์ดะ ฮาซา อิลลัล-อะดะมุล-มะห์ฎ์" (เหนือจากนี้ไปไม่มีสิ่งใดนอกจากความไม่มีโดยแท้) ความรู้และมะอาริฟของตะญัลลีนี้ ซึ่งชัยค์ถือว่าเป็นสิ่งเฉพาะสำหรับคอติมุลวิลายะฮ์ ก็ได้มาสู่ความรู้ของท่านอย่างละเอียด ความมึนเมา (ซุกร์) และการครอบงำของสภาวะในเตาฮีดนี้ได้ถึงขั้นที่ท่านได้เขียนบทกวีอันเปี่ยมด้วยความมึนเมาเช่นนั้นลงในจดหมายบางฉบับที่ท่านเขียนถึงท่านเคาะวาญะฮ์

สภาวะนี้ยืดยาวไปเป็นเวลานาน จากหลายเดือนกลายเป็นหลายปี จนกระทั่งโดยฉับพลัน ความกรุณาอันไร้ขอบเขตของอัลลอฮ์ผู้ทรงสัจจะได้โผล่ออกมาจากหน้าต่างแห่งสิ่งเร้นลับ ปรากฏออกสู่เวทีแห่งการสำแดง และม่านที่ปกคลุมพระพักตร์แห่งความไร้รูปแบบและไร้ลักษณะ คือ

لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌ

«ไม่มีสิ่งใดเสมือนพระองค์» (ซูเราะฮ์อัช-ชูรอ 42:11)

ก็ถูกเปิดออก ความรู้ในอดีตที่บอกเล่าเรื่องอิตติฮาด (การรวมเป็นหนึ่ง) และวะห์ดะตุลวุญูด ก็เสื่อมถอยลงทุกวัน ส่วนการห้อมล้อม (อิฮาเฏาะฮ์) การแทรกซึม (สะรายาน) ความใกล้ชิดและการอยู่ร่วม (มะอียะฮ์) เชิงซาตที่ได้ถูกเปิดเผยในมะกอมนั้นก็ได้เลือนหายไป และท่านได้รู้ด้วยความเชื่อมั่นอันแน่แท้ยิ่ง (ยะกีนุลยะกีน) ว่า พระผู้สร้าง (ญัลละ ชะอ์นุฮู) มิได้มีความสัมพันธ์ใด ๆ ในบรรดาความสัมพันธ์เหล่านั้นกับโลกนี้ การห้อมล้อมและความใกล้ชิดของพระองค์นั้นเป็นเชิงความรู้ (อิลมี) ดังที่เป็นอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุลฮัก (ขออัลลอฮ์ทรงตอบแทนความพยายามของพวกเขา) ซาตอันบริสุทธิ์นั้นมิได้รวมเป็นหนึ่งกับสิ่งใด พระองค์ทรงไร้รูปแบบและไร้ลักษณะ ส่วนโลกนั้นเปื้อนด้วยมลทินนี้ทั้งสิ้น สิ่งที่ไร้ลักษณะจะกล่าวได้อย่างไรว่าเป็นสิ่งเดียวกันหรือเหมือนกับสิ่งที่มีลักษณะ และจะกล่าวได้อย่างไรว่าวาญิบ (สิ่งที่จำเป็นต้องมี) เป็นสิ่งเดียวกับมุมกิน (สิ่งที่อาจมีหรือไม่มี)

อยู่หรือ? สิ่งที่เป็นนิรันดร์ (เกาะดีม) ไม่อาจเป็นสิ่งเดียวกันกับสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ (หาดิษ) ได้เลย สิ่งที่การไม่มีอยู่เป็นไปไม่ได้ (มุมตะนิอุลอะดัม) ไม่อาจเป็นสิ่งเดียวกันกับสิ่งที่การไม่มีอยู่เป็นไปได้ (ญาอิซุลอะดัม) ได้ การพลิกเปลี่ยนแก่นแท้ของสรรพสิ่งเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ทั้งในทางสติปัญญาและในทางศาสนบัญญัติ และการนำสิ่งหนึ่งไปกล่าวอ้าง (ประกอบเป็นภาคแสดง) ว่าเป็นอีกสิ่งหนึ่งนั้นไม่ถูกต้องเลยแม้แต่น้อย ไม่ว่าในทางใดก็ตาม น่าประหลาดใจที่ชัยค์มุฮ์ยิดดีน (อิบนุอะเราะบี) และบรรดาผู้ดำเนินตามท่านกล่าวว่าซาตของพระผู้ทรงจำเป็นต้องมีอยู่ (วาญิบุตะอาลา) นั้นเป็นสิ่งที่ไม่อาจรู้ได้โดยสิ้นเชิง (มัจญ์ฮูลมุฏลัก) และไม่ถือว่าซาตนั้นเป็นสิ่งที่ถูกตัดสินด้วยข้อตัดสินใด ๆ ได้ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็ยังยืนยันถึงการครอบคลุมโดยซาต (อิหาเฏาะฮ์ซาตี) ความใกล้ชิดโดยซาต (กุร็อบซาตี) และการอยู่ร่วมโดยซาต (มะอียะฮ์ซาตี) ในเรื่องนี้ ข้อเท็จจริงที่ถูกต้องคือสิ่งที่อุละมาอ์อะฮ์ลุสซุนนะฮ์ได้กล่าวไว้ว่า เรื่องทั้งหมดนั้นเป็นเรื่องของความใกล้ชิดด้วยความรู้ (กุร็อบอิลมี) และการครอบคลุมด้วยความรู้ (อิหาเฏาะฮ์อิลมี)

ในช่วงเวลาที่ได้รับความรู้และมะอ์ริฟะฮ์เหล่านี้ ซึ่งขัดแย้งกับแนวทางเตาฮีดวุญูดี (วะห์ดะตุลวุญูด) ฟะกีรผู้นี้ได้ผ่านช่วงเวลาแห่งความกระวนกระวายใจอย่างรุนแรง เพราะเขาไม่เคยคิดว่ามีสิ่งใดหรือเรื่องใดจะสูงส่งไปกว่าเตาฮีดนี้ เขาได้วิงวอนขอดุอาอ์ด้วยความนอบน้อมและคร่ำครวญอย่างยิ่งว่า ขอให้มะอ์ริฟะฮ์นี้อย่าได้สูญสลายไป จนกระทั่งม่านทั้งหมดที่ปิดบังความจริงอยู่ได้ถูกยกออก และความจริงตามสภาพที่แท้จริง (หะกีเกาะฮ์นัฟสุลอัมรี) ก็ได้เผยปรากฏ และเป็นที่ประจักษ์ว่า แม้โลกจะมีสถานะเป็นกระจกเงาสำหรับความสมบูรณ์แห่งคุณลักษณะของอัลลอฮ์ ตะอาลา ก็ตาม แต่สิ่งที่ปรากฏ (มัซฮัร คือภาพสะท้อนที่ตกลงบนกระจก) นั้นไม่ใช่สิ่งเดียวกันกับสิ่งที่ถูกสะท้อน (เจ้าของภาพสะท้อน) และเงาก็ไม่อาจเป็นสิ่งเดียวกันกับต้นกำเนิดของมันได้ ดังที่เป็นแนวทางของบรรดาผู้ยึดถือเตาฮีดวุญูดี

ประเด็นนี้จะอธิบายให้ชัดเจนด้วยตัวอย่างหนึ่ง สมมติว่าผู้รอบรู้ในวิชาการและศาสตร์ต่าง ๆ ของโลกผู้หนึ่งปรารถนาจะนำความสมบูรณ์อันหลากหลายของตนออกมาสู่การปรากฏ และนำคุณงามความดีและความสมบูรณ์ที่ซ่อนเร้นของตนออกสู่สายตาสาธารณะ เขาจึงได้คิดค้นตัวอักษรและเสียงขึ้น เพื่อจะเผยความสมบูรณ์ที่ซ่อนเร้นของตนในกระจกเงาเหล่านั้น ในกรณีเช่นนี้ ย่อมไม่อาจกล่าวได้ว่าตัวอักษรและเสียงเหล่านี้ ซึ่งเป็นที่สำแดงและเป็นกระจกเงาของความสมบูรณ์ที่ซ่อนเร้นเหล่านั้น เป็นสิ่งเดียวกันกับความสมบูรณ์เหล่านั้น หรือครอบคลุมความสมบูรณ์เหล่านั้น หรือใกล้ชิดกับมัน หรืออยู่ร่วมกับมันโดยซาต หากแต่ความสัมพันธ์ระหว่างทั้งสองก็คือความสัมพันธ์เดียวกับที่มีอยู่ระหว่างสิ่งที่บ่งชี้ (ดาล) กับสิ่งที่ถูกบ่งชี้ (มัดลูล)

...อยู่ระหว่างกัน ตัวอักษรและเสียงนั้นไม่ได้เป็นอะไรมากไปกว่าการเป็นเครื่องบ่งชี้ถึงความสมบูรณ์ (กะมาลาต) เหล่านั้น และความสัมพันธ์ (นิสบะฮ์) ที่เกิดขึ้นนั้นก็เป็นเพียงสิ่งที่เกิดจากการคาดคะเนและจินตนาการ ตามความเป็นจริงแล้ว ไม่มีความสัมพันธ์ใดเลยในบรรดาความสัมพันธ์เหล่านั้น (ได้แก่ ความเป็นสิ่งเดียวกัน (อัยนิยยะฮ์) การรวมเป็นหนึ่ง (อิตติหาด) การโอบล้อม (อิหาเฏาะฮ์) ความใกล้ชิด (กุรบ์) และการอยู่ร่วมโดยซาต (มะอียะฮ์ บิซซาต)) ที่ได้รับการยืนยันว่ามีอยู่จริง แต่เนื่องจากระหว่างความสมบูรณ์เหล่านั้นกับตัวอักษรและเสียงเหล่านี้ มีความสัมพันธ์ในฐานะสิ่งที่ปรากฏ (ซาฮิร) กับที่ปรากฏ (มัซฮัร) และในฐานะสิ่งที่ถูกบ่งชี้ (มัดลูล) กับสิ่งที่บ่งชี้ (ดาล) อยู่จริง ด้วยเหตุนี้ บางคนจึงได้ประสบกับความสัมพันธ์อันเกิดจากการคาดคะเนเหล่านั้นอันเนื่องมาจากเหตุปัจจัยบางประการที่เกิดขึ้น แต่ในความเป็นจริงแล้ว ความสมบูรณ์เหล่านั้นปราศจากและบริสุทธิ์จากความสัมพันธ์ทั้งหมดเหล่านั้น ระหว่างอัล-หัก (พระผู้เป็นสัจธรรม) กับมัคลูกก็เช่นกัน ไม่มีความเกี่ยวพันใดๆ นอกจากความเป็นสิ่งที่ปรากฏกับที่ปรากฏ และความเป็นสิ่งที่บ่งชี้กับสิ่งที่ถูกบ่งชี้นี้เท่านั้น ……

สำหรับบางท่าน การทำมุรอเกาะบะฮ์ (การเพ่งพินิจ) ในเรื่องเตาฮีดเป็นอันมาก ได้กลายเป็นเหตุให้ตัดสินตามข้อสรุปที่เกิดจากการคาดคะเนเหล่านี้ เพราะภาพของมุรอเกาะบะฮ์เหล่านั้นได้ประทับลงในพลังแห่งจินตนาการ ส่วนอีกบางคนนั้น ได้รับรสชาติ (เซาก์) ชนิดหนึ่งต่อข้อสรุปเหล่านั้นจากความรู้ในเรื่องเตาฮีดและการทบทวนซ้ำไปซ้ำมาของความรู้นั้น และสาเหตุที่บางคนโน้มเอียงไปทางนี้ (และเป็นเหตุให้พวกเขายึดถือแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูด) ก็คือความรักที่ครอบงำ เพราะด้วยการครอบงำของความรักต่อผู้เป็นที่รัก สิ่งอื่นนอกจากผู้เป็นที่รักจึงหลุดหายไปจากสายตาของผู้รัก และเขาไม่มองเห็นผู้ใดอื่นนอกจากผู้เป็นที่รัก แต่ข้อเท็จจริงมิใช่ว่าในความเป็นจริงแล้วสิ่งอื่นนอกจากผู้เป็นที่รักนั้นไม่มีอยู่ เพราะสิ่งนี้ขัดกับประสาทสัมผัส สติปัญญา และชะรีอะฮ์ และบางครั้งความรักนี้เองก็ผลักดันให้ตัดสินว่ามีการโอบล้อมและความใกล้ชิดโดยซาต ……

และเตาฮีดประเภทนี้สูงส่งกว่าทั้งสองประเภทแรก และจัดอยู่ในขอบเขตของอะห์วาล (สภาวะทางจิตวิญญาณ) แม้ว่ามันจะไม่สอดคล้องกับความเป็นจริงและไม่ตรงกับสติปัญญาก็ตาม ความพยายามที่จะประสานมันเข้ากับชะรีอะฮ์และความเป็นจริงนั้นเป็นเพียงการฝืนทำ อย่างมากที่สุดก็คือ นี่เป็นความผิดพลาดในการกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ซึ่งมีสถานะเช่นเดียวกับความผิดพลาดในการอิจติฮาด คือการตำหนิและการลงโทษถูกยกเว้นไปจากมัน ยิ่งไปกว่านั้น อาจนับได้ว่ามันมีคุณค่าในแง่หนึ่ง เพราะเกิดจากการถูกสภาวะครอบงำ[^1]

[^1]: มักตูบ ที่ 31 ถึงชัยค์ศูฟี

เตาฮีดชุฮูดี

ในมักตูบ (จดหมาย) อีกฉบับหนึ่งที่เขียนถึงชัยค์ฟะรีด บุคอรี ท่านได้เขียนไว้ว่า:

“เตาฮีดซึ่งบรรดาท่านศูฟีได้รับในระหว่างการสุลูก (การเดินทางทางจิตวิญญาณ) นั้นมีสองประเภท คือ เตาฮีดชุฮูดีและเตาฮีดวุญูดี เตาฮีดชุฮูดีคือการเห็นเพียงหนึ่งเดียว กล่าวคือ สิ่งที่ผู้เดินทาง (ซาลิก) ประจักษ์เห็นนั้นไม่มีสิ่งใดนอกจากหนึ่งเดียว ส่วนเตาฮีดวุญูดีคือการรู้ว่ามีอยู่เพียงหนึ่งเดียว และถือว่าสิ่งอื่นนอกจากนั้นไม่มีอยู่”

ท่านกล่าวต่อไปว่า:

“ตัวอย่างเช่น บุคคลหนึ่งเกิดความเชื่อมั่นแน่วแน่ในการมีอยู่ของดวงอาทิตย์ ความเชื่อมั่นที่ครอบงำนี้มิได้ทำให้จำเป็นต้องถือว่าดวงดาวทั้งหลายในเวลานั้นสูญสิ้นและไม่มีอยู่ แต่ในขณะที่เขามองดวงอาทิตย์ เขาจะไม่เห็นดวงดาว สิ่งที่เขาประจักษ์เห็นจะไม่มีสิ่งใดนอกจากดวงอาทิตย์ และในขณะที่เขาไม่เห็นดวงดาวนั้น เขาก็ยังรู้อยู่ว่าดวงดาวมิได้สูญสิ้นไป หากแต่เขารู้ว่าดวงดาวยังคงมีอยู่ เพียงแต่ถูกบดบังไว้ และถูกแสงสว่างของดวงอาทิตย์สะท้อนข่มและครอบงำไว้”[^1]

ท่านเขียนต่อไปว่า:

“ท่านผู้เป็นที่เคารพ ท่านเคาะญะฮ์บากี บิลลาฮ์ (ร.ฮ.) ได้ยึดถือแนวทางเตาฮีดวุญูดีอยู่ช่วงระยะเวลาหนึ่ง และท่านก็ได้แสดงออกถึงเรื่องนี้ไว้ในริซาละฮ์และมักตูบาตของท่านด้วย แต่ในท้ายที่สุด ด้วยความโปรดปรานอันสมบูรณ์ของอัลลอฮ์ พระองค์ได้ทรงประทานความก้าวหน้าแก่ท่านจากมะกอมนั้น และทรงนำท่านขึ้นสู่ทางหลวงสายใหญ่ ซึ่งทำให้ท่านหลุดพ้นจากความคับแคบของมะอ์ริฟะฮ์นี้”[^2]

ในมักตูบฉบับหนึ่ง ขณะที่ท่านอธิบายแนวทางของชัยค์อักบัรและบรรดาผู้ปฏิบัติตามท่าน ท่านได้เขียนไว้ว่า

[^1]: มักตูบที่ 43 ถึงชัยค์ฟะรีด บุคอรี [^2]: อ้างแล้ว

"…พวกเขายึดถือหลักวะห์ดะตุลวุญูด (เอกภาพแห่งการมีอยู่) ทัศนะของพวกเขาคือ ในโลกภายนอกมีผู้มีอยู่เพียงหนึ่งเดียวเท่านั้น และนั่นคือซาตของอัลหักก์ (พระผู้ทรงสัจธรรม) โลกไม่มีการมีอยู่ใด ๆ เลยในโลกภายนอกอย่างเด็ดขาด เว้นแต่พวกเขายอมรับการมีอยู่ในเชิงความรู้ (ษุบูตอิลมี) ของมัน และพวกเขากล่าวว่า

الأعيان ما شمت رائحة الوجود

«สิ่งทั้งหลาย (อัลอะอ์ยาน) ไม่เคยได้กลิ่นแห่งการมีอยู่เลย» (หมายความว่า สิ่งต่าง ๆ ในโลกภายนอกไม่เคยได้สัมผัสแม้กลิ่นอายแห่งความเป็นและการมีอยู่)

พวกเขาถือว่าโลกเป็นเงา (ซิลล์) ของอัลหักก์ ซุบหานะฮูวะตะอาลา แต่ในทัศนะของพวกเขา การมีอยู่ในฐานะเงานี้มีอยู่เพียงในระดับของประสาทสัมผัสเท่านั้น ส่วนในความเป็นจริง (นัฟซุลอัมร์) และในโลกภายนอกนั้นเป็นความไม่มีโดยสิ้นเชิง"[^1]

ในมักตูบ (จดหมาย) ฉบับเดียวกันนี้ ท่านได้เล่าถึงเรื่องราวการก้าวพ้นจากวะห์ดะตุลวุญูดของท่านเอง โดยเขียนไว้ว่า

"ผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ แต่เดิมยึดถืออะกีดะฮ์เตาฮีดวุญูดี ตั้งแต่วัยเด็กเขาได้รับความรู้เรื่องเตาฮีดนี้ และความมั่นใจในเรื่องนี้ได้หยั่งรากลึกในหัวใจของเขา แม้ว่าในเวลานั้นเขายังไม่ได้เป็นผู้มีสภาวะ (ศอฮิบหาล) ในเรื่องนี้ก็ตาม เมื่อเขาก้าวเข้าสู่เส้นทางสุลูก สิ่งแรกที่เปิดเผยแก่เขาคือแนวทางแห่ง (เตาฮีดวุญูดี) และเขาได้ท่องไปในขั้นตอนและระดับต่าง ๆ ของมะกอมนี้เป็นเวลานาน ได้รับความรู้มากมายที่เหมาะสมกับมะกอมนี้ และปัญหาตลอดจนประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ (วาริดาต) ที่เกิดขึ้นแก่บรรดาผู้ยึดถือเตาฮีด ก็ได้รับการคลี่คลายด้วยการเปิดเผยทางจิตวิญญาณ (มุกาชะฟาต) และความรู้ที่ได้รับเป็นฟัยฎ์ หลังจากผ่านไประยะหนึ่ง นิสบะฮ์อีกแบบหนึ่งได้เข้าครอบงำฟะกีรผู้นี้ และในสภาวะที่ถูกครอบงำนั้น เขาเกิดความลังเลเกี่ยวกับเตาฮีดวุญูดี แต่ความลังเลนี้มาพร้อมกับการคิดในแง่ดี มิใช่การปฏิเสธ เขาอยู่ในความลังเลเป็นเวลานาน ในที่สุดเรื่องก็ไปถึงขั้นปฏิเสธ และเขาได้ถูกแสดงให้เห็นว่าระดับนี้ (ขั้นแห่งวะห์ดะตุลวุญูด) เป็นระดับที่ต่ำกว่า และเขาได้ไปถึงมะกอมซิลลียะฮ์ (ความเป็นเงา) ซึ่งสูงกว่านั้น ในเรื่องการปฏิเสธนี้เขาไม่มีทางเลือก เขาไม่ต้องการออกจากมะกอมนั้น เพราะบรรดามะชายิค (ชัยค์) ผู้ยิ่งใหญ่จำนวนมากต่างก็ได้ตั้งหลักพำนักอยู่ในมะกอมนี้ แต่เมื่อเขาไปถึงมะกอมซิลลียะฮ์…

[^1]: มักตูบ ฉบับที่ 160 ถึงมุหัมมัด อัลญะดีด อัลบะดัคชี อัฏฏอลิกอนี

...ได้มาถึง และเมื่อเขาพบว่าตนเองและสากลโลกเป็นเพียงเงา (ซิลล์) ก็เกิดความปรารถนาว่าอย่าให้ตนถูกพรากออกจากมะกอมนี้ เพราะเขาถือว่าความสมบูรณ์มีอยู่แต่ในวะห์ดะตุลวุญูดเท่านั้น และมะกอมนี้โดยรวมแล้วก็มีความสอดคล้องกับสิ่งนั้นอยู่บ้าง แต่ด้วยกำหนดของพระองค์ ด้วยความกรุณาอันสมบูรณ์และความเอ็นดูต่อผู้ต่ำต้อย เขาจึงถูกนำให้ข้ามพ้นมะกอมนี้ขึ้นไปอีก และไปถึงมะกอมอุบูดียะฮ์ (ความเป็นบ่าว) ในเวลานั้นเองความสมบูรณ์ของมะกอมนี้จึงปรากฏแก่สายตา และความสูงส่งของมันก็ประจักษ์ชัด แล้วเขาก็เริ่มเตาบะฮ์และขออภัยโทษจากมะกอมต่าง ๆ ที่ผ่านมา หากผู้ต่ำต้อยคนนี้ไม่ถูกนำไปจนถึงหนทางนี้ และไม่ถูกทำให้เห็นความเหนือกว่าของมะกอมหนึ่งเหนืออีกมะกอมหนึ่ง เขาก็คงถือว่าการอยู่ในมะกอมนี้เป็นความตกต่ำของตน เพราะในทัศนะของเขา ไม่มีมะกอมใดสูงกว่าเตาฮีดวุญูดีอีกแล้ว

وَٱللَّهُ يَقُولُ ٱلْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِى ٱلسَّبِيلَ ﴿٤﴾

«และอัลลอฮ์ทรงกล่าวสัจธรรม และพระองค์ทรงชี้นำสู่หนทาง» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:4)[^1]

แนวทางที่เที่ยงธรรมและสายกลางเกี่ยวกับชัยค์อักบัร

แม้จะมีความเห็นต่างดังกล่าว ท่านก็ได้แสดงจุดยืนของท่านเกี่ยวกับชัยค์อักบัรไว้โดยเขียนว่า

«ผู้ต่ำต้อยคนนี้ถือว่าชัยค์มุห์ยิดดีนอยู่ในหมู่ผู้ที่ได้รับการยอมรับ (ณ อัลลอฮ์) แต่ศาสตร์ต่าง ๆ ของท่านที่ขัดกับอะกีดะฮ์ของอุละมาอ์ส่วนใหญ่และขัดกับความหมายตามตัวบทของอัลกุรอานและซุนนะฮ์นั้น ข้าพเจ้าถือว่าผิดพลาดและเป็นอันตราย ...... ผู้คนได้เลือกเดินทางสุดโต่งและหย่อนยานในเรื่องของท่าน และห่างไกลจากความเป็นสายกลาง กลุ่มหนึ่งใช้ลิ้นตำหนิประณามชัยค์ และถึงกับกล่าวหาว่าความรู้ลึกซึ้ง (มะอาริฟ) และสัจธรรม (หะกออิก) ของท่านผิดพลาด อีกกลุ่มหนึ่งตามชัยค์อย่างสิ้นเชิง ถือว่ามะอาริฟและหะกออิกทั้งหมดของท่านเป็นความจริง และพิสูจน์ความถูกต้องของมันด้วยหลักฐานและข้อยืนยัน ไม่ต้องสงสัยเลยว่าทั้งสองฝ่ายต่างเลือกเดินทางสุดโต่งและหย่อนยาน และห่างไกลจากความเป็นสายกลาง ...... เป็นเรื่องน่าประหลาดที่...»

[^1]: มักตูบที่ 160 ถึงชัยค์ยาร์ มุฮัมมัด อัลญะดีด อัลบะดัคชี อัฏฏอลิกอนี

ชัยค์มุหยิดดีน (อิบนุอะเราะบี) ปรากฏแก่ข้าพเจ้าว่าเป็นหนึ่งในบรรดาผู้ที่ได้รับการยอมรับ ณ อัลลอฮ์ ส่วนความรู้ทางมะอ์ริฟะฮ์และข้อวิเคราะห์ส่วนใหญ่ของท่านที่ขัดกับแนวทางของอะฮ์ลุลหัก (ผู้อยู่บนสัจธรรม) นั้น ปรากฏแก่ข้าพเจ้าว่าเป็นความผิดพลาดและไม่ถูกต้อง»[^1]

ในอีกที่หนึ่ง ท่านได้กล่าวถึงความแตกต่างระหว่างตัวท่านเองกับบรรดาผู้ปฏิเสธและผู้คัดค้านเตาฮีดวุญูดี โดยเขียนไว้ว่า

«ความเห็นต่างของผู้ต่ำต้อยผู้นี้กับบรรดาผู้ยึดถือเตาฮีดวุญูดีนั้น เป็นไปตามแนวทางของกัชฟ์และชุฮูด ส่วนบรรดาอุละมาอ์ถือว่าเรื่องเหล่านี้ (วะห์ดะตุลวุญูด และการปฏิเสธการมีอยู่ของสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์โดยสิ้นเชิง) เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ สำหรับผู้ต่ำต้อยผู้นี้ ไม่มีข้อติดขัดใด ๆ ในความดีงามของถ้อยคำและสภาวะ (อะห์วาล) เหล่านี้ของเตาฮีดวุญูดี โดยมีเงื่อนไขว่าจะต้องก้าวข้ามผ่านมันไปได้»[^2]

ความจำเป็นในการคัดค้านเตาฮีดวุญูดี

ณ ที่นี้เกิดคำถามขึ้นว่า เมื่อเตาฮีดวุญูดีเป็นจุดพักหนึ่งของการสุลูก และเป็นขั้นตอนผ่านทางสำหรับผู้เดินทางทางจิตวิญญาณ (สาลิก) ซึ่งบรรดาสาลิกและผู้ที่ดื่มด่ำ (มุสตะฮ์ลิกีน) จำนวนมหาศาลได้ไปถึงในทุกยุคสมัย ในหมู่พวกเขามีกลุ่มใหญ่ที่ไปถึงขั้นนี้แล้วหยุดอยู่ และบางคนได้รับเตาฟีกจากอัลลอฮ์ให้ก้าวไกลเลยไปถึงเตาฮีดชุฮูดี เช่นนั้นแล้วจะมีสิ่งใดน่ารังเกียจในเรื่องนี้ และเหตุใดท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) จึงคัดค้านมันอย่างแข็งกร้าวถึงเพียงนี้ และในทางกลับกันเหตุใดท่านจึงใช้ปากกาเขียนยืนยันเตาฮีดชุฮูดีและให้น้ำหนักแก่มันอย่างเข้มข้นจริงจังเช่นนั้น?

คำตอบก็คือ ในหมู่ผู้ยึดถือเตาฮีดวุญูดี ตลอดจนผู้เผยแผ่และผู้เรียกร้องเชิญชวนสู่แนวคิดนี้ (แม้ในยุคสมัยของท่านมุญัดดิดเอง) ได้เกิดคนจำนวนมากที่ถือว่าตนเองเป็นอิสระจากข้อผูกมัดทางชะรีอะฮ์ และจากบรรดาฟัรฎูและวาญิบของอิสลาม และพวกเขาเข้าใจว่าเมื่อทุกสิ่ง

[^1]: มักตูบาต เล่ม 1 ฉบับที่ 266 ถึงท่านเคาะวาญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์และเคาะวาญะฮ์อับดุลลอฮ์ [^2]: มักตูบาต เล่ม 2 ฉบับที่ 42 ถึงเคาะวาญะฮ์ญะมาลุดดีน หุสัยน์

มาจากองค์สัจธรรม แต่ทุกสิ่งล้วนเป็นสัจธรรม แล้วจะมีคำถามอะไรอีกเล่าเรื่องการแยกแยะระหว่างสัจธรรมกับความเท็จ และการจำแนกระหว่างกุฟร์กับอีมาน[^1] พวกเขาถือว่าชะรีอะฮ์และการปฏิบัติตามชะรีอะฮ์เป็นเพียงสิ่งหนึ่งในระดับของคนทั่วไป ในทัศนะของพวกเขา เป้าหมายที่แท้จริง (เตาฮีดวุญูดี) คือมะกอมที่สูงส่งกว่านั้น และเป็นจุดหมายที่อยู่ถัดไปจากนั้น ซึ่งผู้สมบูรณ์บนหนทางและผู้ที่บรรลุถึงพระองค์เท่านั้นจะได้รับ ในศตวรรษที่สิบแห่งฮิจเราะฮ์ อันเป็นยุคแห่งพัฒนาการทางความคิดและจิตวิญญาณของท่านมุญัดดิด สีสันของเตาฮีดวุญูดีนี้ได้แผ่ปกคลุมฮินดูสถานจนกระทั่งบรรดากวีที่มีรสนิยมแบบผู้รู้แจ้ง (อาริฟ) ต่างพากันขับขานบทเพลงของมัน และถือว่ากุฟร์กับอีมานเท่าเทียมกัน บางครั้งถึงขั้นก้าวล่วงเข้าสู่เขตแดนของการยกกุฟร์ให้เหนือกว่าอีมานเสียด้วยซ้ำ ในยุคนั้นมีบทกวีจำนวนมากที่แพร่หลายติดปากผู้คน ซึ่งกล่าวถึงเนื้อหานี้อย่างโจ่งแจ้ง ตัวอย่างเช่น

«กุฟร์และอีมานเป็นคู่เคียงกัน ผู้ใดไม่มีกุฟร์ ผู้นั้นก็ไม่มีอีมาน»

แล้วในหนังสือเล่มหนึ่งได้อธิบายบทกวีนี้ไว้ว่า

«ดังนั้น ด้วยความหมายนี้ อิสลามอยู่ในกุฟร์ และกุฟร์อยู่ในอิสลาม กล่าวคือ

تُولِجُ ٱلَّيْلَ فِى ٱلنَّهَارِ وَتُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِى ٱلَّيْلِ

«พระองค์ทรงให้กลางคืนเข้าไปในกลางวัน และทรงให้กลางวันเข้าไปในกลางคืน» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:27)

ความหมายของกลางคืนคือกุฟร์ และความหมายของกลางวันคืออิสลาม»[^2]

ในอีกที่หนึ่งได้ยกบทกวีนี้มาว่า

«ความรักนั้นมีความเป็นกาฟิรเป็นเครือญาติ ความเป็นกาฟิรนั้นคือแก่นแท้ของความเป็นดัรวิช»

[^1]: มีรซา ฆอลิบ กวีภาษาอูรดูผู้มีชื่อเสียงและเป็นที่นิยมในศตวรรษที่สิบสามแห่งฮิจเราะฮ์ ได้ถ่ายทอดความคิดของคนเหล่านี้ไว้ในบทกวีของเขาว่า «เราคือผู้ยึดเตาฮีด แนวทางของเราคือการละทิ้งพิธีกรรม เมื่อศาสนาทั้งหลายสลายไป ก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของอีมาน»

[^2]: ริซาละฮ์ อิชกียะฮ์ (رسالہ عشقیہ) หน้า 7

ถัดไปท่านเขียนว่า:

"อัลอิลมุ หิญาบุลอักบัร (ความรู้คือม่านอันยิ่งใหญ่ที่สุด)" หมายถึงความรู้แห่งความเป็นบ่าว (อุบูดิยะฮ์) ซึ่งเป็นม่านอันยิ่งใหญ่ที่สุด หากม่านอันยิ่งใหญ่นี้ถูกยกออกไปจากระหว่างกลาง กุฟร์ก็จะกลายเป็นอิสลาม และอิสลามก็จะกลายเป็นกุฟร์ และถ้อยคำว่า "ความเป็นพระเจ้า" กับ "ความเป็นบ่าว" ก็จะสูญสิ้นไป"[^1]

สำหรับท่านมุญัดดิด ผู้ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาได้ประทานความหวงแหนในศาสนาและความหวงแหนแบบฟารูกีย์แก่ท่านอย่างเต็มเปี่ยม และผู้ซึ่งได้ถูกกำหนดไว้แล้วว่า คำทำนายในหะดีษอันเลื่องชื่อจะปรากฏเป็นจริงผ่านตัวท่าน ซึ่งในหะดีษนั้นกล่าวไว้ว่า:

يحمل هذا العلم من كل خلف عدوله ينفون عنه تحريف الغالين وانتحال المبطلين وتاويل الجاهلين.

«ในทุกยุคทุกรุ่น จะมีผู้สืบทอดความรู้นี้ที่เที่ยงธรรมและยำเกรง ซึ่งจะขจัดการบิดเบือนของผู้ที่สุดโต่งในศาสนา การกล่าวอ้างอันผิด ๆ ของพวกผู้ถือความเท็จ และการตีความที่เกินเลยของพวกผู้ไม่รู้ ออกไปจากศาสนานี้»[^2]

สิ่งนี้เองที่เป็นเหตุให้ท่านทำการตรวจสอบและต่อต้านอะกีดะฮ์และดะอ์วะฮ์นี้ทั้งในทางวิชาการและทางศาสนา ซึ่งในยุคนั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในอินเดีย การเผยแผ่และเผยแพร่แนวคิดนี้ได้ดำเนินไปด้วยความกระตือรือร้นอย่างเต็มที่ และด้วยการนำไปใช้อย่างกว้างขวางและไร้ขอบเขต ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้ประจักษ์ด้วยตนเองว่า ผลจากสิ่งนี้ทำให้การยึดเหนี่ยวของชะรีอะฮ์ต่อจิตใจของผู้คนหย่อนยานลง และความศักดิ์สิทธิ์และความเคารพยำเกรงต่อชะรีอะฮ์ในสายตาของผู้คนก็ลดน้อยถอยลงเรื่อย ๆ ท่านมุญัดดิดเองได้เขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งของท่านว่า:

«คนส่วนใหญ่ในยุคสมัยนี้ บางคนเพราะการตักลีด (ตามผู้อื่นโดยไม่พิจารณา) บางคนเพราะอาศัยความรู้ของตนเพียงอย่างเดียว และบางคนเพราะความรู้ที่ผสมปนเปกับสิ่งอื่น…»

[^1]: ริซาละฮ์อิชกียะฮ์ หน้า 73 [^2]: มิชกาต ภาคที่สอง (กิตาบุลอิลม์)

…และบางคนด้วยอาศัยความรู้ที่มีเซากฺ (การลิ้มรสทางจิตวิญญาณ) เจือปนอยู่บ้าง (แม้จะในปริมาณที่จำกัดก็ตาม) และบางคนด้วยเหตุแห่งความนอกรีต (อิลหาด) และความเป็นซินดีก (ซันดะเกาะฮ์) ได้ยึดชายเสื้อแห่งเตาฮีดวุญูดีนี้ไว้ พวกเขาถือว่าทุกสิ่งมาจากอัลหัก (พระผู้เป็นสัจธรรม) ยิ่งกว่านั้นยังถือว่าทุกสิ่งคืออัลหักเสียเอง แล้วพวกเขาก็ปลดคอของตนออกจากปลอกคอแห่งภาระหน้าที่ทางชะรีอะฮ์ด้วยกลอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง พวกเขาหละหลวมและประนีประนอมในเรื่องบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ และดูเหมือนจะมีความสุขสบายใจเป็นอย่างยิ่งในเรื่องนี้ คนเหล่านี้แม้จะยอมรับถึงความจำเป็นในการปฏิบัติตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ก็ยังถือว่ามันเป็นเพียงเรื่องรองและเป็นสิ่งที่ตามมาทีหลัง พวกเขาเห็นว่าเป้าหมายที่แท้จริงนั้นอยู่เหนือชะรีอะฮ์ขึ้นไป ขอให้ห่างไกลเถิด ไม่มีทางเป็นเช่นนั้นเด็ดขาด แล้วขอให้ห่างไกลเถิด ไม่มีทางเป็นเช่นนั้นเด็ดขาด!

نعوذ بالله سبحانه من هذا الاعتقاد السوء

«เราขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์ ให้พ้นจากความเชื่อที่ชั่วร้ายเช่นนี้»[^1]

[^1]: มักตูบาต (مکتوبات) ดัฟตัรที่หนึ่ง มักตูบที่ 43 ถึงชัยค์ฟะรีด บุคอรี

ในจดหมาย (มักตูบ) ฉบับเดียวกันนี้ ท่านได้เขียนไว้ในอีกตอนหนึ่งว่า:

«ในยุคสมัยนี้ มีผู้คนจำนวนมากจากกลุ่มนี้ที่แสดงตนในคราบของนักตะเซาวุฟ ประกาศเรื่องเตาฮีดวุญูดีอย่างเปิดเผย และไม่ถือว่าสิ่งอื่นใดนอกจากนั้นเป็นความสมบูรณ์ (กะมาล) พวกเขาถูกความรู้ (เชิงทฤษฎี) กีดกันให้ห่างไกลจากความเป็นจริง พวกเขานำคำพูดของบรรดาชัยค์มาตีความตามความหมายที่ความคิดของตนเองแต่งขึ้น แล้วยึดถือสิ่งนั้นเป็นแบบอย่างของตน และใช้จินตนาการเหล่านี้ทำให้ตลาดที่ซบเซาของตนกลับคึกคักขึ้นมา»[^1]

ความโดดเด่นและเอกลักษณ์ของท่านมุญัดดิด

ผลงานการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่านมุญัดดิดมิได้มีเพียงการพิสูจน์ให้เห็นว่า ทฤษฎีวะห์ดะตุลวุญูด ซึ่งเป็นที่ยอมรับกันทั่วไปและเป็นดั่งเหรียญกษาปณ์ที่ใช้กันแพร่หลายในยุคนั้น ไม่ใช่ "เงินตราที่มีค่าสมบูรณ์" และไม่ใช่จุดหมายสุดท้ายของการเดินทางทางจิตวิญญาณ (สุลูก) และมะอ์ริฟะฮ์เท่านั้น หากแต่เคล็ดลับแห่งความโดดเด่นและเอกลักษณ์ของท่านในเรื่องนี้ก็คือ ท่านได้วิพากษ์ทฤษฎีนี้ภายใต้แสงสว่างแห่งประสบการณ์และการประจักษ์ (มุชาฮะดะฮ์) ส่วนตัวของท่านเอง และ

[^1]: อ้างแล้ว

ได้พิสูจน์ให้เห็นว่า ท่านได้ดำดิ่งลงในทะเลนี้ และลงไปถึงก้นบึ้งของมันแล้วจึงผุดขึ้นมา และด้วยความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ ท่านได้นำเรือแห่งมะอ์ริฟะฮ์และการค้นคว้าของท่านไปถึงฝั่งแห่งจุดหมายได้ และในเรื่องนี้ยากที่จะพบผู้ใดที่ทัดเทียมและเป็นเพื่อนร่วมทางกับท่าน ปีเตอร์ ฮาร์ดี (PETER HARDY) นักเขียนชาวตะวันตก ซึ่งแม้จะไม่ได้มีสถานะเป็นหลักอ้างอิงในประเด็นเหล่านี้ แต่ก็ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องว่า:

«ความสำเร็จอันยิ่งใหญ่ของชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี ก็คือ ท่านได้ช่วยให้อิสลามในอินเดียรอดพ้นจากความสุดโต่งแบบนักตะเซาวุฟด้วยตะเซาวุฟเอง บางทีเหตุผลของเรื่องนี้อาจเป็นเพราะว่า ทฤษฎีที่ท่านหักล้างนั้น ท่านมีความเข้าใจอย่างลึกซึ้งเป็นการส่วนตัวถึงความหมาย สาระ และคุณค่าของมัน»[^1]

ท่าทีแบบ "ประนีประนอม" ของบรรดาชัยค์และอุละมาอ์ต่อเตาฮีดวุจูดีหลังยุคท่านมุญัดดิด

ก่อนที่จะจบบทนี้ ในฐานะนักประวัติศาสตร์ผู้ไม่ลำเอียง ดูเหมือนจำเป็นต้องแสดงข้อเท็จจริงประการหนึ่งด้วยว่า หลังจากท่านมุญัดดิด (ยกเว้นสายเฉพาะของท่าน ซึ่งแพร่หลายไปในอินเดียและนอกอินเดียโดยผ่านท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม) ความโน้มเอียงที่ชัดเจน เด็ดขาด และชี้ขาดเกี่ยวกับวะห์ดะตุลวุญูด และความเชื่อมั่นศรัทธาต่อวะห์ดะตุชชุฮูด ซึ่งท่านมุญัดดิดได้ชูธงขึ้น และซึ่งท่านยืนหยัดอยู่บนนั้นด้วยความรู้แจ้งชัด (อะลา บะศีเราะฮ์) และเป็นผู้เรียกร้องเชิญชวนสู่มัน ได้หมดสิ้นไป ไม่นานหลังจากการจากไปของท่าน ในวงตะเซาวุฟและมะอ์ริฟะฮ์ และแม้แต่ในบางวงที่...

[^1]: SOURCES OF INDIAN TRADITION, N.Y. P-449

ที่สังกัดอยู่กับท่าน ได้เกิดแนวโน้มที่ชัดเจนในการประนีประนอมและประสานระหว่างวะห์ดะตุลวุญูด (وحدة الوجود) กับวะห์ดะตุชชุฮูด (وحدة الشهود) และอุละมาอ์และนักวิชาการผู้ทรงคุณวุฒิบางท่านถึงกับเขียนไว้ว่า "ความขัดแย้งนี้เป็นเพียงการโต้แย้งกันในถ้อยคำเท่านั้น" บางท่านถึงกับเขียนว่า "ท่านมุญัดดิดได้ผ่อนปรน (หรือพลั้งพลาด) ในเรื่องนี้ และงานเขียนทั้งหมดของชัยค์อักบัรมิได้ผ่านสายตาของท่าน" ด้วยเหตุนี้เอง ตามคำบัญชาของท่านมีรซา มัซฮัร ญาเนญานาน (ร.ฮ.) ชัยค์ผู้มีชื่อเสียงแห่งสายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ มุรีดผู้ได้รับทางนำของท่าน คือ เมาลานา ฆุลาม ยะห์ยา บิฮารี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1180) จึงได้เขียนหนังสือเล่มหนึ่งชื่อ "กะลิมะตุลหัก" (كلمة الحق) ซึ่งในหนังสือนั้นได้อธิบายการวิเคราะห์และแนวทางของท่านมุญัดดิดอย่างชัดแจ้ง และได้หักล้างแนวโน้มการประสานนี้ ซึ่งเริ่มปรากฏให้เห็นในกลุ่มบางกลุ่มของสายมุญัดดิดียะฮ์เอง

ท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด เดินตามรอยเท้าของท่านมุญัดดิด

ในสายตะริเกาะฮ์อันสูงส่งนี้ หลังจากท่านมุญัดดิดแล้ว หากจะมีชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ ผู้รู้แจ้ง (อาริฟ) และนักวิชาการผู้ลึกซึ้งท่านใด ที่มีทัศนะและการอบรมสั่งสอนเรื่องวะห์ดะตุชชุฮูดอย่างชัดเจนและบริสุทธิ์ปราศจากการปะปน และปรากฏว่าเดินตามรอยเท้าของท่านมุญัดดิดในเรื่องนี้ ท่านผู้นั้นก็คือ ชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ผู้มีชื่อเสียงแห่งสายมุญัดดิดียะฮ์อะห์สะนียะฮ์[^1] ผู้เป็นนักดะอ์วะฮ์สู่อัลลอฮ์และมุญาฮิดในหนทางของอัลลอฮ์ ท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด เราะอ์บะเรลวี (ร.ฮ.) (ชะฮีด ฮ.ศ. 1246) ซึ่งในทัศนะของท่าน[^2] ไม่มีแม้เงาใด ๆ ของวะห์ดะตุลวุญูด และ

[^1]: สายเฉพาะของท่านซัยยิดอาดัม บันนูรี เคาะลีฟะฮ์ของท่านมุญัดดิด ซึ่งถูกเรียกว่าสายอาดะมียะฮ์และสายอะห์สะนียะฮ์

[^2]: สิ่งนี้อาจเป็นผลมาจากรสนิยมทางจิตวิญญาณของตระกูลท่านด้วย เนื่องจากบรรพบุรุษชั้นที่สี่ของท่าน คือ ท่านชาห์ ซัยยิด อิลมุลลอฮ์ (มีต่อหน้า 291)

...ไม่ปรากฏร่องรอยใด ๆ ของการตีความเลี่ยงหรือการแก้ต่างเลย[^1]

(ต่อจากเชิงอรรถหน้า 289) ...ของท่านซัยยิดอาดัม บะนูรี (ร.ฮ.) และอาจเป็นผลมาจากการค้นคว้าและการอิจญ์ติฮาดของท่านเอง ซึ่งท่านอยู่ในฐานะที่จะทำเช่นนั้นได้

[^1]: โปรดดู «ศิรอฏ็อล มุสตะกีม» (صراط مستقیم) หัวข้อ «ฮิดายะฮ์ที่สี่ ว่าด้วยผลแห่งความรักอันเป็นความรักเชิงอิชก์» อิฟาดะฮ์ที่ 1 หน้า 112 จัดพิมพ์โดยมักตะบะฮ์ สะละฟียะฮ์ ลาฮอร์

บทที่เจ็ด

จากอักบัรถึงญะฮานกีร

ความพยายามอย่างเงียบ ๆ ของท่านเพื่อนำราชอาณาจักรกลับสู่หนทางอันเที่ยงตรง

อุละมาอ์และมะชาอิค (ชัยค์ทั้งหลาย) ผู้กล้าหาญและพูดความจริงในยุคอักบัรและญะฮานกีร

ก่อนที่เราจะกล่าวถึงความพยายามอันงดงามเหล่านี้ของท่านมุญัดดิด ซึ่งได้หันเหทิศทางของราชอาณาจักร เราเห็นว่าจำเป็นและสมเหตุสมผลที่จะต้องชี้แจงข้อเท็จจริงประการหนึ่งว่า ความคิดที่ว่าในยุคของอักบัรนั้น ทั่วทั้งอินเดียจากสุดเขตหนึ่งถึงอีกสุดเขตหนึ่งตกอยู่ในความเงียบงัน และไม่มีผู้ใดคัดค้านพฤติกรรมของอักบัรหรือปฏิบัติตามหะดีษที่ว่า:

من رأى منكم منكرا فليغيره بيده فان لم يستطع فبلسانه، فان لم يستطع فبقلبه وذلك اضعف الايمان۔

«ผู้ใดในหมู่พวกท่านเห็นการกระทำที่ขัดต่อชะรีอะฮ์หรือสิ่งที่เป็นความชั่ว ก็จงเปลี่ยนแปลงมันด้วยมือของเขา หากไม่สามารถ ก็จงปฏิเสธและคัดค้านมันด้วยลิ้น หากไม่สามารถอีก ก็จงรังเกียจมันด้วยใจ และนั่นคือระดับที่อ่อนที่สุดของอีมาน»[^1]

[^1]: เศาะฮีหัยน์ (อัล-บุคอรีและมุสลิม)

...ระดับที่สองและที่สาม ก็ไม่มีผู้ใดปฏิบัติตามเลย

ในบันทึกประวัติศาสตร์และชีวประวัติ (ตัซกิเราะฮ์) ที่เกี่ยวข้องกับบุคคลต่อไปนี้ในยุคของอักบัร มีหลักฐานปรากฏว่า พวกท่านได้แสดงความไม่พอใจต่อสภาพการณ์นี้ และแสดงความรู้สึกทางอิสลามของตนออกมา โดยอยู่ภายในขอบเขตของตนและเท่าที่ความสามารถจะเอื้ออำนวย

ชัยค์อิบรอฮีม มุฮัดดิษ อักบัรอาบาดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1001) ครั้งหนึ่งได้มายังอิบาดัตคานะฮ์ (หอแห่งการเคารพภักดี) ของอักบัรตามคำเชิญ แต่ท่านไม่ได้ปฏิบัติมารยาทและการแสดงความเคารพที่ไม่เป็นไปตามบทบัญญัติศาสนาต่อกษัตริย์ ในคำปราศรัยของท่าน ท่านได้ใช้ทั้งการชักชวนให้ปรารถนา (ตัรฆีบ) และการเตือนให้เกรงกลัว (ตัรฮีบ) และไม่ได้หวั่นเกรงต่อความยิ่งใหญ่ของราชบัลลังก์แม้แต่น้อย

ชัยค์ฮุเซน อัจมีรี ซึ่งเสียชีวิตหลัง ฮ.ศ. 1019 เมื่ออักบัรมาถึงอัจมีร์ ท่านไม่พอใจและได้ออกจากที่นั่นไป อักบัรจึงปลดท่านออกจากตำแหน่งผู้ดูแลคานกอฮ์และดัรกาฮ์ (สุสานของวะลี) และมีคำสั่งให้ท่านไปยังแคว้นหิญาซ เมื่อกลับมายังอินเดีย ท่านก็ไม่ยอมทำการสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ กษัตริย์จึงกริ้วและสั่งจองจำท่านไว้ในป้อมบักการ์ ซึ่งท่านถูกขังอยู่ที่นั่นหลายปี แม้เมื่อได้รับการปล่อยตัวแล้ว ท่านก็ยังคงหลีกเลี่ยงมารยาทแบบราชสำนัก และปฏิเสธที่จะรับของพระราชทานจากกษัตริย์

ชัยค์สุลฏอน ษาเนสะรี[^1] ผู้เป็นหนึ่งในบรรดาผู้ใกล้ชิดของราชสำนัก และเป็นผู้แปลมหาภารตะเป็นภาษาเปอร์เซียตามพระบัญชาของกษัตริย์ ถูกกล่าวหาว่าเชือดวัว และถูกเนรเทศไปยังบักการ์ ต่อมาด้วยการขอร้องของอับดุรเราะฮีม คาน-เอ-คานาน ท่านจึงได้รับอนุญาตให้พำนักที่ษาเนสะร์ และได้รับแต่งตั้งเป็นกโรรีคีรี (เจ้าหน้าที่เก็บภาษี) หลังจากนั้นไม่นาน กษัตริย์ได้รับคำร้องเรียนเกี่ยวกับท่านอีก ซึ่งมีมูลเหตุมาจากวิถีปฏิบัติแบบอิสลามของท่าน กษัตริย์จึงสั่งลงโทษประหารชีวิต เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 1007

[^1]: มุนตะคับ อัตตะวารีค (منتخب التواریخ) ท่านเป็นพ่อตาของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.)

ในเรื่องนี้ การกระทำที่กล้าหาญและเป็นลูกผู้ชายที่สุดคือการกระทำของชะฮ์บาซข่าน กัมโบฮ์ (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1008) ผู้เป็นหนึ่งในขุนนางชั้นสูงของอักบัร และในที่สุดได้รับเกียรติให้ดำรงตำแหน่งมีร์บัคชี ท่านไม่เคยละเว้นจากการกล่าวคำแห่งสัจธรรมต่อหน้ากษัตริย์ ท่านไม่เคยเล็มเครา ไม่เคยเข้าใกล้สุรา และไม่เคยแสดงความโน้มเอียงไปทาง "ดีน-อิลาฮี" ที่อักบัรคิดค้นขึ้น ชาฮ์นะวาซข่าน ผู้แต่งหนังสือ "มะอาษิรุลอุมะรออ์" (مآثر الامراء) เล่าว่า วันหนึ่งระหว่างเวลาอัศรีถึงมัฆริบ กษัตริย์กำลังเดินเล่นอยู่ริมสระน้ำแห่งหนึ่งในฟัตฮ์ปูร์ สีกรี ชะฮ์บาซข่านอยู่ด้วยในขณะนั้น กษัตริย์จับมือของท่านไว้ในมือของพระองค์ แล้วเดินคุยกับท่านไปเรื่อย ๆ ผู้คนคิดว่าชะฮ์บาซข่านคงไม่อาจดึงมือออกจากกษัตริย์ได้ และวันนี้ละหมาดมัฆริบของท่านคงต้องขาดไปเป็นแน่ ท่านเองมีกิจวัตรว่าหลังอัศรีจนถึงมัฆริบจะไม่พูดคุยกับผู้ใดเลย เมื่อชะฮ์บาซข่านเห็นว่าดวงอาทิตย์กำลังจะตก ท่านจึงขออนุญาตกษัตริย์ไปละหมาด กษัตริย์ตรัสอย่างไม่ถือเนื้อถือตัวว่า "อย่าทิ้งฉันไว้คนเดียวเลย ไว้ค่อยละหมาดชดเชยทีหลังก็ได้" ชะฮ์บาซข่านดึงมือออก ปูผ้าคลุมของตนลงบนพื้น แล้วตั้งเจตนาละหมาด เมื่อละหมาดเสร็จ ท่านก็ง่วนอยู่กับการอ่านวิรด์ประจำวันของตน กษัตริย์ยืนอยู่ตรงหน้าท่านและกล่าวถ้อยคำรุนแรงไม่หยุด อะมีร อบุลฟัตห์ และหะกีม อะลี กีลานี อยู่ในที่นั้นด้วย ทั้งสองรู้สึกถึงความล่อแหลมของสถานการณ์ จึงก้าวออกมาข้างหน้าและกล่าวเพื่อดึงความสนใจของกษัตริย์ว่า "พวกเราก็สมควรได้รับความเอาใจใส่จากพระองค์บ้างมิใช่หรือ?" ความกริ้วของกษัตริย์จึงสงบลงบ้าง แล้วพระองค์ก็ทิ้งชะฮ์บาซข่านไว้ และไปอยู่กับคนทั้งสองแทน

ชัยค์อับดุลกอดิร บะดาอูนี ก็เป็นหนึ่งในบรรดาผู้กล้าหาญเช่นนั้น ท่านไม่เคยคล้อยตามกษัตริย์ในเรื่องที่ขัดต่อบทบัญญัติศาสนา วันหนึ่งกษัตริย์ยื่นฝิ่นให้ท่าน ท่านปฏิเสธไม่ยอมเสพ ทำให้กษัตริย์ไม่พอพระทัย อีกวันหนึ่ง ในอิบาดัตคานะฮ์ หลังละหมาดฟัรฎู

…กำลังละหมาดสุนัตอยู่ ขณะนั้นพระราชาเสด็จออกมาจากพระราชวัง และตรัสว่า ท่านควรละหมาดสุนัตที่บ้านของท่าน เมาลานาอับดุลกอดิรตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงเกียรติ! (ที่นี่ในอิบาดัตคอนะฮ์) มิใช่อาณาจักรของพระองค์” พระราชากริ้วอย่างยิ่ง และตรัสว่า หากท่านทนอาณาจักรของข้าไม่ได้ ก็จงออกไปจากที่นี่เสีย ท่านจึงออกเดินทางไปยังเมืองอุจในทันที และอุทิศตนอยู่กับการอิบาดะฮ์และการยังประโยชน์แก่ผู้คน

ชัยค์อับดุลกอดิร ละฮอรี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1022) ผู้มีชื่อเดียวกับท่าน ก็ต้องเดินทางไปยังแคว้นหิญาซตามคำสั่งของอักบัร ซึ่งไม่พอใจท่านเพราะความหนักแน่นมั่นคงในทางศาสนาของท่าน

มีรซา อะซีซุดดีน ดิฮ์ละวี โกกะฮ์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1033) ผู้เป็นคนรุ่นเดียวกันและเป็นพี่น้องร่วมนมของอักบัร และเป็นผู้ที่อักบัรรักใคร่อย่างยิ่ง ก็ไม่เกรงใจอักบัรเลยแม้แต่น้อยในเรื่องชะรีอะฮ์และประเด็นทางศาสนา และกล่าวความจริงอย่างตรงไปตรงมา ด้วยเหตุนี้อักบัรจึงปลดเขาออกจากตำแหน่งผู้ว่าการแคว้นคุชราต ต่อมาได้มอบตำแหน่งผู้ว่าการแคว้นเบงกอลและพิหารให้ และพระราชทานบรรดาศักดิ์ “ข่านอะอ์ซัม” แต่ถึงแม้จะมีความใกล้ชิดเช่นนี้ เขาก็ไม่คล้อยตามพระราชาในเรื่องการสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ การโกนเครา และเรื่องอื่น ๆ

ในหมู่บุคคลเหล่านี้ยังมีชัยค์มุนัววัร อับดุลหะมีด ละฮอรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1010) ซึ่งอักบัรได้แต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งศ็อดร์ในปี ฮ.ศ. 985 แต่ท่านก็ตกเป็นที่ไม่พอพระทัยและถูกพระราชากริ้ว เพราะความมั่นคงในศาสนาของท่าน พระราชาได้มีรับสั่งให้ริบทรัพย์สินและสมบัติของท่าน ตลอดจนแม้กระทั่งหนังสือของท่าน แล้วเรียกตัวท่านมายังอัครา และคุมขังไว้อย่างเข้มงวด และท่านก็ได้เสียชีวิตลง ณ ที่นั่น[^1]

เมื่อญะฮานกีรขึ้นครองราชย์สืบต่อ ธรรมเนียมและระเบียบแบบแผนแห่งยุคอักบัรก็ยังคงดำเนินอยู่เป็นเวลาระยะหนึ่ง นอกจากการต่อต้านอิสลามอย่างเปิดเผยแล้ว วิถีปฏิบัติอื่น ๆ ทั้งหมดที่เคยแพร่หลายในราชอาณาจักรก็ยังคงแพร่หลายอยู่ และยังคงแพร่หลายต่อไปจนกระทั่งญะฮานกีรเองเริ่มมีใจโน้มเอียงไปสู่การให้เกียรติต่อชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ และการเคารพต่อสัญลักษณ์แห่งอิสลาม…

[^1]: รายชื่อเหล่านี้ทั้งหมดและเหตุการณ์การต่อต้านอักบัร นำมาจาก “นุซฮะตุลเคาะวาฏิร” (نزهة الخواطر) เล่ม 5

ไม่ใช่เพียงเท่านั้น ในยุคนี้ก็มีอุละมาอ์และมะชาอิค์จำนวนหนึ่งที่ยอมเสี่ยงภัย ปฏิเสธที่จะปฏิบัติตามธรรมเนียมและพิธีการที่ขัดต่อชะรีอะฮ์ หรือยิ่งกว่านั้นคือขัดแย้งกับศาสนาและชะรีอะฮ์ พวกเขาไม่ยอมล่วงละเมิดขอบเขตของชะรีอะฮ์ และไม่ลังเลที่จะกล่าวถ้อยคำแห่งสัจธรรม หนึ่งในพวกเขาคือผู้อาวุโสแห่งตะริเกาะฮ์ท่านหนึ่งจากเขตชายแดนตะวันตกเฉียงเหนือของฮินดูสถาน คือ อะห์มัด บิน มุฮัมมัด บิน อิลยาส หุซัยนี ฆอรฆุชตี ญะฮานคีรได้เรียกตัวท่านมายังราชสำนัก แต่ท่านปฏิเสธที่จะถวายสลามและแสดงความเคารพตามธรรมเนียมและพิธีการ ญะฮานคีรจึงจับท่านขังไว้ในป้อมกวาลิยาร์ ท่านถูกคุมขังอยู่ที่นั่นเป็นเวลาสามปี ต่อมาในปี ฮ.ศ. 1030 ท่านได้รับคำสั่งปล่อยตัว และญะฮานคีรได้นำท่านติดตามไปยังอาคราด้วย[^1]

แต่ข้อเท็จจริงก็คือ เกียรติแห่งการต่อต้านความหลงผิดของราชอาณาจักรอย่างเป็นระบบ และความพยายามอย่างสมบูรณ์และเปี่ยมด้วยวิทยปัญญาในการนำราชอาณาจักรกลับสู่หนทางที่เที่ยงตรงนั้น เป็นของท่านหัฎเราะฮ์มุญัดดิด ภารกิจอันยิ่งใหญ่ในการพิทักษ์ศาสนาและช่วยเหลืออิสลามและมุสลิมนั้นได้ถูกกำหนดไว้สำหรับท่าน และท่านเองที่ได้นำภารกิจนี้ไปสู่ความสำเร็จ จนก่อให้เกิดการปฏิวัติอันเงียบงันขึ้นในฮินดูสถาน ซึ่งยากจะหาสิ่งเทียบเคียงได้ในประวัติศาสตร์ของประเทศและราชอาณาจักรอิสลามอื่น ๆ ผลของมันคือ ผู้ปกครองทุกคนที่ขึ้นครองบัลลังก์แห่งจักรวรรดิโมกุลหลังจากอักบัร ล้วนดีกว่าผู้ปกครองก่อนหน้าตน ปลอดพ้นจากเชื้อร้ายแห่งการต่อต้านอิสลาม และโดดเด่นเหนือกว่าในด้านการให้เกียรติศาสนาและความหวงแหนต่ออิสลาม จนกระทั่งสายโซ่ทองคำนี้มาสมบูรณ์ที่ตัวของมุฮ์ยิดดีน เอารังเซบ อาลัมคีร

การขึ้นครองราชย์ของญะฮานคีร และการเริ่มต้นงานปฏิรูปราชอาณาจักรของท่านมุญัดดิด

จักรพรรดิญะลาลุดดีน อักบัร สิ้นพระชนม์ (ในปี ฮ.ศ. 1014) ขณะนั้นท่านหัฎเราะฮ์มุญัดดิดมีอายุ

[^1]: นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) เล่ม 5

...อายุสี่สิบสามปี[^1] ช่วงปลายรัชสมัยของอักบัร ซึ่งเป็นยุคที่ชีวิตอันมีเกียรติของอิสลามในฮินดูสถาน เสรีภาพ และการดำรงอยู่อย่างมีอำนาจเหนือกว่าและมีอิทธิพลในแผ่นดินนี้ ตกอยู่ในอันตรายอย่างเปิดเผย เป็นช่วงเวลาแห่งความสมบูรณ์และความรุ่งเรืองทางจิตวิญญาณของท่านมุญัดดิด ท่านไม่มีความสัมพันธ์หรือการติดต่อใด ๆ กับบรรดาขุนนางแห่งราชสำนัก และยังไม่ถึงเวลาที่พวกเขาจะได้รู้จักความรู้ ฐานะ ความอิคลาศและความบริสุทธิ์ใจเพื่ออัลลอฮ์ ตลอดจนความสมบูรณ์ทางบาฏินของท่าน ดังนั้นในความเป็นจริงท่านจึงยังไม่ได้ถือสายใยที่จะทำให้ท่านสามารถส่งความรู้สึกและอิทธิพลของท่านไปถึงราชสำนัก หรือมีผลต่อนโยบายทั่วไปของรัฐบาลในเรื่องศาสนาและกฎหมายได้ ในเวลานั้น อุปนิสัยและรสนิยมของผู้ปกครองแผ่นดิน ราชสำนัก และการบริหารบ้านเมือง ถูกครอบงำโดยบุคคลที่ไม่ยอมให้ผู้มีความอิคลาศและผู้เคร่งครัดในศาสนาคนใดเข้าใกล้กษัตริย์ได้ และพวกเขาได้สร้างกำแพงเหล็กล้อมรอบพระองค์ไว้ จนไม่มีสายลมอันสดชื่นบริสุทธิ์จากภายนอกพัดเข้าไปได้แม้แต่วูบเดียว และไม่มีใครล่วงรู้ได้ถึงความชอบหรือความไม่ชอบของประชาชนในแผ่นดิน ในเวลานั้น สภาพของอิสลามและมุสลิมในประเทศอันกว้างใหญ่นี้ ซึ่งเป็นที่ที่รัฐอิสระของพวกเขาได้ดำรงอยู่อย่างต่อเนื่องมาแล้ว ก็เป็นดังสภาพที่อัลกุรอานได้พรรณนาไว้ด้วยถ้อยคำเหล่านี้

ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ ٱلْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنفُسُهُمْ وَظَنُّوٓا۟ أَن لَّا مَلْجَأَ مِنَ ٱللَّهِ إِلَّآ إِلَيْهِ

«แผ่นดินนั้นได้คับแคบแก่พวกเขา ทั้ง ๆ ที่มันกว้างขวาง และตัวของพวกเขาเองก็คับแคบแก่พวกเขา และพวกเขาเข้าใจว่าไม่มีที่พึ่งใดให้หลบหนีจาก (การลงโทษของ) อัลลอฮ์ได้ นอกจากจะกลับไปหาพระองค์» (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:118)

แต่เมื่อญะฮานกีรขึ้นครองราชย์ (ฮ.ศ. 1014) สภาพการณ์เช่นนี้ก็ไม่คงอยู่อีกต่อไป ในตัวญะฮานกีรนั้น แม้ (ด้วยการศึกษาและการอบรมเฉพาะที่เขาได้รับภายใต้ร่มเงาของบิดา) จะไม่มีการปฏิรูปทางศาสนาที่โดดเด่นใด ๆ...

[^1]: ตัวเลข 43 ปรากฏเหนือคำว่า "สี่สิบสาม" ในต้นฉบับ

ศาสนบัญญัติ การยึดมั่นในข้อบังคับ (ฟะรออิฎ) ของอิสลาม และความโน้มเอียงทางศาสนาที่เด่นชัด แต่ในตัวพระองค์ก็ไม่ได้มีความห่างเหินหรือความรังเกียจต่ออิสลาม ไม่ได้มีความหวั่นเกรงหรือความหลงใหลต่อปรัชญาศาสนาอื่นใดหรืออารยธรรมของชนชาติอื่น และก็ไม่มีความกระตือรือร้นที่จะนำศาสนาและระบบใหม่ใด ๆ มาบังคับใช้ กล่าวอีกนัยหนึ่ง แม้พระองค์จะไม่ใช่ผู้พิทักษ์อิสลาม แต่ก็มิใช่ผู้ทำลายอิสลามเช่นกัน โดยทั่วไปแล้ว บรรดาผู้ครองบัลลังก์และมงกุฎที่ลุ่มหลงในความสุขสำราญนั้น มักไม่รับภาระในการล้มล้างและยกเลิกระบบที่เป็นที่ยอมรับกันทั่วไป หรือการนำระบบใหม่ใด ๆ มาใช้ พวกเขาสนใจเพียงความเพลิดเพลินทางกายและใจ และเกียรติแห่งอำนาจการปกครองเท่านั้น โดยทั่วไปมักพบว่าคนเหล่านี้มีความศรัทธาและความเคารพแอบแฝงอยู่ภายในต่อบุคคลผู้สูงส่งเหนือระดับทางวัตถุ และไม่แยแสต่อปรากฏการณ์และตำแหน่งทางโลก และเมื่อเทียบกับบรรดาผู้อ้างสิทธิ์ในตำแหน่งใด ๆ หรือผู้เผยแพร่ขบวนการและปรัชญาใหม่ใด ๆ แล้ว คนเหล่านี้มีความพร้อมและความสามารถที่จะยอมรับสัจธรรมได้มากกว่า

ญะฮานกีรเป็นผู้ปกครองราชอาณาจักรในประเภทนี้ และเมื่อพระองค์ขึ้นครองบัลลังก์แห่งราชอาณาจักร บรรดาผู้มีวิสัยทัศน์ก็เข้าใจว่า บัดนี้ถึงเวลาแล้วที่จะเปลี่ยนทิศทางของราชอาณาจักร และค่อย ๆ นำมันกลับสู่ทางที่ถูกต้อง

แนวทางการดำเนินงานที่ถูกต้อง

ในเวลานั้น สำหรับท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) และบรรดาท่านผู้ทรงเกียรติทั้งหลาย ผู้ซึ่งประดับด้วยความรู้ทางศาสนาและความสมบูรณ์ทางจิตวิญญาณภายใน เป็นผู้ที่มุ่งมั่นอยู่กับการปฏิบัติของตนเอง และเปี่ยมล้นด้วยสมบัติแห่งการเดินทางสู่อัลลอฮ์ (สัยรฺ ฟิลลาฮ์) และดื่มด่ำด้วยความหวงแหนและความหึงหวงในศาสนา เบื้องหน้าสถานการณ์ที่ปกคลุมแผ่นดินและราชอาณาจักรอยู่ในเวลานั้น มีหนทางอยู่สามทาง:

1. ปล่อยราชอาณาจักรและบ้านเมืองไว้ตามสภาพของมัน แล้วเลือกมุมสงบแห่งหนึ่งสำหรับตนเอง ที่ซึ่งสามารถหมกมุ่นอยู่กับการรำลึกถึงอัลลอฮ์ การอบรมขัดเกลาผู้แสวงหา (ฏอลิบีน) และการซิกรุ้ลลอฮ์และอิบาดะฮ์ได้อย่างสงบใจ มีจิตใจแน่วแน่และกระตือรือร้น นี่คือแนวทางที่อุละมาอ์และมะชายิค (บรรดาชัยค์) นับสิบ หรือแม้แต่นับร้อยท่านในยุคของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้เลือกปฏิบัติ ทั่วทุกหนแห่งของบ้านเมืองมีคานกอฮ์ของบรรดาปีร์ (ผู้นำทางจิตวิญญาณ) และพวกเขาก็ทำงานด้วยความแน่วแน่และเงียบสงบอย่างเต็มที่ ผู้คนซึ่งเป็นปวงบ่าวของอัลลอฮ์ก็ได้รับประโยชน์อันล้ำค่าทั้งในด้านจิตวิญญาณและอีมานจากพวกเขา

1. ถือว่าราชอาณาจักรมุสลิมแห่งฮินดูสถานซึ่งเป็นมุสลิมแต่เพียงในนาม และผู้ปกครองของมัน (ซึ่งมีเกียรติเพียงแค่ได้ถือกำเนิดในตระกูลมุสลิม) เป็นปฏิปักษ์และศัตรูของอิสลาม (ซึ่งมีหลักฐานยืนยันได้มากมายจากกฎระเบียบและข้อบังคับ ตลอดจนการกระทำและอุปนิสัยส่วนตัว) แล้วหมดหวังโดยสิ้นเชิงต่อการปรับปรุงแก้ไขมัน ตั้งแนวรบทางศาสนาขึ้นต่อต้านมัน ถือว่ามันเป็นคู่ปรับและคู่ต่อสู้ถาวรของอิสลาม และเข้าแถวต่อต้านคัดค้านมันอย่างต่อเนื่อง

และหากวิธีนี้ไม่ได้ผล ก็รวบรวมผู้ศรัทธานับถือ บรรดามุรีด และสหายผู้มีความหวงแหนในศาสนา มีจิตวิญญาณแห่งญิฮาดและการสละชีพ และเบื่อหน่ายต่อสภาพการณ์ปัจจุบัน แล้วก่อการปฏิวัติในราชอาณาจักรด้วยปฏิบัติการทางทหารและการเมือง และพยายามสถาปนาบุคคลที่มีความเป็นคนดีและเคร่งครัดในศาสนามากกว่าขึ้นสู่บัลลังก์ (แม้ว่าบุคคลนั้นจะมาจากราชวงศ์โมกุลเองและเป็นลูกหลานของบาบุรก็ตาม) อันจะหันเหทิศทางของราชอาณาจักรทั้งหมด และทำให้สภาพการณ์เปลี่ยนแปลงไปโดยสิ้นเชิง

1. สร้างความสัมพันธ์กับบรรดาเสาหลักของราชอาณาจักรและขุนนางในราชสำนัก และกับผู้ที่มีความสัมพันธ์อยู่ก่อนแล้ว ซึ่งมีความศรัทธาเลื่อมใสต่อตัวท่าน และไว้วางใจอย่างเต็มที่ในความบริสุทธิ์ใจและความห่วงใยของท่าน ปลุกจิตวิญญาณทางศาสนาและความหวงแหนในศาสนาให้ลุกโชนขึ้นในตัวพวกเขา และประกายไฟแห่งอีมานที่อยู่ในกองขี้เถ้าแห่งหัวใจของพวกเขา

ที่ยังคุกรุ่นอยู่ให้ลุกโชนขึ้น และโน้มน้าวกษัตริย์ให้ยอมรับคำแนะนำที่ดี ปลุกเส้นเลือดแห่งความเป็นอิสลามของพระองค์ซึ่งได้สืบทอดมาจากบรรพชนผู้มีอีมานให้กลับมามีชีวิตชีวา และโน้มน้าวพระองค์ให้ปกป้องอิสลาม เยียวยาหัวใจที่บาดเจ็บของชาวมุสลิม และชดเชยสิ่งที่เกิดขึ้นในยุคที่ผ่านมา ส่วนตัวท่านเองก็ห่างไกลจากตำแหน่งและยศศักดิ์ทุกรูปแบบ แม้แต่เงาของมันก็ไม่เข้าใกล้ แสดงให้เห็นถึงความสมถะ (ซุฮด์) และความไม่พึ่งพาผู้ใดอย่างสมบูรณ์ ปล่อยให้เรื่องการปกครองเป็นของผู้ปกครอง และตำแหน่งยศศักดิ์เป็นของผู้ที่เหมาะสมกับตำแหน่งนั้น ท่านแสดงออกถึงวิสัยทัศน์อันสูงส่งและความบริสุทธิ์ใจปราศจากผลประโยชน์ถึงเพียงนี้ จนแม้แต่ผู้เป็นปฏิปักษ์และผู้อิจฉาริษยาที่รุนแรงที่สุดก็ไม่อาจกล่าวหาท่านว่าแสวงหาตำแหน่งหรือแสวงหาอำนาจได้ และไม่มีแผนการร้ายใด ๆ ของฝ่ายตรงข้ามที่จะประสบความสำเร็จในเรื่องนี้ได้เลย

สำหรับประการแรกนั้น มันไม่สอดคล้องกับอุปนิสัยของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ไม่สอดคล้องกับความมุ่งมั่นเด็ดเดี่ยวของท่าน และไม่สอดคล้องกับตำแหน่งอันสูงส่งที่อัลลอฮ์ทรงให้เกียรติแก่ท่าน ภายหลังจากที่ท่านมุญัดดิดได้รับการขัดเกลาและการอบรมด้านจิตวิญญาณจนสมบูรณ์แล้ว ท่านก็ตระหนักชัดว่าอัลลอฮ์ตาอาลาทรงประสงค์จะใช้ท่านทำงานอีกประเภทหนึ่ง และท่านมิได้ถูกสร้างมาเพียงเพื่ออิบาดะฮ์ส่วนตัวและการยกระดับตนเองเท่านั้น หรือเพียงเพื่อความสัมพันธ์ระหว่างชัยค์กับมุรีดเท่านั้น ท่านได้ยกคำกล่าวของชัยค์ผู้มีตำแหน่งสูงส่งแห่งตะริเกาะฮ์ของท่านเองและอิมามแห่งตะริเกาะฮ์นั้น คือท่านเคาะญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์ อะห์รอร (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 895) แล้วกล่าวไว้ในลักษณะ «เรื่องราวของผู้อื่น» ว่าเป็น «ความลับของผู้เป็นที่รัก» ว่า ท่านเคาะญะฮ์อะห์รอรเคยกล่าวว่า

«หากข้าพเจ้ามาทำเพียงงานของชัยค์ที่รับมุรีด ก็คงไม่มีชัยค์คนใดในโลกนี้ได้มุรีดเลย แต่อัลลอฮ์ทรงมอบหมายงานอีกอย่างหนึ่งแก่ข้าพเจ้า นั่นคือการเผยแผ่ชะรีอะฮ์และการค้ำจุนประชาชาติ»

จากนั้นท่านได้อธิบายประโยคนี้ไว้ว่า:

«ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงไปร่วมอยู่ในสภาของบรรดากษัตริย์ และด้วยพลังทางบาฏินและอิทธิพลทางจิตวิญญาณของท่าน ท่านได้ทำให้พวกเขาเชื่อฟังและยอมตาม จากนั้นจึงอาศัยพวกเขาเป็นสื่อในการเผยแผ่ชะรีอะฮ์»[^1]

สำหรับประการที่สองนั้น อาจเป็นแนวทางของผู้นำหรือนักดะอ์วะฮ์ที่มีสายตาสั้นและมีแนวคิดแบบการเมือง ผู้ซึ่งเริ่มงานของตนด้วยความระแวงและความคิดในแง่ร้าย และเพราะความใจร้อน เขาจึงให้น้ำหนักแก่การเผชิญหน้ามากกว่าวิทยปัญญาในการดะอ์วะฮ์ ความปรารถนาดี และการตักเตือน ผลก็คือ เขาทำให้รัฐบาลและผู้มีอำนาจกลายเป็นคู่แข่งและฝ่ายตรงข้ามของตน และทำให้โอกาสและพื้นที่ที่ศาสนาจะได้รับชัยชนะแคบลงไปอีก นี่ไม่ใช่แนวทางของผู้เชิญชวนสู่อัลลอฮ์และผู้ได้รับการสนับสนุนจากอัลลอฮ์ ผู้ซึ่งเป้าหมายของเขามิใช่การได้มาซึ่งอำนาจเพื่อตนเองหรือเพื่อกลุ่มของตน หากแต่เป็นเพียงชัยชนะของศาสนา และการบังคับใช้และดำเนินการตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ไม่ว่าจะด้วยมือของผู้ใดก็ตาม

สำหรับการลงมือปฏิบัติจริงนั้น ย่อมเต็มไปด้วยอันตรายอย่างร้ายแรง และในบริบททางการเมืองและสภาพแวดล้อมของอินเดียในขณะนั้น ถือเป็นการกระทำที่เสมือนการฆ่าตัวตายในแง่หนึ่งสำหรับอิสลาม จักรวรรดิโมกุลซึ่งบาบูร์ได้สถาปนาขึ้นด้วยมืออันแข็งแกร่งของเขา และหุมายูนได้ฝ่าฟันการเดินทางอันยากลำบากดั่ง "เจ็ดด่านแห่งอิหร่าน" เพื่อมัน อีกทั้งอักบัรได้ทำให้มั่นคงด้วยการพิชิตและยึดครองดินแดนอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย ยังไม่ปรากฏร่องรอยใดๆ ของความอ่อนแอเลยแม้แต่น้อย

[^1]: มักตูบาต (مکتوبات) ดัฟตัรที่หนึ่ง จดหมายฉบับที่ 65 ถึงข่านอะอ์ซอม

...แม้แต่ทายาทของกษัตริย์ผู้มีความมุ่งมั่นแน่วแน่อย่างเชร์ชาห์ ซูรี คือสลีมชาห์ ก็ไม่สามารถกำจัดมันให้สิ้นไปได้ การกบฏที่เกิดขึ้นในแผ่นดินในยุคสมัยต่าง ๆ ล้วนล้มเหลวทั้งสิ้น และหากความพยายามที่จะโค่นผู้ปกครองราชวงศ์โมกุลลงจากบัลลังก์แห่งอำนาจประสบความสำเร็จขึ้นมา ก็เป็นที่น่าวิตกอย่างยิ่งว่า พวกราชปุตซึ่งได้รับตำแหน่งสูงเป็นพิเศษในสมัยอักบัร และกำลังทหารของพวกเขาเป็นทุนที่ผู้ปกครองจักรวรรดิเองไว้วางใจมากที่สุด จะเข้ายึดครองอำนาจการปกครอง และอำนาจของมุสลิมในแผ่นดินนี้ก็อาจสิ้นสุดลงไปตลอดกาล

อีกทั้งการทดลองเช่นนี้ก็เคยล้มเหลวมาแล้วก่อนหน้านี้ ในสมัยอักบัร ภายใต้การนำของชัยค์บายะซีด ผู้เป็นที่รู้จักในสองนามที่ขัดแย้งกัน คือ "ปีร์โรชัน" และ "ปีร์ตารีก" ได้เกิดขบวนการทางศาสนาและองค์กรขนาดใหญ่ขึ้นในนาม "นิกายโรชะนิยะฮ์" ขบวนการนี้ได้ต่อต้านกองทัพอันเกรียงไกรของจักรวรรดิโมกุลอย่างกล้าหาญเป็นเวลาหลายปี มันได้ตั้งฐานที่มั่นที่เทือกเขาสุลัยมาน และยึดครองช่องเขาไคเบอร์ไว้ได้ ทั้งยังบุกโจมตีดินแดนใกล้เคียงอีกด้วย อักบัรได้ส่งราชามานสิงห์ ราชาบีรบัล และซัยน์ข่าน ไปปราบปราม แต่พวกเขาทั้งหมดล้มเหลว บีรบัลถูกสังหารในการรบครั้งหนึ่ง พวกโรชะนีได้ยึดครองเมืองฆอซนีด้วยความช่วยเหลือของกองทัพขนาดใหญ่ ฟิตนะฮ์นี้สงบลงได้ในสมัยญะฮางีร และสิ้นสุดลงโดยสมบูรณ์ในสมัยชาห์ญะฮาน แต่ถึงกระนั้น การกบฏครั้งนี้ก็ไม่ได้ก่อผลอันใดนอกจากความระส่ำระสาย และในที่สุดก็ต้องยอมจำนนต่อจักรวรรดิโมกุลอันเป็นระเบียบและมั่นคง และในประวัติศาสตร์ก็เหลือเพียงชื่อของมันเท่านั้น

การเคลื่อนไหวทางทหารในลักษณะนี้ ซึ่งกระทำในนามของการปฏิรูปบางอย่าง ย่อมกลายเป็นเป้าแห่งความระแวงสงสัยต่าง ๆ ของบรรดาจักรวรรดิและผู้ถืออำนาจ และพวกเขาจะมองศาสนาว่าเป็นศัตรูและคู่แข่งของตน แล้วพยายามถอนรากถอนโคนมัน พร้อมทั้งไล่ล่าค้นหาผู้ที่มีความคิดเห็นร่วมและผู้ปฏิบัติตามมัน...

...การกำจัดพวกเขาให้สิ้นซาก บางทีด้วยเหตุผลนี้เอง เมื่อสี่ห้าปีหลังจากที่ท่านได้รับการปล่อยตัวจากการถูกคุมขังที่กวาลิยาร์และจากการติดตามกองทัพ คือในปี ฮ.ศ. 1035 มะฮาบัต ข่าน อะมีรและวะซีรผู้มีชื่อเสียงแห่งยุคของญะฮานกีร ได้ก่อการกบฏขึ้น ผู้มีวิสัยทัศน์จึงพยายามยับยั้งเขาจากการกระทำนั้น เป็นหลักฐานอันยิ่งใหญ่ถึงญาณหยั่งรู้แห่งอีมาน (ฟิรอสะฮ์ อีมานียะฮ์) ของท่านมุญัดดิด และเป็นข้อพิสูจน์อันชัดแจ้งถึงเตาฟีกของอัลลอฮ์ ที่ท่านมิได้เลือกเส้นทางอันเต็มไปด้วยอันตรายและน่าสงสัยเพื่อนำการเปลี่ยนแปลงมาสู่สภาพการณ์ หากแต่ท่านเลือกการสร้างสรรค์แทนการทำลาย เลือกการยืนยันและการกำหนดแทนการปฏิเสธ และเลือกการโน้มน้าวแทนการขจัด ซึ่งเป็นเส้นทางที่ปลอดภัยจากอันตรายทุกรูปแบบและไม่ก่อให้เกิดความเสียหาย

บัดนี้เหลือเพียงเส้นทางเดียวเบื้องหน้าท่านมุญัดดิด นั่นคือการสร้างความสัมพันธ์กับบรรดาเสาหลักแห่งราชอาณาจักร ซึ่งอย่างไรเสียพวกเขาก็เป็นมุสลิม ท่านมุญัดดิดทราบด้วยความรู้อันลึกซึ้งและสติปัญญาที่อัลลอฮ์ประทานให้ว่า พวกเขามิได้มีส่วนร่วมในแผนการต่อต้านอิสลามของยุคอักบัร พวกเขาไม่พอใจมาตรการหลายอย่างของอักบัร แต่ก็จำต้องยอม หลายคนในหมู่พวกเขาไม่ได้ขาดซึ่งความรักต่ออิสลามและความหวงแหนในศาสนา บางคนมีความผูกพันด้วยความรักและความศรัทธาต่อมุรชิดของท่าน คือท่านเคาะวาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์ (ร.ฮ.) และต่อตัวท่านเอง แม้จะไม่ใช่ในฐานะมุรีดก็ตาม พวกเขารู้ถึงความอิคลาศ ความไร้ผลประโยชน์ส่วนตน ความห่วงใยและความเจ็บปวดเพื่ออิสลามของท่านมุญัดดิด ในหมู่พวกเขา บุคคลต่อไปนี้มีความโดดเด่น ได้แก่ นะวาบ ซัยยิด มุรตะฎอ ซึ่งรู้จักในนาม ชัยค์ ฟะรีด (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1025), ข่าน อะอ์ซัม มีรซา โกกะฮ์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1033), ข่าน ญะฮาน โลดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1040), ศ็อดร์ ญะฮาน พิฮานี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1027) และลาละฮ์ เบก ญะฮานกีรี

«สิ่งใดที่ออกมาจากหัวใจ ย่อมตกลงสู่หัวใจ»

ท่านมุญัดดิดได้เลือกบรรดาอะมีรผู้ยิ่งใหญ่และเสาหลักแห่งราชอาณาจักรเหล่านี้เป็นผู้รับจดหมายของท่าน

ท่านได้เริ่มติดต่อทางจดหมายกับพวกเขา และได้ถ่ายทอดเศษเสี้ยวแห่งหัวใจของท่านลงบนแผ่นกระดาษ จดหมายเหล่านี้ ด้วยความเจ็บปวดและความอิคลาศ ความเร่าร้อนและพลังแห่งการโน้มน้าว ความทรงพลังของปากกาและพลังแห่งการประพันธ์ ถือว่ามีความโดดเด่นเป็นพิเศษในบรรดาประมวลจดหมายและสาส์นทั้งหลายที่เคยถูกบันทึกไว้ในภาษาใด ๆ ของโลก และในประวัติศาสตร์แห่งการปฏิรูปและขบวนการทางศาสนาใด ๆ และแม้เวลาจะล่วงเลยมาหลายร้อยปีแล้ว จนถึงทุกวันนี้ก็ยังคงพบความทรงพลังและความดึงดูดใจอยู่ในจดหมายเหล่านั้น[^1] จึงพอประมาณได้ว่าจดหมายเหล่านี้คงได้ส่งผลต่อหัวใจของผู้รับมากเพียงใด แท้จริงแล้ว จดหมายเหล่านี้คือผู้ส่งสารแห่งดะอ์วะฮ์และการเผยแผ่ของท่านมุญัดดิด เป็นผู้ถ่ายทอดที่แท้จริงแห่งหัวใจอันบอบช้ำของท่าน เป็นหยาดน้ำตาและเสี้ยวส่วนแห่งดวงใจของท่าน และในการปฏิวัติครั้งยิ่งใหญ่ที่เกิดขึ้นในจักรวรรดิโมกุลอันยิ่งใหญ่แห่งฮินดูสถานในศตวรรษที่สิบ จดหมายเหล่านี้คือส่วนที่เป็นรากฐานและมีบทบาทมากที่สุด

จดหมายปลุกเร้าและจดหมายดะอ์วะฮ์ถึงบรรดาขุนนางแห่งราชสำนัก

จดหมายปลุกเร้าและจดหมายดะอ์วะฮ์เหล่านี้จำนวนมากเขียนถึงนวาบ ซัยยิด ฟะรีด[^2] ผู้เป็นหนึ่งในเสาหลักแห่งราชอาณาจักร

[^1]: เกี่ยวกับระดับและสถานะทางวรรณกรรมของมักตูบาต ควรอ่านทบทวนข้อวิจารณ์ของผู้เขียนอีกครั้ง ซึ่งเขาได้เขียนไว้ในภาคที่สามของ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์" (تاریخ دعوت وعزیمت) ภายใต้หัวข้อมักตูบาตศ็อดีของท่านมัคดูม ชัยค์ชะร็อฟุดดีน ยะห์ยา มุนัยรี และมักตูบาตของท่านอิมามร็อบบานี โปรดดู "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์" ภาคที่สาม หน้า 240–245

[^2]: อะมีรผู้ยิ่งใหญ่ นวาบมุรตะฎอ อิบนุ อะห์มัด บุคอรี ที่รู้จักกันในนาม ซัยยิด ฟะรีด เป็นบุคคลที่รวบรวมคุณสมบัติอันสมบูรณ์และรอบด้านไว้อย่างน่าอัศจรรย์ ท่านเป็นแบบอย่างอันน่าทึ่งในด้านการเมืองและการบริหาร ความเอื้อเฟื้อและความมีน้ำใจ ความถ่อมตนและจริยธรรม ความรักต่อศาสนาและผู้ทรงศาสนา ความมุ่งมั่นอันสูงส่งและวิสัยทัศน์อันกว้างไกล ในสมัยของอักบัร ท่านได้ขึ้นถึงตำแหน่งมีรบัคชี (ผู้บัญชาการกองทัพ) และเมื่อญะฮานกีรขึ้นครองราชย์ ก็ได้เลื่อนตำแหน่งให้ท่าน และพระราชทานสมญา "ผู้ครองทั้งดาบและปากกา" และ "มุรตะฎอข่าน" ในตอนแรกได้แต่งตั้งให้เป็นผู้ปกครองแคว้นคุชราต แล้วต่อมาเป็นผู้ปกครองแคว้นปัญจาบ (มีต่อหน้า 305)

และเป็นผู้มีตำแหน่งโดดเด่นในหมู่ผู้ปกครองแคว้นของอาณาจักร ตั้งแต่สมัยการปกครองของอักบัรพวกเขาก็เป็นผู้ใกล้ชิดและเป็นที่ไว้วางใจของราชสำนัก และมีความศรัทธาและความผูกพันกับท่านเคาะวาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์ (ร.ฮ.) ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ได้อาศัยประโยชน์จากความเป็นผู้นำและความหวงแหนในศาสนาของพวกเขา และอ้างสายสัมพันธ์นั้นเพื่อกระตุ้นให้พวกเขาปฏิบัติหน้าที่ทางศาสนาและหน้าที่ทางวงศ์ตระกูลของตน คือให้คำแนะนำที่ดีแก่ญะฮานกีร์ และพยายามหันทิศทางของอาณาจักรออกจากการเดินตามเส้นทางที่อักบัรวางไว้ การเมินเฉยต่อข้อเรียกร้องของอิสลาม การไม่ใส่ใจ และการทอดทิ้งอิสลามและมุสลิมให้อยู่อย่างไร้ที่พึ่ง ไปสู่การปกป้องศาสนาและการให้เกียรติต่อสัญลักษณ์และบทบัญญัติของอิสลาม

น่าเสียดายที่จดหมายเหล่านี้มิได้ลงวันที่ไว้ มิฉะนั้นแล้วแง่มุมสำคัญหลายประการของวิทยปัญญาในการดะอ์วะฮ์และพัฒนาการอันเป็นลำดับขั้นคงจะปรากฏให้เห็น และจะทำให้รู้ว่าท่านได้ชี้นำผู้รับจดหมายของท่านอย่างไร ผู้รับจดหมายได้ชักนำกษัตริย์อย่างไร แล้วกษัตริย์ได้หันทิศทางของอาณาจักรมาสู่เส้นทางแห่งการปกป้องอิสลามอย่างไร และอิทธิพลของการปกครองยุคก่อนได้ค่อย ๆ อ่อนแรงลงอย่างไร โดยมีความรักต่ออิสลามและความเข้าใจในอิสลามเข้ามาแทนที่ เราจะนำเสนอข้อความที่คัดมาจากจดหมายเหล่านั้นโดยเรียงลำดับตามที่เราประเมินได้พอสมควร

ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงนวาบ สัยยิด ฟะรีด บุคอรี ซึ่งน่าจะเขียนขึ้นไม่นานหลังจากญะฮานกีร์ขึ้นครองราชย์

[^1]: (ต่อจากหน้า 304) ซึ่งเขาดำรงตำแหน่งนั้นตลอดชีวิต เขาไม่มีผู้ใดเทียบได้ในด้านความเอื้อเฟื้อ บางครั้งถึงกับถอดเสื้อผ้าของตนให้แก่ผู้ขอ เขากำหนดเบี้ยเลี้ยงรายวันและรายปีให้แก่หญิงม่าย ผู้ยากไร้ และผู้ขัดสน เมตตาต่อเด็กกำพร้าดุจบิดามารดา การจัดงานแต่งงานและจัดหาสินเดิมให้แก่หญิงสาวยากจนที่ถึงวัยแต่งงานเป็นกิจที่เขารักยิ่งที่สุด ที่สำรับอาหารของเขามีผู้คนรับประทานอาหารวันละเกือบหนึ่งพันห้าร้อยคน เมืองฟะรีดอาบาดได้ชื่อตามนามของเขา เขาเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 1025 (นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) เล่ม 5 โดยสรุป)

ได้ถูกเขียนไว้ ท่านได้เขียนว่า

หลังจากขอดุอาอ์ให้มั่นคงอยู่บนแนวทางอันเที่ยงตรงของบรรพบุรุษผู้ทรงเกียรติ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งของประมุขแห่งสองโลก ท่านนบี ﷺ แล้ว ท่านเขียนว่า

«กษัตริย์มีความสัมพันธ์กับโลกเช่นเดียวกับที่หัวใจมีต่อร่างกาย หากหัวใจถูกต้องและดีงาม ร่างกายก็จะถูกต้องและดีงามด้วย และหากหัวใจเสื่อมเสีย ร่างกายก็จะเสื่อมเสียด้วย ความดีงามของกษัตริย์คือความดีงามของโลก และความเสื่อมเสียของกษัตริย์คือความเสื่อมเสียของโลก

ท่านย่อมทราบดีว่าในศตวรรษที่ผ่านมา (ยุคของอักบัร) มีภัยพิบัติอันใดตกอยู่เหนือศีรษะของชาวอิสลาม ในศตวรรษก่อนหน้านั้น แม้อิสลามจะอยู่ในสภาพแปลกแยก แต่ความต่ำต้อยและความอัปยศของชาวอิสลามก็ไม่ได้มากไปกว่านั้น ในยุคนั้นอย่างมากที่สุดก็คือ มุสลิมยึดมั่นอยู่บนศาสนาของตน และชาวกุฟรก็อยู่บนแนวทางของพวกเขา

لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِىَ دِينِ ﴿٦﴾

«สำหรับพวกท่านคือศาสนาของพวกท่าน และสำหรับฉันคือศาสนาของฉัน» (ซูเราะฮ์อัล-กาฟิรูน 109:6)

แต่ในศตวรรษที่ผ่านมา ชาวกุฟรได้มีอำนาจเหนือ และบังคับใช้บทบัญญัติของกุฟรอย่างเปิดเผยในดินแดนอิสลาม ส่วนมุสลิมนั้นไม่อาจแม้แต่จะแสดงออกซึ่งบทบัญญัติของอิสลาม หากผู้ใดกล้าทำเช่นนั้น เขาก็จะได้รับโทษถึงตาย โอ้ความวิบัติ โอ้ความทุกข์ โอ้ความโศกเศร้า โอ้ความเสียใจ! บรรดาผู้ศรัทธาต่อท่านมุฮัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ (ผู้เป็นที่รักของพระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก) ตกอยู่ในความต่ำต้อยและอัปยศ ส่วนบรรดาผู้ปฏิเสธการเป็นนบีของท่านกลับมีเกียรติและได้รับความเชื่อถือ มุสลิมต่างร่ำไห้คร่ำครวญต่ออิสลามด้วยหัวใจที่บอบช้ำ ขณะที่บรรดาศัตรูก็เยาะเย้ยถากถาง โรยเกลือลงบนบาดแผลของพวกเขา ดวงอาทิตย์แห่งทางนำถูกปกคลุมอยู่ภายใต้ม่านแห่งความหลงผิด และแสงสว่างแห่งสัจธรรมถูกซ่อนเร้นและปิดบังอยู่ภายใต้ม่านแห่งความเท็จ

ในวันนี้ เมื่อข่าวดีว่าสิ่งที่เคยขัดขวางการมีอำนาจและความรุ่งเรืองของอิสลามได้ถูกขจัดออกไปแล้ว และกษัตริย์แห่งอิสลามได้ขึ้นครองบัลลังก์แห่งราชอาณาจักร ได้ไปถึงหูของทั้งชนชั้นนำและสามัญชน ชาวอิสลาม…

...ได้ถือเป็นหน้าที่ของตนที่จะเป็นผู้ช่วยเหลือและสนับสนุนกษัตริย์ และชี้ทางแก่พระองค์ในการเผยแผ่ชะรีอะฮ์และเสริมความเข้มแข็งให้แก่ประชาชาติ ไม่ว่าการช่วยเหลือและการสนับสนุนนี้จะทำได้ด้วยวาจาหรือด้วยมือก็ตาม”

แล้วหลังจากนั้นไม่กี่บรรทัด ท่านได้วินิจฉัยโรคของยุคที่ผ่านมาได้อย่างถูกต้อง โดยเขียนว่า:

“ในศตวรรษที่ผ่านมา ความวิบัติใดก็ตามที่ประสบแก่ (ประชาชาติ) ล้วนเกิดขึ้นเพราะความอัปมงคลของกลุ่มอุละมาอ์ชั่ว คนเหล่านี้เองที่ทำให้บรรดากษัตริย์เบี่ยงเบนออกจากทางที่ถูกต้อง ในประชาชาตินี้มีเจ็ดสิบสองนิกายเกิดขึ้น และผู้ที่พวกเขาเลือกเดินบนทางแห่งความหลงผิดนั้น ผู้นำของพวกเขาก็คืออุละมาอ์ชั่วเหล่านี้เอง ในหมู่อุละมาอ์นั้นมีน้อยนักที่จะหลงผิดในลักษณะที่ความหลงผิดของเขาส่งผลกระทบไปยังผู้อื่น คนโง่เขลาที่ทำตัวเป็นซูฟีส่วนใหญ่ในยุคนี้ก็มีลักษณะของอุละมาอ์ชั่วเช่นกัน ความเสียหายของพวกเขาก็แพร่ลามไปยังผู้อื่นด้วย หากผู้ใดมีความสามารถในงานแห่งความดีนี้ (คือการช่วยเหลือศาสนา) แต่กลับละเลยบกพร่อง และเกิดความเสื่อมขึ้นในกิจการของอิสลาม ผู้ที่ละเลยบกพร่องนั้นย่อมเป็นผู้ที่ควรถูกตำหนิด้วย ด้วยเหตุนี้ ผู้ต่ำต้อยที่มีทุนน้อยผู้นี้ก็ปรารถนาจะเข้าร่วมอยู่ในหมู่ผู้ที่ช่วยเหลืออาณาจักรแห่งอิสลาม และพยายามเต็มกำลังความสามารถของตน ตามหลักที่ว่า

من كثر سواد قوم فهو منهم

«ผู้ใดเพิ่มจำนวนให้แก่กลุ่มชนใด เขาก็เป็นส่วนหนึ่งของพวกเขา»

ไม่แน่ว่า (อัลลอฮ์) อาจทรงรวมผู้ไร้ความสามารถผู้นี้เข้าไว้ในหมู่ชนผู้สูงส่งนั้น เขาเห็นว่าตนเองเปรียบเสมือนหญิงชราผู้นั้น ที่ได้ปั่นด้ายมาเพียงไม่กี่เส้น แล้วปรารถนาจะได้นับรวมอยู่ในหมู่ผู้ซื้อท่านนบียูซุฟ หวังว่าในไม่ช้า ผู้ยากไร้ผู้นี้จะได้ไปพบท่าน เป็นที่คาดหวังจากท่านว่า เนื่องจากท่านมีความใกล้ชิดเป็นพิเศษกับกษัตริย์ และมีโอกาสได้ถวายคำกราบทูลถึงพระกรรณ ท่านจะพยายามเผยแผ่ชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ทั้งในที่ลับและที่แจ้ง และจะนำพาชาวมุสลิมให้พ้นจากความแปลกแยกและความไร้ที่พึ่งนี้”[^1]

[^1]: มักตูบที่ 47 ดัฟตัรที่หนึ่ง

ในจดหมายอีกฉบับหนึ่งถึงซัยยิดฟะรีด ท่านได้เขียนไว้ว่า:

"ในเวลานี้ ชาวอิสลามผู้แปลกหน้าซึ่งตกอยู่ในวังวนนี้ ต่างฝากความหวังแห่งความรอดไว้กับนาวาของอะฮ์ลุลบัยต์เท่านั้น ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า

مثل اهل بيتي كمثل سفينة نوح من ركبها نجا ومن تخلف عنها هلك

«อุปมาของอะฮ์ลุลบัยต์ของฉันนั้น ดั่งนาวาของนูห์ ผู้ใดขึ้นไปบนนาวานั้นย่อมรอด และผู้ใดล้าหลังจากมันย่อมพินาศ»[^1]

ขอท่านจงมุ่งความมานะอันสูงส่งไว้ที่เป้าหมายอันสูงส่งนี้ เพื่อให้ได้มาซึ่งความผาสุกอันยิ่งใหญ่นี้ ด้วยความเมตตาของอัลลอฮ์ ท่านได้รับเกียรติยศ ความสง่างาม ความยิ่งใหญ่ และอำนาจบารมีทุกประการแล้ว หากความผาสุกนี้ได้รวมเข้ากับเกียรติอันเป็นคุณสมบัติประจำตน (คือความเป็นซัยยิดโดยตระกูล) ด้วยแล้ว ท่านก็จะล้ำหน้าผู้มีความผาสุกทั้งปวง ผู้ต่ำต้อยนี้ตั้งใจจะมาพบท่านเพื่อเรียนเสนอเรื่องราวในทำนองนี้ ซึ่งมีจุดมุ่งหมายเพื่อสนับสนุนและเผยแผ่ชะรีอะฮ์"[^2]

ในจดหมายฉบับที่สาม ท่านกล่าวว่า:

"ท่านผู้เป็นที่พึ่งแห่งความเป็นซัยยิดและความมีเกียรติ! ในวันนี้ อิสลามไร้ที่พึ่งและแปลกหน้ายิ่งนัก เงินเพียงหนึ่งไพซาที่ใช้ไปในการเสริมความแข็งแกร่งให้แก่อิสลามในเวลานี้ จะถูกซื้อไว้ด้วยค่านับสิบล้าน เราต้องคอยดูว่าใครเล่าคือเหยี่ยวผู้กล้าที่พระองค์จะทรงประทานเกียรติแห่งโชคลาภอันยิ่งใหญ่นี้ให้ งานเผยแผ่ศาสนาและเสริมความแข็งแกร่งแก่ประชาชาตินั้น ไม่ว่าจะเกิดขึ้นในยุคใดและจากบุคคลใด ย่อมเป็นสิ่งที่น่ายกย่องและงดงาม แต่ในเวลานี้ซึ่งอิสลามเป็นผู้แปลกหน้า และสำหรับบรรดาซัยยิดเช่นท่าน ย่อมเหมาะสมและงดงามยิ่งกว่า เพราะโชคลาภนี้เป็นของที่เกิดในเรือนของตระกูลท่านเอง สำหรับท่านแล้วมันเป็นสิ่งที่มีอยู่ในตัว ส่วนสำหรับผู้อื่นเป็นเพียงสิ่งที่ได้มาโดยผ่านสื่อกลาง การได้เป็นทายาทของบรรพบุรุษผู้ทรงเกียรติของท่านในการได้มาซึ่งความผาสุกนี้ จึงมีคุณค่ายิ่งนัก ท่านนบี ﷺ เคยกล่าวกับเหล่าศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ครั้งหนึ่งว่า พวกท่านอยู่ในยุคสมัยเช่นนั้น…

[^1]: มิชกาต จากอบูซัรร์ (ร.ฎ.) จากมุสนัดอะห์มัด [^2]: จดหมายฉบับที่ 245 ดัฟตัรที่หนึ่ง

...ในยุคที่พวกท่านอยู่นี้ หากพวกท่านละทิ้งคำสั่งใช้และข้อห้ามแม้เพียงหนึ่งในสิบ พวกท่านก็จะพินาศ แต่หลังจากพวกท่านจะมีชนกลุ่มหนึ่งมา ซึ่งหากพวกเขาปฏิบัติตามคำสั่งใช้และข้อห้ามเพียงหนึ่งในสิบ พวกเขาก็จะได้รับความรอดพ้น" ยุคนี้คือยุคนั้น และกลุ่มชนนี้ก็คือกลุ่มชนนั้น

«ลูกบอลแห่งเตาฟีก (การชี้นำจากพระเจ้า) และความผาสุกถูกโยนลงกลางสนามแล้ว แต่ไม่มีผู้ใดลงมาสู่สนาม เหล่าอัศวินเป็นอะไรไปเสียแล้ว»

หลังจากซัยยิดฟะรีด สายตาแห่งการคัดเลือกของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ก็ตกอยู่ที่บุคคลสำคัญอีกผู้หนึ่งแห่งจักรวรรดิโมกุล คือข่านอะอ์ซอม[^1] ผู้มีความเป็นญาติใกล้ชิดกับราชวงศ์ จักรพรรดิญะฮานฆีรเองก็ตระหนักถึงความสำคัญและฐานะของเขา และเขาก็มีความเลื่อมใสและความรักต่อบรรดาชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ด้วย ดูเหมือนว่าภายหลังการขึ้นครองราชย์ของญะฮานฆีรไม่นาน ท่านมุญัดดิดได้เขียนจดหมายต่อไปนี้ถึงเขา:

أيدكم الله سبحانه ونصركم على أعداء الإسلام في إعلاء الإسلام

«ขออัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์ทรงสนับสนุนท่าน และทรงประทานชัยชนะแก่ท่านเหนือศัตรูของอิสลาม ในการเชิดชูอิสลามให้สูงส่ง»

หะดีษของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ที่ว่า

الاسلام بدأ غريبًا وسيعود كما بدأ فطوبى للغرباء

«อิสลามเริ่มต้นขึ้นในสภาพแปลกแยก และจะกลับคืนสู่สภาพแปลกแยกดังที่มันเริ่มต้น ดังนั้นความผาสุกจงมีแด่ผู้แปลกแยกทั้งหลาย» (การเริ่มต้นของอิสลามเกิดขึ้นในสภาพไร้ที่พึ่งดุจคนเดินทางแปลกถิ่น และแล้วมันจะกลับไปสู่สภาพไร้ที่พึ่งดุจคนเดินทางเช่นนั้นอีก ความผาสุกจงมี...

[^1]: มีรซา อะซีซุดดีน ได้รับฉายาว่า "โกกะ" เนื่องจากเป็นพี่น้องร่วมน้ำนมของจักรพรรดิอักบัร ภูมิลำเนาเดิมคือฆอซนี ต่อมาคือดิลลี ในปี ฮ.ศ. 980 เขาเป็นผู้ว่าการแคว้นคุชราต อักบัรได้เดินทางจากอัคราถึงอะห์มะดาบาดเป็นระยะทางหนึ่งพันสี่ร้อยไมล์ภายในเก้าวันเพื่อช่วยเขาให้พ้นจากการปิดล้อมของมุฮัมมัด หุซัยน์ มีรซา หลังจากคุชราตเขาได้เป็นผู้ว่าการแคว้นเบงกอลและพิหาร ได้รับฉายา "ข่านอะอ์ซอม" และในปี ฮ.ศ. 997 ได้เป็นผู้ว่าการคุชราตอีกครั้ง แม้จะมีความใกล้ชิดและเป็นคนสนิทเช่นนี้ เขาก็ยังคัดค้านการกระทำที่ขัดต่อบทบัญญัติศาสนาของอักบัรอย่างเปิดเผย ถึงกระนั้นเขาก็ยังได้รับมอบหมายให้ดูแลตราประทับของราชสำนัก และได้รับตำแหน่งวะกีลมุฏลัก (ผู้แทนเต็มอำนาจ) ญะฮานฆีรก็ได้มอบตำแหน่งสำคัญในการปกครองแก่เขา และแต่งตั้งให้เป็นผู้ว่าการคุชราต เขาถึงแก่กรรมในปี ฮ.ศ. 1033 (นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) โดยย่อ)

ต่อผู้คนที่มีส่วนร่วมในสภาพนั้น) ความไร้ที่พึ่งของอิสลามได้มาถึงขั้นที่ว่า บรรดากาฟิรต่างกล่าวร้ายอิสลามและประณามมุสลิมอย่างเปิดเผย และไม่ละอายเลยที่จะดำเนินการตามบทบัญญัติแห่งกุฟร์ และยกย่องสรรเสริญมันตามตรอกซอยและตลาด ในทางตรงกันข้าม มุสลิมกลับถูกบีบบังคับมิให้ปฏิบัติตามบทบัญญัติของอิสลาม และหากพวกเขาปฏิบัติตามบทบัญญัติเหล่านั้น ก็จะถูกตำหนิและถูกกล่าวร้าย

«นางฟ้าซ่อนใบหน้าไว้ ส่วนปีศาจกลับอวดเสน่ห์และจริตจะก้าน ปัญญามอดไหม้ด้วยความพิศวงว่า นี่คือความประหลาดอันใดกัน»

ต่อมาท่านเขียนไว้ว่า:

"ในวันนี้ เราถือว่าการมีอยู่ของท่านเป็นสิ่งล้ำค่าที่ต้องฉวยไว้ และในเกมที่เรากำลังพ่ายแพ้อยู่นี้ เราไม่เห็นผู้ใดที่เป็นนักสู้กล้าหาญในสนามนอกจากท่าน ขออัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สนับสนุนและผู้ช่วยเหลือท่าน ด้วยเกียรติแห่งท่านนบีและวงศ์วานผู้ทรงเกียรติของท่าน ขอการเศาะละวาต การคารวะ การสลาม และความจำเริญจงมีแด่ท่านนบีและพวกเขา" ในหะดีษมีว่า

لن يومن احدكم حتى يقال انه مجنون

«คนหนึ่งคนใดในพวกท่านจะยังไม่ศรัทธา จนกว่าจะมีผู้กล่าวว่าเขาเป็นคนบ้า»

ในเวลานี้ ความ "บ้า" นั้นซึ่งมีรากฐานมาจากความหวงแหนต่ออิสลามอย่างแรงกล้า เป็นสิ่งที่สัมผัสได้ในอุปนิสัยของท่านเท่านั้น

الحمد لله سبحانه على ذلك

«มวลการสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์ สำหรับสิ่งนั้น»

วันนี้คือวันที่อัลลอฮ์ทรงรับการงานเพียงเล็กน้อยด้วยความโปรดปรานอย่างยิ่ง โดยตอบแทนด้วยรางวัลอันยิ่งใหญ่ บรรดาสหายแห่งถ้ำ (อัศหาบุลกะฮ์ฟ์) นั้น นอกจากการอพยพหนีแล้ว ก็ไม่ปรากฏว่ามีการงานอันโดดเด่นอื่นใดที่ได้รับความสำคัญถึงเพียงนั้น ในยามที่ศัตรูมีอำนาจเหนือกว่า หากทหารผู้ภักดีแสดงความพร้อมเพียงเล็กน้อย ก็ย่อมได้รับเกียรติอันยิ่งใหญ่ ซึ่งต่างจากในยามที่บ้านเมืองสงบสุขและศัตรูยังอยู่ในที่ของตน โอกาสแห่งญิฮาดด้วยวาจาที่ท่านได้รับในวันนี้คือญิฮาดอันยิ่งใหญ่ (ญิฮาดอักบัร) ขอท่านจงถือว่ามันเป็นสิ่งล้ำค่าที่ต้องฉวยไว้ และจงกล่าวว่า

هَلْ مِن مَّزِيدٍ ﴿٣٠﴾

«ยังมีอีกไหม?»

ขอท่านจงถือว่าญิฮาดด้วยวาจานี้ ในเวลานี้ประเสริฐยิ่งกว่าญิฮาดด้วยดาบและหอกเสียอีก พวกเราผู้ยากไร้ซึ่งไร้มือไร้เท้านี้ ต้องสูญเสียโชคลาภอันนี้ไป

هنيئاً لأرباب النعيم نعيمها وللعاشق المسكين ما يتجرع

«ขอให้ความสุขสำราญจงเป็นที่ชื่นใจแก่ผู้เป็นเจ้าของความสุขสำราญ ส่วนผู้มีรักผู้ยากไร้นั้นก็มีแต่สิ่งที่เขาต้องจำใจกลืนกิน»

«เราได้บอกร่องรอยแห่งขุมทรัพย์อันเป็นจุดมุ่งหมายแก่ท่านแล้ว หากเรามิได้ไปถึง ท่านก็อาจจะไปถึง»

จากนั้น หลังจากไม่กี่บรรทัด ท่านได้เขียนไว้ว่า:

"ความเป็นปรปักษ์ต่อศาสนาของท่านมุศเฏาะฟา ﷺ ที่ปรากฏให้เห็นในรัชสมัยก่อนนั้น ดูเหมือนว่าในรัชสมัยนี้จะไม่มีความเป็นปรปักษ์เช่นนั้นแล้ว หากยังมีอยู่บ้างก็เป็นเพราะความไม่รู้ เกรงว่าเรื่องราวที่นี่ก็อาจลุกลามไปถึงขั้นความเป็นปรปักษ์ และพื้นที่แห่งชีวิตจะคับแคบลงสำหรับชาวมุสลิม

«ข้าสั่นสะท้านเยี่ยงต้นหลิว ด้วยความหวั่นเกรงต่ออีมานของตนเอง»"[^1]

ท่านได้เขียนเนื้อหาเดียวกันนี้โดยย่อถึงข้าราชการชั้นสูงอีกผู้หนึ่งแห่งราชสำนักญะฮานกีร์ คือ ข่านญะฮาน[^2] ว่า:

"ตำแหน่งหน้าที่ที่ท่านดำรงอยู่นั้น หากท่านรวมมันเข้ากับการปฏิบัติตามชะรีอะฮ์ของท่านมุศเฏาะฟา ﷺ ท่านก็จะได้กระทำงานอย่างบรรดานบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่พวกท่าน) และจะทำให้ศาสนาอันมั่นคงสว่างไสวและเจริญรุ่งเรือง พวกเราผู้ยากไร้แม้จะทุ่มเทชีวิตอยู่นานนับปี ก็ไม่อาจไปถึงแม้เพียงฝุ่นธุลีของเหยี่ยวผู้กล้าเช่นท่านในการงานนี้ได้

«ลูกบอลแห่งเตาฟีกและความผาสุกถูกโยนไว้กลางสนามแล้ว ไม่มีผู้ใดลงสู่สนาม บรรดาผู้ขี่ม้าเป็นอะไรไปเล่า»"[^3]

[^1]: มักตูบที่ 65 ดัฟตัรที่หนึ่ง [^2]: อะมีร กะบีร ข่านญะฮาน บุตรเดาละต์ ข่าน โลดี ญะฮานกีร์ไว้วางใจเขาอย่างยิ่ง และเขาก็รักญะฮานกีร์อย่างมาก เขาเป็นผู้รักวิชาความรู้และอุปถัมภ์อุละมาอ์อย่างยิ่ง และปฏิบัติต่อประชาชนทั่วไปอย่างดี เขาก่อกบฏในรัชสมัยชาห์ญะฮาน และถูกสังหารในปี ฮ.ศ. 1040 (นุซฮะตุลเคาะวาฏิร [نزهة الخواطر] เล่ม 5) [^3]: มักตูบที่ 54 ดัฟตัรที่สาม

ในมักตูบอีกฉบับหนึ่งซึ่งมีรายละเอียดยิ่งกว่า ท่านเขียนไว้ว่า:

"โชคลาภอันยิ่งใหญ่ที่อัลลอฮ์ ซุบฮานะฮูวะตะอาลา ทรงประทานเกียรติแก่ท่านนั้น ผู้คนไม่รู้ถึงคุณค่าและราคาของมัน (และเกรงว่าท่านเองก็อาจยังไม่ตระหนักถึงมันอย่างเต็มที่) นั่นคือ กษัตริย์แห่งยุคสมัยนี้เป็นมุสลิมสืบต่อกันมาเจ็ดชั่วคน ท่านเป็นผู้หนึ่งในอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ และถือมัซฮับหะนะฟี แม้ว่าในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ในยุคสมัยนี้ซึ่งใกล้วันกิยามะฮ์และห่างไกลจากยุคแห่งนุบูวะฮ์แล้ว ผู้มีความรู้บางคนได้ใช้ความโลภอันเป็นอัปมงคล ซึ่งเป็นผลจากความเสื่อมทรามภายในจิตใจ เข้าใกล้ชิดผู้ปกครองและบรรดาสุลต่าน และด้วยการประจบสอพลอพวกเขา ได้สร้างความคลางแคลงและความสงสัยขึ้นในศาสนาอันมั่นคง และได้ชักนำผู้คนที่ใสซื่อให้หลงออกจากทาง ทว่าเมื่อกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่อย่างญะฮาฆีรรับฟังคำพูดของท่านด้วยความใส่ใจและเอาใจใส่ และให้ความสำคัญแก่มัน นี่จึงเป็นโอกาสอันหาได้ยากยิ่ง ที่ท่านจะได้นำถ้อยคำแห่งสัจธรรม (กะลิมะฮ์แห่งอิสลาม) ซึ่งสอดคล้องกับอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ ไปให้พระองค์ได้รับฟัง ไม่ว่าจะโดยชัดแจ้งหรือโดยนัย (ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงตอบแทนความพยายามของพวกท่าน) และในขอบเขตที่เห็นว่ามีโอกาส ก็จงนำเสนอถ้อยคำของผู้อยู่บนสัจธรรมอยู่เสมอ ยิ่งกว่านั้น จงแสวงหาและเฝ้าคอยอยู่เสมอว่าจะเกิดโอกาสใดขึ้นที่เรื่องศาสนาและประชาชาติจะได้รับการหยิบยกขึ้นมาพูดถึง เพื่อจะได้มีโอกาสแสดงให้เห็นถึงความเป็นสัจธรรมของอิสลาม และความเป็นโมฆะและความน่ารังเกียจของการปฏิเสธศรัทธา"[^1]

นอกจากบรรดาขุนนางแห่งราชสำนักเหล่านี้แล้ว ท่านยังได้เขียนจดหมายในเนื้อหาทำนองเดียวกันนี้ถึงข้าราชการชั้นสูงอีกผู้หนึ่งแห่งราชสำนัก คือ ลาละ เบก ผู้เคยเป็นบัคชี (ผู้บัญชาการกองทหาร) ของสุลต่านมุรอด โอรสของกษัตริย์อักบัร และเคยเป็นข้าหลวงแห่งแคว้นพิหารด้วย ท่านเขียนไว้ว่า:

"ขออัลลอฮ์ ซุบฮานะฮู ทรงเพิ่มพูนความหวงแหนต่ออิสลามแก่เราและแก่ท่านทั้งหลาย ความแปลกหน้าและความอ่อนแอไร้ที่พึ่งของอิสลามได้ล่วงเลยมาหลายปีแล้ว..."

[^1]: มักตูบที่ 67 ดัฟตัรที่สอง

ได้ถึงขั้นที่ว่า ในดินแดนอิสลาม พวกกาฟิรไม่พอใจเพียงแค่การบังคับใช้บทบัญญัติของกุฟรเท่านั้น แต่พวกเขายังต้องการให้บทบัญญัติของอิสลามถูกลบล้างไปโดยสิ้นเชิง และไม่ให้มีร่องรอยใด ๆ ของมุสลิมและความเป็นมุสลิมหลงเหลืออยู่อีกเลย พวกเขาได้ทำให้เรื่องนี้ไปถึงขั้นที่ว่า หากมุสลิมคนใดแสดงสัญลักษณ์ (ชะอาอิร) ใด ๆ ของอิสลาม (เช่น การเชือดวัว) เขาก็จะต้องได้รับโทษถึงตาย»

ท่านเขียนต่อไปว่า:

«ในช่วงเริ่มต้นของรัชกาล หากวิถีของอิสลามได้แพร่หลาย และมุสลิมได้รับเกียรติขึ้นมาบ้าง ก็นับว่าดียิ่ง แต่หาก — ขออัลลอฮ์ ผู้ทรงบริสุทธิ์ ทรงคุ้มครอง — มีความล่าช้าในเรื่องนี้ สถานการณ์ก็จะยากลำบากอย่างยิ่งสำหรับมุสลิม»

الغياث الغياث ثم الغياث الغياث

«ขอความช่วยเหลือ ขอความช่วยเหลือ แล้วขอความช่วยเหลือ ขอความช่วยเหลือเถิด»

มาดูกันว่าผู้มีโชคผู้ใดจะได้รับเกียรติด้วยความผาสุกนี้ และเหยี่ยวผู้กล้าตัวใดจะได้รับสมบัติอันล้ำค่านี้[^1]

ذَٰلِكَ فَضْلُ ٱللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَآءُ ۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلْفَضْلِ ٱلْعَظِيمِ ﴿٤﴾

«นั่นคือความโปรดปรานของอัลลอฮ์ พระองค์ทรงประทานแก่ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์ และอัลลอฮ์ทรงเป็นเจ้าของความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่» (ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ 62:4)

ในราชสำนักแห่งจักรวรรดิญะฮาংคีรีมีขุนนางอีกท่านหนึ่งชื่อ ศ็อดร์ ญะฮาน[^2] ท่านได้เขียนถึงเขาในจดหมายฉบับหนึ่งว่า:

«เป็นที่แน่ใจว่า ผู้นำแห่งอิสลาม บรรดาซาดาตผู้ยิ่งใหญ่ และอุละมาอ์ผู้ทรงเกียรติ ... คงกำลังขวนขวายทั้งในที่ลับและที่แจ้ง ในการส่งเสริมและเสริมความแข็งแกร่งแก่ศาสนาอันมั่นคง และในการทำให้หนทางอันเที่ยงตรงนี้สมบูรณ์ ผู้ไร้ซึ่งปัจจัยผู้นี้จะพูดยืดยาวในเรื่องนี้ไปเพื่ออะไรเล่า»[^3]

[^1]: มักตูบที่ 81 ดัฟตัรที่ 1 [^2]: มุฟตี ศ็อดร์ ญะฮาน ปิฮานี เป็นชาวปิฮานี (ปัจจุบันอยู่ในอำเภอฮัรโดอี) มีความเชี่ยวชาญเป็นพิเศษในวิชาภาษาอาหรับ แรกทีเดียวได้รับแต่งตั้งเป็นมุฟตีประจำกองทัพหลวง ต่อมาได้รับเลือกให้ดำรงตำแหน่งศ็อดร์ ญะฮาังคีรได้เป็นศิษย์ของท่าน และได้ท่องจำหะดีษสี่สิบบทจากท่าน ญะฮาังคีรได้พระราชทานยศสี่พันและที่ดินศักดินาอันกว้างขวางแก่ท่าน ท่านมีอายุถึงหนึ่งร้อยยี่สิบปี แต่กระนั้นสติสัมปชัญญะและประสาทสัมผัสยังคงสมบูรณ์ ท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 1020 (นุซฮะตุลเคาะวาฏิร เล่ม 5) [^3]: มักตูบที่ 194 ดัฟตัรที่ 1

อย่าให้ความผิดพลาดในอดีตเกิดซ้ำอีก

ในที่สุดช่วงเวลาอันเป็นมงคลก็มาถึง เมื่อญะฮางกีรตระหนักถึงความผิดพลาด และเขาประสงค์ (ตามหลักการทั่วไปแห่งการปกครองและการบริหารของตน) ให้มีคณะอุละมาอ์คณะหนึ่งประจำอยู่ในราชสำนัก เพื่อถวายคำปรึกษาในกิจการศาสนาและป้องกันมิให้เกิดความผิดพลาด เขาจึงขอให้บรรดาขุนนางผู้เคร่งศาสนาในราชอาณาจักรสรรหาอุละมาอ์ผู้เคร่งครัดในศาสนาสี่ท่าน และจัดให้ท่านเหล่านั้นพร้อมประจำอยู่ในราชสำนักตลอดเวลา เพื่ออธิบายประเด็นปัญหาทางชะรีอะฮ์ และเพื่อจะได้รับคำชี้นำจากท่านเหล่านั้นอยู่เสมอ ท่านมุญัดดิด ซึ่งอัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานฟิรอสะฮ์ (ญาณหยั่งรู้) อันเที่ยงตรงและความเห็นแจ้งทางศาสนาอันสูงส่งแก่ท่าน และท่านมีทัศนะอันลึกซึ้งต่อประวัติความเบี่ยงเบนของราชอาณาจักรก่อนหน้านั้นและสาเหตุของมัน เมื่อได้ยินข่าวนี้ แทนที่จะยินดี ท่านกลับวิตกกังวลและร้อนใจ ท่านจึงเขียนจดหมายฉบับหนึ่งถึงชัยค์ฟะรีด และอีกฉบับหนึ่งถึงนวาบศ็อดรุญะฮาน มีใจความว่า

«ขอวิงวอนในนามของอัลลอฮ์... อย่าได้กระทำความผิดพลาดเช่นนั้นเลย แทนที่จะเลือกอุละมาอ์ฝ่ายซาฮิร (ภายนอก) หลายท่าน ขอให้เลือกอาลิมร็อบบานีเพียงท่านเดียวที่มีความบริสุทธิ์ใจและไม่มีผลประโยชน์แอบแฝง»

ในจดหมายที่ส่งถึงชัยค์ฟะรีด ท่านเขียนไว้ว่า

ثبتکم اللہ سبحانہ علی جادۃ آبائکم الکرام

«ขออัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์ทรงให้ท่านยืนหยัดมั่นคงอยู่บนแนวทางของบรรพบุรุษผู้มีเกียรติของท่าน»

ได้ยินมาว่า กษัตริย์แห่งอิสลาม ด้วยธรรมชาติอันดีงามและความเป็นอิสลามที่ฝังอยู่ในอุปนิสัยของพระองค์ ได้ตรัสกับท่านให้หาอุละมาอ์ผู้เคร่งครัดในศาสนาสี่ท่านมารับใช้ ประจำอยู่ในราชสำนัก และอธิบายประเด็นปัญหาทางชะรีอะฮ์ เพื่อมิให้คำสั่งหรือการกระทำใดๆ ของกษัตริย์เกิดขึ้นโดยขัดต่อชะรีอะฮ์

الحمد للہ سبحانہ علی ذلک

«มวลการสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์ในเรื่องนั้น»

สำหรับมุสลิมแล้ว จะมีข่าวดีใดที่ดีไปกว่านี้ และสำหรับผู้ที่โศกเศร้าแล้ว จะมีสิ่งใดดีไปกว่านี้…

...ข่าวดีใดจะดีไปกว่านี้ได้อีกเล่า แต่ผู้ต่ำต้อยผู้นี้ด้วยความจำเป็นและโดยไม่อาจเลี่ยงได้ ใคร่ขอเสนอบางประการในเรื่องนี้ หวังว่าท่านจะเห็นว่าข้าพเจ้ามีเหตุอันสมควร ดังคำกล่าวว่า "ผู้มีความต้องการย่อมเป็นดั่งคนบ้า"

สิ่งที่ใคร่เสนอก็คือ อุละมาอ์ผู้เคร่งครัดในศาสนาที่หลุดพ้นจากความรักในเกียรติยศและความรักในอำนาจ และไม่มีจุดมุ่งหมายอื่นใดนอกจากการเผยแผ่ชะรีอะฮ์และการค้ำจุนประชาชาตินั้น ประการแรกก็มีน้อยยิ่งนัก หากด้วยความรักในเกียรติยศ อุละมาอ์คนใดคนหนึ่งในหมู่พวกเขายึดเอาแนวทางใดแนวทางหนึ่ง แล้วแสดงความประเสริฐและความเหนือกว่าของตน นำประเด็นที่ขัดแย้งกันขึ้นมาถกเถียง และใช้สิ่งนั้นเป็นหนทางแสวงหาความใกล้ชิดกับกษัตริย์ ตลอดจนตำแหน่งและเกียรติยศในราชสำนักของพระองค์แล้ว กิจการของศาสนาย่อมต้องพังทลายอย่างแน่นอน

ในศตวรรษก่อน ความขัดแย้งของอุละมาอ์นี่เองที่ได้ผลักโลกให้ตกอยู่ในความทุกข์ยาก และบัดนี้ก็มีภัยอันตรายเช่นเดียวกันนั้นรออยู่เบื้องหน้า อย่าว่าแต่จะเป็นการเผยแผ่ศาสนาเลย สิ่งนี้จะกลายเป็นต้นเหตุแห่งการทำลายศาสนาเสียด้วยซ้ำ

العياذ بالله سبحانه من ذلك ومن فتنة العلماء السوء

«ขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์ให้พ้นจากสิ่งนั้น และจากฟิตนะฮ์ของอุละมาอ์ผู้ชั่วร้าย»

(แทนที่จะเป็นสี่คน) หากเลือกอาลิมเพียงคนเดียวสำหรับภารกิจนี้ก็จะดีกว่า หากเขาเป็นหนึ่งในหมู่อุละมาอ์แห่งอาคิเราะฮ์ ก็ไม่ต้องกล่าวอะไรอีกแล้ว เพราะการได้อยู่ร่วมกับเขานั้นล้ำค่าดั่งกำมะถันแดง[^1] และหากหาอุละมาอ์แห่งอาคิเราะฮ์ไม่ได้ ก็ควรเลือกบุคคลที่ดีที่สุดจากอุละมาอ์กลุ่มนี้ ดังที่กล่าวว่า

مالا يدرك كله لا يترك كله

«สิ่งใดที่ไม่อาจได้มาทั้งหมด ก็อย่าละทิ้งมันไปทั้งหมด»

หลังจากนั้นท่านเขียนว่า:

"ไม่รู้ว่าจะเขียนอย่างไรดี การรอดพ้นของมวลมนุษย์ผูกพันอยู่กับอุละมาอ์ และความเสียหายของโลกก็เชื่อมโยงอยู่กับพวกเขาเช่นกัน อุละมาอ์ที่ดีที่สุดคือผู้ที่ดีที่สุดในโลก และผู้ที่เลวที่สุดในหมู่พวกเขาคือผู้ที่เลวที่สุดในบรรดาสรรพสิ่งทั้งหลาย ทางนำและการหลงผิดถูกผูกโยงไว้กับคนกลุ่มนี้ ผู้ทรงคุณธรรมท่านหนึ่งเห็นอิบลีสผู้ถูกสาปแช่งนั่งว่างเปล่าอยู่โดยไม่ทำอะไร ท่านจึงถามถึงสาเหตุ มันตอบว่า อุละมาอ์ในยุคนี้กำลังทำงานของเราอยู่แล้ว..."

[^1]: สำนวนหมายถึงสิ่งที่หายากและล้ำค่ายิ่ง

และกำลังทำงานล่อลวงและชักนำผู้คนให้หลงผิด

«ผู้รู้ที่มุ่งแต่ความสำเร็จทางโลกและการบำรุงเรือนร่างของตน เขาเองยังหลงทางอยู่ แล้วจะนำทางผู้ใดได้เล่า»

กล่าวโดยสรุป ในเรื่องนี้ควรก้าวเดินด้วยการไตร่ตรองอย่างถี่ถ้วนและความคิดที่ถูกต้อง เมื่อเรื่องราวหลุดพ้นจากมือไปแล้ว ไม่ว่าวิธีแก้ไขใดก็ไร้ผล ข้าพเจ้ารู้สึกละอายที่จะกล่าวถ้อยคำเช่นนี้ต่อหน้าท่านผู้เฉลียวฉลาดและรอบรู้ (เช่นท่าน) แต่ด้วยถือว่าสิ่งนี้เป็นสื่อแห่งความผาสุกสำหรับตนเอง จึงได้รบกวนท่าน[^1]

การติดต่อทางจดหมายกับบรรดาขุนนางแห่งราชสำนักผู้ศรัทธาเลื่อมใส

นอกจากผู้รับจดหมายเหล่านั้น ซึ่งในจดหมายที่ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) เขียนถึงพวกเขา ท่านได้หลั่งน้ำตาเป็นสายเลือดต่อความเสื่อมเกียรติและความไร้ที่พึ่งของอิสลาม การถูกลบหลู่บทบัญญัติและสัญลักษณ์ของอิสลาม และความจำยอมของชาวมุสลิม และได้ชักชวนพวกเขาให้ใช้ความใกล้ชิดและความไว้วางใจที่ตนได้รับ ผลงานอันยิ่งใหญ่ ตลอดจนอิทธิพลแห่งตำแหน่งหน้าที่ เพื่อทำให้กษัตริย์หันมาใส่ใจต่อสถานการณ์ และพยายามปลุกสายเลือดแห่งความเป็นอิสลามที่สืบทอดมาทางวงศ์ตระกูลของพระองค์ให้ตื่นขึ้นแล้ว ยังมีจดหมายอีกจำนวนมากที่ท่านเขียนถึงบรรดาอมีรชั้นผู้ใหญ่และขุนนางแห่งราชสำนัก ซึ่งเป็นจดหมายเพื่อการปรับปรุงแก้ไขและการอบรมขัดเกลา ในจดหมายเหล่านั้นท่านได้อธิบายประเด็นอันลึกซึ้งบางประการของสุลูกและตะเซาวุฟ ชักชวนให้หันห่างจากโลกอันต่ำต้อย และให้มุ่งแสวงหาความสุขในปรโลกและความก้าวหน้าทางจิตวิญญาณ จดหมายเหล่านี้เขียนถึงอมีรุลอุมะรออ์ อับดุรเราะฮีม ข่านข่านาน (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1036) กุลัยจญ์ ข่าน อันดะญานี อักบะรี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1023) ควาญะฮ์ญะฮาน

[^1]: จดหมายฉบับที่ 53 ดัฟตัรที่หนึ่ง; ในจดหมายฉบับที่ 194 ดัฟตัรที่หนึ่ง ซึ่งเขียนถึงศ็อดรุญะฮาน ท่านก็ได้เขียนเนื้อหาเดียวกันนี้ไว้โดยย่อเช่นกัน

(ม. ฮ.ศ. 1029), มีรซา ดาราบ อิบนุ ข่าน-ข่านาน ญะฮางีรี (ม. ฮ.ศ. 1034) และชะร็อฟุดดีน หุเซน บะดัคชี ซึ่งทำให้ทราบได้ว่าบรรดาขุนนางชั้นสูงเหล่านี้มีความศรัทธาและความรักอย่างลึกซึ้งต่อท่าน จดหมายเหล่านี้เป็นเช่นเดียวกับที่ชัยค์ผู้หนึ่งเขียนถึงมุรีดที่อยู่ภายใต้การอบรมของตน ท่านตักเตือนพวกเขาในความผิดพลาดของพวกเขา ให้คำสั่งสอนและคำแนะนำแก่พวกเขา และแสดงความยินดีต่อความก้าวหน้าทางศาสนา ตลอดจนความพร้อมและความเหมาะสมทางจิตวิญญาณของพวกเขา จากสิ่งนี้อาจคาดได้ว่า ภายหลังความสัมพันธ์อันแน่นแฟ้นและความศรัทธาอันลึกซึ้งนี้ บรรดาขุนนางชั้นสูงเหล่านี้คงมิได้ละเลยที่จะกล่าวถ้อยคำแห่งสัจธรรมต่อหน้ากษัตริย์ และในการหวังดีและเห็นอกเห็นใจต่ออิสลาม ตามเจตนารมณ์ของท่านมุญัดดิดในการปฏิรูปราชอาณาจักร และในงานนี้พวกเขาคงมิได้ลังเลที่จะสนองความปรารถนาของนายและชัยค์ของตน และร่วมมือกับขุนนางคนอื่น ๆ ของราชอาณาจักร (ซึ่งท่านได้เขียนจดหมายถึงพวกเขาเพื่อเป้าหมายอันยิ่งใหญ่นี้เช่นกัน)

อิทธิพลและบะเราะกะฮ์ส่วนตัวของท่านมุญัดดิดในการปรับปรุงสภาพการณ์

รายละเอียดทั้งหมดที่กล่าวมาจนถึงตอนนี้เกี่ยวข้องกับความพยายามทางอ้อมของท่านมุญัดดิด กล่าวคือ ท่านได้เขียนจดหมายติดต่อกันครั้งแล้วครั้งเล่าถึงบรรดาขุนนางชั้นสูงและเสนาบดีแห่งราชอาณาจักร เพื่อให้พวกเขาช่วยเหลือและปกป้องศาสนา ให้กษัตริย์เคารพยกย่องศาสนาและชะรีอะฮ์ และเพื่อปรับปรุงสภาพการณ์ ผ่านทางมักตูบาตของท่าน ซึ่งในนั้นเห็นประกายแห่งความหวงแหนในอิสลามแวบวาบอยู่ และท่านได้ใช้พวกเขาในการทำให้เป้าหมายนี้สำเร็จลุล่วงอย่างไร ความพยายามนี้ย่อมไม่สูญเปล่าอย่างแน่นอน และบรรดาผู้รับจดหมายเหล่านี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งนะวาบ ซัยยิด ฟะรีด ได้มีบทบาทพื้นฐานและเป็นศูนย์กลางในการเปลี่ยนทิศทางของรัฐบาล

แต่ทว่าในอุปนิสัยและธรรมชาติของผู้ปกครองราชอาณาจักร คือญะฮางีร ยังไม่เกิดความเปลี่ยนแปลงนั้นขึ้น

เกิดขึ้น ซึ่งงานอันยิ่งใหญ่และยากลำบากนี้จำเป็นต้องอาศัยสิ่งนั้น ในระบอบการปกครองแบบบุคคลและแบบสืบสันตติวงศ์ ตัวกษัตริย์คือจุดศูนย์กลางที่ระบบการปกครองทั้งหมดหมุนรอบ การที่พระองค์ตั้งพระทัยในเรื่องใด และการที่พระทัยของพระองค์ยอมรับเรื่องใด การที่ความศรัทธาและความรักต่อบ่าวผู้มีความบริสุทธิ์ใจและไร้ผลประโยชน์แอบแฝงคนหนึ่งของอัลลอฮ์เกิดขึ้นในพระทัยของพระองค์ และการที่พระองค์ไว้วางพระทัยในความบริสุทธิ์ใจของบ่าวผู้นั้น ย่อมทำให้ระยะทางนับพันไมล์ถูกย่นลงเหลือเพียงไม่กี่ชั่วโมงหรือไม่กี่นาที และบางครั้งยังทำให้สิ่งที่ดูภายนอกแล้วเป็นไปไม่ได้ ไม่เพียงกลายเป็นสิ่งที่เป็นไปได้ แต่ยังกลายเป็นความจริงขึ้นมา จนถึงบัดนั้นญะฮาลกีรยังไม่รู้จักฐานะทางจิตวิญญาณและทางวิชาการของท่านมุญัดดิด ท่านมิได้อยู่ในหมู่ผู้รู้และบุคคลผู้ทรงเกียรติที่เข้าออกราชสำนัก แล้วจะมีหนทางใดเล่าที่ญะฮาลกีรจะได้พบปะกับท่านโดยตรง และได้รู้จักฐานะอันสูงส่งของท่าน (ตามความสามารถและศักยภาพของพระองค์เอง) วิทยปัญญาของอัลลอฮ์จึงได้จัดการเรื่องนี้ด้วยวิธีการอันน่าอัศจรรย์ ซึ่งเป็นการอธิบายความหมายของอายะฮ์

وَعَسَىٰٓ أَن تَكْرَهُوا۟ شَيْـًٔا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ

«บางทีพวกเจ้าอาจรังเกียจสิ่งหนึ่ง ทั้ง ๆ ที่สิ่งนั้นเป็นสิ่งดีสำหรับพวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:216)

ความประทับใจของญะฮาลกีร

ในบทที่สาม ผู้อ่านได้อ่านเรื่องราวการถูกคุมขังในป้อมกวาลิยาร์และการถูกกักตัวอยู่ในกองทัพหลวงมาแล้ว ท่านมุญัดดิดอยู่กับกองทัพหลวงเป็นเวลาสามปีครึ่ง[^1] ได้ร่วมสนทนากับกษัตริย์ มีการปรึกษาหารือและสนทนาเกี่ยวกับประเด็นทางศาสนา กษัตริย์ได้เห็นความหนักแน่นมั่นคงทางศาสนาของท่านมุญัดดิด และ

[^1]: การปล่อยตัวจากป้อมกวาลิยาร์เกิดขึ้นในเดือนญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 1029 และการลาจากกองทัพหลวงเกิดขึ้นในเดือนซุลหิจญะฮ์ ฮ.ศ. 1032 เช่นนี้จึงรวมเป็นเวลาสามปีครึ่ง

ความมั่นคงหนักแน่น (อิสติกอมะฮ์) ของท่าน จักรพรรดิญะฮานกีรได้เห็นจากการที่ท่านปฏิเสธการสุญูดเพื่อเป็นการแสดงความเคารพและธรรมเนียมราชสำนัก จากการที่ท่านดำรงตนด้วยศักดิ์ศรีและความเคารพในตนเองอย่างเต็มที่ขณะถูกคุมขังที่ป้อมกวาลิยาร์ และจากการที่ท่านไม่ยอมขออภัยโทษ ญะฮานกีรได้เห็นความโปรดปรานและบะเราะกะฮ์ทางจิตวิญญาณของท่านมุญัดดิด รวมถึงอิทธิพลจากการคบหาสมาคมกับท่าน ผ่านการที่ผู้มิใช่มุสลิมนับร้อยคนเข้ารับอิสลาม จากนั้นในช่วงเวลาอันยาวนานที่ท่านติดตามกองทัพหลวง เขาก็ได้เห็นความสมถะ (ซุฮด์) ความไม่พึ่งพิงผู้ใด (อิสติฆนาอ์) ตลอดจนความสม่ำเสมอในอิบาดะฮ์และกิจวัตรประจำวันของท่าน เขายังได้สัมผัสถึงความลึกซึ้งในวิชาความรู้ของท่านจากการสนทนาในที่ประชุมด้วย

ญะฮานกีรเป็นผู้ปกครองจักรวรรดิที่มีอุปนิสัยดี ฉลาด และรอบคอบ ตั้งแต่สมัยพระบิดาคือจักรพรรดิอักบัรจนถึงเวลานั้น เขามีโอกาสได้ศึกษาสภาพของบรรดาขุนนาง อุละมาอ์ และชัยค์ ทั้งชาวโลกและผู้เคร่งศาสนาเป็นจำนวนมาก ประสบการณ์นี้ทำให้เขามีความสามารถในการอ่านคนที่ผู้ไม่มีโอกาสยาวนานเช่นนั้นในการแยกแยะของแท้กับของเทียมย่อมไม่อาจมีได้ ดังนั้นเขาย่อมต้องเข้าใจอย่างแน่นอนว่า ท่านมุญัดดิดนั้นแตกต่างอย่างมากจากบรรดาผู้ที่จนถึงขณะนั้นเป็นเพียงเครื่องประดับของราชสำนัก หรือเป็นผู้นั่งบนเสื่อแห่งความยากจน (ฟักร์)

เหตุการณ์ต่อไปนี้ ซึ่งญะฮานกีรได้บันทึกไว้ด้วยตนเองอย่างละเอียด พร้อมแสดงความสำนึกในพระคุณและความภาคภูมิใจอยู่บ้าง สะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจนถึงอิทธิพลจากการคบหาสมาคมกับท่านมุญัดดิดและความรู้สึกของท่าน การกระทำนี้ของญะฮานกีรยิ่งมีความสำคัญมากขึ้นอีก หากพิจารณาว่าป้อมนั้นถูกพิชิตโดยราชาบิกรมาญีต มิใช่โดยแม่ทัพมุสลิมผู้มากประสบการณ์

ญะฮานกีรเขียนไว้ว่า:

«ในวันที่ 24[^1] ของเดือนดังกล่าว (เดือนดัย) ข้าพเจ้าออกเดินทางด้วยความตั้งใจจะไปเยี่ยมชมป้อมกางรา และได้สั่งให้กอฎี มีร์อัดล์ และบรรดาอุละมาอ์อิสลามคนอื่น ๆ ร่วมขบวนไปด้วย เพื่อประกอบกิจที่เป็นสัญลักษณ์ของอิสลามและเงื่อนไขแห่งศาสนาของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ขึ้นในป้อมดังกล่าว โดยสรุปแล้ว ประมาณหนึ่งโกรฮ์…»

[^1]: ตรงกับวันที่ 1 เดือนเราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 1031

«ข้าพเจ้าเดินทางไกลหนึ่งโกส[^1] จนขึ้นถึงยอดป้อมปราการ ด้วยเตาฟีกแห่งอัลลอฮ์ผู้ทรงบริสุทธิ์

ณ ที่นั้นได้มีการอะซานเพื่อละหมาด มีการอ่านคุฏบะฮ์ และเชือดวัว อันเป็นสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อนตั้งแต่เริ่มสร้างป้อมนี้จวบจนบัดนี้ ข้าพเจ้าได้ให้กระทำสิ่งเหล่านั้นต่อหน้าตนเอง

ข้าพเจ้าได้กระทำสุญูดชุกูรต่อนิอ์มะฮ์อันยิ่งใหญ่นี้ ซึ่งบรรดากษัตริย์ก่อนหน้าไม่เคยได้รับเตาฟีกให้กระทำ

และข้าพเจ้าได้มีคำสั่งให้สร้างมัสยิดอันสูงตระหง่านขึ้นภายในป้อมปราการนั้น»[^2]

ด้วยความพยายามทั้งทางตรงและทางอ้อมเช่นนี้ ท่าทีของรัฐต่ออิสลามซึ่งเดิมเป็นการละเลย หรือแม้กระทั่งการแกล้งไม่รู้ไม่เห็น (และยิ่งไปกว่านั้นคือการต่อต้าน) ก็ได้เปลี่ยนไปสู่การให้เกียรติอิสลาม การยกย่องสัญลักษณ์ของอิสลาม และความสนใจของกษัตริย์ต่ออิสลาม กระบวนการนี้เริ่มต้นตั้งแต่ช่วงปลายรัชสมัยของญะฮาangีร์ และแผ่ขยายปกคลุมไปถึงรัชสมัยของศอฮิบกิรอนษานี ชาฮ์ญะฮาน

ยุคของชาฮ์ญะฮาน

ยุคของศอฮิบกิรอนษานี ชาฮ์ญะฮาน บาดชาฮ์ฆอซี (ฮ.ศ. 1000–1076) ซึ่งรัชสมัยของพระองค์เริ่มต้นในปี ฮ.ศ. 1037 และดำเนินไปอย่างยิ่งใหญ่และทรงอำนาจเป็นเวลา 31 ปี พระองค์ขึ้นครองบัลลังก์สองปีหลังจากการวะฟาตของท่านมุญัดดิด รัชสมัยนี้เป็นยุคแห่งการปฏิรูปและการพัฒนาที่ค่อยเป็นค่อยไปอย่างแทบไม่รู้สึกตัว เกี่ยวกับชาฮ์ญะฮานนั้น ไม่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อถือได้ว่าพระองค์มีความสัมพันธ์ในการบัยอะฮ์และการเป็นมุรีดอย่างเป็นทางการกับท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม บุตรผู้ทรงเกียรติของท่านมุญัดดิด แต่ไม่มีข้อสงสัยเลยว่าในหัวใจของพระองค์มีความอ่อนโยน ความเคารพ และความจริงใจต่อท่านมุญัดดิดอยู่เสมอ ดังนั้นเมื่อท่านมุญัดดิดตั้งใจจะเข้าเฝ้าในราชสำนักตามการเรียกตัวของกษัตริย์ และเป็นที่รู้กันว่าท่านมุญัดดิดจะไม่ยอมรับการสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ (สัจญะฮ์ตะอ์ซีมี) และธรรมเนียมต่าง ๆ ของราชสำนัก

[^1]: โกส (کوس) หน่วยวัดระยะทางของอินเดีย [^2]: ตุซกี ญะฮานกีรี (تزکِ جہانگیری) งานเฉลิมฉลองครั้งที่สิบหกแห่งการขึ้นครองราชย์ เนารูซ หน้า 342

ชาห์ญะฮาน จึงส่งอัฟฎ็อล ข่าน และมุฟตี อับดุรเราะห์มาน (ผู้ซึ่งเป็นหนึ่งในบรรดาคนสนิทและผู้ใกล้ชิดของเจ้าชาย) ไปพบท่านพร้อมกับตำราฟิกฮ์บางเล่ม และให้แจ้งแก่ท่านว่า "การสุญูดเพื่อแสดงความเคารพ (สัจญะฮ์ ตะอ์ซีมี) ต่อบรรดาสุลต่านนั้นเป็นที่อนุญาต และบรรดาฟุเกาะฮาอ์ก็ได้อนุญาตไว้ในสภาวการณ์เฉพาะ หากท่านปฏิบัติมารยาทนี้ในเวลาที่เข้าพบกษัตริย์ ข้าพเจ้าขอรับประกันว่าท่านจะไม่ได้รับความเสียหายใด ๆ ทั้งสิ้น" ท่านมุญัดดิดไม่ยอมรับข้อเสนอนั้น และกล่าวว่า "นี่คือรุคเศาะฮ์ (การผ่อนปรน) ส่วนอะซีมะฮ์ (การยึดถือหลักการอย่างเคร่งครัด) นั้น คือการไม่สุญูดต่อผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ไม่ว่าในสภาพใด"[^1]

เกี่ยวกับชาห์ญะฮานนั้น บรรดานักประวัติศาสตร์มีความเห็นตรงกันว่า พระองค์เป็นกษัตริย์ผู้มีจิตใจดีงาม ให้ความเคารพต่อชะรีอะฮ์ มีความสนใจเป็นพิเศษในการสร้างมัสยิดอันยิ่งใหญ่ ส่วนพระองค์เองก็ยึดมั่นในการปฏิบัติฟัรฎูตามบทบัญญัติศาสนา ทรงให้บรรดาอุละมาอ์และผู้ทรงคุณธรรมอยู่ใกล้ชิดและไว้วางใจพวกเขา อัครมหาเสนาบดีผู้ปราดเปรื่องของพระองค์ คือ ญุมละตุลมุลก์ สะอ์ดุลลอฮ์ ข่าน อัลลามี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1066) เป็นผู้รู้ที่โดดเด่นและเป็นผู้ทำการสอนคนหนึ่งในยุคของท่าน[^2] ควบคู่ไปกับความเคร่งครัดในศาสนาและความยำเกรงต่ออัลลอฮ์ส่วนพระองค์นี้ (ซึ่งควรนับว่าเป็นสิ่งล้ำค่าในชีวิตของกษัตริย์ผู้มีอำนาจเด็ดขาดและครอบครองอาณาจักรอันกว้างใหญ่) ชาห์ญะฮานยังได้ยกเลิกธรรมเนียมและมารยาทบางอย่างที่ขัดต่อชะรีอะฮ์ซึ่งมีมาในยุคก่อนหน้า ชัมสุลอุละมาอ์ เมาละวี ซะกาอุลลอฮ์ ได้เขียนไว้โดยอาศัยคำบอกเล่าจากพงศาวดารภาษาเปอร์เซียร่วมสมัย เช่น บาดชาห์นามะฮ์ และอื่น ๆ ว่า

"เมื่อชาห์ญะฮานขึ้นครองบัลลังก์ พิธีการต่าง ๆ แห่งมิลละฮ์ของท่านนบีมุศเฏาะฟา ﷺ และชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ซึ่งเคยถูกบั่นทอนไปบ้างนั้น พระองค์ทรงเอาใจใส่และคำนึงถึงอย่างยิ่ง ถึงขนาดที่ประการแรกพระองค์มีรับสั่งว่า การสุญูดเพื่อแสดงความเคารพนั้นสมควรแก่พระผู้เป็นที่เคารพสักการะที่แท้จริงเท่านั้น นับแต่นี้ไปห้ามผู้ใดวางหน้าผากของตนลงบนพื้นดินแห่งความต่ำต้อยเพื่อผู้อื่น ตามคำแนะนำของมะฮาบัต ข่าน จึงได้กำหนดให้ใช้การจุมพิตพื้นดิน (ซะมีน บูส) แทน แต่ในการนั้นก็ยังคงมีความคล้ายคลึงกับการสุญูดอยู่

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดูบทที่สามของหนังสือเล่มนี้ [^2]: สำหรับประวัติโดยละเอียด โปรดดู "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 5

เคยมีการปฏิบัติอยู่ ก็ทรงยกเลิกเสีย แล้วทรงกำหนดให้ใช้การ "ตัสลีม" (การคำนับ) สี่ครั้งแทน"[^1]

เซอร์ริชาร์ด เบิร์น (Sir Richard Burn) เขียนไว้ว่า:

"ชาห์ญะฮาน ทรงต้องการนำหลักอะกีดะฮ์ของอิสลามกลับมาบังคับใช้อีกครั้งอย่างเคร่งครัด แต่ก็ไม่ทรงประสงค์จะก่อความเดือดร้อนแก่ผู้นับถือศาสนาอื่น ไม่นานพระองค์ก็ทรงยกเลิกธรรมเนียมการสุญูดต่อบัลลังก์ของกษัตริย์ออกจากราชสำนัก ...... ศักราชอิลาฮี (ตารีค-อิลาฮี) ซึ่งอักบัรได้ริเริ่มใช้ไว้ การใช้ศักราชนี้ในเอกสารราชการและบนเหรียญกษาปณ์ก็สิ้นสุดลงหลังจากชาห์ญะฮานขึ้นครองราชย์ได้ไม่กี่ปี ...... ในปี ค.ศ. 1634 การสมรสระหว่างชาวฮินดูกับชาวมุสลิม ซึ่งแพร่หลายอยู่ทั่วไปในแคว้นปัญจาบและกัศมีร์ ก็ถูกประกาศห้าม"[^2]

เมาลวี ซะกาอุลลอฮ์ เขียนไว้ว่า:

"มีการแต่งตั้งกอฎีและครูจากราชสำนักโดยตรง เพื่อสอนบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์และมารยาทแห่งการอิบาดะฮ์ ...... ชัยค์มะห์มูด คุญะรอตี ได้รับการแต่งตั้งให้ ภายหลังการสอบสวนและพิสูจน์ความจริงแล้ว ให้นำสตรีมุสลิมออกจากการครอบครองของชาวฮินดู และแยกอาคารและมัสยิดของพวกเธอออกมา ท่านได้ปฏิบัติตามคำสั่งดังกล่าว มัสยิดทั้งหลายที่อยู่ในการครอบครองของชาวฮินดูก็ได้รับการแยกคืนมา และเรียกค่าปรับจากชาวฮินดูเพื่อนำมาบูรณะมัสยิดเหล่านั้น ชาวฮินดูผู้ใดที่ได้ลบหลู่อัลกุรอานอันทรงเกียรติ เมื่อพิสูจน์ได้แล้ว ก็ถูกลงโทษอย่างเป็นเยี่ยงอย่าง ...... จากนั้นพระราชาก็ทรงมีพระบัญชาว่า ทั่วทั้งแคว้นปัญจาบ ที่ใดเกิดกรณีเช่นนี้ขึ้น ให้ทำการสอบสวนอย่างครบถ้วนตามหลักชะรีอะฮ์"[^3]

แต่ถึงแม้จะมีความเคารพต่อชะรีอะฮ์และความหวงแหนในศาสนาอยู่บ้างเช่นนี้ ก็ไม่มีข้อสงสัยเลยว่า ชาห์ญะฮานทรงโปรดปรานพระโอรสองค์โตคือ ดาราชิกูฮ์ ผู้มีแนวคิด "ศุลห์กุล" (สันติกับทุกฝ่าย) และมีทัศนะเสรี มากกว่าพระโอรสผู้เคร่งครัดในศาสนา มีความรู้ และมีความสามารถอย่างเอารังซีบ และทรงต้องการให้ดาราชิกูฮ์เป็นรัชทายาทแห่งราชบัลลังก์และมงกุฎ ตลอดจนเป็นผู้สืบทอดตำแหน่งของพระองค์ และนี่เองคือ (จุดอ่อนของ) ระบอบราชาธิปไตยแบบส่วนบุคคลและสืบสันตติวงศ์ และ "การแยกศาสนาออกจากการเมือง"

[^1]: ตารีค-ฮินดูสตาน (تاریخ ہندوستان) เล่ม 7 หน้า 55–56 โดยย่อ [^2]: Cambridge History of India, Vol. IV, p. 217 [^3]: ตารีค-ฮินดูสตาน เล่ม 7 หน้า 165–167 โดยย่อ

...ที่ยึดหลักการ ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของบรรดาผู้ปกครองราชอาณาจักร โดยที่ความเคร่งครัดในศาสนาส่วนตัวของพวกเขาและการมีอิทธิพลต่อราชอาณาจักร ไม่ได้เป็นอุปสรรคต่อการเลือกผู้สืบทอดที่ผิดพลาดหรือเป็นภัย

เจ้าชายดาราชิโกฮ์

ประวัติศาสตร์ที่ถูกเรียบเรียงขึ้นในยุคของอาลัมกีร์นั้น หากอาศัยความเชื่อถือในประวัติศาสตร์เหล่านั้นแต่เพียงอย่างเดียว ก็ไม่อาจตัดสินใดๆ เกี่ยวกับดาราชิโกฮ์ได้ ไม่อาจชี้ขาดได้ว่าเขาเป็นผู้ไร้ศาสนาและมีอะกีดะฮ์ที่เสื่อมเสียอย่างแน่นอน และไม่อาจกล่าวได้ว่าสงครามระหว่างพี่น้องเพื่อแย่งชิงบัลลังก์และมงกุฎครั้งนี้ เป็นสงครามระหว่างสองปรัชญา สองแนวความคิด และระหว่างศาสนากับความไร้ศาสนาโดยแท้ ทว่าจากคำบอกเล่าของนักประวัติศาสตร์ที่ไม่ใช่มุสลิมและไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด ก็ยังเป็นที่ทราบได้ว่า เขามีแนวทางใกล้เคียงกับแนวทางของอักบัร ผู้เป็นปู่ทวดของเขามากกว่า และได้รับอิทธิพลจากแนวคิดเอกภาพแห่งศาสนาทั้งหลาย ทั้งยังพยายามพิสูจน์ความสอดคล้องระหว่างชะรีอะฮ์กับเวทานตะ ดอกเตอร์แบร์นิเยร์ชาวฝรั่งเศสเขียนไว้ว่า «เขาฟังคำเทศนาทางศาสนาของบาทหลวงชาวเฟลมิชด้วยความสนใจยิ่ง และเขาต้องการทำให้ชาวฮินดูและมุสลิมเป็นศาสนาเดียวกัน» ตามคำกล่าวของผู้เขียนบทความในสารานุกรมอิสลาม [دائرۂ معارف اسلامیہ]:

«เขามีความสนใจเป็นพิเศษในตะเซาวุฟ และอยู่ภายใต้อิทธิพลของปรัชญาฮินดู เขาได้สร้างความสัมพันธ์อันแนบแน่นกับบรรดาศูฟีมุสลิมและนักบวชสันยาสีฮินดู (ในหมู่ศูฟีมุสลิมและอุละมาอ์ที่เขาคบหานั้น) มีสัรมัด ผู้มีชื่อเสียงในแนวทางเสรีนิยมแบบวุญูดี และบาบาลาล ดาส ไบราคี ผู้เป็นสาวกของกบีร์»

«จากผลงานช่วงหลังบางชิ้นของดาราปรากฏว่า เขาเป็นผู้ยึดถือทฤษฎีวะห์ดะตุลวุญูด และได้รับอิทธิพลจากปรัชญาและเทววิทยาฮินดู ด้วยเหตุนี้เขาจึงโน้มเอียงไปสู่ความคิดนอกรีตหลายประการ ซึ่งมีความคล้ายคลึงอย่างชัดเจนกับที่พบในปรัชญาฮินดู และเป็นสิ่งที่ไม่มีที่ทางในอิสลาม ……… ดาราได้ข้อสรุปว่า เวทานตะและตะเซาวุฟซึ่งเป็นหนทางสู่สัจธรรม…»

ที่ควรเข้าใจ ทั้งสองไม่ได้ขัดแย้งกัน ความแตกต่างมีเพียงในถ้อยคำเท่านั้น” ในคำแปล “อุปนิษัท” ซึ่งเขาเรียกว่า “ความเป็นหนึ่งเดียว” (วะห์ดัต) นั้น ดาราได้อธิบายเรื่องนี้ไว้ ดาราพยายามประสานแนวคิดร่วมของผู้นับถือศาสนาใหญ่สองศาสนา คืออิสลามและฮินดู นอกจากนี้เขายังต้องการให้มุสลิมได้รู้จักความเชื่อของชาวฮินดูด้วย[^1]

ด้วยแนวคิด ความคิดเห็น แนวโน้ม และความรู้สึกเหล่านี้ของดารา ซึ่งไม่อาจปิดบังจากสังคมมุสลิมในอินเดียสมัยนั้นได้ เจ้าชายเอารังซีบผู้มีสติปัญญาเฉียบแหลมย่อมได้ใช้ประโยชน์จากสิ่งนี้อย่างเต็มที่ จึงไม่ใช่เรื่องน่าประหลาดใจแม้แต่น้อยที่กลุ่มอุละมาอ์ผู้เคร่งศาสนาแห่งอินเดีย และบรรดาชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ผู้ยึดมั่นในชะรีอะฮ์พร้อมทั้งผู้ติดตามของพวกเขา ซึ่งเคยเห็นสภาพความไร้ที่พึ่งและความไร้อิทธิพลของอิสลามในยุคของอักบัรมาแล้ว หรือได้ยินเรื่องนี้จากบรรพบุรุษของตน ได้ให้การสนับสนุนและช่วยเหลือเจ้าชายเอารังซีบ ผู้พิทักษ์อิสลาม ผู้ยึดมั่นในศาสนาและชะรีอะฮ์ ในสงครามระหว่างพี่น้องนี้ เพื่อต่อสู้กับดาราชิโกฮ์ และได้ช่วยเหลือเขาอย่างเต็มที่ด้วยดุอาอ์ ตลอดจนการปลุกเร้าและการกระตุ้นของพวกเขา[^2]

ผลของการต่อสู้นี้เป็นที่รู้กันดีว่า เอารังซีบได้รับชัยชนะเหนือดาราชิโกฮ์ และขึ้นครองบัลลังก์ในปี ฮ.ศ. 1069 แล้วปกครองด้วยความยิ่งใหญ่และสง่างามตลอดครึ่งศตวรรษเต็ม

มุห์ยิดดีน เอารังซีบ อาลัมกีร์ กับความหวงแหนและการพิทักษ์ศาสนาของเขา

เอารังซีบ อาลัมกีร์ ผู้ซึ่งมีความศรัทธาเลื่อมใสต่อตระกูลของท่านมุญัดดิด และ...

[^1]: บทความ “ดาราชิโกฮ์” ใน สารานุกรมอิสลามภาษาอูรดู (اردو دائرۂ معارف اسلامیہ) เล่ม 9 ผู้เขียนบทความ: สตีช จันดร์ (บรรณาธิการ) และดูเพิ่มเติม “AURANGZEB” โดย ซะฮีรุดดีน ฟารูกี หน้า 30–47 [^2]: สำหรับรายละเอียด ดูบทความของศาสตราจารย์มุฮัมมัด อัสลัม “บทบาทของอุละมาอ์และชัยค์ทั้งหลายในการขึ้นครองบัลลังก์ของเอารังซีบ” ใน บทความประวัติศาสตร์ (تاریخی مقالات) โดยศาสตราจารย์มุฮัมมัด อัสลัม หน้า 236–243

ดะอ์วะฮ์และแนวทางมาตั้งแต่ต้น) ได้สถาปนาความสัมพันธ์แห่งการบัยอะฮ์และการเป็นมุรีดกับท่านเคาะญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม[^1] มีหลักฐานและข้อบ่งชี้มากมายว่า ความสัมพันธ์ของพระราชากับท่านเคาะญะฮ์มิใช่เพียงความศรัทธาเลื่อมใสจากระยะไกลและความนอบน้อมทั่วไปเท่านั้น หากแต่พระองค์ได้สถาปนาความสัมพันธ์แห่งการขัดเกลาและการอบรมอย่างเป็นแบบแผนกับท่านด้วย ท่านเคาะญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม ให้ความสนใจเป็นพิเศษแก่เอารังเซบมาตั้งแต่ครั้งที่พระองค์ยังทรงเป็นเจ้าชาย และท่านเรียกขานพระองค์ด้วยสมญานามว่า "ชาฮ์ซาดะฮ์ ดีนปะนาฮ์" (เจ้าชายผู้เป็นที่พึ่งของศาสนา) (ซึ่งเป็นทั้งการพยากรณ์ล่วงหน้าและลางดี) ท่านเคาะญะฮ์ซัยฟุดดีนเขียนถึงบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน คือท่านเคาะญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม ในจดหมายฉบับหนึ่งว่า:

«พระราชาดีนปะนาฮ์ (เอารังเซบ) มีความอิคลาศต่อท่านอย่างลึกซึ้งเป็นพิเศษ พระองค์ได้ผ่านการซิกร์ละฏออิฟและซุลฏอนุลอัซการ์มาแล้ว ขณะนี้อยู่ในขั้นของซิกร์นัฟยีและอิษบาต (การปฏิเสธและการยืนยัน) พระองค์ทรงเล่าว่า บางเวลาความคิดฟุ้งซ่านและวัสวาสไม่เกิดขึ้นเลย และบางครั้งที่เกิดขึ้นก็ไม่อาจตั้งมั่นอยู่ได้ พระองค์ทรงรู้สึกปีติยินดีอย่างยิ่งในเรื่องนี้ และตรัสว่า ก่อนหน้านี้พระองค์เคยกระวนกระวายใจจากการรุมเร้าของวัสวาสและความคิดฟุ้งซ่าน พระองค์จึงทรงขอบคุณต่อนิอ์มะฮ์นี้»[^2]

[^1]: มักตูบาตซัยฟียะฮ์ (مکتوبات سیفیہ) จดหมายฉบับที่ 39 ถึงศูฟีสะอ์ดุลลอฮ์ อัฟฆอนี [^2]: แหล่งเดิม จดหมายฉบับที่ 2

ในจดหมายที่ท่านเคาะญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม เขียนตอบจดหมายฉบับนี้ของเคาะญะฮ์ซัยฟุดดีน ท่านได้ขอบคุณอัลลอฮ์ผู้ทรงประทานฐานันดรทางจิตวิญญาณแก่องค์กษัตริย์ จากจดหมายนี้ยังปรากฏด้วยว่าองค์กษัตริย์ได้บรรลุมะกอมแห่ง "ฟะนาอ์ทางหัวใจ" (ฟะนาอ์ก็อลบี) แล้ว ซึ่งเป็นมะกอมอันสูงส่งขั้นหนึ่งในการสุลูก[^1]

อบุลฟัตห์ เขียนไว้ในหนังสือ "อาดาบ อาลัมกีรี" (آداب عالمگیری) ว่า

«ทันทีหลังจากที่เอารังเซพขึ้นครองราชย์ เคาะญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม และพี่ชายของท่าน คือเคาะญะฮ์มุฮัมมัด สะอีด ได้มายังราชสำนัก และเอารังเซพได้ถวายเหรียญทองคำสามร้อยเหรียญเป็นของกำนัลแด่ท่านทั้งสองในโอกาสนี้»[^2]

ศาสตราจารย์มุฮัมมัด อัสลัม ได้ยกเหตุการณ์หลายเรื่องในบทความของท่านเรื่อง "บทบาทของอุละมาอ์และมะชาอิค์ในการขึ้นครองราชย์ของเอารังเซพ" โดยอ้างอิงจาก "มิรอาตุลอาลัม" (مرآت العالم) และ "ฟุตูหาต อาลัมกีรี" (فتوحات عالمگیری)[^3] ซึ่งทำให้ทราบว่าองค์กษัตริย์มีความสัมพันธ์อันลึกซึ้งกับตระกูลนี้และกับบรรดาบุตรของท่านมุญัดดิด[^4] ท่านเหล่านี้ได้เข้าพบองค์กษัตริย์ และองค์กษัตริย์ก็ได้ไปปรนนิบัติรับใช้ท่านเหล่านั้น

[^1]: มักตูบาต เคาะญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม, จดหมายฉบับที่ 220

[^2]: อบุลฟัตห์, อาดาบ อาลัมกีรี, ฉบับต้นฉบับลายมือ ห้องสมุดอินเดียออฟฟิศ ลอนดอน, หน้าแผ่นที่ 21 [...] ; มุฮัมมัด กาซิม, อาลัมกีรนามะฮ์, พิมพ์ที่กัลกัตตา ค.ศ. 1868 หน้า 293 (คัดจาก "มะกอลาต ตารีคี" โดยศาสตราจารย์มุฮัมมัด อัสลัม)

[^3]: หนังสือทั้งสองเล่มนี้อยู่ในห้องสมุดอินเดียออฟฟิศ และบริติชมิวเซียม ลอนดอน

[^4]: จดหมายของท่านเคาะญะฮ์ซัยฟุดดีนที่มีถึงจักรพรรดิอาลัมกีร์ ได้รับการตีพิมพ์ในชื่อ "มักตูบาต ซัยฟียะฮ์" หากศึกษาอย่างถี่ถ้วนจะเห็นว่า ความสัมพันธ์ขององค์กษัตริย์กับท่านเคาะญะฮ์ซัยฟุดดีนโดยเฉพาะ และกับตระกูลมุญัดดิดีโดยทั่วไป มิใช่เพียงความเคารพและศรัทธาเท่านั้น ดังที่กษัตริย์ผู้เคร่งศาสนาและมีความเชื่อดีมักมีต่ออุละมาอ์และมะชาอิค์แห่งยุคสมัยและแผ่นดินของตน หากแต่ความสัมพันธ์นี้เกินกว่าระเบียบแบบแผน เกินกว่าความผูกพันทางศรัทธา คือเป็นความสัมพันธ์แห่งการอบรมขัดเกลาและการรับประโยชน์ทางจิตวิญญาณ ท่านเคาะญะฮ์ซัยฟุดดีนได้เขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน (ซึ่งเป็นจดหมายฉบับที่สามตามลำดับ) ว่า «ฮัฎร็อตสลามัตในช่วงวันเหล่านี้มีการสนทนาอันยาวนาน…» «ฮัฎร็อตสลามัตทรงจัดการสนทนาและการชุมนุมอันยาวนานเหล่านี้…» (ต่อหน้า 326)

...ของขวัญอันมีค่า ระหว่างเดินทางจากดิลลีไปลาฮอร์และขากลับ เขาได้พบกับท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม และสมาชิกคนอื่น ๆ ของตระกูลมุญัดดิดีที่สิรฮินด์หลายครั้ง

ตามรายงานของมุฟตีฆุลาม สัรวัร ผู้แต่ง ค็อซีนะตุล อัศฟิยาอ์ (خزینۃ الاصفیاء) กษัตริย์ได้ขอร้องท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูมหลายครั้งให้ท่านอยู่ร่วมกับพระองค์ทั้งในยามเดินทางและยามประทับอยู่ แต่ท่านไม่ประสงค์จะอยู่กับกษัตริย์ ตามคำตักเตือนของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน และได้ส่งบุตรชายผู้มีเกียรติของท่าน คือเคาะวาญะฮ์ซัยฟุดดีน ไปยังดิลลีแทนตน ใน มักตูบาต มะอ์ศูมียะฮ์ (مکتوبات معصومیہ) มีจดหมายสองฉบับ ฉบับหนึ่ง (เล่ม 2 ฉบับที่ 22) และอีกฉบับหนึ่ง (ฉบับที่ 227) ถึงกษัตริย์ และจากจดหมายเหล่านั้นทำให้ทราบอย่างชัดเจนว่า ความสัมพันธ์ระหว่างกษัตริย์กับท่านเคาะวาญะฮ์เป็นความสัมพันธ์แห่งการเป็นมุรีดและการอบรมขัดเกลา รวมถึงความสัมพันธ์อื่น ๆ ของท่านกับกษัตริย์ และการที่กษัตริย์ได้รับอิทธิพลจากท่าน

(ต่อจากหน้า 325)

«บางครั้งยังมีการสนทนาถึงข้อเขียนอันลึกซึ้งบางประการด้วย และกษัตริย์ทรงสดับฟังด้วยความบริสุทธิ์ใจอย่างเต็มที่»

ในจดหมายฉบับที่ 142 ซึ่งเขียนถึงชัยค์มุฮัมมัด บากิร ลาฮอรี ท่านเขียนว่า

«กษัตริย์ผู้เป็นที่พึ่งของศาสนาได้เสด็จมายังที่พำนักของผู้ต่ำต้อยในคืนวันเสาร์ ซึ่งเป็นคืนที่สามของเดือนนี้ อาหารอย่างเรียบง่ายไม่พิธีรีตองที่มีอยู่ได้ถูกนำมาเสนอ พระองค์ได้เสวย การสนทนายืดยาว และยังมีช่วงเวลาแห่งความเงียบงันเกิดขึ้นในระหว่างนั้นด้วย... โดยสรุป หวังว่าการเผยแผ่ตะริเกาะฮ์อันสูงส่งนี้จะปรากฏขึ้นตามความปรารถนาของบรรดาผู้มีใจบริสุทธิ์» (หน้า 160–161)

ความสัมพันธ์และอิทธิพลนี้ดำเนินต่อไปจนกระทั่งหลังการสิ้นพระชนม์ของอาลัมกีร ท่านชาห์กะลีมุลลอฮ์ ญะฮานาบาดี (ฮ.ศ. 1142) ชัยค์ผู้มีชื่อเสียงแห่งสายจิชตี-นิซอมี ผู้ซึ่งตะริเกาะฮ์นี้ได้รับการฟื้นฟูขึ้นใหม่ผ่านท่าน ได้เขียนจดหมายถึงเคาะลีฟะฮ์คนสำคัญของท่าน คือชัยค์นิซอมุดดีน เอารังกาบาดี ในจดหมายบางฉบับท่านได้แนะนำว่า เนื่องจากขณะนี้บุตรหลานของตระกูลมุญัดดิดีบางคนอยู่กับกษัตริย์ที่เอารังกาบาดด้วย ดังนั้นในการจัดมัจลิสแห่งการสะมาอ์และเกาวาลีจึงควรใช้ความระมัดระวัง เพราะท่านเหล่านั้นจะรู้สึกไม่พอใจและขุ่นเคือง[^1] ซึ่งแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า ในช่วงที่กษัตริย์ประทับอยู่ในแคว้นดักกันเป็นเวลานาน บุคคลผู้มีตำแหน่งสูงของตระกูลนี้ได้อยู่ร่วมกับกษัตริย์เป็นระยะ ๆ และเป็นผู้ช่วยเหลือและร่วมทางในด้านการคบหา การขอดุอาอ์ และการญิฮาด

[^1]: ตารีค มะชาอิค จิชต์ (تاریخ مشائخ چشت) โดยศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซอมี หน้า 418–419

...ตามคำแนะนำของท่าน และการที่พระองค์ปฏิบัติตามคำแนะนำเหล่านั้น จะกล่าวถึงในบทที่แปดในส่วนที่ว่าด้วยเรื่องของควาญะฮ์ ซัยฟุดดีน

ควาญะฮ์ ซัยฟุดดีน อยู่เคียงข้างกษัตริย์และอุทิศตนอย่างแข็งขันต่อเนื่องในงานเผยแผ่ชะรีอะฮ์และฟื้นฟูซุนนะฮ์ ในประมวลจดหมายของท่าน คือ «มักตูบาตซัยฟียะฮ์» (مکتوبات سیفیہ) มีจดหมายถึงกษัตริย์สิบแปดฉบับ[^1] ซึ่งในจดหมายเหล่านั้นได้ชักนำให้กษัตริย์หันมาใส่ใจต่อการขจัดบิดอะฮ์ การฟื้นฟูซุนนะฮ์ และการเชิดชูพระวจนะของอัลลอฮ์

การรับผิดชอบต่อการกระทำและจริยธรรมทั้งหมดของผู้ปกครองรัฐและกษัตริย์ผู้มีอำนาจเบ็ดเสร็จ ตลอดจนการตัดสินใจและการดำเนินการต่าง ๆ ของเขานั้นเป็นเรื่องยากอย่างแน่นอน และเป็นไปไม่ได้ที่จะพิสูจน์ว่าทั้งหมดนั้นสอดคล้องกับคำสอนของอิสลามและบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ คำกล่าวเช่นนี้จะกล่าวได้ก็เฉพาะกับเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม (คุละฟาอ์อัร-รอชิดีน) และผู้ปกครองเพียงไม่กี่คน เช่น เคาะลีฟะฮ์แห่งราชวงศ์อุมัยยะฮ์ ท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ผู้ซึ่งยึดมั่นและปฏิบัติตามระบอบเคาะลีฟะฮ์บนแนวทางแห่งนุบุวะฮ์ อีกทั้งการดำเนินการที่เป็นข้อถกเถียง ตลอดจนมาตรการทางการเมืองและการบริหารเหล่านี้ เกิดขึ้นภายใต้ความจำเป็นและผลประโยชน์ใดบ้าง และภาพที่นักประวัติศาสตร์นำเสนอเกี่ยวกับสิ่งเหล่านั้นตั้งอยู่บนความรู้จริงมากน้อยเพียงใด การตัดสินในเรื่องเหล่านี้หลังจากเวลาผ่านไปยาวนานและในสภาพที่ขาดหลักฐานที่ถูกต้องนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย อย่างไรก็ตาม จากเอกสารทางประวัติศาสตร์ที่เชื่อถือได้ซึ่งมีอยู่เกี่ยวกับอาลัมกีร์ อาจกล่าวได้อย่างมั่นใจเต็มที่ว่า กษัตริย์พระองค์นี้ได้รับอิทธิพลอย่างเต็มที่จากขบวนการปฏิรูปและฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) จากความพยายามอันเงียบงันแต่ปฏิวัติ ที่จะทำให้รัฐเปลี่ยนจาก «ผู้ทำลายอิสลาม» มาเป็น «ผู้รับใช้อิสลาม» และจากจิตวิญญาณอันบริสุทธิ์ลึกซึ้งและบุคลิกภาพอันน่าดึงดูดใจของบุตรหลานและวงศ์ตระกูลของท่าน และพระองค์ได้สร้างความกลมกลืนกับดะอ์วะฮ์และเป้าหมายของท่านมุญัดดิด พระองค์ได้ทรงสร้างความกล้าหาญในระบบการปกครองและในสังคม...

[^1]: จดหมายหมายเลข 2, 22, 23, 26, 35, 39, 56, 57, 59, 60, 67, 72, 74, 77, 80, 161, 164, 195 (มักตูบาตซัยฟียะฮ์)

และประสงค์จะนำการเปลี่ยนแปลงอันกว้างไกลมาสู่ และเขาได้บังคับใช้การปฏิรูปบางประการเป็นครั้งแรก ซึ่งแม้จะส่งผลกระทบต่อการคลังของรัฐ แต่ก็ทำให้บทบัญญัติที่ชัดแจ้งบางประการของชะรีอะฮ์ได้รับการบังคับใช้

ขอละเรื่องชีวิตส่วนตัวของเขาไว้ ณ ที่นี้ ซึ่งนักประวัติศาสตร์ทั้งหมดเห็นพ้องกันว่าเป็นชีวิตของมุสลิมผู้ยึดมั่นในชะรีอะฮ์ เคร่งครัดในศาสนา และยิ่งกว่านั้นคือผู้มีตักวา ตัวอย่างเพียงไม่กี่ประการต่อไปนี้ก็เพียงพอแล้ว:

«เป็นเดือนเราะมะฎอน ลมร้อนพัดแรง กลางวันยาวนาน กษัตริย์ทรงถือศีลอดในเวลากลางวัน อ่านบทวิริด อ่านและคัดลอกอัลกุรอาน และท่องจำกะลามุลลอฮ์อันทรงเกียรติ พร้อมทั้งปฏิบัติภารกิจด้านการยุติธรรมและการปกครองแผ่นดิน ยามเย็นทรงละศีลอดแล้วละหมาดตะรอวีหฺและละหมาดสุนัตที่ "มัสยิดฆุสลฺคานะฮ์" (มัสยิดโมตี) ครั้นถึงกลางคืนก็เสวยอาหารเพียงเล็กน้อย บรรทมน้อยมากในยามค่ำคืน ส่วนใหญ่ทรงใช้เวลาในการอิบาดะฮ์ ในบางคืนที่มีความประเสริฐก็ทรงใช้เวลาทั้งคืนอยู่ในการอิบาดะฮ์ ทรงผ่านพ้นเดือนนั้นทั้งเดือนในลักษณะเช่นนี้»[^1]

นักประวัติศาสตร์เขียนบรรยายถึงการสิ้นพระชนม์ของพระองค์ไว้ว่า:

«ในปีที่ห้าสิบเอ็ด (แห่งการครองราชย์) ฮ.ศ. 1118 พระองค์ทรงพระประชวรด้วยไข้อย่างรุนแรงอยู่สี่วัน ถึงกระนั้น แม้อาการประชวรจะหนักหน่วง แต่ด้วยความยำเกรงอันสมบูรณ์ พระองค์ก็ยังทรงละหมาดห้าเวลาพร้อมกับญะมาอะฮ์ พระองค์ได้ทรงเขียนพินัยกรรมไว้ฉบับหนึ่ง ในนั้นทรงเขียนเกี่ยวกับการจัดเตรียมและห่อกะฝั่นพระศพของพระองค์ว่า เงินสี่รูปีครึ่งที่เหลือจากค่าแรงเย็บหมวกด้วยมือของข้าพเจ้าเอง ให้ใช้ในการจัดเตรียมและห่อกะฝั่น ส่วนเงินแปดร้อยห้ารูปีที่ได้มาจากค่าจ้างคัดลอกอัลกุรอาน ให้แจกจ่ายแก่บรรดาคนยากจน ในวันศุกร์ที่ 28 ซุลกออิดะฮ์ ปีที่ 51 แห่งการครองราชย์ ตรงกับ ฮ.ศ. 1118 หลังจากละหมาดศุบห์แล้ว กษัตริย์ทรงกล่าวกะลิมะฮ์และเริ่มซิกรุลเตาฮีด»

[^1]: «ตารีค ฮินดูสตาน» (تاریخ ہندوستان) เล่มที่ 8 โดยชัมซุลอุละมาอ์ เมาลวี มุฮัมมัด ซะกาอุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี ผู้ล่วงลับ หน้า 214 (ถอดความจาก «มะอาษิร อาลัมกีรี» เป็นต้น)

และเมื่อสายของวันหนึ่ง พระองค์ก็ได้ทรงเสด็จจากโลกอันไม่จีรังนี้สู่สวนสวรรค์[^1]

ณ ที่นี้ เราจะกล่าวถึงเฉพาะบัญชาและพระราชโองการของอาลัมกีร์ที่เกี่ยวข้องกับการให้เกียรติต่อสัญลักษณ์ของอิสลาม และการบังคับใช้และดำเนินการตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์

นักประวัติศาสตร์ได้บันทึกไว้ขณะกล่าวถึงเหตุการณ์ในปี ฮ.ศ. 1069 ซึ่งเป็นปีที่สองแห่งการครองราชย์ว่า

«นับตั้งแต่สมัยของญะลาลุดดีน มุฮัมมัด อักบัรชาฮ์ การเริ่มต้นปีและเดือนในทะเบียนราชการและปีแห่งการครองราชย์ได้ถูกกำหนดไว้ที่วันที่หนึ่งของเดือนฟัรวัรดี ซึ่งเป็นวันที่ดวงอาทิตย์เข้าสู่ราศีเมษและเป็นฤดูใบไม้ผลิ เนื่องจากวันขึ้นครองราชย์ของกษัตริย์องค์นั้นก็ใกล้กับวันดังกล่าวด้วย พระองค์จึงได้กำหนดการนับทั้งหมดตามเดือนต่าง ๆ ตั้งแต่ฟัรวัรดีจนถึงอิสฟันดาร์[^2] และตั้งชื่อเดือนว่า "มาฮ์อิลาฮี" แต่เนื่องจากวิธีการนี้คล้ายคลึงกับวิธีของบรรดากษัตริย์ผู้บูชาไฟและพวกมะญูซี กษัตริย์ (อาลัมกีร์) จึงทรงคำนึงถึงชะรีอะฮ์ ได้กำหนดให้การนับปีและเดือนสำหรับพิธีฉลองการครองราชย์และบัญชีของทางราชการใช้ระบบจันทรคติแบบอาหรับ และมีพระบัญชาว่าให้ปีและเดือนแบบอาหรับมาก่อนปีสุริยคติ และให้ยกเลิกเทศกาลเนารูซโดยสิ้นเชิง......»

ทุกคนย่อมรู้ดีว่าเดือนจันทรคตินั้นเปลี่ยนไปตามฤดูกาลอยู่เสมอ การนับปีและเดือนแบบจันทรคติจึงมีความยุ่งยากมาก แต่กษัตริย์ผู้เคร่งศาสนาพระองค์นี้มิได้ทรงคำนึงถึงความสะดวกในการคำนวณเลย พระองค์ทรงยกเลิกเทศกาลเนารูซเพียงเพราะความคล้ายคลึงกับพวกบูชาไฟและพวกมะญูซีเท่านั้น และทรงกำหนดวันขึ้นครองราชย์ครั้งที่สองเป็นวันที่หนึ่งของเดือนเราะมะฎอน แล้วกำหนดให้เป็นปีใหม่แห่งการครองราชย์ และทรงกำหนดให้มีการเฉลิมฉลองอีดุลฟิฏร์แทนเทศกาลเนารูซ[^3]

นักประวัติศาสตร์ได้บันทึกไว้ขณะกล่าวถึงการยกเลิกรายได้ใหญ่ของทางราชการแหล่งหนึ่ง ซึ่งเกิดขึ้นจากการพนันว่า

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 465 [^2]: ฟัรวัรดีและอิสฟันดาร์เป็นชื่อเดือนในปฏิทินอิหร่านโบราณ [^3]: อ้างแล้ว หน้า 83–84

«พระเจ้าแผ่นดินทรงมีรับสั่งให้ยกเลิกภาษีผ่านทาง (ราห์ดารี) ภาษีผ่านทางนี้เคยเรียกเก็บตามทางสัญจรและชายแดนสำคัญทุกแห่ง และ… รายได้ทั้งหมดนี้เข้าสู่ท้องพระคลัง ภาษีปานดารี ซึ่งเรียกกันว่า ภาษีตลาด …… และรายได้นี้ซึ่งมากกว่าหลายแสนรูปีเคยเข้าสู่ท้องพระคลังหลวง รวมทั้งรายได้ประเภทที่ขัดต่อบทบัญญัติศาสนาและไม่ชอบด้วยบทบัญญัติ เช่น ของมึนเมา โรงสุรา ค่าปรับ และค่าตอบแทนตามประเพณี เป็นต้น ซึ่งเคยนำเงินหลายสิบล้านรูปีเข้าสู่ท้องพระคลังของรัฐ ทั้งหมดนี้ได้ทรงให้ยกเลิกทั่วทั้งอาณาจักรฮินดูสถาน»[^1]

ตำแหน่ง "มุห์ตะซิบ" (ผู้ตรวจตราศีลธรรมสาธารณะ) เป็นตำแหน่งสำคัญตำแหน่งหนึ่งของรัฐที่ปกครองตามบทบัญญัติศาสนา และเป็นสัญลักษณ์ประการหนึ่งของระบอบคิลาฟะฮ์อิสลาม อุละมาอ์จำนวนมากได้เขียนตำราว่าด้วยลักษณะของตำแหน่งนี้และหน้าที่ของมัน ภายใต้ชื่อ "อัลหิสบะฮ์ ฟิลอิสลาม" (الحسبة في الإسلام) ในบรรดาอาณาจักรมุสลิมแห่งฮินดูสถาน ตำแหน่งนี้ถูกยกเลิกและงานนี้ถูกละทิ้งมาเป็นเวลานาน พระเจ้าแผ่นดินได้ทรงฟื้นฟูซุนนะฮ์นี้ขึ้นมาอีกครั้ง นักประวัติศาสตร์เขียนไว้ว่า

«พระเจ้าแผ่นดินทรงแต่งตั้งนักปราชญ์ผู้หนึ่งนามว่า อิวัฎ วะญีฮ์ ให้เป็นมุห์ตะซิบ โดยมีรับสั่งให้เขาห้ามปรามประชาชนจากสิ่งต้องห้ามและสิ่งที่ฮะรอม โดยเฉพาะการดื่มสุรา การเสพกัญชาและบูซะฮ์ (เครื่องดื่มหมัก) และสิ่งมึนเมาและความลามกทั้งปวง และให้ยับยั้งประชาชนจากการกระทำชั่วเท่าที่สามารถจะทำได้»[^2]

ในการบันทึกเหตุการณ์ตั้งแต่ปีที่สิบเอ็ดจนถึงปีที่ยี่สิบเอ็ด (แห่งรัชกาล) นักประวัติศาสตร์เขียนไว้ว่า

«ความเคร่งครัดของพระเจ้าแผ่นดินในการปฏิบัติตามกิจการแห่งบทบัญญัติศาสนา และการรักษาคำสั่งใช้และข้อห้ามของอัลลอฮ์ เพิ่มพูนขึ้นทุกวัน มีการออกคำสั่งโดยละเอียดให้ยกเลิกภาษีผ่านทาง ภาษีปานดารี และอื่นๆ ซึ่งทำให้รัฐได้รับรายได้หลายแสนรูปีในแต่ละปี[^3] พระองค์ทรงระงับการแพร่หลายของสิ่งมึนเมาและทรงสั่งปิดโรงสุราทั้งหลาย»

[^1]: แหล่งเดิม หน้า 90 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 92 [^3]: ผู้เขียนหนังสือ "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เขียนไว้โดยอ้างอิงจากพงศาวดารภาษาเปอร์เซียว่า ในปี ฮ.ศ. 1069 อาลัมกีร์ได้ทรงยกเลิกภาษีที่ไม่ชอบธรรมแปดสิบประเภท ซึ่งเคยทำให้ท้องพระคลังหลวงมีรายได้สามล้านรูปีต่อปี

ต่อมาเขาเขียนไว้ว่า:

"กษัตริย์ทรงมีพระบัญชาห้ามการขับร้องและการฟ้อนรำ ...... และทรงถือว่าการเสด็จออกให้ประชาชนเฝ้าที่ช่องพระแกล (ฌะโรเกาะฮ์ ดัรชัน) ก็เป็นสิ่งที่ไม่เป็นที่อนุญาต จึงทรงเลิกการประทับที่ช่องพระแกลนั้นด้วยพระองค์เอง และทรงยกเลิกการชุมนุมของผู้คนเบื้องล่างช่องพระแกลนั้น"[^1]

ตามธรรมเนียมและความเชื่อแต่โบราณของชาวฮินด์ กษัตริย์มุสลิมเองก็ให้ความเชื่อถืออย่างมากต่อวิชาโหราศาสตร์และโหราจารย์ และกำหนดวันสำหรับการงานต่าง ๆ ตามการคำนวณและการตัดสินของพวกเขา อาลัมกีรได้ยกเลิกสิ่งนี้ด้วย และที่สำคัญยิ่งกว่านั้นคือ คำตัดสินทางศาลทั้งหมดเคยขึ้นอยู่กับศาลของบรรดาขุนนางและผู้ปกครองและคำตัดสินของพวกเขา อาลัมกีรจึงแต่งตั้งกอฎีตามหลักชะรีอะฮ์ และมอบอำนาจสูงสุดให้แก่พวกเขา

"กวีและโหราจารย์ซึ่งเคยได้รับความเชื่อถืออย่างมาก โดยเฉพาะในรัชสมัยของชาฮ์ญะฮาน ถูกยกเลิกไป บรรดากอฎีได้รับการแต่งตั้งให้ดูแลกิจการบ้านเมืองและคดีความทั้งเล็กและใหญ่ และพวกเขามีความเป็นอิสระถึงขนาดที่บรรดาขุนนางชั้นสูงและผู้ทรงอำนาจในราชสำนักต่างอิจฉาริษยาพวกเขา"[^2]

เพื่อนำกฎหมายและระเบียบตามหลักชะรีอะฮ์มาบังคับใช้ทั่วทั้งจักรวรรดิ และเพื่ออำนวยความสะดวกแก่บรรดากอฎี พระองค์ได้ริเริ่มภารกิจใหม่ในการรวบรวมและเรียบเรียงประเด็นปัญหาทางนิติศาสตร์ (ฟิกฮ์) และทรงมอบหมายให้คณะอุละมาอ์ผู้เป็นที่เชื่อถือทำหน้าที่นี้ โดยให้พวกเขารวบรวมประเด็นปัญหาปลีกย่อยไว้ในที่เดียวด้วยถ้อยคำที่เข้าใจง่าย ให้ยึดถือเฉพาะ "ซอฮิรุรริวายะฮ์" และไม่ต้องใส่ใจต่อ "นะวาดิร" เว้นแต่ในสถานการณ์เฉพาะ และเมื่อใดที่ยกข้อความใดมา ก็ให้ระบุแหล่งอ้างอิงของข้อความนั้น เพื่อการนี้ ตั้งแต่ช่วงต้นรัชสมัย พระองค์ได้ทรงแต่งตั้งเมาลานานิซอมุดดีน บุรฮานปูรี (ร.ฮ.) ให้เป็นผู้รับผิดชอบ ท่านได้รับความช่วยเหลือจากบรรดาอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ซึ่งในด้านฟิกฮ์ฮะนะฟี

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 275–276 โดยย่อ [^2]: อ้างแล้ว หน้า 277 และโปรดดูบท "Aurangzeb – A Reformer" ในหนังสือของซะฮีรุดดีน ฟารูกี หน้า 559–563

...มีความโดดเด่น[^1] งานนี้เสร็จสมบูรณ์ในหกเล่ม และใช้จ่ายจากท้องพระคลังหลวงไปสองแสนรูปี (ซึ่งเป็นจำนวนเงินมหาศาลเมื่อพิจารณาตามยุคสมัยนั้น) หนังสือนี้เป็นที่รู้จักในอินเดียในชื่อ "ฟะตาวา อาลัมกีรีย์" (فتاویٰ عالمگیری) และในอียิปต์ ชาม และตุรกีในชื่อ "อัล-ฟะตาวา อัล-ฮินดิยะฮ์" (الفتاوى الهندية) และมีความสำคัญยิ่งด้วยคุณลักษณะพิเศษบางประการ

การกระทำที่กล้าหาญยิ่งกว่านั้นคือ พระองค์ทรงอนุญาตให้ราษฎรยื่นฟ้องร้องแม้กระทั่งต่อตัวพระองค์เอง และให้มีการตัดสินตามหลักชะรีอะฮ์ และทรงแต่งตั้งทนายความตามหลักชะรีอะฮ์ขึ้นเพื่องานนี้ นักประวัติศาสตร์อินเดียบันทึกไว้ว่า:

«ในปี ฮ.ศ. 1082 พระองค์ทรงมีพระบัญชาให้ประกาศทั้งในราชสำนักและในหัวเมืองต่าง ๆ ว่า ผู้ใดมีข้อเรียกร้องตามหลักชะรีอะฮ์ต่อองค์ราชา ให้มาปรากฏตัวและยื่นต่อทนายของราชา และเมื่อพิสูจน์ได้แล้วก็ให้รับสิทธิของตนไป และทรงมีพระบัญชาให้แต่งตั้งทนายความตามหลักชะรีอะฮ์ฝ่ายองค์ราชาประจำอยู่ทั้งในราชสำนักและในหัวเมืองใกล้ไกล เพื่อให้ผู้ที่ไม่สามารถเดินทางมายังราชสำนักได้ยื่นข้อเรียกร้องเพื่อทวงสิทธิของตนผ่านทางพวกเขา»[^2]

ในราชสำนักโมกุลและต่อหน้าพระพักตร์ของบรรดากษัตริย์ มีธรรมเนียมการคำนับและมารยาทต่าง ๆ แพร่หลายอยู่ทั่วไป ซึ่งรวมถึงการแสดงความเคารพอย่างเกินเลยและการกระทำที่ขัดต่อชะรีอะฮ์ การให้สลามตามแบบซุนนะฮ์นั้น อย่าว่าแต่ในราชสำนักและในหมู่ขุนนางและผู้นำเลย แม้แต่ในที่ชุมนุมของอุละมาอ์และบรรดาชัยค์จำนวนมากก็ไม่มีธรรมเนียมนี้แล้ว องค์ราชาจึงทรงปฏิรูปเรื่องนี้ด้วย และทรงกำชับให้ใช้เพียงการให้สลามตามแบบซุนนะฮ์เท่านั้น นักประวัติศาสตร์บันทึกว่า:

[^1]: เมาลานา หะกีม ซัยยิด อับดุลหัยย์ (ร.ฮ.) ผู้แต่ง "นุซฮะตุล เคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) ได้รวบรวมรายชื่อบุคคลที่อยู่ในคณะอุละมาอ์ชุดนี้ด้วยการค้นคว้าและสืบค้นอย่างละเอียดไว้ในหนังสืออันทรงคุณค่าของท่าน "อัษ-ษะกอฟะฮ์ อัล-อิสลามิยะฮ์ ฟิล-ฮินด์" (الثقافة الإسلامية في الهند) ท่านได้บันทึกรายชื่อเหล่านั้นซึ่งเป็นตัวแทนของแวดวงวิชาการทั่วทั้งอินเดีย ดู "อัษ-ษะกอฟะฮ์ อัล-อิสลามิยะฮ์ ฟิล-ฮินด์" ฉบับพิมพ์สถาบันวิชาการดามัสกัส หน้า 111 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 300

«ในสมัยนั้นเองมีคำสั่งออกมาว่า เมื่อชาวมุสลิมเข้าพบพระราชา ให้พวกเขาให้สลามด้วยสลามตามบทบัญญัติศาสนา คือ "อัสสลามุอะลัยกุม" เท่านั้น และอย่าเอามือแตะศีรษะอย่างพวกกาฟิร ส่วนเจ้าหน้าที่ทั้งหลายก็ให้ปฏิบัติตามวิธีนี้กับทั้งชนชั้นสูงและสามัญชนเช่นกัน»[^1]

ด้วยความรู้สึกและการดำเนินการเหล่านี้เอง แวดวงศาสนาของอินเดียจึงขนานพระนามพระเจ้าอาลัมกีร์ว่า "มุห์ยิดดีน" (ผู้ฟื้นฟูศาสนา) แม้ในทัศนะของอัลลามะฮ์อิกบาล (ผู้มีสายตาอันลึกซึ้งต่อกระแสความคิดและปรัชญาของอินเดีย การประจันหน้ากันระหว่างเวทานตะกับชะรีอะฮ์ และความพยายามต่าง ๆ ในการกำหนดรูปลักษณ์อนาคตของอินเดีย) อาลัมกีร์ก็นับเป็นหนึ่งในบุคคลไม่กี่คนที่ได้รับเกียรติแห่งการพิทักษ์อิสลามในประเทศนี้ ผู้เขียนได้บันทึกรายละเอียดการพบปะอันยาวนานกับท่าน (ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 22 พฤศจิกายน ค.ศ. 1937 ณ บ้านพักของท่านที่ลาฮอร์) ไว้ในบทความของตนชื่อ "ไม่กี่ชั่วโมงในการรับใช้อาริฟแห่งอินเดีย" ว่า

«เมื่อการสนทนาเรื่องการฟื้นฟูและการชุบชีวิตอิสลามในอินเดียเกิดขึ้น อัลลามะฮ์ได้กล่าวยกย่องมุญัดดิด อัลฟ์ษานี ท่านชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ อัดดิฮ์ละวี และสุลต่านมุห์ยิดดีน อาลัมกีร์ เป็นอย่างมาก และกล่าวว่า ข้าพเจ้ากล่าวเสมอว่า หากปราศจากการมีอยู่ของท่านเหล่านี้และความวิริยะอุตสาหะของพวกท่านแล้ว อารยธรรมและปรัชญาฮินดูก็คงจะกลืนอิสลามเข้าไปในตัวมันเสียแล้ว»

ด้วยความเชื่อมั่นและการศึกษาค้นคว้านี้เอง ท่านจึงได้ประพันธ์บทกวีอันเปี่ยมด้วยพลังและชวนให้ขบคิดต่อไปนี้ เพื่อยกย่องอาลัมกีร์

«ชาห์อาลัมกีร์ ผู้มีธรณีประตูสูงส่งดุจฟากฟ้า เกียรติภูมิแห่งราชวงศ์คูรคาน (ติมูร์) ฐานะของชาวอิสลามสูงส่งขึ้นด้วยพระองค์ ความเคารพต่อชะรีอะฮ์ของท่านนบีดำรงอยู่ได้ด้วยพระองค์ ท่ามกลางสมรภูมิระหว่างกุฟร์กับศาสนา พระองค์คือศรดอกสุดท้ายในแล่งของเรา เมล็ดพันธุ์แห่งความเป็นนอกรีตที่อักบัรได้ฟูมฟักไว้ ได้งอกงามขึ้นอีกครั้งในธรรมชาติของดารา (ชิโกฮ์)»

[^1]: สำหรับรายละเอียดเกี่ยวกับแนวโน้มทางศาสนาอันชัดเจนของอาลัมกีร์และการเปลี่ยนแปลงอันกว้างไกลในราชอาณาจักร ดูหนังสือของ ชาดูนาถ สรการ์ HISTORY OF AURANGZIB Vol. III, pp. 81-90 และหนังสือของ สแตนลีย์ เลน-พูล AURANGZIB (Oxford) p. 64-66

«ประทีปแห่งหัวใจในอกของเรามิได้ส่องสว่าง ประชาชาติของเรามิได้ปลอดภัยจากความเสื่อมทราม

พระผู้ทรงสัจจะทรงเลือกอาลัมกีร์จากแผ่นดินฮินด์ ฟะกีรผู้นั้น ผู้เป็นเจ้าของดาบ

ทรงแต่งตั้งเขาเพื่อฟื้นฟูศาสนา ทรงแต่งตั้งเขาเพื่อการฟื้นฟูความเชื่อมั่น (ยะกีน)

สายฟ้าแห่งดาบของเขาเผาผลาญกองฟางแห่งความนอกรีต และจุดประทีปแห่งศาสนาให้ลุกโชนในที่ชุมนุมของเรา

พวกที่ไร้รสนิยมได้แต่งนิทานขึ้นมากมาย แต่พวกเขาหารู้จักความกว้างไกลแห่งการหยั่งรู้ของเขาไม่

เขาคือแมลงเม่าแห่งเปลวไฟแห่งเตาฮีด ดั่งอิบรอฮีมผู้อยู่ในวิหารแห่งเทวรูปนี้

ในแถวแห่งจักรพรรดิทั้งหลาย เขาคือผู้ไม่มีผู้ใดเทียบ ความเป็นฟะกีรของเขาประจักษ์ชัดจากหลุมศพของเขา»[^1]

ในที่สุด ความพยายามของเคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่และผู้สืบทอดที่แท้จริงสองท่านของท่านมุญัดดิด คือ ท่านควาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม และท่านสัยยิดอาดัม บะนูรี ตลอดจนเหล่าเคาะลีฟะฮ์และผู้สืบทอดผู้มีความบริสุทธิ์ใจและทรงเกียรติของท่านทั้งสอง ได้ผลิดอกออกผลในแผ่นดินนี้ และทีละน้อย ๆ ในศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจญ์เราะฮ์ แผ่นดินนี้ก็ได้กลายเป็นศูนย์กลางทางจิตวิญญาณและวิชาการของโลกอิสลามทั้งมวล (ซึ่งในเวลานั้นถูกปกคลุมด้วยเมฆแห่งความอ่อนแอทางความคิดและวิชาการ) ผู้คนจากดินแดนอันห่างไกลของโลกอิสลามต่างพากันมาที่นี่ เพื่อดับกระหายทางจิตวิญญาณและวิชาการของตน เพื่อผ่านขั้นตอนต่าง ๆ แห่งตัซกียะฮ์และอิห์ซาน และเพื่อศึกษาหะดีษ ที่นี่มีคานกอฮ์ของสายมุญัดดิดี และศูนย์การสอนอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ตลอดจนศูนย์การสอนหะดีษเกิดขึ้นทั่วทุกหนแห่ง และผู้คนจำนวนมหาศาลได้รับประโยชน์จากสิ่งเหล่านั้น

[^1]: รุมูซ-เอ-เบคุดี (رموز بیخودی), กุลลิยาต-เอ-ฟาริซี หน้า 95

ขบวนการต่อต้านและกล่าวหาท่านมุญัดดิดว่าหลงผิด และบุคคลสำคัญของขบวนการนั้น

บทนี้จะไม่สมบูรณ์ และผู้อ่านจะได้เห็นเพียงด้านเดียว (ซึ่งแม้จะเป็นด้านที่สว่างไสวและเจิดจ้ายิ่ง และในชีวประวัติและประวัติศาสตร์ของท่านมุญัดดิดก็เป็นด้านนี้เองที่โดดเด่นและปรากฏชัดเจน) หากเราไม่กล่าวถึงขบวนการและการรณรงค์ต่อต้านนี้ ซึ่งได้เริ่มขึ้นตั้งแต่ช่วงปลายชีวิตของท่านมุญัดดิด และได้ลุกลามเกินขอบเขตของอินเดียไปจนถึงหะเราะมัยน์ชะรีฟัยน์ (มักกะฮ์และมะดีนะฮ์) โดยมีรากฐานอยู่บนงานเขียนบางชิ้นของท่านมุญัดดิด และถ้อยคำกับเนื้อหาบางส่วนในจดหมาย (มักตูบาต) ของท่าน

อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ประทานการยอมรับอย่างกว้างขวางและความนิยมอย่างเต็มเปี่ยมแก่ท่านมุญัดดิดในช่วงชีวิตของท่าน และอิทธิพลของท่านที่ได้หยั่งรากลงตั้งแต่ในหมู่ผู้ทำซิกรุลลอฮ์และผู้มีความรู้ไปจนถึงผู้ปกครองบ้านเมือง และความรุ่งเรืองที่สายตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์ ได้รับทั้งในอินเดียและนอกอินเดียภายในระยะเวลาเพียงไม่กี่ปี อีกทั้งวิชาความรู้และข้อค้นคว้าใหม่ ๆ ที่ท่านได้ถ่ายทอดผ่านจดหมายและการชุมนุมของท่าน ซึ่งหลายประการในนั้นแม้แต่สำหรับผู้มีความรู้ชั้นสูง ไม่ต้องกล่าวถึงคนทั่วไป ก็ยังเป็นสิ่งไม่คุ้นเคย และในระดับหนึ่ง (หากมิใช่ถึงขั้นน่าหวาดหวั่น) ก็ย่อมเป็นสิ่งน่าประหลาดใจอย่างแน่นอน และหลายประการในนั้นก็ขัดกับสิ่งที่วงการเหล่านั้นยึดถือเป็นที่ยอมรับ

ซึ่งสืบทอดกันมาจากรุ่นสู่รุ่น และเรื่องเช่นนี้ส่วนใหญ่มักเกิดขึ้นกับบุคคลผู้หาได้ยากยิ่งในยุคสมัย ผู้เป็นมุจญ์ตะฮิดในศาสตร์วิชาการแขนงใดแขนงหนึ่ง และเป็นผู้ก่อตั้งสายสืบทอดหรือตะริเกาะฮ์หนึ่ง และอยู่สูงกว่าระดับทางวิชาการ ทางสติปัญญา และทางจิตวิญญาณโดยทั่วไปของยุคสมัยของตน ผู้ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานความรู้และความสมบูรณ์อันเป็นพรสวรรค์ (วะฮ์บี) แก่พวกเขา และพวกเขาก้าวเท้าออกนอกกรอบของศัพท์บัญญัติทั่วไปและสำนวนการแสดงออกแบบดั้งเดิม ต่อมาท่านได้เริ่มญิฮาดด้วยปากกาต่อต้านบิดอะฮ์หะสะนะฮ์ คัดค้านการสุญูดเพื่อแสดงความเคารพต่อชัยค์ทั้งหลาย การวัจด์และสะมาอ์ การกล่าวเหนียตละหมาดด้วยวาจา การละหมาดตะฮัจญุดเป็นญะมาอะฮ์ และงานชุมนุมเมาลิด หรือได้พิสูจน์ว่ามุกาชะฟาต (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) มิใช่หลักฐานอ้างอิง และว่าคำกล่าวของอิมามมุจญ์ตะฮิดทั้งหลายเป็นหลักฐานอ้างอิง มิใช่คำกล่าวของชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์และเอาลิยาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ และได้อภิปรายเกี่ยวกับความถูกต้องและความแน่นอนของกัชฟ์ และได้ชี้ให้เห็นว่าธรรมเนียมปฏิบัติที่แพร่หลายและเป็นที่รู้จักกันในสายสืบทอดและคานะกอฮ์ (ซาวิยะฮ์) จำนวนมากในยุคสมัยและดินแดนของท่านนั้นขัดแย้งกับซุนนะฮ์ แล้วยิ่งไปกว่านั้นทั้งหมด ท่านได้ก้าวเท้าล้ำหน้าไปจากหลักวะห์ดะตุลวุญูด (ซึ่งถูกถือว่าเป็นสัจธรรมอันประจักษ์ชัดและเป็นประเด็นที่บรรดาซูฟีผู้ลึกซึ้งเห็นพ้องร่วมกัน) และจากความรู้และการค้นคว้าของอัชชัยค์อัลอักบัร ซึ่งถูกยกย่องให้เป็น "สิดเราะตุลมุนตะฮา" แห่งความรู้และมะอ์ริฟะฮ์ และได้เสนอทฤษฎีวะห์ดะตุชชุฮูดขึ้นคู่ขนานกับหลักนั้น หลังจากนี้การที่ลิ้นและปากกาทั้งหลายนิ่งเงียบสนิทเกี่ยวกับท่าน และไม่เกิดขบวนการหรือการรณรงค์ใด ๆ ที่เป็นการคัดค้าน การหักล้าง หรือแม้แต่การกล่าวหาว่าหลงผิด ไม่ว่าในช่วงปลายชีวิตของท่านหรือทันทีภายหลังการจากไปของท่าน ย่อมจะเป็นเหตุการณ์ที่หาได้ยากยิ่ง ไม่เพียงแต่ในประวัติศาสตร์การปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจดีด) เท่านั้น แต่รวมถึงในประวัติศาสตร์แห่งวิชาการและการรวบรวมเรียบเรียงด้วย

ความขัดแย้งหรือการคัดค้านเหล่านี้ เราสามารถแบ่งออกได้เป็นสองประเภท ประเภทหนึ่งคือการคัดค้านที่เกิดขึ้นบนพื้นฐานของการกล่าวความเท็จของฝ่ายตรงข้าม หรือเป็นผลจากความเข้าใจผิดบางประการ และการคัดค้านนั้นก็หมดไปเมื่อม่านแห่งการกล่าวเท็จและแผนการร้ายนั้นถูกเปิดโปง หรือเมื่อความเข้าใจผิดนั้นได้ถูกขจัดไป อีกประเภทหนึ่งคือการคัดค้านที่ตั้งอยู่บนความแตกต่างทางอะกีดะฮ์และแนวทาง (มัสลัก) หรือบนความคลั่งพวกพ้อง หรือความเป็นปรปักษ์ส่วนตัว

ในประเภทแรก เราขอยกกรณีความเห็นต่างของท่านชัยค์อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิห์ลาวี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1052) ซึ่งเป็นที่ยอมรับกันทั่วไปถึงสถานะทางวิชาการและศาสนา ความบริสุทธิ์ใจ ความมุ่งหวังเพื่ออัลลอฮ์ และความหวงแหนในศาสนาของท่าน ท่านเป็นพี่น้องร่วมชัยค์เดียวกันกับท่านมุญัดดิด และเป็นเคาะลีฟะฮ์ผู้ได้รับอนุญาต (อิญาซะฮ์) จากชัยค์ของท่านด้วย ท่านได้แสดงความเห็นต่างกับท่านมุญัดดิด แสดงความประหลาดใจและความไม่สบายใจอย่างรุนแรงต่อคำกล่าวและข้อวินิจฉัยบางประการของท่านมุญัดดิด และยังได้แสดงออกอย่างเปิดเผยในจดหมายฉบับหนึ่งที่ส่งถึงท่านมุญัดดิด[^1] สำหรับคำกล่าวของท่านมุญัดดิดที่ถูกยกมาในจดหมายฉบับยาวของท่านชัยค์อับดุลหักนี้ ผู้รู้และผู้มีวิจารณญาณจำนวนมากในสายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ได้ตรวจสอบแล้วพบว่าเป็นคำที่ถูกบิดเบือนและไม่ถูกต้อง จดหมายฉบับนี้เป็นจดหมายส่วนตัว ท่านชัยค์มิได้บรรจุไว้ในหนังสือของท่าน «อัล-มะกาตีบ วัร-เราะซาอิล» (المكاتيب والرسائل) และตามคำบอกเล่าของท่านมีรซา มัซฮัร ญานญานาน ท่านชัยค์ได้สั่งเสียให้ทำลายจดหมายฉบับนี้เสีย

แรงจูงใจที่แท้จริงในการเขียนจดหมายฉบับนี้ (ซึ่งโดยตัวมันเองเป็นสิ่งที่น่าสรรเสริญ) คือ ท่านชัยค์เห็นว่าคำกล่าวและข้อวินิจฉัยบางประการของท่านมุญัดดิดมีแง่มุมที่เป็นการลดเกียรติและการตำหนิบรรดาผู้อาวุโสบางท่านที่ประชาชาติลงมติเป็นเอกฉันท์ถึงความยิ่งใหญ่ของพวกเขา แต่บรรดาผู้เชี่ยวชาญและผู้อธิบายมักตูบาต (จดหมาย) ของท่าน ตลอดจนผู้ที่เข้าใจถึงเป้าหมายอันลึกซึ้งของท่านมุญัดดิด ได้ตอบข้อนี้ไว้หลายครั้งแล้ว อีกทั้งการศึกษามักตูบาตเองและชีวิตของท่านมุญัดดิดก็เป็นข้อหักล้างข้อกล่าวหานี้ จดหมายฉบับนี้…

[^1]: จดหมายฉบับนี้ได้บรรจุไว้อย่างครบถ้วนในตอนท้ายของหนังสือ «หะยาต ชัยค์อับดุลหัก» (حیات شیخ عبد الحق) ของศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซามี ดูหน้า 312–324 มีการเขียนตำราจำนวนมากเพื่อตอบจดหมายฉบับนี้ ในบรรดาผู้เขียนเหล่านั้นอาจกล่าวถึงชัยค์บัดรุดดีน สิรฮินดี (ร.ฮ.), ชัยค์มุหัมมัด ยะห์ยา (ร.ฮ.) (บุตรคนสุดท้องของท่านมุญัดดิด), ชัยค์มุหัมมัด ฟัรรุค (ร.ฮ.), ชาห์อับดุลอะซีซ มุหัดดิษ ดิห์ลาวี (ร.ฮ.), กอฎีษะนาอุลลอฮ์ ปานีปะตี (ร.ฮ.) และท่านชาห์ฆุลาม อะลี ดิห์ลาวี (ร.ฮ.) มูลานาวะกีล อะห์มัด สิกันดัรปูรี ได้เขียนหนังสือเล่มหนึ่งโดยเฉพาะเพื่อหักล้างจดหมายนี้ ชื่อว่า «ฮะดียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์» (ہدیۂ مجددیہ) ซึ่งมีความยาว 336 หน้า

อีกแรงจูงใจสำคัญประการหนึ่งคือ ความศรัทธาอันเป็นเอกเทศที่ท่านชัยค์มีต่อท่านสัยยิดินา อับดุลกอดิร ญีลานี (ขออัลลอฮ์ทรงทำให้วิญญาณของท่านบริสุทธิ์) ซึ่งได้ไปถึงขั้นแห่งความรักและการหลอมรวมตนเอง (ฟะนาอ์) และในทุกด้านแล้ว ความศรัทธานี้ไม่เพียงควรค่าแก่การยกย่องเท่านั้น แต่ยังควรค่าแก่ความอิจฉาในทางที่ดีอีกด้วย ในเรื่องนี้ ประชาชาติกลุ่มใหญ่ในทุกยุคทุกแผ่นดินต่างก็มีส่วนร่วมกับท่าน ท่านชัยค์เห็นว่า จากถ้อยคำของท่านมุญัดดิด ได้ปรากฏว่าท่านมุญัดดิดถือว่าตนเองเหนือกว่าท่านสัยยิดินา อับดุลกอดิร ญีลานี ข้อนี้ก็ได้รับคำตอบที่น่าพึงพอใจแล้วในบรรดาริซาละฮ์โต้แย้งเหล่านั้น ณ ที่นี้ เราไม่ได้มุ่งหมายจะพิจารณาส่วนต่าง ๆ และเนื้อหาของมักตูบฉบับนี้โดยละเอียด สำหรับเรื่องนั้นจำเป็นต้องย้อนไปดูริซาละฮ์ที่ได้กล่าวถึงข้างต้น ในมักตูบฉบับนี้ มีคำกล่าวบางประการถูกอ้างว่าเป็นของท่านมุญัดดิด ซึ่งเห็นได้ชัดว่าไม่มีมูล และเป็นการกุขึ้นของบรรดาผู้เป็นปฏิปักษ์ เป็นที่น่าประหลาดใจว่าท่านชัยค์เชื่อถือคำกล่าวเหล่านั้นได้อย่างไร และนำมาบันทึกไว้ในมักตูบของท่าน ท่านชาฮ์ ฆุลาม อะลี ดิห์ละวี ผู้ซึ่งเป็นแบบอย่างแห่งความสุขุมและความสงบ ด้วยเหตุนี้เองเมื่อท่านคัดลอกข้อความทำนองนี้ ถ้อยคำต่อไปนี้จึงหลุดออกจากปลายปากกาของท่านโดยไม่ตั้งใจว่า

«ขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์ นี่ช่างเป็นการเขียนที่ขัดแย้ง (กับความจริง) และช่างเป็นการกล่าวอย่างปราศจากการตรวจสอบ ในมักตูบใด ๆ ของท่าน (ท่านมุญัดดิด) ไม่มีข้อความเช่นนี้เลย โอ้ท่านชัยค์ ขออัลลอฮ์ทรงอภัยแก่ท่าน»

แต่เนื่องจากท่านชัยค์เป็นผู้มีความบริสุทธิ์ใจ และความประหลาดใจและความรู้สึกที่ปรากฏออกมาจากปลายปากกาของท่านต่อคำกล่าวและถ้อยแถลงที่ถูกอ้างว่าเป็นของท่านมุญัดดิดนั้น มีแรงผลักดันมาจากความหวงแหนในศาสนาและสถานะทางวิชาการของท่าน ดังนั้น เมื่อท่านได้ล่วงรู้ถึงการกล่าวความเท็จนี้ ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับท่านมุญัดดิดก็หมดไป และเมื่อสถานะอันสูงส่งของท่านมุญัดดิดได้เปิดเผยแก่ท่าน ท่านจึงได้…

ในการชดเชย ท่านไม่ได้ลดละหรือรีรอเลยแม้แต่น้อย และได้แสดงออกถึงความจริงใจและความรักต่อท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ด้วยถ้อยคำที่สูงส่งยิ่ง ซึ่งสมฐานะของอาลิมร็อบบานีเช่นท่าน ท่านได้เขียนจดหมายถึงท่านเคาะญะฮ์หุสามุดดีน อะห์มัด ดิฮ์ละวี ดังต่อไปนี้:

سلمکم اللہ وأبقاکم علی رؤس المحبین الطالبین المخلصین

«ขออัลลอฮ์ทรงประทานความปลอดภัยแก่ท่าน และทรงให้ท่านคงอยู่เหนือศีรษะของบรรดาผู้แสวงหาที่รักและจริงใจ»

ในช่วงสองสามวันนี้ ไม่ได้รับข่าวคราวเกี่ยวกับสภาพอันประเสริฐของท่านเลย สาเหตุที่ไม่ได้รับข่าวนั้น อาจเป็นความบกพร่องอันเป็นธรรมชาติของมนุษย์ หรืออาจเป็นเพราะตั้งใจรอให้ท่านหายจากความอ่อนแอและความทรุดโทรมโดยสมบูรณ์เสียก่อน แล้วจึงได้ฟังข่าวอันน่ายินดีว่าท่านมีสุขภาพสมบูรณ์และพลานามัยแข็งแรงเต็มที่ หวังว่าท่านจะกรุณาแจ้งข่าวคราวเรื่องสุขภาพให้ทราบ

ดวงตาแห่งความรักเฝ้ารอคอยข่าวอันน่ายินดีของท่านเมียาน ชัยค์อะห์มัด หวังว่าดุอาอ์ของบรรดาผู้รักจะได้รับการตอบรับและบังเกิดผลอันยิ่งใหญ่ ทุกวันนี้ความผูกพันทางใจของผู้ต่ำต้อยนี้ที่มีต่อท่านนั้นมากล้นเกินประมาณ ไม่มีม่านแห่งความเป็นมนุษย์หรือร่องรอยแห่งความขุ่นมัวของอารมณ์ใด ๆ หลงเหลืออยู่เลย…

«…ไม่รู้ว่าความมืดมัวนั้นมีมูลเหตุมาจากสิ่งใด หากละเว้นจากเรื่องนี้แล้ว วิถีแห่งความเที่ยงธรรมและคำตัดสินของสติปัญญาย่อมเรียกร้องว่า ไม่ควรมีความคิดในทางร้ายต่อบรรดาผู้เป็นที่รักและผู้อาวุโสเช่นนี้ ในใจของข้าพเจ้าได้เกิดสภาวะบางอย่างขึ้นด้วยอำนาจแห่งรสสัมผัส (เซากฺ) ความดื่มด่ำ (วิจดาน) และความท่วมท้นทางจิตใจ จนลิ้นไม่อาจบรรยายได้ มหาบริสุทธิ์แด่อัลลอฮ์ ผู้ทรงพลิกผันหัวใจและผู้ทรงเปลี่ยนแปลงสภาวะทั้งหลาย ผู้ที่มองแต่ภายนอกอาจไม่เชื่อในเรื่องนี้ ตัวข้าพเจ้าเองก็ไม่รู้ว่านี่คือสภาวะอะไรและเพราะเหตุใด จะกล่าวอะไรมากไปกว่านี้ และจะเขียนอะไรได้อีก ความรู้อันสมบูรณ์ถึงแก่นแท้ของสภาวะนี้เป็นของอัลลอฮ์»[^1]

ในประเภทที่สอง เราขอกล่าวถึงเป็นอันดับแรกคือหนังสือของอุละมาอ์ชาวหิญาซในศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์ คือ ชัยค์หะสัน อัล-อะญะมี ซุมมัล-มักกี (ผู้สอนหะดีษในนครมะดีนะฮ์ เป็นอุละมาอ์สายหะนะฟีที่มีชื่อเสียงในยุคนั้น และเป็นอาจารย์ของชัยค์อบูฏอฮิร อัล-กุรดี ผู้เป็นอาจารย์ด้านหะดีษของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์)[^2]

[^1]: บิชาราต-เอ มัซฮะรียะฮ์ (بشارات مظہریہ) โดยชาห์นะอีมุลลอฮ์ บะห์รออิจี, ต้นฉบับลายมือ ห้องสมุดนัดวะตุลอุละมาอ์ ฮ.ศ. 1311 [^2]: ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ได้กล่าวถึงท่านไว้ใน "อันฟาสุล-อาริฟีน" (انفاس العارفین) โดยเขียนว่า ท่านมีฐานะเป็นชัยค์ในด้านหะดีษ มีความเชี่ยวชาญในศาสตร์ต่าง ๆ และในประเด็นละเอียดอ่อนทั้งหลาย (มีต่อหน้า 341)

"อิลกอมุลฮินดี ฟี ญะวาบิ สุอาลิน อัน กะลิมาติส-สิรฮินดี" (إلقام الهندي في جواب سؤال عن كلمات السرهندي)[^1] เราขอพิจารณาหนังสือเล่มนี้สักเล็กน้อย ในบทนำของหนังสือกล่าวไว้ว่า ในปี ฮ.ศ. 1093 ได้มีคำถามหนึ่งส่งมาจากอินเดียถึงหะร็อมัยน์ชะรีฟัยน์ เกี่ยวกับถ้อยคำบางประการที่ไม่เหมาะสมของชัยค์อะห์มัด สิรฮินดีและบรรดาสาวกของท่าน ซึ่งถูกยกมาจากมักตูบาต (จดหมาย) ของท่าน และได้มีการขอฟัตวาจากอุละมาอ์แห่งหะร็อมัยน์ชะรีฟัยน์ว่า ผู้ที่เปล่งถ้อยคำเช่นนั้นออกจากปากของตน หรือมีความเชื่อตามนั้น หรือมีส่วนในการเผยแพร่และส่งเสริมถ้อยคำเหล่านั้น จะมีหุก่มตามบทบัญญัติศาสนาอย่างไร? ต่อจากนั้นผู้รวบรวมหนังสือได้เขียนว่า อาจารย์และชัยค์ผู้เป็นที่เคารพยิ่งของข้าพเจ้า เมาลานาอัช-ชัยค์ มุลลาอิบรอฮีม บิน หะสัน อัล-กูรอนี ได้สั่งให้ข้าพเจ้าตอบคำถามนี้ และให้ข้าพเจ้ายกความเห็นและฟัตวาของอุละมาอ์แห่งหะร็อมัยน์ในเรื่องนี้มาไว้ ผู้เขียนหนังสือได้รวบรวมในประมวลนี้ (ความเห็นของ) อาลิมสองท่าน ท่านหนึ่งคือ อัศ-ศ็อดร์ มุลลาอิบรอฮีม อัล-กูรอนี อัล-มะดะนี ซึ่งได้กล่าวถึงแล้ว อีกท่านหนึ่งคือ อัลลามะฮ์ ญะมาลุดดีน มุหัมมัด อิบนุ อับดิร-เราะซูล อัล-บัรซันญี ...

(ต่อจากหน้า 340) ท่านเป็นผู้มีวาจาไพเราะชัดเจนและมีความจำดีเยี่ยม ท่านได้คบหาและศึกษาหาความรู้ส่วนใหญ่จากชัยค์อีซา อัล-มัฆริบี ท่านยังได้คบหากับชัยค์อะห์มัด อัล-กุชาชี, ชัยค์มุหัมมัด บิน อัล-อะลาอ์ อัล-บาบิลี และชัยค์ซัยนุลอาบิดีน อิบนุ อับดิล-กอดิร อัฏ-ฏ็อบรี มุฟตีมัซฮับชาฟิอี และได้พบปะกับผู้คนแห่งตะริเกาะฮ์ เช่น ชาฮ์นิอ์มะตุลลอฮ์ อัล-กอดิรี ท่านยังประกอบอาชีพ (การปฏิบัติ) ดะอ์วะฮ์อัสมาอ์ด้วย ในการสอนหะดีษของท่าน ชัยค์อบูฏอฮิร อัล-กุรดี อัล-มะดะนี อาจารย์ของชาฮ์วะลียุลลอฮ์ มักเป็นผู้อ่าน (ตัวบท) ในบั้นปลายชีวิต ท่านได้เลิกพำนักที่มักกะฮ์และไปใช้ชีวิตสันโดษที่ฏออิฟ และได้เสียชีวิตที่นั่นในปี ฮ.ศ. 1113 และได้รับการฝังใกล้กับท่านสัยยิดินา อับดุลลอฮ์ บิน อับบาส (ร.ฎ.) (อันฟาสุล-อาริฟีน หน้า 186–187) ค็อยรุดดีน อัซ-ซิริกลี ได้เขียนไว้ใน "อัล-อะอ์ลาม" ว่าท่านเป็นชาวอะญัม (ต่างชาติที่มิใช่อาหรับ) บิดาของท่านชื่ออะลี บิน ยะห์ยา ชื่อเรียกขานของท่านคืออบุลบะกออ์ ท่านเป็นชาวบาลีโดยกำเนิด และถือกำเนิดในปี ฮ.ศ. 1049 (เล่ม 2 หน้า 223)

[^1]: ต้นฉบับลายมือภาษาอาหรับ ห้องสมุดคุดาบัคช์ข่าน บานกีปูร์ ปัฏนา หมายเลข 2753 หนังสือเล่มนี้เขียนเสร็จในปี ฮ.ศ. 1093 ต้นฉบับลายมือของห้องสมุดคุดาบัคช์ข่านนี้ ชัยค์สุลัยมาน ญีตู ได้คัดลอกมาจากต้นฉบับของผู้แต่งเอง ดังนั้นจึงเชื่อถือได้ทุกประการ หนังสือเล่มนี้ยังมีอยู่ในหมวดต้นฉบับลายมือของกุตุบคานะฮ์อาศิฟียะฮ์ด้วย (รวมอยู่ในหนังสือ "เกาะดะหุซ-ซันด์" หมายเลข 224 หมวดกะลาม แผ่นที่ 8) แต่... (ต่อหน้า 343)

ฟัตวาต่าง ๆ ได้ถูกยกมาไว้

ก่อนอื่น จำเป็นต้องรู้จักบุคคลผู้ตอบคำถาม (อิสติฟตาอ์) นี้ทั้งสองท่าน คือ มุลลา อิบรอฮีม กูรานี มะดะนี และญะลาลุดดีน มุฮัมมัด อิบนุ อับดิรเราะซูล บัรซันญี ท่านแรกนั้น ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ ได้กล่าวถึงไว้ในหนังสือ «อันฟาสุลอาริฟีน» (أنفاس العارفين) (หน้า 184–186) ท่านผู้นี้เป็นบิดาและชัยค์ของชัยค์อบูฏอฮิร กุรดี ผู้เป็นแหล่งสายรายงาน (อิสนาด) หะดีษหลักของท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ ความเห็นของท่านเกี่ยวกับชัยค์และผู้อาวุโสท่านหนึ่งแห่งยุคนั้น คือชัยค์ยะห์ยา ชาวี ซึ่งท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ได้กล่าวถึงไว้ อันเป็นกรณีที่ชัยค์ได้ออกฟัตวาว่าชัยค์ยะห์ยามีความเชื่อแบบตัจซีม (การให้รูปกายแก่อัลลอฮ์) และเป็นเหตุให้อัครมหาเสนาบดีแห่งรัฐตุรกีซึ่งเป็นผู้ศรัทธาในตัวท่าน ได้ขับไล่ชัยค์ยะห์ยาออกจากที่ประชุมอย่างดูหมิ่น เรื่องนี้แสดงให้เห็นว่าในอุปนิสัยของท่านมีความแข็งกร้าวอยู่บ้าง และมีความรีบร้อนในการตัดสินความเห็น ส่วนท่านซัยยิด มุฮัมมัด บัรซันญี[^1] ซึ่งเป็นมุฟตีอีกท่านหนึ่งของประมวล (ฟัตวา) นี้ ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ได้กล่าวถึงท่านว่า «โดยรวมแล้ว ท่านมีอุปนิสัยแห้งแล้ง» (หน้า 184) (คือมีความแข็งกระด้างในอุปนิสัยอยู่บ้าง)

(ต่อจากหน้า 342) ชื่อหนังสือเล่มนี้มีเพียง «อัลอะศ็อบ อัลฮินดี» (العصب الهندي) ปรากฏอยู่บนปก ส่วนชื่อหนังสือที่เป็นลายมือของผู้ประพันธ์นั้นไม่ปรากฏอยู่ที่ใดเลย

ในต้นฉบับลายมือของหอสมุดอาศ็อฟิยะฮ์ ยังพบหนังสืออีกสองเล่มในหัวข้อนี้ (การหักล้างคำกล่าวและข้อวินิจฉัยของท่านมุญัดดิด) ได้แก่:

1. «ก็อดหุซซันด์ วะ ก็อดหุรรินด์ ฟี รัดดิ เฎาะลาลาติ อะฮ์ลิส สิรฮินด์» (قدح الزند وقدح الرند في رد ضلالات أهل سرهند) ของซัยยิด มุฮัมมัด อัลบัรซันญี (หมายเลขหนังสือ 224 หมวดกะลาม แผ่นที่ 34)
2. «อันนาจิเราะฮ์ ลิลฟิรเกาะฮ์ อันนาศิเราะฮ์ ลิลกะลิมาต อัลฟาญิเราะฮ์» (الناجرة للفرقة الناصرة للكلمات الفاجرة) ของซัยยิด มุฮัมมัด อัลบัรซันญี (หมายเลข 223 หมวดกะลาม แผ่นที่ 29 คัดลอกปี 1095 ฮ.ศ.)

[^1]: ซัยยิด มุฮัมมัด บัรซันญี มีชื่อเต็มว่า มุฮัมมัด บิน อับดิรเราะซูล อิบนุ อับดิสซัยยิด อัลหะซะนี อัลบัรซันญี เกิดปี 1040 ฮ.ศ. และเสียชีวิตปี 1103 ฮ.ศ. ท่านเกิดที่เมืองชะฮ์รซูร และในบั้นปลายได้พำนักอยู่ที่นครมะดีนะฮ์ ท่านมีหนังสือเล่มหนึ่งชื่อ «หัลลุ มุชกิลาต อิบนิล อะเราะบี» (حل مشكلات ابن العربي) ด้วย ท่านผู้นี้มิใช่บัรซันญีผู้แต่งหนังสือเมาลิดที่เลื่องชื่อในโลกอาหรับ (อัลอะอ์ลาม ของอัซซิริกลี เล่ม 7 หน้า 7) ในการหักล้างท่านมุญัดดิด ท่านมีหนังสือเฉพาะเล่มหนึ่งชื่อ «ก็อดหุซซันด์» ด้วย สำหรับรายละเอียดโปรดดู «อัลมุคตะศ็อร มิน กิตาบ นัชริน นูริ วัซซะฮร์» (المختصر من كتاب نشر النور والزهر) ภาคแรก เรียบเรียงโดยอัชชัยค์ อับดุลลอฮ์ มิรดาด อบุลค็อยร์

หลังจากทั้งหมดนี้ ในประวัติศาสตร์ของการออกฟัตวา ความเห็นของอุละมาอ์ และการแถลงประกาศหุก่มทางชะรีอะฮ์ เราไม่ควรลืมข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์นี้ว่า อุละมาอ์และผู้ทำหน้าที่ออกฟัตวานั้น เหตุการณ์ถูกนำเสนอต่อหน้าพวกเขาในรูปแบบใด และมีการนำถ้อยคำที่ถ่ายทอดมาและข้อความที่ยกอ้างมาเสนอในลักษณะใด พวกเขาก็จะยึดสิ่งนั้นเป็นหลัก แล้วออกฟัตวาและแถลงหุก่มทางชะรีอะฮ์ตามสิ่งนั้น มีภาษิตที่รู้จักกันดีว่า «ไปหาท่านกอฎีแต่ผู้เดียว แล้วกลับมาอย่างพอใจ» (คือ ไปหาท่านกอฎีเพียงลำพัง ให้ท่านเขียนฟัตวาตามที่ตนต้องการ แล้วก็กลับมา) อุละมาอ์และผู้ทำหน้าที่ออกฟัตวานั้นไม่ได้มีหน้าที่รับผิดชอบในเรื่องนี้ และพวกเขาก็ไม่มีเวลามากพอที่จะไปตรวจดูบริบทก่อนหน้าและถัดมาของคำพูดและข้อความเหล่านั้น แล้วยืนยันว่าถ้อยคำที่ถ่ายทอดมานั้นถูกต้อง และไม่ได้ถูกตัดออกจากบริบทก่อนหน้าและถัดมา แล้วนำมาเสนอเพื่อสนับสนุนความเห็นของตน ตามมุกตลกที่ชาวบ้านรู้จักกันดีเรื่อง «لَا تَقْرَبُوا الصَّلٰوةَ» «พวกเจ้าอย่าเข้าใกล้การละหมาด» มีหลักฐานแวดล้อมอย่างครบถ้วนว่า ท่านผู้เขียนคำตอบเหล่านั้นคงไม่ได้ศึกษาจดหมาย (มักตูบาต) ด้วยตนเองโดยตรง และคงไม่มีเวลาว่างจากการสอนและการออกฟัตวามากพอที่จะค้นคว้าตรวจสอบเรื่องนี้เพิ่มเติม อีกทั้งในเวลานั้นที่หะเราะมัยน์อันทรงเกียรติทั้งสอง ก็คงไม่มีผู้รู้ในสายนี้อยู่ ที่จะสามารถชี้แจงให้พวกเขาทราบถึงข้อเท็จจริงของเรื่องได้

ส่วนในเรื่องความเข้าใจ ความซื่อตรง และสำนึกในความรับผิดชอบของผู้ขอฟัตวานั้น เพียงตัวอย่างเดียวก็เพียงพอแล้ว คือ ถ้อยคำเชิงอาริฟอันลึกซึ้งที่ท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) กล่าวไว้เกี่ยวกับ "หะกีเกาะฮ์ของกะอ์บะฮ์" นั้น ถูกตีความว่าท่านมีทัศนะว่าอาคารที่รู้จักกันอยู่ในปัจจุบันนั้นไม่ใช่กะอ์บะฮ์ และเรื่องนี้ย่อมนำไปสู่การกุฟร์ ผู้เขียนเขียนไว้ว่า:

ومنها انكاره مما تواتر أن الكعبة هى البنية المعروفة وذلك كفر

«และในบรรดาถ้อยคำกุฟร์ของเขา ได้แก่ การที่เขาปฏิเสธสิ่งที่ถ่ายทอดมาอย่างมุตะวาติรว่า กะอ์บะฮ์คืออาคารที่รู้จักกันอยู่ในปัจจุบันนี้ และนั่นคือกุฟร์»

บัดนี้ เมื่อเทียบกับข้อความข้างต้น ขอให้อ่านมักตูบ (จดหมาย) ฉบับนี้ ซึ่งเขียนถึงชัยค์ตาญุดดีน สัมภะลี ผู้เพิ่งเดินทางกลับจากการประกอบพิธีหัจญ์ ณ บัยตุลลอฮ์ ท่านมุญัดดิดได้เขียนแสดงความปรารถนาและความกระวนกระวายใจที่จะได้ฟังเรื่องราวเกี่ยวกับบัยตุลลอฮ์อันทรงเกียรติไว้ว่า:

«ในทัศนะของฟะกีร (ผู้ต่ำต้อยผู้นี้) รูปลักษณ์ของกะอ์บะฮ์แห่งพระผู้อภิบาลเป็นที่หมายของการสุญูดสำหรับรูปลักษณ์และเรือนร่างของบรรดามัคลูก (ไม่ว่ามนุษย์หรือมลาอิกะฮ์) ฉันใด สัจธรรมแห่งกะอ์บะฮ์ก็เป็นที่หมายของการสุญูดสำหรับสัจธรรมแห่งรูปลักษณ์และเรือนร่างเหล่านั้นด้วยฉันนั้น ในทำนองเดียวกัน สัจธรรมแห่งกะอ์บะฮ์นี้อยู่เหนือสัจธรรมทั้งปวง และบรรดาความสมบูรณ์ที่เกี่ยวข้องกับมันก็อยู่เหนือความสมบูรณ์ทั้งปวงที่เกี่ยวข้องกับสัจธรรมอื่น ๆ ประหนึ่งว่าสัจธรรมนี้เป็นบัรซัค (สื่อกลาง) ระหว่างสัจธรรมแห่งสรรพสิ่งที่ถูกสร้าง กับสัจธรรมแห่งพระผู้เป็นเจ้า»[^1]

จากตัวอย่างเพียงหนึ่งนี้ ก็สามารถประเมินได้ถึงแก่นแท้และสภาพที่แท้จริงของฟัตวาตักฟีร (การตัดสินว่าเป็นกาฟิร) ที่ได้ออกไว้ — ไม่ว่าจะโดยรู้ตัวหรือไม่รู้ตัวก็ตาม — โดยอาศัยการคัดลอกและการยกข้อความเหล่านั้น ถึงกระนั้น ในตอนท้ายผู้แต่งก็ยังได้ระมัดระวังโดยเขียนไว้ว่า:

«ก็ไม่ใช่เรื่องห่างไกลที่อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงประทานความโปรดปรานแก่ผู้กล่าวถ้อยคำเหล่านี้และผู้เขียนข้อเขียนเหล่านี้ และบั้นปลายชีวิตของเขาจบลงด้วยความดี ดังที่การปฏิบัติของพระองค์ต่อบ่าวของพระองค์เป็นมาเช่นนั้น และความเมตตากรุณาของพระองค์ได้ปรากฏให้เห็นครั้งแล้วครั้งเล่า และยังมีข้อบ่งชี้ประการหนึ่งในเรื่องนี้ด้วย คือ เมื่อบุตรหลานสายเลือดของท่านบางคนได้ไปเยือนหะรอมัยน์อันทรงเกียรติ พวกเขาได้แสดงความปรารถนาที่จะรับสะนัด (สายรายงาน) หะดีษ และพวกเขาได้แจ้งว่าตะริเกาะฮ์ของพวกเขาตั้งอยู่บนรากฐานของการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และการเดินตามรอยเท้าของท่านนบี ﷺ พวกเขาได้รับสะนัดหะดีษจากบรรดาชัยค์แห่งหะดีษ เช่น อิมามซัยนุลอาบิดีน อัฏ-เฏาะบะรี และพวกเขาได้ทำให้ชัยค์อีซา มุฮัมมัด อิบนุลมัฆริบี อัล-ญะอ์ฟะรี ของเรา รู้สึกวางใจและคุ้นเคยถึงเพียงนั้น จนกระทั่งท่าน…»

[^1]: มักตูบหมายเลข 263 ดัฟตัรที่หนึ่ง

ได้ร่ำเรียนตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์จากชัยค์มุฮัมมัด มะอ์ศูม เพื่อที่เขาจะได้รับบะเราะกะฮ์ของบรรดาชัยค์ผู้มีสถานะสูงส่งของตะริเกาะฮ์นี้”[^1]

จากคำบอกเล่าของผู้เขียนซึ่งเขาได้บันทึกไว้ด้วยความซื่อตรงนี้ แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า ฟัตวาเหล่านี้ถูกเขียนขึ้นโดยอาศัยเพียงข้อความที่ถูกคัดลอกนำเสนอเท่านั้น และบรรดามุฟตีเองก็ยังลังเลสงสัยเกี่ยวกับข้อความเหล่านั้นอยู่ ภายหลังจากที่บุคคลผู้มีสถานะสูงส่งแห่งตระกูลมุญัดดิดีได้มายังหะเราะมัยน์อันทรงเกียรติ และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง หลังจากที่ผู้คนได้เห็นจริยวัตร อุปนิสัย และสภาวะอันสูงส่งของท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม ความเข้าใจผิดนี้ก็คงจะหมดสิ้นไป มิใช่เพียงเท่านั้น ครูผู้ยิ่งใหญ่ท่านหนึ่งของผู้เขียนเอง คือชัยค์อีซา อัล-มัฆริบี ก็ได้ให้บัยอะฮ์ต่อท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม และได้รับนิสบะฮ์ของตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์นักชบันดียะฮ์ ท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ได้กล่าวยกย่องเขาไว้ในหนังสือ "อันฟาสุลอาริฟีน" (أنفاس العارفين) และได้เขียนไว้ว่า

«โดยสรุป เขาเป็นหนึ่งในอุละมาอ์ผู้มีความรู้แน่นแฟ้น เป็นครูของชาวหะเราะมัยน์ส่วนใหญ่ และสายรายงานหะดีษและกิรออาตของคนส่วนใหญ่ก็มาถึงเขา ท่านซัยยิด อุมัร อิบนุ ฮะซัน ได้กล่าวเกี่ยวกับเขาว่า

من أراد أن ينظر إلى شخص لا يشك في ولايته فلينظر إلى هذا

“ผู้ใดต้องการจะมองดูบุคคลที่ไม่มีใครสงสัยในความเป็นวะลีของเขา ก็จงมองดูท่านผู้นี้เถิด”»[^2]

หลังจากฟัตวาเหล่านี้ นักวิชาการมุญัดดิดีผู้ปราดเปรื่องท่านหนึ่งจากเตอร์กิสถาน คือมุฮัมมัด เบก อัล-อุซบะกี ได้เดินทางมายังหิญาซ เขาได้เขียนหนังสือชื่อ "อะฏิยะตุลวะฮ์ฮาบ อัล-ฟาศิละฮ์ บัยนัล เคาะฏ็อออ์ วัศเศาะวาบ" (عطية الوهاب الفاصلة بين الخطأ والصواب) และพิสูจน์ให้เห็นว่า ฟัตวาเหล่านี้ตั้งอยู่บนการแปลข้อความในมักตูบาตอย่างผิดพลาด และมีการบิดเบือนโดยเจตนา เขาได้ยกตัวอย่างการแปลผิดไว้หลายประการ ด้วยอิทธิพลจากคำชี้แจงนี้ อุละมาอ์จำนวนมากได้ถอนความเห็นของตน และบางท่านได้เขียนหนังสือเพื่อสนับสนุนและปกป้องอิมามร็อบบานี

[^1]: อัศ-ศอริม อัล-ฮินดี (ต้นฉบับลายมือ) หน้า 2 [^2]: อันฟาสุลอาริฟีน หน้า 183

ในบรรดาพวกเขามีหะซัน บิน มุหัมมัด มุรอดุลลอฮ์ อัต-ตูนิซี อัล-มักกี ผู้ซึ่งเขียน «อัศ-ศิรฟุล-ฮินดี ฟี นุศเราะติช-ชัยค์ อะห์มัด อัส-สิรฮินดี» (الصرف الهندي في نصرة الشيخ أحمد السرهندي) ในหนังสือเล่มนั้นท่านได้แสดงให้เห็นว่า การรณรงค์ที่เริ่มขึ้นเพื่อต่อต้านท่านมุญัดดิดนั้น มีรากฐานอยู่บนคำแปลที่ผิดพลาดและถูกบิดเบือน อีกท่านหนึ่งคือท่านอะห์มัด อัช-ชัชชีชี อัล-มิศรี อัช-ชาฟิอี อัล-อัซฮะรี ท่านได้กล่าวไว้อย่างชัดเจนว่า การกล่าวหาท่านมุญัดดิดว่าเป็นกาฟิรนั้น อาจเกิดขึ้นได้เพียงเพราะไม่เข้าใจอย่างถูกต้อง หรือเข้าใจผิดในศัพท์เฉพาะและทัศนะทางตะเซาวุฟที่ท่านได้ใช้ไว้เท่านั้น มุหัมมัด เบก ยังได้โต้แย้งกับอุละมาอ์แห่งหิญาซในประเด็นนี้ และได้สนทนาหารือกันต่อหน้าด้วย ด้วยเหตุนี้อัล-บัรซันญีจึงต้องเขียนหนังสือของตนชื่อ «อัน-นาชิเราะฮ์ อัน-นาญิเราะฮ์» (الناشرة الناجرة) ซึ่งในหนังสือนั้นได้กล่าวถึงมุหัมมัด เบก ด้วยถ้อยคำที่ดูแคลนและเยาะเย้ยอย่างยิ่ง

ในอินเดีย เอกสารทางประวัติศาสตร์ชิ้นหนึ่งที่ควรค่าแก่การพิจารณาเกี่ยวกับการต่อต้านท่านมุญัดดิดและการวิพากษ์วิจารณ์ท่าน ซึ่งสะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจนถึงทัศนคติและแนวคิดของบรรดาผู้ต่อต้านและผู้วิจารณ์ และเป็นตัวแทนของกลุ่มนี้ได้ในระดับหนึ่ง ได้แก่หนังสือ «มะอาริญุล-วิลายะฮ์» (معارج الولاية) ของชัยค์อับดุลลอฮ์ เคาะวีชกี กอศูรี (ฮ.ศ. 1043–1106) ซึ่งเป็นงานประพันธ์ขนาดใหญ่[^1] ท่านอับดุลลอฮ์ เคาะวีชกี (ผู้ซึ่งเป็นที่รู้จักโดยย่อในนามอับดี) นั้น จากประวัติของท่านทำให้ทราบว่า[^2] ท่านเป็นผู้อาวุโสที่มีผลงานประพันธ์มากมาย มีความรู้ในศาสตร์ต่าง ๆ ที่แพร่หลายในยุคของท่าน ในด้านตะเซาวุฟท่านสังกัดตะริเกาะฮ์ชิชตียะฮ์ และโดยรสนิยมและแนวทางแล้วท่านเป็นนักวุญูดี (ผู้ยึดแนวคิดวะห์ดะตุล-วุญูด) ยิ่งไปกว่านั้น ดูเหมือนว่าท่านมีความสุดโต่งในเรื่องวะห์ดะตุล-วุญูดด้วย

[^1]: ผู้เขียนได้ศึกษาต้นฉบับลายมือของหนังสือเล่มนี้ในห้องสมุดส่วนตัวของศาสตราจารย์เคาะลีก อะห์มัด นิซามี และทราบว่ามีต้นฉบับอีกชุดหนึ่งอยู่ที่ลาฮอร์ด้วย [^2]: สำหรับรายละเอียด ดู «อะห์วาล วะ อาษาร อับดุลลอฮ์ เคาะวีชกี กอศูรี» เรียบเรียงโดยมุหัมมัด อิกบาล มุญัดดิดี จัดพิมพ์โดยดารุล-มุอัรริคีน ลาฮอร์

ครูบาอาจารย์และบุคคลที่เขาให้ความเลื่อมใสส่วนใหญ่ก็เป็นผู้คัดค้านท่านมุญัดดิด และเป็นศูฟีสายวะห์ดะตุลวุญูด และบางคนในจำนวนนั้น (เช่น ชัยค์นิอ์มะตุลลอฮ์ ลาโฮรี และกอฎีนูรุดดีน, กอฎีกุศูรี) ก็เป็นผู้ที่ลงนามในฟัตวาตักฟีร (การตัดสินว่าเป็นกาฟิร) ท่านมุญัดดิด ดูเหมือนว่าเขาได้รับอิทธิพลจากบรรดาผู้เกี่ยวข้องกับซัยยิดมุฮัมมัด บัรซันญี ผู้แต่งหนังสือ «ก็อดหุซซันด์» (قدح الزند) ด้วย ซึ่งพำนักอยู่ที่เอารังกาบาด[^1] ที่ซึ่งเคาะวีชกีได้เขียนหนังสือเล่มนี้จนเสร็จสมบูรณ์ในปี ฮ.ศ. 1096 แหล่งอ้างอิงหนึ่งของหนังสือเล่มนี้คืองานเขียนอีกชิ้นหนึ่งในยุคนั้น คือ «กาซิรุลมุคอลิฟีน» (كاسر المخالفين) ซึ่งเขียนขึ้นเพื่อโต้แย้งท่านมุญัดดิดและบรรดาผู้ปฏิบัติตามท่าน

แนวคิดและระดับความรู้ของกุศูรีนั้นอาจประเมินได้จากการที่เขานับเอาการที่ท่านมุญัดดิดไม่กล่าวเนียตละหมาดด้วยวาจา เป็นหนึ่งในเรื่องที่ควรถูกตำหนิ เขาเขียนว่า:

«เมื่อท่านยืนขึ้นเพื่อละหมาด ส่วนมากท่านจะเนียตด้วยหัวใจ โดยไม่ขยับลิ้น และท่านกล่าวว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ก็ปฏิบัติเช่นนี้เป็นปกติ เพราะเนียตเป็นการกระทำของหัวใจ มิใช่การกระทำของลิ้น»

เคาะวีชกีได้ศึกษามักตูบาตด้วยความพินิจพิจารณาเพียงใด และเขามีสำนึกความรับผิดชอบและความระมัดระวังในการกล่าวอ้างคำพูดและความคิดเห็นไปยังผู้อื่นมากน้อยเพียงใดนั้น ประเมินได้จากข้อความต่อไปนี้ของเขา:

[^1]: ดูเหมือนว่าเอารังกาบาดในปลายศตวรรษที่สิบเอ็ด (ฮ.ศ.) เป็นศูนย์กลางใหญ่ของขบวนการต่อต้านนี้ และจากที่นั่นเองเรื่องนี้ได้แพร่ไปถึงแคว้นหิญาซ

บรรดาชัยค์รุ่นก่อนผู้ซึ่งยึดถือแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูด เช่น หุซัยน์ มันศูร (อัล-หัลลาจ) และชัยค์มุหยิดดีน อิบนุอะเราะบี เป็นต้น (ชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี) เรียกพวกเขาว่าผู้เบี่ยงเบน (มุลหิด) และผู้นอกรีต (ซินดีก) ในมักตูบาตของท่านซึ่งมีทั้งหมดสามเล่ม ท่านได้ตักฟีร (กล่าวหาว่าเป็นกาฟิร) ชัยค์มุหยิดดีน อิบนุอะเราะบี ไว้ในหลายแห่ง และในบางแห่งท่านได้โยงท่านเข้ากับแนวทางของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ ทั้งที่เป็นเช่นนั้น ท่านก็ยังนับท่านอยู่ในหมู่ผู้ที่อัลลอฮ์ทรงรับไว้ (มักบูลีนอิลาฮี)

พร้อมกับข้อวิพากษ์เหล่านี้ ผู้เขียนก็ยังกล่าวยกย่องท่านมุญัดดิดด้วย โดยกล่าวว่า:

(ท่านเคาะวาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์ (ร.ฮ.)) ได้อนุญาตให้ท่านทำดะอ์วะฮ์แก่ผู้แสวงหาสัจธรรม ดังนั้นท่านจึงชี้นำผู้แสวงหาสัจธรรม นำทางพวกเขาไปสู่อัลลอฮ์ กำชับให้ปฏิบัติตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ และตำหนิติเตียนผู้ละทิ้งชะรีอะฮ์ และ […]

…ทรงรักใคร่ (ผู้ปฏิบัติตามชะรีอะฮ์) และทรงยินดีต่อผู้ที่ปฏิบัติตามชะรีอะฮ์

ท่านยังได้ตีความ (ตะอ์วีล) ให้แก่ท่านมุญัดดิด และแสดงความคิดเห็นในแง่ดี (หุสนุซซ็อน) ต่อท่านด้วย หลังจากยกถ้อยคำและสำนวนต่าง ๆ ที่ฝ่ายต่อต้านได้วิพากษ์วิจารณ์มาแล้ว ท่านได้เขียนไว้ว่า:

«แต่สิ่งที่จำเป็นคือ หากถ้อยคำเหล่านี้หมายถึงความหมายตามตัวอักษร (ซอฮิร) ก็เป็นเช่นนั้น แต่หากหมายถึงความหมายเชิงลึก (บาฏิน) ดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้น ก็ไม่จำเป็นต้องตัดสินว่าเป็นกุฟร์หรือประณามแต่อย่างใดเลย»

แต่แล้วความคิดที่ฝังรากอยู่ในใจของท่าน อันเนื่องมาจากอิทธิพลของการคบหาสมาคม สภาพแวดล้อม และข่าวลือจำนวนมาก ก็กลับมามีอิทธิพลเหนือกว่า และท่านเขียนว่า:

«แต่ความจริงก็คือ การกล่าวถ้อยคำเช่นนี้ ซึ่งชวนให้เข้าใจไปถึงการดูแคลนต่อสถานะอันสูงส่งของท่านนบี ﷺ นั้น ย่อมไม่พ้นจากความบกพร่องและข้อผิดพลาด ดังที่ไม่อาจปฏิเสธได้»

ความสำคัญและชื่อเสียงของหนังสือเล่มนี้ส่วนใหญ่มาจากการที่ในหนังสือได้บันทึกจดหมายโต้ตอบของกอฎีชัยค์ุลอิสลาม[^1]… ซึ่งท่านได้มีไปถึงกอฎีแห่งเมืองเอารังกาบาด คือกอฎีฮิดายะตุลลอฮ์

[^1]: กอฎีชัยค์ุลอิสลามเป็นบุตรของกอฎีอัลกุฎอฮ์ อับดุลวะฮ์ฮาบ คุจญะรอตี และเป็นหนึ่งในบรรดากอฎีผู้มีชื่อเสียงในยุคของอาลัมกีร์ ในปี ฮ.ศ. 1086 อาลัมกีร์ได้แต่งตั้งท่านให้ดำรงตำแหน่งกอฎีอัลกุฎอฮ์ ในปี ฮ.ศ. 1094 ท่านได้ลาออกจากตำแหน่งอันสูงส่งนี้ และออกเดินทางไปประกอบพิธีฮัจญ์ (อ่านต่อหน้า 351)

ถูกส่งไปในนามของ และผู้ประพันธ์ได้กล่าวเกี่ยวกับสาส์นนี้ว่า สาส์นนี้ออกตามคำสั่งของกษัตริย์แห่งอิสลาม (เอารังซีบ อาลัมกีร์) และมีตราประทับของกอฎีชัยคุลอิสลามอยู่บนสาส์นนั้น ตามคำกล่าวของผู้ประพันธ์ สาส์นนี้ลงวันที่ 27 เดือนเชาวาล ฮ.ศ. 1090 สาส์นหรือพระราชโองการนี้ ผู้ประพันธ์ได้คัดลอกมาจากหนังสือ "กาซิรุลมุฟตะรี" (كاسر المفتري)[^1] และ ณ ที่นี้ขอยกมาตามต้นฉบับทุกถ้อยคำ:

«ตามที่ได้ตกลงไว้ ณ วันที่ 27 เดือนเชาวาล ปี 1090 แห่งฮิจเราะฮ์ ขอให้กอฎีฮิดายะตุลลอฮ์ ผู้พิทักษ์ชะรีอะฮ์ ผู้เปี่ยมด้วยคุณธรรมและความสมบูรณ์ ผู้ทรงความรู้ด้านนิติศาสตร์ อยู่ในความสวัสดีเถิด ในขณะนี้ได้มีความทราบถึงพระกรรณอันสูงส่งว่า บางตอนในมักตูบาตของชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี ขัดแย้งอย่างชัดแจ้งกับอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ และบรรดาผู้ศรัทธาต่อชัยค์ผู้นั้นซึ่งพำนักอยู่ในเมืองเอารังกาบาด ต่างเผยแพร่และสอนมักตูบาตนั้น และยึดมั่นในความถูกต้องของอะกีดะฮ์อันเป็นโมฆะดังกล่าว»

(คำแปลภาษาอูรดู) วันที่ 27 เดือนเชาวาล ฮ.ศ. 1090 ... ขอให้กอฎีฮิดายะตุลลอฮ์ทราบว่า ในเวลานี้ได้มีความทราบถึงพระกรรณอันประเสริฐว่า บางตอนในมักตูบาตของชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี ขัดแย้งอย่างชัดแจ้งกับอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ และบรรดาผู้ศรัทธาต่อชัยค์ผู้นั้นซึ่งพำนักอยู่ในเมืองเอารังกาบาด ต่างเผยแพร่มักตูบาตนั้น ... และสอนมัน และยึดมั่นในความถูกต้องของอะกีดะฮ์อันเป็นโมฆะเหล่านั้น จึงมีพระราชโองการอันสูงส่งออกมาว่า ให้ผู้รับใช้ชะรีอะฮ์ผู้นี้เขียนแจ้งว่า ให้พวกเขาห้าม (?) และเนื้อหาเหล่านั้น...

(ต่อจากหน้า 349) ได้ถึงแก่กรรม แม้อาลัมกีร์จะทรงยืนกรานเพียงใด ท่านก็ไม่ยอมรับตำแหน่งนี้อีกเลย (ตารีค คุจราต ของเมาลานาฮะกีม ซัยยิด อับดุลฮัยย์ ผู้ล่วงลับ หน้า 78–79 คัดจาก "มะอาษิรุลอุมะรออ์" และอื่น ๆ)

[^1]: น่าเสียดายที่ไม่อาจทราบประวัติของผู้ประพันธ์หนังสือเล่มนี้ได้

«มีพระราชโองการอันสูงส่งออกมาว่า ผู้รับใช้ชะรีอะฮ์ผู้เป็นที่พึ่งแห่งชะรีอะฮ์ผู้นี้จงเขียนแจ้งไปว่า ให้ห้ามการสอนและการบรรยายเรื่องเหล่านั้น และผู้ใดที่ทราบว่ายึดถืออะกีดะฮ์อันเป็นโมฆะดังกล่าว ก็ให้ลงโทษผู้นั้นตามบทลงโทษแห่งชะรีอะฮ์ ด้วยเหตุนี้จึงได้บันทึกไว้เป็นลายลักษณ์อักษร จำเป็นต้องปฏิบัติตามคำสั่งอันพึงเชื่อฟังและจำเป็นต้องปฏิบัติตามนี้ และให้เขียนรายงานข้อเท็จจริงกลับมา»[^1]

"พระราชโองการ" ฉบับนี้ได้รับความสำคัญอย่างมากในงานเขียนบางชิ้นในยุคปัจจุบัน ราวกับว่าเป็นการค้นพบทางประวัติศาสตร์ครั้งยิ่งใหญ่ ที่ทำลายโครงสร้างทั้งหมดของความผูกพันอันเปี่ยมด้วยความเลื่อมใสและความสัมพันธ์ระหว่างอาลัมคีร์กับขบวนการมุญัดดิดียะฮ์ รวมทั้งกับท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) และวงศ์ตระกูลของท่าน[^2]

แต่หากพิจารณาอย่างถี่ถ้วนแล้ว เรื่องนี้ก็มิได้ "สร้างความตื่นตะลึง" และน่าตกใจอย่างที่เข้าใจกัน ประการแรก ตรงที่กล่าวถึงมักตูบาต (จดหมาย) นั้น ใช้ถ้อยคำว่า "ดูภายนอกขัดแย้งกับอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์" ประการที่สอง สิ่งที่แสดงความกังวลคือการเผยแพร่และการสอนเนื้อหาเหล่านั้น และสิ่งที่ถูกห้ามก็คือการเผยแพร่โดยทั่วไป…

[^1]: มะอาริญุลวิลายะฮ์ (معارج الولاية) หน้า […] [^2]: ตัวอย่างเช่น หนังสือของนักวิชาการชาวยิว Yohanan Friedmann เรื่อง Shaykh Ahmad Sirhindi: An Outline of His Thought and a Study of His Image in the Eyes of Posterity จัดพิมพ์โดย McGill University, Montreal & London, 1971

และการสอนบรรยาย เป็นที่ประจักษ์ว่า การเผยแพร่เนื้อหาอันละเอียดลึกซึ้งและซับซ้อนเหล่านี้ (ซึ่งความเข้าใจในเนื้อหาดังกล่าวต้องอาศัยความคุ้นเคยกับศัพท์เฉพาะของบรรดานักวิชาการผู้ลึกซึ้ง ตลอดจนประสบการณ์เชิงปฏิบัติและความช่ำชองในการสุลูกและตะเซาวุฟ) สู่สาธารณชนทั่วไป และการนำเนื้อหาเหล่านี้เข้าสู่วงการเรียนการสอนที่ทั้งผู้เริ่มต้นและผู้บรรลุขั้นสูงต่างเข้าร่วมด้วยกัน อาจเป็นเหตุแห่งความสับสนทางความคิดและเป็นสาเหตุแห่งความขัดแย้งได้ และกษัตริย์ผู้พิทักษ์ชะรีอะฮ์พระองค์หนึ่ง ซึ่งทรงมุ่งรักษาสังคมในแผ่นดินของพระองค์ให้ปลอดพ้นจากความแตกแยกทุกรูปแบบ และทรงระมัดระวังที่จะไม่กล่าวตำหนิในเรื่องที่เกี่ยวกับบรรดาผู้อาวุโสทางศาสนา และทรงเชื่อมั่นในสายสัมพันธ์อันจริงใจจากหัวใจที่มีต่อดะอ์วะฮ์นี้และต่อตระกูลอันสูงศักดิ์นี้ และทรงขวนขวายอย่างแข็งขันด้วยอิทธิพลและอำนาจของพระองค์ที่จะทำให้ดะอ์วะฮ์นี้ประสบความสำเร็จ ย่อมมีสิทธิ์ในเชิงการบริหารที่จะวางข้อจำกัดเช่นนั้นและใช้มาตรการป้องกัน

หากพิจารณาพระราชโองการนี้ในบริบทของชีวิตส่วนพระองค์ของอาลัมกีร์ แนวโน้มและความรู้สึกที่แท้จริงของพระองค์ และสายสัมพันธ์ตลอดจนความผูกพันที่พระองค์มีต่อตระกูลนี้ (ซึ่งรายละเอียดได้ผ่านมาแล้วข้างต้น) ก็จะเห็นได้ว่า ไม่มีสิ่งใดในประโยคไม่กี่ประโยคของพระราชโองการนั้นที่จะหักล้างประวัติศาสตร์ทั้งหมดนี้ และหักล้างแนวทางการปฏิบัติของอาลัมกีร์ ซึ่งในที่สุดได้เปลี่ยนทิศทางของจักรวรรดิโมกุล จากการมุ่งขจัดอิทธิพลอิสลามออกไปจากอินเดีย มาสู่การบังคับใช้ชะรีอะฮ์อิสลามและการฟื้นฟูอารยธรรมอิสลาม และซึ่งโดยไม่ต้องสงสัยเลย ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) ตลอดจนตระกูลของท่าน บรรดาเคาะลีฟะฮ์ และผู้ปฏิบัติตามท่าน มีส่วนเป็นรากฐานในเรื่องนี้

อย่างไรก็ตาม ไม่ว่าเหตุการณ์จะเป็นอย่างไร ขบวนการต่อต้านและกล่าวหาว่าหลงผิด ซึ่งเริ่มขึ้นทั้งในอินเดียและนอกอินเดียภายหลังการเสียชีวิตของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) โดยอาศัยมักตูบาต (จดหมาย) ของท่าน และข้อวิเคราะห์ตลอดจนข้อคิดอันละเอียดอ่อนบางประการของท่าน และซึ่งมีอุละมาอ์และผู้ออกฟัตวาจำนวนหนึ่งเข้าร่วมด้วยนั้น ได้สิ้นลมไปตั้งแต่ในช่วงไตรมาสแรกของศตวรรษที่สิบสอง (แห่งฮิจเราะฮ์) และบัดนี้ขบวนการดังกล่าวก็เหลือเพียงในหน้าประวัติศาสตร์ (และนั่นก็เพียงในหนังสือต้นฉบับลายมือบางเล่ม

...(อาศัยสิ่งเหล่านั้นเป็นที่พึ่ง) ได้ถูกฝังอยู่ในหน้ากระดาษไปแล้ว ภายในครึ่งแรกของศตวรรษที่สิบสอง ได้มีคานกอฮ์ของสายมุจัดดิดีและศูนย์กลางแห่งการชี้นำและการอบรมสั่งสอนเกิดขึ้นตั้งแต่ฮินดูสถานไปจนถึงเติร์กสถาน บรรดาชัยค์และอุละมาอ์แห่งสายมุจัดดิดียะฮ์ได้แปลตัวบทของมักตูบาตเป็นภาษาอาหรับและเผยแพร่ไปยังดินแดนอิสลามส่วนใหญ่ ชัยค์มุฮัมมัด มุรอด อัลมักกี อัลกอซานี ได้แนะนำท่านมุจัดดิด (ร.ฮ.) ตลอดจนลูกหลานและหลานเหลนของท่าน และบรรดาชัยค์อาหรับและเติร์กในสายของท่าน เป็นภาษาอาหรับ ซึ่งได้ตีพิมพ์ในชื่อ «ซัยล์ อัรเราะชะฮาต» (ذيل الرشحات) นอกจากนี้ท่านยังได้แปลมักตูบาตด้วย ซึ่งได้ตีพิมพ์ในชื่อ «อัดดุร็อร อัลมักนูนาต อันนะฟีสะฮ์» (الدرر المكنونات النفيسة) อีกทั้งริสาละฮ์ภาษาอาหรับของชัยค์มุฮัมมัด นูรุดดีน เบก อัลเอาซะบะกี ชื่อ «อะฏียะตุลวะฮ์ฮาบ อัลฟาศิละฮ์ บัยนัลค็อฏอ์ วัศเศาวาบ» (عطية الوهاب الفاصلة بين الخطأ والصواب) ก็ได้ตีพิมพ์ด้วย และมักตูบาตได้รับการเผยแพร่ในดินแดนอาหรับและตุรกีจนความเข้าใจผิดทั้งหลายได้ถูกขจัดไป[^1] อุละมาอ์ผู้เป็นยอดแห่งยุคสมัย อัลลามะฮ์ ชิฮาบุดดีน มะห์มูด อัลอาลูซี อัลบัฆดาดี (ถึงแก่กรรม ฮ.ศ. 1270) ในตัฟซีรอันโด่งดังไปทั่วโลกของท่าน «เราะห์มุลมะอานี» (روح المعاني) ได้เอ่ยนามท่านมุจัดดิดด้วยความเคารพยิ่ง และได้ยกข้อความจากมักตูบาตมาอ้างอิงเป็นจำนวนมาก และบัดนี้ไม่มีขบวนการหรือการรณรงค์ใด ๆ ในแวดวงอุละมาอ์ที่คัดค้านหรือกล่าวหาว่า (ท่าน) หลงผิดอีกต่อไป

فَأَمَّا ٱلزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً ۖ وَأَمَّا مَا يَنفَعُ ٱلنَّاسَ فَيَمْكُثُ فِى ٱلْأَرْضِ ۚ كَذَٰلِكَ يَضْرِبُ ٱللَّهُ ٱلْأَمْثَالَ ﴿١٧﴾

«ส่วนฟองนั้น (ซึ่งไม่มีประโยชน์ใด ๆ) ย่อมสูญสลายไปโดยเปล่าประโยชน์ และส่วนสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่มนุษย์นั้น ย่อมคงอยู่ในแผ่นดิน เช่นนั้นแหละ อัลลอฮ์ทรงยกอุปมาทั้งหลาย (เพื่อความเข้าใจของมนุษย์)» (ซูเราะฮ์อัร-เราะอ์ด 13:17)

เป็นความมหัศจรรย์แห่งวิทยปัญญาของพระผู้เป็นเจ้า ที่ในการรณรงค์คัดค้านและกล่าวหาว่าหลงผิดนี้ ผู้ที่มีบทบาทมากที่สุดคือบรรดาอุละมาอ์แห่งหิญาซซึ่งมีเชื้อสายเคิร์ด ได้แก่ ชัยค์อิบรอฮีม อัลกูรอนี และซัยยิด มุฮัมมัด บัรซันญี ซึ่งก็ถือกำเนิดที่ชะฮ์ริซูรเช่นกัน อัลลอฮ์ตะอาลาทรงให้การเผยแผ่และเผยแพร่สายมุจัดดิดียะฮ์ นักชบันดียะฮ์...

[^1]: บรรดาผู้ที่ได้กลับใจ (จากการคัดค้าน) และผู้ที่ได้ทำหน้าที่ปกป้องท่านมุจัดดิดและสายของท่าน โปรดดูรายชื่อของพวกเขาใน «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» เล่ม 5 หน้า 349

เพื่อการนี้ ท่านได้เลือกอาลิมชาวเคิร์ดท่านหนึ่ง คือ เมาลานาคอลิด ชะฮ์รซูรี ด้วยความพากเพียรอันงดงามของท่านและพลังแห่งนิสบะฮ์ (ความสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณ) ของท่าน ตะริเกาะฮ์นี้จึงได้แผ่ขยายไปในอิรัก ชาม เคอร์ดิสถาน และตุรกี ในลักษณะที่หาสิ่งใดเทียบได้ยาก[^1]

وَلِلَّهِ جُنُودُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ

«และเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์ซึ่งไพร่พลแห่งชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน» (ซูเราะฮ์อัล-ฟัตห์ 48:4)

[^1]: รายละเอียดจะกล่าวไว้ในบทที่แปด

บทที่แปด

การขยายและการทำให้สมบูรณ์ซึ่งงานฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่าน โดยผ่านเคาะลีฟะฮ์อาวุโสสองท่านของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) และบรรดาผู้สังกัดของพวกท่าน

เคาะลีฟะฮ์ผู้มีชื่อเสียง

การรวบรวมรายชื่อและผลงานของบรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่ของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) ให้ครบถ้วนนั้น ไม่เพียงแต่ยากลำบากเท่านั้น หากแต่แทบจะเป็นไปไม่ได้ เพราะมีการกล่าวกันว่าจำนวนของพวกท่านมีหลายพันคน และพวกท่านได้กระจายอยู่ทั่วโลกและปฏิบัติงานอย่างแข็งขัน รายชื่อของเคาะลีฟะฮ์หลายท่านที่ท่านได้มอบหมายงานอิศลาห์ (การปรับปรุงแก้ไข) และตัรบิยะฮ์ (การอบรมขัดเกลา) แล้วส่งไปยังบางประเทศภายนอก หรือแต่งตั้งให้ทำหน้าที่นี้ในสถานที่สำคัญบางแห่งของอินเดีย ได้ผ่านมาแล้วในหน้าก่อน ๆ ในที่นี้จะนำเสนอรายชื่อของผู้มีชื่อเสียงในหมู่พวกท่านตามลำดับตัวอักษร จากนั้นจะกล่าวถึงเคาะลีฟะฮ์ที่สำคัญที่สุดสองท่าน (คือ ท่านเคาะวาญะฮ์ มุหัมมัด มะอ์ศูม และท่านซัยยิด อาดัม บะนูรี) อย่างค่อนข้างละเอียด ต่อจากนั้นจะกล่าวโดยสรุปถึงการเผยแผ่สายตะริเกาะฮ์ของเคาะลีฟะฮ์อาวุโสของพวกท่าน งานอิศลาห์และตัรบิยะฮ์ที่สำเร็จลุล่วงโดยผ่านพวกเขา ศูนย์กลางทางจิตวิญญาณและการอบรมขัดเกลาที่สำคัญซึ่งได้ถูกวางรากฐานขึ้น และประโยชน์ที่ทั้งคนทั่วไปและคนชั้นพิเศษได้รับจากพวกท่าน ซึ่งจะทำให้สามารถประเมินได้ว่าอัลลอฮ์ตะอาลา

...ได้ทรงประทานการยอมรับอย่างกว้างขวางแก่สายตะริเกาะฮ์ของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) และทรงทำให้ความพยายามในการปฏิรูปและการฟื้นฟูศาสนาของท่านเกิดดอกออกผลอย่างอุดมสมบูรณ์เพียงใด ทั้งหมดนี้คือพระประสงค์ของอัลลอฮ์และการสนับสนุนจากเบื้องบน การได้รับการยอมรับ ณ อัลลอฮ์นั้นไม่อาจเกิดขึ้นได้หากปราศจากความบริสุทธิ์ใจอย่างถึงที่สุดและการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ ดังบทกวีที่ว่า

«ความผาสุกนี้มิได้มาด้วยพละกำลังแห่งแขน ตราบใดที่พระผู้ทรงประทานมิได้ทรงประทานให้»

(1) ท่านซัยยิดอาดัม บันนูรี (2) เมาลานาอะห์มัด บะรกี (3) เมาลานาอะห์มัด ดีบนี (4) เมาลานาอะมานุลลอฮ์ ลาโฮรี (5) เมาลานาบัดรุดดีน สิรฮินดี (6) ชัยค์บะดีอุดดีน สะฮารันปูรี (7) ชัยค์ฮะสัน บะรกี (8) ชัยค์ฮะมีด บังกาลี (9) ฮาญีคิฎร์ ข่าน อัฟฆานี (10) มีร์ศะฆีร อะห์มัด รูมี (11) ชัยค์ฏอฮิร บะดัคชี (12) ชัยค์ฏอฮิร ลาโฮรี (13) เคาะวาญะฮ์อุบัยดุลลอฮ์ หรือที่รู้จักกันในนามเคาะวาญะฮ์กะลาน (14) เคาะวาญะฮ์อับดุลลอฮ์ หรือที่รู้จักกันในนามเคาะวาญะฮ์คุรด์ (15) ชัยค์อับดุลฮัยย์ ฮิศอรี (16) เมาลานาอับดุลวาฮิด ลาโฮรี (17) ชัยค์อับดุลฮาดี ฟารูกี บะดาอูนี (18) เมาลานาฟัรรุค ฮุสัยน์ ฮะเราะวี (19) เมาลานากอซิม อะลี (20) ชัยค์กะรีมุดดีน บาบาฮะสัน อับดาลี (21) ซัยยิดมุฮิบบุลลอฮ์ มานิกปูรี (22) ชัยค์มุฮัมมัด ศอดิก กาบุลี (23) เมาลานามุฮัมมัด ศอลิห์ กูลาบี (24) เมาลานามุฮัมมัด ศิดดีก กิชมี (25) ชัยค์มุซัมมิล (26) ฮาฟิซมะห์มูด ลาโฮรี (27) ชัยค์นูร มุฮัมมัด ปัฏนี (28) เมาลานายาร มุฮัมมัด ญะดีด บะดัคชี ฏอละกอนี (29) เมาลานายาร มุฮัมมัด เกาะดีม (30) ชัยค์ยูซุฟ บะรกี (31) เมาลานาอบูยูซุฟ ซะมัรเกาะนดี[^1]

[^1]: รายชื่อนี้เรียงตามลำดับตัวอักษร โดยนำมาจากหนังสือ «ฮัฎรัตมุญัดดิดอัลฟ์ษานี» (حضرت مجدد الف ثانیؒ) ของเมาลานาซัยยิดซะววาร ฮุสัยน์ (จัดพิมพ์โดยสำนักอิดาเราะฮ์มุญัดดิดิยะฮ์ การาจี) สำหรับประวัติของบุคคลเหล่านี้ โปรดดูหนังสือดังกล่าวหน้า 243 ถึง 308 และบทความ «ตัซกิเราะฮ์เคาะละฟาอ์มุญัดดิดอัลฟ์ษานี» โดยเมาลานานะสีม อะห์มัด ฟะรีดี ในหนังสือ «ตัซกิเราะฮ์อิมามร็อบบานี มุญัดดิดอัลฟ์ษานี» (تذکرہ امام ربانی مجدد الف ثانیؒ) ซึ่งเรียบเรียงโดยเมาลานามุฮัมมัด มันซูร นุอ์มานี หน้า 231 ถึง 351

ท่านเคาะวาญะฮ์ มุหัมมัด มะอ์ศูม[^1]

ชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์และอิมามแห่งยุคสมัย ผู้ทรงคุณธรรมอันประเสริฐ ท่านมะอ์ศูม บินอะห์มัด บินอับดุลอะหัด อัลอุมะรี คือเคาะวาญะฮ์ มุหัมมัด มะอ์ศูม อันนักชบันดี อัสสิรฮินดี เป็นบุตรที่บิดารักใคร่ยิ่ง และเป็นบุตรที่มีรูปลักษณ์คล้ายบิดาที่สุด […] ใกล้ชิดที่สุด เป็นเลิศในการเจริญรอยตามและการปฏิบัติตาม เป็นผู้แบกรับวิชาความรู้ของบิดาเป็นพิเศษ เป็นผู้มีชื่อเสียงที่สุดในบรรดาบุตรผู้ทรงเกียรติของท่าน และเป็นผู้ที่มีบะเราะกะฮ์มากที่สุดในหมู่พวกเขา

ท่านเกิดเมื่อวันที่ 11 เดือนเชาวาล ฮ.ศ. 1009 ได้ศึกษาตำราบางเล่มในหลักสูตรการเรียนกับพี่ชายของท่าน คือเคาะวาญะฮ์ มุหัมมัด ศอดิก และศึกษาตำราส่วนใหญ่กับบิดาผู้ทรงเกียรติและชัยค์มุหัมมัด ฏอฮิร อัลลาโฮรี ท่านพำนักอยู่ในการรับใช้บิดาเพื่อศึกษาตะริเกาะฮ์ และท่องจำอัลกุรอานได้ภายในสามเดือน ในการได้รับนิสบะฮ์ (ความสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณ) จากบิดานั้น สภาพของท่านเปรียบดั่งเศาะดรุชชะรีอะฮ์ ผู้แต่งหนังสือ "ชัรหุลวิกอยะฮ์" (شرح الوقاية) ซึ่งท่องจำงานเขียนของปู่ของตนได้ไปพร้อมกับขณะที่ถูกเขียนขึ้น ด้วยเหตุนี้ท่านจึงบรรลุถึงระดับที่ไม่มีผู้ใดในหมู่สานุศิษย์ของบิดาท่านไปถึงได้ บิดาผู้ทรงเกียรติของท่านจึงได้แจ้งข่าวดีแก่ท่านถึงมะกอมอันสูงส่ง เช่น "ก็อยยูมียะฮ์" เป็นต้น ภายหลังการเสียชีวิตของบิดา ท่านได้ขึ้นนั่งบนตำแหน่งแห่งการชี้นำ และได้เดินทางไปยังสองนครอันศักดิ์สิทธิ์ ได้รับเกียรติในการประกอบพิธีหัจญ์และการเยี่ยมเยือน (ซิยาเราะฮ์) และพำนักอยู่ที่มะดีนะฮ์อัลมุนัวเราะฮ์เป็นเวลานานพอสมควร แล้วจึงเดินทางกลับสู่ฮินดูสถาน และใช้ชีวิตไปกับการสอนและการถ่ายทอดความรู้ ตำราที่ท่านสอนมากที่สุดได้แก่ ตัฟซีรอัลบัยฎอวี, มิชกาฮ์, อัลฮิดายะฮ์, อัลอะฎุดี และอัตตัลวีห์

ชัยค์มุรอด บินอับดุลลอฮ์ อัลก็อซซานี เขียนไว้ใน "ซัยลุรเราะชะหาต" (ذيل الرشحات) ว่า ท่านเป็นหนึ่งในบรรดาสัญญาณของอัลลอฮ์เช่นเดียวกับบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน ท่านได้ทำให้โลกสว่างไสว และด้วยความใส่ใจทางจิตวิญญาณ (ตะวัจญุฮาต) ของท่าน และ

[^1]: ชีวประวัติของท่านเคาะวาญะฮ์ มุหัมมัด มะอ์ศูม ซึ่งรวบรวมเรื่องราวที่จำเป็นส่วนใหญ่ไว้นี้ นำมาจาก "นุซฮะตุลเคาะวาฏิร" (نزهة الخواطر) เล่ม 5

ด้วยบะเราะกะฮ์แห่งสภาวะจิตอันสูงส่งของท่าน ความมืดมิดแห่งความโง่เขลาและบิดอะฮ์ได้มลายหายไป ผู้คนนับพันได้กลายเป็นผู้ล่วงรู้ความลับแห่งพระผู้เป็นเจ้า และได้บรรลุถึงสภาวะอันสูงส่งด้วยเกียรติแห่งการได้อยู่ร่วมกับท่าน มีกล่าวกันว่าผู้คนเก้าแสนคนได้ให้บัยอะฮ์ต่อท่าน ในจำนวนนั้นมีเคาะลีฟะฮ์ของท่านเจ็ดพันคน หนึ่งในนั้นคือชัยค์หะบีบุลลอฮ์ บุคอรี (ร.ฮ.) ผู้เป็นชัยค์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งคุรอซานและมาวะรออันนะฮร์ในยุคของท่าน ด้วยเหตุแห่งท่าน บรรยากาศของบุคอรอซึ่งเคยอยู่ในความมืดมิดแห่งบิดอะฮ์ ได้เปี่ยมล้นไปด้วยแสงสว่างแห่งซุนนะฮ์ ท่านได้อบรมมุรีดสี่พันคนจนสมบูรณ์ และให้เกียรติพวกเขาด้วยตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์และการอิญาซะฮ์

จดหมาย (มักตูบาต) ของชัยค์มุฮัมมัด มะอ์ศูม (ร.ฮ.) มีอยู่สามเล่ม ซึ่งเช่นเดียวกับมักตูบาตของบิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน (ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.)) ประกอบไปด้วยความลับ สัญลักษณ์ ความละเอียดอ่อน และการบ่งชี้ทางจิตวิญญาณ และส่วนใหญ่มีสถานะเป็นการอรรถาธิบายและขยายความวิชาความรู้และมะอ์ริฟะฮ์อันลึกซึ้งของท่านมุญัดดิด

ท่านถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 9 เราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 1079 ณ เมืองสิรฮินด์ และถูกฝังไว้ที่นั่น สุสานอันจำเริญของท่านเป็นที่รู้จักแพร่หลาย และเป็นสถานที่ที่ผู้คนไปเยี่ยมเยียน

ท่านซัยยิด อาดัม บะนูรี (ร.ฮ.)[^1]

ชัยค์ผู้รู้แจ้ง วะลีผู้ยิ่งใหญ่ ท่านอาดัม บิน อิสมาอีล บิน บะฮ์วะฮ์ บิน ยูซุฟ บิน ยะอ์กูบ บิน หุซัยน์ อัล-หุซัยนี อัล-กาซิมี อัล-บะนูรี เป็นหนึ่งในบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งสายตะริเกาะฮ์นักชบันดียะฮ์ บิดาผู้ทรงเกียรติของท่านได้รับข่าวดีถึงการถือกำเนิดของท่านในความฝัน จากโอษฐ์อันจำเริญของท่านนบี ﷺ ท่านถือกำเนิดและเติบโตขึ้นในหมู่บ้านบันนูร (สระฟัตหะฮ์ที่บาอ์ และนูนมีชัดดะฮ์) ใกล้เมืองสิรฮินด์

ท่านได้รับ[การอบรม]ทางจิตวิญญาณที่เมืองมุลตาน จากหาญี ค็อฎิร รูฆอนี ซึ่งเป็นมุรีดคนหนึ่งของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.)

[^1]: ชีวประวัติของท่านชัยค์อาดัม บะนูรี นำมาจาก «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» (نزهة الخواطر) เล่ม 5 ซึ่งเป็นไปตามหลักของสายรายงานนี้ที่ว่า «สิ่งที่น้อยแต่ได้ความ (ย่อมดีกว่า)»

ได้ศึกษาหาความรู้ (อิสติฟาดะฮ์) และอยู่รับใช้ท่านเป็นเวลาสองเดือน จากนั้นตามคำสั่งของชัยค์ ท่านได้ไปพบหะฎเราะฮ์มุญัดดิด (ร.ฮ.) และพำนักอยู่กับท่านเป็นเวลานานเพื่อศึกษาตะริเกาะฮ์ ในหนังสือ «เคาะลาเศาะตุลมะอาริฟ» (خلاصۃ المعارف) กล่าวว่า ในระหว่างที่รับใช้ชัยค์มุฮัมมัด ฏอฮิร ลาฮอรี ท่านได้รับแรงดึงดูดแห่งพระผู้อภิบาล (กัชิช รับบานี) ซึ่งชัยค์มุฮัมมัด ฏอฮิรได้รับมาจากชัยค์ของท่านคือชัยค์อิสกันดัร และชัยค์อิสกันดัรได้รับมาจากปู่ของท่านคือชัยค์กะมาลุดดีน กัยตะลี โดยสรุปแล้ว ท่านได้บรรลุถึงระดับที่บรรดามะชาอิค (ชัยค์) ร่วมสมัยกับท่านจำนวนมากไม่อาจไปถึงได้ คุณลักษณะเด่นของท่านคือการปฏิบัติตามชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และซุนนะฮ์ของท่านนบี ﷺ ซึ่งท่านไม่เคยเบี่ยงเบนไปจากสิ่งนั้นแม้แต่น้อยทั้งในคำพูดและการกระทำ

ผู้คนจำนวนมหาศาลได้รับประโยชน์จากท่าน มีการกล่าวกันว่ามีชาวมุสลิมถึงสี่แสนคนได้ให้บัยอะฮ์ต่อท่าน และในจำนวนนั้นมีหนึ่งพันคนได้รับส่วนแห่งความรู้และมะอ์ริฟะฮ์อย่างมากมาย มีการเล่าว่าในคานกอฮ์ของท่าน แทบจะไม่มีวันใดเลยที่จำนวนผู้คนน้อยกว่าหนึ่งพันคน คนเหล่านั้นทั้งหมดเป็นแขกของท่านและได้รับประโยชน์จากท่าน ในหนังสือ «ตัซกิเราะฮ์ อาดะมิยะฮ์» (تذکرہ آدمیہ) กล่าวว่า เมื่อหะฎเราะฮ์ซัยยิด อาดัม เดินทางไปยังลาฮอรในปี ฮ.ศ. 1052 มีบรรดาบุคคลสำคัญ มะชาอิค และผู้คนจากทุกชนชั้นจำนวนหนึ่งหมื่นคนติดตามท่านไปด้วย ในช่วงนั้นกษัตริย์ชาห์ญะฮาน ก็ประทับอยู่ที่ลาฮอรเช่นกัน พระองค์ทรงวิตกกังวลต่อความเป็นที่ยอมรับของท่าน จึงทรงส่งเสนาบดีของพระองค์คือสะอ์ดุลลอฮ์ ข่าน ไปพบชัยค์ แต่เนื่องจากเกิดความไม่ราบรื่นในการพบกันครั้งนั้น เสนาบดีผู้นั้นจึงไปฟ้องกษัตริย์เกี่ยวกับชัยค์ ผลที่ตามมาคือกษัตริย์ทรงมีคำสั่งให้ท่านเดินทางไปยังสองนครอันประเสริฐ (หะเราะมัยน์ ชะรีฟัยน์) ด้วยเหตุนี้ท่านจึงมุ่งหน้าสู่แคว้นหิญาซพร้อมกับญาติพี่น้องและมิตรสหายของท่าน และเมื่อประกอบพิธีหัจญ์เสร็จสิ้นแล้ว ท่านก็พำนักอยู่ที่นครมะดีนะฮ์ อัลมุนัวเราะฮ์ และได้ถึงแก่กรรมที่นั่น

ชัยค์อาดัม บะนูรี (ร.ฮ.) มีตำราและบทนิพนธ์จำนวนมากในด้านหะกออิก (สัจธรรม) และมะอาริฟ (ความรู้แจ้ง) ในจำนวนนั้นมีหนังสือภาษาเปอร์เซียสองเล่มชื่อ «เคาะลาเศาะตุลมะอาริฟ» ซึ่งเริ่มต้นดังนี้:

"الحمد لله رب العالمين حمداً كثيراً بقدر كمالات أسمائه وآلائه" (ไปจนจบ)[^1] ในบรรดาหนังสือของท่าน ยังมี «นุกาตุลอัสรอร» (نكات الأسرار) ด้วย

ชัยค์อาดัม บะนูรี (ร.ฮ.) เป็นผู้ที่อ่านเขียนไม่ได้ (อุมมี) ท่านไม่ได้ศึกษาวิชาความรู้จากผู้ใดเลย ท่านเสียชีวิตเมื่อวันที่ 23 เดือนเชาวาล ฮ.ศ. 1053 ณ นครมะดีนะฮ์อัลมุเนาวะเราะฮ์ และถูกฝังที่ญันนะตุลบะกีอ์ ใกล้กับโดมของท่านสัยยิดินาอุษมาน (ร.ฎ.)

สายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์มะอ์ศูมิยะฮ์ และบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ของสายนี้

ก่อนอื่น เราจะกล่าวถึงบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ในสายตะริเกาะฮ์ของท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม โดยสังเขป ซึ่งจะทำให้พอประเมินได้บ้างถึงการเป็นที่ยอมรับและการเป็นที่พึ่งของท่านเหล่านี้ ความกว้างขวางของวงการถ่ายทอดความรู้และความจำเริญทางจิตวิญญาณของพวกท่าน การที่ผู้คนทั่วไปหลั่งไหลเข้ามาหา การที่ปวงบ่าวของอัลลอฮ์รุมล้อมดุจแมลงเม่าบินเข้าหาแสงไฟ รวมทั้งอิทธิพลอันกว้างไกลและลึกซึ้งที่มีต่อสังคมอิสลามและวิถีชีวิตของมุสลิมในยุคนั้น สำหรับรายละเอียดชีวประวัติของพวกท่าน จำเป็นต้องค้นคว้าจากหนังสือที่เขียนขึ้นเกี่ยวกับชีวประวัติของพวกท่านโดยเฉพาะ หรือจากหนังสือและตำราชีวประวัติบุคคลที่กล่าวถึงพวกท่านไว้โดยสังเขป ในส่วนที่เกี่ยวกับอินเดีย การได้อ่านเล่มที่ห้า เล่มที่หก และเล่มที่เจ็ดของหนังสือที่เลื่องลือไปทั่วโลก «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» (نزهة الخواطر) ของเมาลานา หะกีม สัยยิด อับดุลหัยย์ (ร.ฮ.) ก็นับว่าเพียงพอแล้ว

ท่านเคาะวาญะฮ์ สัยฟุดดีน สิรฮินดี

การเผยแผ่ตะริเกาะฮ์ของท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม (ร.ฮ.) และผู้ก่อตั้งสายตะริเกาะฮ์ คือท่านมุญัดดิดอัลฟ์ษานี (ร.ฮ.)

[^1]: ผู้เขียนได้บันทึกไว้เพื่อเป็นการกล่าวถึงความโปรดปราน (ตะหฺดีษ บิน-นิอ์มะฮ์) ว่าหนังสือเล่มนี้มีอยู่ในห้องสมุดส่วนตัวของท่าน

...ให้ลุล่วงตามเป้าหมาย (ซึ่งในจำนวนนั้น การฟื้นฟูความสัมพันธ์กับอัลลอฮ์ การเผยแพร่การปฏิบัติตามซุนนะฮ์ และการขจัดบิดอะฮ์และสิ่งต้องห้ามทั้งหลาย มีความสำคัญเป็นพิเศษ) ได้เกิดขึ้นโดยบุตรผู้ทรงคุณธรรมและเคาะลีฟะฮ์ผู้เที่ยงธรรมของท่านเคาะญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม คือท่านเคาะญะฮ์ซัยฟุดดีน สิรฮินดี (ฮ.ศ. 1049–1096) ผู้ซึ่งได้ตั้งถิ่นพำนักในนครหลวงดิลลีตามคำสั่งของบิดาผู้ทรงเกียรติ ด้วยมือของท่านนี้เองที่รากฐานของคานกอฮ์อันเป็นที่พึ่งของชาวโลกแห่งนี้ได้ถูกวางลง ซึ่งต่อมาท่านมีรซา มัซฮัร ญานิญานาน และท่านชาห์ฆุลาม อะลี ดิฮ์ละวี ได้ทำให้กลายเป็นศูนย์กลางการขัดเกลาจิตวิญญาณระดับโลก และด้วยรัศมีของมัน ด้านหนึ่งอัฟกานิสถานและเติร์กสถาน อีกด้านหนึ่งอิรักและชามก็ได้รับความสว่างไสว และคำกล่าวของกวีก็เป็นจริงทุกถ้อยคำว่า

«ประทีปแห่งเจ็ดแผ่นดินคือเคาะญะฮ์มะอ์ศูม ส่องสว่างด้วยแสงของท่านตั้งแต่ฮินด์จนถึงรูม»

สุลต่านเอารังเซบ อาลัมกีร์ (ผู้ซึ่งดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่าได้ให้บัยอะฮ์ไว้ในมือของท่านเคาะญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม) ได้รับการขัดเกลาทางจิตวิญญาณจากท่านเคาะญะฮ์ซัยฟุดดีน (ร.ฮ.) ประวัติศาสตร์ได้บันทึกไว้ถึงการที่ท่านเคาะญะฮ์เข้าไปในพระราชวัง และคัดค้านภาพที่สลักอยู่บนผนัง และการที่กษัตริย์ทรงมีคำสั่งให้ลบภาพเหล่านั้นทิ้งในทันที[^1] ท่านเคาะญะฮ์ซัยฟุดดีนได้แจ้งเรื่องนี้แก่บิดาผู้ทรงเกียรติ และท่านเคาะญะฮ์ได้แสดงความยินดีต่อเรื่องนี้ (ในจดหมายฉบับหนึ่งที่มีถึงกษัตริย์) โดยเขียนว่า

«ช่างเป็นนิอ์มัตอันยิ่งใหญ่เพียงใด ที่แม้มีความโอ่อ่าสง่างามแห่งราชา และอำนาจบารมีแห่งกษัตริย์ แต่ถ้อยคำแห่งสัจธรรม…»

[^1]: ซัยลุ อัรเราะชะฮาต (ذیل الرشحات) ประพันธ์โดยชัยค์มุฮัมมัด มุรอด อัลกอซานี หน้า 46 สำนักพิมพ์อัลมีรียะฮ์ มักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์ ฮ.ศ. 1307

«ขอให้ถ้อยคำแห่งสัจธรรมได้รับการยอมรับ และขอให้คำพูดของผู้ต่ำต้อยคนหนึ่งเกิดผล»[^1]

ควาญะฮ์ซัยฟุดดีนได้แจ้งว่า ร่องรอยของการซิกรุลลอฮ์ได้ปรากฏขึ้นในตัวกษัตริย์ และกษัตริย์ได้ผ่านพ้นบางขั้นของการเดินทางทางจิตวิญญาณ (สุลูก) แล้ว ควาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม ได้แสดงความยินดีและความอิ่มใจต่อเรื่องนี้ ท่านเขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งว่า

“สภาวะของกษัตริย์ผู้ปกป้องศาสนาที่ท่านได้กล่าวถึง เช่น การที่ซิกรุลลอฮ์แผ่ซึมเข้าสู่ละฏออิฟ การได้บรรลุสุลฏอนุซซิกร์และรอบิเฏาะฮ์ ความน้อยลงของความคิดฟุ้งซ่าน การยอมรับถ้อยคำแห่งสัจธรรม การละทิ้งสิ่งต้องห้ามบางประการ และการหมดไปของสิ่งกีดขวางในการแสวงหา ทั้งหมดนี้เป็นที่รับทราบอย่างชัดแจ้งแล้ว จำเป็นต้องขอบคุณอัลลอฮ์ตะอาลา ในหมู่ชนชั้นกษัตริย์ สิ่งเหล่านี้หายากยิ่งดุจนกอันกออ์”[^2]

กษัตริย์ได้รักษาความผูกพันทางจิตวิญญาณกับท่านไว้ มุฮัมมัด สากี มุสตะอิด ข่าน ผู้แต่ง «มะอาษิร อาลัมกีรี» (مآثر عالمگیری) ได้บันทึกในเหตุการณ์ของปีที่สิบสองแห่งรัชกาล (13 มุฮัรร็อม ฮ.ศ. 1080) ว่า ครั้งหนึ่งเมื่อยามค่ำคืนผ่านไปส่วนหนึ่ง กษัตริย์ได้เสด็จจากสวนหะยาตบัคช์ไปยังเคหสถานของท่านควาญะฮ์ ประทับอยู่ครู่หนึ่ง ได้รับประโยชน์จากการอยู่ร่วมอันมีบะเราะกะฮ์และถ้อยคำอันดีงามของท่าน และหลังจากให้เกียรติและยกย่องท่านแล้ว จึงเสด็จกลับสู่พระราชวัง[^3]

ท่านควาญะฮ์มีความใฝ่ใจเป็นพิเศษในการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว (อัมร์ บิลมะอ์รูฟ วะนะฮ์ยุ อะนิลมุนกัร) และท่านกระตือรือร้นอย่างยิ่งในเรื่องนี้ ตามคำบอกเล่าของชัยค์มุรอด บิน อับดุลลอฮ์ อัลก็อซซานี ผู้แต่ง «ซัยลุร-เราะชะหาต» (ذیل الرشحات) ว่า “ความพยายามเหล่านี้ของท่านส่งผลจนเกือบจะทำให้แผ่นดินฮินดูสถานปลอดจากบิดอะฮ์

[^1]: มะกาตีบ ฮัฎร็อต ควาญะฮ์ มุฮัมมัด มะอ์ศูม เล่ม 3 จดหมายฉบับที่ 227 [^2]: แหล่งเดิม เล่ม 3 จดหมายฉบับที่ 227 [^3]: มะอาษิร อาลัมกีรี จัดพิมพ์โดย Asiatic Society of Bengal ค.ศ. 1871 หน้า 84

…ก็จะถูกยุติลง ด้วยเหตุนี้บิดาผู้ทรงเกียรติของท่านจึงตั้งสมญานามให้ท่านว่า "มุห์ตะซิบุลอุมมะฮ์" (ผู้ตรวจตราความประพฤติของประชาชาติ) ท่านเป็นผู้มีอิทธิพลทางจิตวิญญาณอย่างแรงกล้า เป็นผู้มีญัษบ์ (ความดึงดูดทางจิตวิญญาณ) และตะศ็อรรุฟ (อำนาจทางจิตวิญญาณ) ผู้คนต่างพากันอยู่ในคานกอฮ์ของท่านในสภาพกระวนกระวายและดื่มด่ำลึกซึ้ง ในขณะเดียวกันท่านก็เป็นชัยค์ผู้มีบารมีและความยิ่งใหญ่ยิ่งนัก บรรดาสุลต่านและขุนนางต่างยืนอย่างนอบน้อมในมัจญ์ลิสของท่าน และไม่มีผู้ใดกล้านั่งต่อหน้าท่าน ผู้คนหลั่งไหลมาหาท่านมากถึงขนาดที่ในแต่ละวันมีผู้คนราวหนึ่งพันสี่ร้อยคนได้รับประทานอาหารจากโรงครัวของท่านทั้งสองเวลา ตามความต้องการและรสนิยมของตน[^1]

หลังจากท่านเควาะญะฮ์ สัยฟุดดีน แล้ว เคาะลีฟะฮ์ของท่านคือ สัยยิด นูร มุฮัมมัด บะดายูนี (ร.ฮ.) (ถึงแก่กรรม ฮ.ศ. 1135) ได้สืบทอดตำแหน่งของท่าน และทำให้คานกอฮ์ของท่านสว่างไสวด้วยรัศมีแห่งมุฮัมมัด หลังจากท่าน ท่านมีรซา มัซฮัร ญานญานาน (ร.ฮ.) ได้ประดับตำแหน่งแห่งการชี้แนะของท่าน ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไปในภายหลัง[^2]

จากเควาะญะฮ์ มุฮัมมัด ซุบัยร์ (ร.ฮ.) ถึงเมาลานา ฟัฎลุรเราะห์มาน กันจ์มุรอดาบาดี (ร.ฮ.)

บุตรชายคนที่สองของท่านเควาะญะฮ์ มุฮัมมัด มะอ์ศูม คือ ท่านเควาะญะฮ์ มุฮัมมัด นักชบันด์ (ฮ.ศ. 1034–1114) ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม "หุจญะตุลลอฮ์ นักชบันด์" ท่านเควาะญะฮ์ มุฮัมมัด มะอ์ศูม ได้แต่งตั้งท่านเป็นผู้สืบทอดและเคาะลีฟะฮ์ของท่าน และหลังจากการวะฟาตของบิดา ท่านก็ทุ่มเทตนเองทั้งหมดให้กับการชี้แนะและการอบรมสั่งสอน

ในบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่าน มีเควาะญะฮ์ มุฮัมมัด ซุบัยร์ (บุตรของอบุลอุลา บุตรของเควาะญะฮ์ มุฮัมมัด มะอ์ศูม) (ถึงแก่กรรม ฮ.ศ. 1151) ผู้ซึ่งบรรดาผู้แสวงหาหลั่งไหลมาหาท่านในแบบที่ในยุคนั้นแทบจะไม่เคยเกิดขึ้นกับผู้ใด เมื่อท่านเดินจากบ้านไปยังมัสยิด บรรดาขุนนางจะปูผ้าคลุมไหล่และผ้าโพกศีรษะของตนตั้งแต่บ้านจนถึงมัสยิด…

[^1]: ษัยลุร็อชะฮาต หน้า 25–29 [^2]: คานกอฮ์ในปัจจุบันที่ ชิตลี กับร์ (ดิลลี) อันที่จริงสร้างขึ้นในสมัยของท่านชาฮ์ ฆุลาม อะลี (ร.ฮ.) ผู้ซึ่งได้ซื้อบ้านหลังที่ท่านมีรซาถูกฝังอยู่ แล้วสร้างมัสยิดและคานกอฮ์ขึ้น

...ปูลาดไว้ เพื่อมิให้เท้าอันจำเริญของท่านต้องแตะพื้นดิน และหากท่านขึ้นพาหนะเพื่อไปเยี่ยมผู้ป่วยหรือไปร่วมงานเลี้ยงที่ได้รับเชิญ ขบวนพาหนะของท่านก็ดำเนินไปเยี่ยงขบวนของกษัตริย์[^1]

ท่านเคาะญะฮ์มุฮัมมัด ซุบัยร์ ได้ทิ้งเคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่ไว้หลายท่าน ในจำนวนนั้นมีสามท่านที่มีชื่อเสียงโด่งดังยิ่ง คือ ท่านชาห์ฎิยาอุลลอฮ์ ซึ่งในบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่านคือท่านชาห์มุฮัมมัด อาฟาก ท่านที่สองคือท่านเคาะญะฮ์มุฮัมมัด นาศิร อันดะลีบ ซึ่งบุตรและเคาะลีฟะฮ์ของท่านคือท่านเคาะญะฮ์มีร ดัรด์ ดิห์ละวี ท่านที่สามคือท่านเคาะญะฮ์อับดุลอัดล์ ซึ่งเคาะลีฟะฮ์ของท่านคือท่านชาห์อับดุลกอดิร ดิห์ละวี (ร.ฮ.) ผู้แปลอัลกุรอานและบุตรของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิห์ละวี (ร.ฮ.)

ท่านเคาะญะฮ์ฎิยาอุลลอฮ์เป็นชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ผู้มีฐานะสูงส่งและเป็นผู้มีนิสบะฮ์ (ความผูกพันทางจิตวิญญาณ) ท่านชาห์ฆุลาม อะลี กล่าวว่า "ผู้ใดที่ไม่เคยเห็นนิสบะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ในรูปที่เป็นตัวตน ก็จงไปดูท่านเคาะญะฮ์ฎิยาอุลลอฮ์เถิด"[^2]

อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานการยอมรับอย่างกว้างขวางแก่เคาะลีฟะฮ์ของท่าน คือท่านชาห์มุฮัมมัด อาฟาก (ฮ.ศ. 1160–1251) และทรงทำให้ท่านมีชื่อเสียงขจรขจายไปทั่วทุกสารทิศ ผู้คนตั้งแต่ดิลลีไปจนถึงกาบูลต่างได้รับประโยชน์ทางจิตวิญญาณจากท่าน เมื่อท่านเดินทางไปยังกาบูล ซะมาน ชาห์ กษัตริย์แห่งอัฟกานิสถาน ได้รับเกียรติให้ทำบัยอะฮ์กับท่าน

เคาะลีฟะฮ์ผู้เป็นที่พึ่งทางจิตวิญญาณและเป็นผู้ไร้ผู้เทียบเทียมแห่งยุคของท่านชาห์มุฮัมมัด อาฟาก คือท่านเมาลานาฟัฎลุรเราะห์มาน คันญ์มุรอดาบาดี (ร.ฮ.) (ฮ.ศ. 1208–1313) ผู้ซึ่งด้วยแรงดึงดูดทางจิตวิญญาณอันเข้มแข็ง ลมหายใจอันร้อนแรง ความสมถะและการตัดขาดจากโลก การปฏิบัติตามชะรีอะฮ์ ความรู้ในซุนนะฮ์และหะดีษ ความรักต่ออัลลอฮ์และความรักต่อท่านนบี ﷺ ได้ทำให้บรรยากาศของอินเดีย (โดยเฉพาะอินเดียตอนเหนือ) อบอุ่นและสว่างไสวอยู่นานกว่าครึ่งศตวรรษ และด้วยถ้อยคำของท่านเองว่า ความรัก...

[^1]: «ดุรรุลมะอาริฟ» (درّ المعارف) มัลฟูซาตของท่านชาห์ฆุลาม อะลี [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 161

ร้านของท่านก็คึกคักอยู่เสมอ”[^1]

ตามคำกล่าวของนักประวัติศาสตร์และนักเขียนชีวประวัติผู้มีทัศนะกว้างไกลและรอบคอบแห่งอินเดีย คือ เมาลานา หะกีม ซัยยิด อับดุลหัยย์ ผู้แต่ง “นุซฮะตุลเคาะวาฏิร” (نزهة الخواطر):

“บรรดาผู้มีความศรัทธาต่างหลั่งไหลมาห้อมล้อมดั่งแมลงเม่าบินเข้าหากองไฟ ของขวัญและของกำนัลหลั่งไหลมาดุจสายฝน บรรดาขุนนางและผู้นำคนสำคัญจากดินแดนอันห่างไกลและยากลำบากต่อการเดินทางต่างมาหาด้วยความศรัทธา ตัวท่านจึงกลายเป็นศูนย์รวมของผู้คน และได้รับการยอมรับและเป็นที่รักใคร่อย่างที่ไม่มีชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์คนใดในยุคนั้นได้รับ

ส่วนเรื่องกัชฟ์และกะรอมาตของท่านนั้น ได้เลื่องลือถึงระดับตะวาตุร (ถ่ายทอดกันอย่างแพร่หลายต่อเนื่อง) และในเรื่องนี้ แม้ในหมู่เอาลิยาอ์รุ่นก่อน ๆ ก็ไม่พบผู้ใดเทียบเคียงได้ นอกจากท่านซัยยิดินา อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.)”[^2]

สำหรับรายละเอียดเพิ่มเติม โปรดดูหนังสือของผู้เขียน “ตัซกิเราะฮ์ หัฎรัต เมาลานา ฟัฎลุรเราะห์มาน กันจ์ มุรอดอาบาดี”

[^1]: ผู้ก่อตั้งและผู้บริหารส่วนใหญ่ของนัดวะตุลอุละมาอ์เป็นมุรีดและผู้รับการชี้นำจากหัฎรัต เมาลานา เช่น เมาลานา ซัยยิด มุฮัมมัด อะลี มุงเกรี ผู้ก่อตั้งและผู้บริหารคนแรกของนัดวะตุลอุละมาอ์, เมาลานา มะสีหุซซะมาน ข่าน ชาฮ์ญะฮานปูรี (ครูของอะอ์ลา หัฎรัต มะห์บูบ อะลี ข่าน นิซามแห่งดักกัน), เมาลานา ซัยยิด ซุฮูรุลอิสลาม ฟัตหปูรี, เมาลานา ซัยยิด ตะญัมมุล หุซัยน์ บิฮารี, เมาลานา หะกีม ซัยยิด อับดุลหัยย์ (ร.ฮ.) ผู้บริหารนัดวะตุลอุละมาอ์, นวาบ ศัดร์ ยาร์ ญังก์ เมาลานา หะบีบุรเราะห์มาน ข่าน ชัรวานี (ศัดรุศศุดูร ฝ่ายกิจการศาสนา ไฮเดอราบาด ดักกัน), หุซามุลมุลก์ ศ่อฟียุดเดาละฮ์ นวาบ ซัยยิด อะลี หะซัน ข่าน ผู้บริหารนัดวะฮ์ การเผยแผ่สายตะริเกาะฮ์ของเมาลานาได้ดำเนินไปอย่างกว้างขวางยิ่งโดยผ่านเมาลานา ซัยยิด มุฮัมมัด อะลี มุงเกรี (ร.ฮ.) ผู้ที่กล่าวถึงเป็นคนแรก

[^2]: นุซฮะตุลเคาะวาฏิร เล่ม 8

มีรซา มัซฮัร ญาน-ญานาน และท่านชาห์ เฆาะลาม อะลี

ท่านมีรซา มัซฮัร ญาน-ญานาน ชะฮีด[^1] (ฮ.ศ. 1111–1195) เคาะลีฟะฮ์ของท่านซัยยิด นูร มุฮัมมัด บะดาโยนี ผู้ซึ่งได้ทำให้หัวใจทั้งหลายอบอุ่นและสว่างไสวด้วยลมหายใจอันบริสุทธิ์ของท่านเป็นเวลาสามสิบห้าปี และในราชธานีดิลลี ตลาดแห่งความรักได้คึกคักถึงขีดสุด คำยืนยันของผู้ร่วมสมัยที่มีสายตาอันลึกซึ้งอย่างหะกีมุลอิสลาม ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี เกี่ยวกับท่านมีดังนี้

«สภาพของผู้คนในฮินดูสถานมิได้เป็นที่ปิดบังสำหรับเรา เพราะเราเกิดที่นี่และใช้ชีวิตอยู่ที่นี่ ดินแดนอาหรับเราก็ได้เห็นด้วยตนเองและได้ท่องเที่ยวมาแล้ว สภาพของผู้คนในอัฟกานิสถานและอิหร่านเราก็ได้ฟังจากปากของผู้ที่เชื่อถือได้ในดินแดนเหล่านั้น หลังจากทั้งหมดนี้ เราได้ข้อสรุปว่า ผู้ทรงคุณธรรมที่มั่นคงและเที่ยงตรงบนวิถีแห่งชะรีอะฮ์และตะริเกาะฮ์ และในการปฏิบัติตามคัมภีร์และซุนนะฮ์อย่างท่าน ซึ่งมีฐานะสูงส่งในการชี้นำผู้แสวงหา และมีพลังแห่งตะวัจญุฮ์อันแรงกล้าถึงเพียงนี้ ไม่มีพบในดินแดนใดในบรรดาดินแดนที่เราได้กล่าวถึงในยุคของเรา ในยุคที่ผ่านมาและในหมู่บรรพชนผู้ทรงคุณธรรมนั้นอาจมีได้อย่างแน่นอน แต่หากจะพูดตามจริง ผู้ทรงคุณธรรมเช่นนี้ไม่ได้มีจำนวนมากในทุกยุคสมัย ไม่ต้องพูดถึงยุคที่เต็มไปด้วยฟิตนะฮ์และความเสื่อมทรามเช่นนี้»[^2]

ในบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่านมีรซา มัซฮัร ญาน-ญานาน มีท่านเมาลานา นะอีมุลลอฮ์ บะฮ์ราอิจี (ฮ.ศ. 1153–1218) ผู้ประพันธ์ "มะอ์มูลาต-เอ-มัซฮะรียะฮ์" (معمولات مظہریہ) และท่านกอฎี ษะนาอุลลอฮ์ ปานีปะตี (ร.ฮ.) บัยฮะกีแห่งยุค (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1225) ผู้ประพันธ์ "อัต-ตัฟซีร อัล-มัซฮะรี" (التفسیر المظہری) และ "มาลา บุดดะ มินฮุ" (مالابدمنہ) และท่านเมาลานา เฆาะลาม ยะห์ยา บิฮารี (ฮ.ศ. 1180) ซึ่งเป็นบุคคลอันโดดเด่นแห่งยุค

[^1]: ชื่อเดิมคือ ชัมซุดดีน หะบีบุลลอฮ์ นามปากกาคือ มัซฮัร บิดาของท่านชื่อ มีรซา ญาน ด้วยความสัมพันธ์นี้เอง อาลัมกีรผู้ล่วงลับจึงตั้งชื่อท่านว่า "ญาน-ญาน" โดยถือว่าบุตรคือชีวิตของบิดา แต่ในปากของผู้คนกลับเรียกกันว่า "ญาน-ญานาน" [^2]: กะลิมาต-เอ-ฏ็อยยิบาต หน้า 164–165

อุละมาอ์และบรรดาชัยค์[^1] แต่การแผ่ขยายไปทั่วโลกของสายสัมพันธ์ของท่านมีรซา ศอฮิบ หรือที่ถูกคือการแผ่ขยายไปทั่วโลกของตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์นั้น ถูกกำหนดไว้แล้วสำหรับเคาะลีฟะฮ์คนสำคัญที่สุดของท่าน คือ ท่านชาฮ์ฆุลาม อะลี บะฏาลวี (ร.ฮ.)[^2] (ฮ.ศ. 1156–1240) จะเรียกท่านว่าเป็นมุญัดดิดแห่งสายสัมพันธ์มุญัดดิดียะฮ์ก็ได้ หรือที่ถูกคือจะเรียกท่านว่าเป็นมุญัดดิดแห่งการสุลูกสู่อัลลอฮ์ และการตัซกียะฮ์และอิห์ซาน (ซึ่งมีชื่อที่รู้จักกันทั่วไปว่าตะเซาวุฟ) ในศตวรรษที่สิบสามก็ย่อมถูกต้อง บรรดาผู้แสวงหาจากแดนอะญัม (ดินแดนที่มิใช่อาหรับ) และอาหรับต่างหลั่งไหลมาหาท่านดุจแมลงเม่าที่บินเข้าหากองไฟ แทบไม่มีเมืองใดในฮินดูสถานที่ไม่มีเคาะลีฟะฮ์ของท่าน เฉพาะในเมืองอัมบาละเพียงเมืองเดียว ท่านก็มีเคาะลีฟะฮ์ถึงห้าสิบคน เซอร์ซัยยิด อะห์มัด ข่าน ผู้ล่วงลับ ได้เขียนไว้ในหนังสือ "อาษารุศเศาะนาดีด" (آثار الصنادید) ว่า

«ข้าพเจ้าได้เห็นด้วยตาของข้าพเจ้าเองในคานกอฮ์ (สำนักตะเซาวุฟ) ของท่าน ว่ามีผู้คนจากรูม (ตุรกี) และชาม บัฆดาด อียิปต์ จีน และฮะบะชะฮ์ (เอธิโอเปีย) มาให้บัยอะฮ์ และถือว่าการรับใช้คานกอฮ์เป็นความผาสุกนิรันดร์ ส่วนผู้คนจากเมืองใกล้เคียง เช่น ฮินดูสถาน ปัญจาบ และอัฟกานิสถาน นั้นไม่ต้องกล่าวถึงเลย พวกเขาหลั่งไหลมาดุจฝูงตั๊กแตน ในคานกอฮ์ของท่านมีฟะกีร (ผู้ถือสันโดษ) อาศัยอยู่ไม่ต่ำกว่าห้าร้อยคน และค่าใช้จ่ายทั้งหมดเป็นภาระของท่าน»[^3]

ท่านชาฮ์เราะอูฟ อะห์มัด มุญัดดิดี (ร.ฮ.) ได้เขียนรายชื่อถิ่นฐานของบรรดาผู้แสวงหาไว้ในหนังสือ "ดุรรุลมะอาริฟ" (درّ المعارف) เฉพาะผู้ที่มาอยู่ในคานกอฮ์แห่งนี้ที่ดิลลีเพื่อรับประโยชน์ในวันเดียว คือวันที่ 28 ญุมาดัลอูลา ฮ.ศ. 1231 ดังนี้

«สะมัรก็อนด์ บุคอรอ ฆัซนี ทาชเคนต์ ฮิศาร กันดะฮาร์ กาบูล เปชาวาร์ กัศมีร มุลตาน ลาฮอร์ สิรฮินด์ อัมโรฮะฮ์ สัมภัล รามปูร บะเรลี ลัคเนา ญาอิส บะฮ์ราอิจ โครักห์ปูร อะซีมาบาด ธากา ไฮดะราบาด ปูนา เป็นต้น»[^4]

เมื่อได้เห็นความเมตตาที่แผ่ไปอย่างกว้างขวางของท่านเช่นนี้ บทกวีภาษาเปอร์เซียของเมาลานา คอลิด รูมี ผู้เป็นมุรีดของท่าน ก็เป็นภาพสะท้อนเหตุการณ์นี้ได้อย่างสมบูรณ์

[^1]: เกี่ยวกับเคาะลีฟะฮ์และมุรีดผู้ยิ่งใหญ่ โปรดดู "มะกอมาต มัซฮะรี" (مقامات مظہری) ตั้งแต่หน้า 74 ซึ่งได้ระบุชื่อเคาะลีฟะฮ์ไว้ จำนวนของพวกเขามี 43 คน [^2]: ชื่อเดิมของท่านคืออับดุลลอฮ์ แต่ท่านมีชื่อเสียงไปทั่วด้วยชื่อชาฮ์ฆุลาม อะลี [^3]: อาษารุศเศาะนาดีด บทที่ 4 หน้า 45; ดุรรุลมะอาริฟ หน้า 76 สำนักพิมพ์นามี

«ใครเล่าจะนำข่าวของข้าไปบอกกษัตริย์แห่งผู้งดงามนั้นอย่างลับ ๆ ว่า โลกได้มีชีวิตขึ้นอีกครั้งแล้ว เมื่อเมฆแห่งเดือนนีสานได้หลั่งฝนลงมา»[^1]

ท่านชาห์ฆุลาม อะลี (ร.ฮ.) มีเคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่และทรงเกียรติหลายท่าน ในจำนวนนั้นคือท่านชาห์สะอ์ดุลลอฮ์ ซึ่งเคาะลีฟะฮ์ของท่านคือ ชาห์มุฮัมมัด นะอีม ผู้เป็นที่รู้จักในนาม มิสกีน ชาห์ ศอฮิบ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1264)[^2] ท่านได้เดินทางมายังหัยดะรอบาดในกลางศตวรรษที่สิบสาม และพำนักอยู่ที่นั่นเป็นเวลานาน อาศัฟ ญาฮ์ที่หก อะอ์ลา หัฎรัต มีร์ มะห์บูบ อะลี ข่าน เป็นผู้มีความศรัทธาต่อท่าน[^3] เคาะลีฟะฮ์อีกท่านหนึ่งของชาห์สะอ์ดุลลอฮ์ ศอฮิบ คือ ซัยยิดมุฮัมมัด บาดชาห์ บุคอรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1326)[^4]

เคาะลีฟะฮ์ท่านหนึ่งของท่านชาห์ฆุลาม อะลี ศอฮิบ คือ ท่านชาห์เราอูฟ อะห์มัด ศอฮิบ มุญัดดิดี (ฮ.ศ. 1201–1266) ได้วางรากฐานคานกอฮ์มุญัดดิดียะฮ์ขึ้นที่โภปาล[^5] ที่บะห์รออิจ เมาลานาชาห์บิชาเราะตุลลอฮ์ บะห์รออิจี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1254) ได้เผยแผ่สายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ นักชบันดียะฮ์ ที่บุคอรอ ชัยค์กุล มุฮัมมัด ได้เป็นชัยค์อัลกุล (ชัยค์ใหญ่) และท่านได้ทำให้ความเผื่อแผ่ (ฟัยฎ์) ของสายมุญัดดิดียะฮ์แพร่หลายไปทั่ว[^6] ชัยค์อะห์มัด บัฆดาดี กอดิรี ได้เดินทางมาจากแบกแดดเพื่อให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) และรับอิญาซะฮ์[^7]

เมาลานาคอลิด รูมี

ในอิรัก ชาม และตุรกี อัลลอฮ์ได้ทรงใช้ผู้ทรงความรู้ชาวเคิร์ดผู้ยิ่งใหญ่ท่านหนึ่ง คือ เมาลานาคอลิด รูมี ในการเผยแผ่สายตะริเกาะฮ์ของท่านชาห์ฆุลาม อะลี ศอฮิบ ท่านได้กลายเป็นผู้นำความเผื่อแผ่และการชี้นำของท่านหัฎรัตไปสู่ดินแดนของท่าน

[^1]: นี่คือกอศีดะฮ์ (บทกวี) จำนวน 59 บท ซึ่งชาห์อับดุลฆอนี มุหัดดิษ เดะห์ลาวี ได้คัดลอกไว้ทั้งหมด [^2]: หนังสือพิมพ์ «มุคบิรเดคคาน» มัดราส เดือนมกราคม ค.ศ. 1896 [^3]: ซึ่งเคาะลีฟะฮ์ของท่านคือ เมาลานาซัยยิดอับดุลลอฮ์ ชาห์ ศอฮิบ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1384) ผู้ประพันธ์หนังสือ «ซุญาญะตุลมะศอบีห์» (زجاجة المصابيح) ได้ทำหน้าที่อบรมขัดเกลาและชี้นำอย่างแข็งขันที่หัยดะรอบาดเป็นเวลายาวนาน [^4]: ซึ่งท่านปีร์อบู อะห์มัด ศอฮิบ และบุตรชายผู้ทรงเกียรติของท่าน คือ เมาลานาชาห์มุฮัมมัด ยะอ์กูบ ศอฮิบ (ร.ฮ.) ได้ทำให้ (สถานที่นั้น) เจริญรุ่งเรืองในยุคสมัยของแต่ละท่าน [^5]: «ดุรรุลมะอาริฟ» หน้า 125 [^6]: แหล่งเดิม หน้า 144

…ได้ยินกิตติศัพท์แล้ว ก็เปี่ยมล้นไปด้วยความปรารถนาและความกระวนกระวายใจ เดินทางผ่านจุดพักทีละแห่งๆ จนใช้เวลาหนึ่งปีจึงมาถึงดิลลี เมื่อมาถึงสำนัก ก็พำนักอยู่ ณ ที่นั้นอย่างมั่นคง จนผ่านขั้นตอนต่างๆ ของการสุลูกจนครบถ้วน และได้รับเกียรติด้วยอิญาซะฮ์และคิลาฟะฮ์โดยเฉพาะ ในช่วงเวลานั้น ความมุ่งมั่นแน่วแน่ของท่านเป็นเช่นนี้ คือ เมื่ออุละมาอ์และมะชายิค (บรรดาชัยค์) แห่งดิลลี ซึ่งได้ยินกิตติศัพท์ถึงความประเสริฐและความสมบูรณ์ของท่านมาหลายปี มาขอพบท่าน ท่านก็จะกล่าวว่า "ผู้ยากไร้คนนี้มาเพื่อเป้าหมายใด ก็ไม่อาจหันไปสนใจสิ่งอื่นใดได้จนกว่าจะบรรลุเป้าหมายนั้น" ครั้งหนึ่ง ท่านผู้เป็นปราชญ์แห่งยุค ประทีปแห่งอินเดีย ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้มาหา ตามหลักที่ว่า "اَلْقَادِمُ يُزَارُ" (ผู้ที่มาจากภายนอกนั้น เป็นผู้ที่ถูกไปเยี่ยมเยียน) และท่านชาห์อบูสะอีดซึ่งเป็นศิษย์ผู้ทรงคุณของท่าน (ชาห์อับดุลอะซีซ) ได้เรียนว่า "ท่านอุสตาซุลฮินด์ (ครูแห่งอินเดีย) มาเพื่อพบท่าน" ท่าน (เมาลานาคอลิด) กล่าวว่า "โปรดกล่าวสลามแทนข้าพเจ้า และเรียนท่านว่า เมื่อเป้าหมายของข้าพเจ้าสำเร็จแล้ว ข้าพเจ้าจะไปพบท่านด้วยตนเอง"

เมื่อท่านกลับคืนสู่บ้านเกิด บรรดาผู้แสวงหาอัลลอฮ์ก็หลั่งไหลเข้ามาหาท่านดั่งแมลงเม่าบินเข้าหาเปลวไฟ และเกิดการหลั่งไหลมาหาท่านอย่างที่ไม่ค่อยมีปรากฏ เมาลานาชาห์ เราะอูฟ อะห์มัด มุญัดดิดี ได้บันทึกไว้ในหนังสือของท่าน «ดุร็อรุลมะอาริฟ» (دُرّ المعارف) ในบันทึกเหตุการณ์ของวันศุกร์ที่ 24 เดือนเราะญับ ฮ.ศ. 1231 ว่า "ชายผู้อาวุโสชาวมัฆริบคนหนึ่ง เมื่อได้ยินนามอันประเสริฐของท่าน (ชาห์ฆุลาม อะลี) ก็เดินทางผ่านจุดพักทีละแห่ง ได้แวะพบเมาลานาคอลิด อัร-รูมีในแบกแดดแล้วจึงมาถึง เขาได้เล่าถึงความเป็นที่ยอมรับและความเป็นที่พึ่งของเมาลานา (คอลิด) ว่า มีผู้คนประมาณหนึ่งแสนคนได้รับเกียรติเข้าร่วมวงแห่งอิรอดะฮ์และการให้บัยอะฮ์แล้ว มีอุละมาอ์ผู้รอบรู้ลึกซึ้งหนึ่งพันคนได้เข้าสู่ตะริเกาะฮ์ และยืนกุมมืออย่างนอบน้อมอยู่ต่อหน้าเมาลานา"[^1] เมาลานาคอลิดเองได้เขียนไว้ในจดหมายที่ส่งถึงท่านชาห์อบูสะอีด โดยกล่าวถึงเรื่องนี้ในฐานะการบอกเล่าถึงความโปรดปราน (ตะห์ดีษ บิน-นิอ์มะฮ์) ว่า:

"แผ่นดินทั้งหมดของรูม (ตุรกี) อาหรับ หิญาซ อิรัก บางส่วนของดินแดนอะญัม (เปอร์เซีย) และทั่วทั้งเคอร์ดิสถาน ตะริเกาะฮ์อันสูงส่งนักชะบันดียะฮ์…"

[^1]: ดุร็อรุลมะอาริฟ หน้า 71

…ด้วยอิทธิพลและอารมณ์อันลึกซึ้ง และทั้งกลางวันและกลางคืน ในทุกวงชุมนุมและที่ประชุม ในมัสญิดและมัดเราะซะฮ์ คุณงามความดีและคุณลักษณะอันน่าสรรเสริญของท่านอิมามร็อบบานี มุญัดดิด และมุเนาวิรอัลฟ์ษานี ถูกกล่าวขานอยู่บนลิ้นของทุกคนทั้งเล็กและใหญ่ จนไม่อาจคิดได้เลยว่า ในแผ่นดินใดหรือในยุคสมัยใด หูของกาลเวลาเคยได้ยินบทเพลงเช่นนี้ หรือดวงตาแห่งฟากฟ้าเคยได้เห็นความใฝ่ใจและการรวมตัวเช่นนี้มาก่อน…… แม้ว่าการกล่าวถึงเรื่องราวทำนองนี้จะเป็นการไม่สำรวมและการยกตนอย่างหนึ่ง และผู้ต่ำต้อยผู้นี้ก็รู้สึกละอายต่อสิ่งนี้ แต่ด้วยถือว่าสิทธิของมิตรสหายเป็นสิ่งที่ต้องมาก่อน จึงกล้าเสียมารยาทเช่นนี้[^1]

อัลลามะฮ์ อิบนุอาบิดีน ซึ่งเป็นที่รู้จักในนามอัลลามะฮ์ ชามี ผู้แต่งหนังสือ "ร็อดดุลมุห์ตาร ชัรหุดดุรริลมุคตาร" (ردّ المحتار شرح الدر المختار) เป็นศิษย์และผู้ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) ของเมาลานา คอลิด อัรรูมี ท่านได้แต่งรสาละฮ์ทั้งเล่มว่าด้วยเกียรติคุณของท่าน ในชื่อ "ซัลลุลหุซามิลฮินดี ลินุศเราะติ เมาลานา คอลิด อันนักชะบันดี" (سل الحسام الهندي لنصرة مولانا خالد النقشبندي)[^2] ซึ่งโดยหลักแล้วเป็นการโต้แย้งรสาละฮ์ฉบับหนึ่งที่ผู้อิจฉาบางคนเขียนขึ้นเพื่อต่อต้านเมาลานา คอลิด และกล่าวหาว่าท่านหลงผิด ในตอนท้ายของรสาละฮ์ได้บันทึกประวัติโดยย่อไว้ ซึ่งทำให้ทราบว่า ท่านเป็นชาวเมืองเล็ก ๆ ชื่อเกาะเราะฮ์ดาฆ ใกล้เมืองสุลัยมานียะฮ์ ท่านเกิดในปี ฮ.ศ. 1190 ได้ศึกษาวิชาการที่แพร่หลายในยุคนั้นจากบรรดาครูผู้มีชื่อเสียงในสมัยนั้น และยังได้บรรลุความเชี่ยวชาญในวิชาทางปัญญา (มะอ์กูลาต) คณิตศาสตร์ ดาราศาสตร์ เป็นต้น จากนั้นท่านกลับมายังสุลัยมานียะฮ์และได้สอนตำราชั้นสูงสุดในวิชาปรัชญา (หิกมะฮ์) วิชากะลาม และวิชาวาทศิลป์ (บะลาเฆาะฮ์) ในปี ฮ.ศ. 1220 ท่านได้รับเกียรติให้ประกอบพิธีหัจญ์และเยือน (ซิยาเราะฮ์) ในนครมักกะฮ์อันทรงเกียรติ ท่านได้รับสัญญาณเร้นลับให้เดินทางไปยังดิลลี ท่านจึงกลับไปยังแคว้นชามก่อน ที่นั่นท่านได้ยินชาวอินเดียผู้หนึ่งกล่าวถึงท่านชาห์ ฆุลาม อะลี ด้วยเหตุนี้ ในปี ฮ.ศ. 1224 ท่านจึงเดินทางผ่านอิหร่านและอัฟกานิสถาน และทุกแห่งที่ไปท่านได้ทำให้ผู้คนยอมรับในความรู้ของท่าน จนกระทั่งผ่านลาฮอร์…

[^1]: แปลและคัดจากบทความของเมาลานา อับดุชชะกูร ในหนังสือ "ตัซกิเราะฮ์ อิมามร็อบบานี มุญัดดิด อัลฟ์ษานี" [^2]: รวมอยู่ใน "มัจญ์มูอะฮ์ เราะซาอิล อิบนุอาบิดีน" พิมพ์ครั้งใหม่ สุฮัยล์ อะคาเดมี ลาฮอร์ ปากีสถาน

การเดินทางใช้เวลาตลอดหนึ่งปีเต็มจึงถึงดิลลี เมื่อถึงดิลลีแล้ว ท่านได้ประพันธ์เกาะศีดะฮ์ชะวะกียะฮ์ (قصیدۂ شوقیہ) เป็นภาษาอาหรับ ซึ่งบทเปิดของมีว่า

كملت مسافة كعبة الآمال حمدُالمن قد من بالاكمال

«การเดินทางสู่กะอ์บะฮ์แห่งความหวังได้สิ้นสุดลงแล้ว มวลการสรรเสริญเป็นของพระองค์ผู้ทรงประทานความโปรดปรานให้มันสมบูรณ์»

ยังไม่ทันครบหนึ่งปี ท่านก็ได้รับเกียรติให้ได้รับอิญาซะฮ์และคิลาฟะฮ์ในห้าตะริเกาะฮ์ แล้วจึงเดินทางกลับสู่บ้านเกิดตามคำสั่งกำชับของมุรชิดของท่าน เมื่อถึงบัฆดาดก็เริ่มงานอบรมขัดเกลาและชี้นำ ท่านพำนักอยู่ที่นั่นห้าเดือน แล้วกลับสู่บ้านเกิด ในปี ฮ.ศ. 1228 ท่านกลับมายังบัฆดาดอีกครั้ง เมื่อผู้คนเห็นการยอมรับและการหลั่งไหลเข้าหาท่านอย่างกว้างขวาง ก็เกิดความอิจฉา และมีการก่อฟิตนะฮ์ขึ้นต่อต้านท่าน ผู้ปกครองบัฆดาด สะอีด ปาชา ได้มอบหมายให้อุละมาอ์บางท่านหักล้างข้อกล่าวหานั้น อุละมาอ์แห่งบัฆดาดได้ออกฟัตวาประทับตราของพวกเขา รับรองความบริสุทธิ์ของท่านและสถานะอันสูงส่งของท่าน ชาวเคิร์ด ชาวกิรกูก อัรบีล เมาศิล อะมาดิยะฮ์ อัยน์ตาบ หะลับ ชาม มะดีนะฮ์ มุนัวะเราะฮ์ มักกะฮ์ มุกัรเราะมะฮ์ และบัฆดาด หลายพันคนได้รับประโยชน์จากท่าน

หลังจากนั้น ผู้ประพันธ์ได้กล่าวถึงคุณธรรมอันประเสริฐของท่าน และนำเสนอรายชื่อผลงานประพันธ์ของท่าน ผู้ประพันธ์ยังได้กล่าวถึงผลงานชิ้นหนึ่งของนักวรรณกรรมและกวีผู้มีชื่อเสียงในยุคของท่าน คือ ชัยค์อุษมาน สนัด ซึ่งเขียนขึ้นเกี่ยวกับประวัติของเมาลานาคอลิด มีชื่อว่า «อัศฟัลมะวาริด ฟี ตัรญะมะฮ์ หัฎเราะฮ์ ซัยยิดินา คอลิด» (أصفى الموارد في ترجمة حضرة سيدنا خالد) ในบั้นปลาย เมาลานาคอลิดได้เลือกชามเป็นที่พำนักของท่าน ในปี ฮ.ศ. 1238 ท่านได้เดินทางสู่ชามพร้อมกับเหล่าเคาะลีฟะฮ์และมุรีดจำนวนมาก และแผ่นดินชามก็ประหนึ่งหลั่งไหลเข้าหาท่าน นอกจากงานด้านสุลูกและการชี้นำแล้ว ท่านยังใส่ใจในการเผยแผ่วิชาการศาสนา (อุลูมชัรอียะฮ์) และการฟื้นฟูมัสยิดให้กลับมีชีวิตชีวาและรุ่งเรืองอีกครั้ง ในที่สุด ท่านได้รับชะฮาดะฮ์ในโรคระบาด (ฏออูน) ปี ฮ.ศ. 1242 เมื่อวันที่ 14 ซุลเกาะอ์ดะฮ์

และถูกฝังไว้ที่เชิงเขากอซิยูน เมาลานา (คอลิด) มีเชื้อสายสืบไปถึงท่านอุษมาน (ร.ฎ.) ผู้แต่งริสาละฮ์เล่าความฝันของตนให้ท่านฟังว่า ข้าพเจ้าฝันเห็นว่าท่านซัยยิดินา อุษมาน อิบนุ อัฟฟาน (ร.ฎ.) ได้สิ้นชีวิตแล้ว และข้าพเจ้ากำลังนำละหมาดญะนาซะฮ์ให้ท่าน ท่านกล่าวว่า นี่เป็นสัญญาณบ่งถึงการจากไปของฉัน เพราะฉันเป็นลูกหลานของท่าน เขาเล่าความฝันนี้ในเวลามัฆริบ และเมาลานาคอลิดได้ละหมาดอิชาอ์ แล้วสั่งเสีย และแต่งตั้งผู้สืบทอดตำแหน่ง จากนั้นจึงกลับเข้าบ้าน ในคืนนั้นเองท่านก็ติดโรคกาฬโรค และได้สิ้นชีวิตลง[^1]

ท่านชาห์อะห์มัด สะอีด และเหล่าเคาะลีฟะฮ์ของท่าน

ผู้สืบทอดที่แท้จริงของท่านชาห์ฆุลาม อะลี และผู้เผยแผ่สายตะริเกาะฮ์ของท่านไปทั่วทุกสารทิศของโลก คือ ท่านชาห์อะห์มัด สะอีด บุตรของชาห์อะบูสะอีด (ฮ.ศ. 1217–1277)[^2] ผู้ได้รับการอบรมเป็นพิเศษจากท่าน และเป็นดวงตาและประทีปแห่งตระกูลมุญัดดิดี ภายหลังการวะฟาตของบิดาของท่าน คือท่านชาห์อะบูสะอีด ในปี ฮ.ศ. 1250 ท่านได้ทำให้ตำแหน่งสัจญาดะฮ์ของท่านชาห์ฆุลาม อะลี และท่านมีรซา มัซฮัร ญานญานาน รุ่งเรืองขึ้น และตลอดยี่สิบสามปีเต็ม (ฮ.ศ. 1250–1273) ท่านได้ทุ่มเทอย่างแข็งขันในการเผยแผ่สายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ ในปีเดียวกันนั้นเอง (ค.ศ. 1857) ท่านจำต้องอำลาอินเดียและคานกอฮ์ของบรรพบุรุษ ในเดือนมุหัรรอม ฮ.ศ. 1274 ท่านออกเดินทางจากดิลลี และถึงมักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์ในเดือนเชาวาล ฮ.ศ. 1274 จากนั้นจึงพำนักอย่างถาวร ณ มะดีนะฮ์อัฏฏ็อยยิบะฮ์ ท่านมีชีวิตอยู่ที่นั่นอีกสองปี แล้วจึงถูกฝังอยู่ในแผ่นดินนั้น ในช่วงเวลาอันสั้นเพียงสองปีนี้ มีชาวเติร์กและชาวอาหรับนับร้อยคนให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) ต่อท่าน ตามคำของผู้ประจักษ์เหตุการณ์ผู้หนึ่ง "หากชีวิตของท่านยืนยาวต่อไป และสายตะริเกาะฮ์นี้ดำเนินต่อไปแล้ว ท่าน…

[^1]: สิลกุลหุสาม อัลฮินดี (سل الحسام الهندي) หน้า 315–325 สายตะริเกาะฮ์ของเมาลานายังคงมีอยู่ในชาม (ซีเรีย) และตุรกีจนถึงทุกวันนี้ ผู้เขียนได้พบปะกับมะชาอิคผู้ยิ่งใหญ่หลายท่านของสายตะริเกาะฮ์นี้ในดิมัชก์ ฮะลับ และตุรกี

[^2]: สำหรับรายละเอียดชีวประวัติ โปรดดู นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) เล่มที่ 7 ซึ่งได้มาจากเมาลานาชาห์อะบุลหะซัน ซัยด์ ฟารูกี

…จำนวนมุรีดย่อมทะลุถึงหลักแสนเลยทีเดียว![^1]

การรวบรวมรายชื่อเคาะลีฟะฮ์ของท่านชาห์อะห์มัด สะอีด ทั้งหมดนั้นเป็นเรื่องยากยิ่ง ในหนังสือ «มะนากิบ อะห์มะดิยะฮ์» (مناقب احمدیہ) มีการระบุนามของบุคคลไว้ถึงแปดสิบท่าน[^2] ในอินเดีย ตะริเกาะฮ์ของท่านแผ่ขยายออกไปทางหนึ่งโดยผ่านชัยค์โดสต์ มุฮัมมัด กันดะฮารี ซึ่งเคาะลีฟะฮ์คนสำคัญที่สุดของท่าน คือเคาะวาญะฮ์อุษมาน ดามานี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1314) ได้พำนักอยู่ที่กัสบะฮ์มูซาซัยในเขตเดราอิสมาอีลข่าน และทำให้บรรยากาศที่นั่นเปี่ยมล้นและดื่มด่ำไปด้วยความร้อนแรงแห่งความรัก (อิชก์) และความสงบนิ่ง (สะกีนะฮ์) แห่งนิสบะฮ์นักชบันดียะฮ์ เคาะลีฟะฮ์คนสำคัญที่สุดของท่าน คือเคาะวาญะฮ์สิรอญุดดีน (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1333) ได้นำตะริเกาะฮ์นี้แผ่ขยายไปไกล อัลลอฮ์ทรงประทานเกียรติภูมิอันยิ่งใหญ่แก่ท่าน และท่านได้ธำรงรักษาสัจญาดะฮ์ของบรรพชนผู้ทรงเกียรติให้รุ่งเรืองด้วยการชี้แนะและการอบรม ความมุ่งมั่นและความหนักแน่นมั่นคง (อิสติกอมะฮ์) ตลอดจนการทุ่มเทศึกษาหะดีษ เคาะลีฟะฮ์ของเคาะวาญะฮ์สิรอญุดดีน คือ เมาลานาหุสัยน์ อะลี ชาห์ แห่งวาน บัจฉรอน[^3] (ฮ.ศ. 1283–1363) ผู้อรรถาธิบายอัลกุรอานและนักดะอ์วะฮ์สู่เตาฮีด ท่านได้ทำงานปฏิรูปอะกีดะฮ์อย่างกว้างขวาง และเสียงเรียกร้องสู่เตาฮีดอันบริสุทธิ์ได้ดังกึกก้อง ซึ่งยากจะหาสิ่งที่เทียบเคียงได้ในยุคสมัยนี้

ในยุคเดียวกันนี้ ชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ท่านหนึ่งแห่งสายมุญัดดิดิยะฮ์ คือ ชาห์อิมาม อะลี (ฮ.ศ. 1212–1282) แห่งมะกาน[^4] ความนิยมศรัทธาและการยอมรับจากผู้คนทั่วไปที่มีต่อท่านนั้นถึงขนาดที่ในครัวของท่านมีการเชือดแพะวันละสามร้อยตัวเพื่อเลี้ยงแขก[^5] สายตะริเกาะฮ์ของท่านสืบย้อนไปถึงท่านมุญัดดิด โดยผ่านท่านอับดุลอะหัด ผู้เป็นที่รู้จักในนาม ชาห์กุล

เคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงเกียรติสูงส่งท่านหนึ่งของท่านชาห์อะห์มัด สะอีด คือ เมาลานาชาห์ ซัยยิดอับดุสสลาม วาสิฏี ฮัสวี (ฮ.ศ. 1234–1299) ท่านเป็นชัยค์ผู้มีนิสบะฮ์อันสูงส่งและมีอิสติกอมะฮ์ และโดยผ่านท่านนี้เองที่ตะริเกาะฮ์ได้แผ่ขยายไปในแคว้นยูไนเต็ดโพรวินซ์ (ศูบะญาต มุตตะหิดะฮ์)[^6]

[^1]: จดหมายของชาห์มุฮัมมัด อุมัร บุตรชาห์อะห์มัด สะอีด ถึงเมาลานาซัยยิดอับดุสสลาม ฮัสวี [^2]: ผลงานของชาห์มุฮัมมัด มัซฮัร [^3]: อำเภอมิยานวาลี ปัญจาบตะวันตก [^4]: มะกาน ชะรีฟ ในอำเภอกุรดาสปูร์ เป็นเมืองเล็กแห่งหนึ่งที่มีชื่อเดิมว่า รัซปุร [^5]: สำหรับรายละเอียด ดู «ตัซกิเราะฮ์ เราะอีซาน-อี ปัญจาบ» โดยมีรซา ซะฟะรุลลอฮ์ ข่าน หน้า 520–521 [^6]: สำหรับประวัติโดยละเอียด ดู «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» (نزہۃ الخواطر) เล่ม 7

ท่านชาห์อะห์มัด สะอีด มีบุตรชายคนหนึ่งคือ ท่านชาห์อับดุรเราะชีด (ฮ.ศ. 1236–1287) (ผู้ซึ่งนะวาบกัลบ์ อะลี ข่าน เจ้าผู้ครองรามปูร์ ได้รับการอบรมขัดเกลาจากท่าน) หลังจากบิดาผู้ทรงเกียรติของท่านถึงแก่กรรม ท่านได้เป็นผู้สืบทอดและผู้ดำรงตำแหน่งแทนบิดาที่นครมะดีนะฮ์อัล-มุนawwaraฮ์ ในบั้นปลายชีวิตท่านได้ย้ายมายังนครมักกะฮ์อัล-มุกัรเราะมะฮ์ และยังคงทำหน้าที่อบรมขัดเกลาผู้แสวงหา (ฏอลิบีน) ณ ที่นั่น จนกระทั่งเดินทางสู่โลกอันนิรันดร์ และได้ถูกฝังอยู่ที่ญันนะตุลมะอ์ลา บุตรชายของท่านคือ ชาห์มุหัมมัด มะอ์ศูม (ฮ.ศ. 1263–1341) ได้วางรากฐานคานกอฮ์มะอ์ศูมีย์ที่รามปูร์ ท่านพำนักอยู่ที่รามปูร์เป็นเวลา 32 ปี และถึงแก่กรรมที่นครมักกะฮ์อัล-มุอัซซอมะฮ์ในปี ฮ.ศ. 1341[^1]

บุตรชายคนที่สองของท่านชาห์อะห์มัด สะอีด คือ ท่านชาห์มุหัมมัด มัซฮัร (ฮ.ศ. 1248–1301) เป็นผู้ทรงคุณธรรมที่มีนิสบะฮ์ (สายสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณ) อันแข็งแกร่งและมีผู้ได้รับการชี้นำจากท่านเป็นจำนวนมาก ผู้แสวงหาหนทางของอัลลอฮ์นับร้อยจากสะมัรกันด์ บุคอรอ ก็อซาน ดินแดนรูม อัฟกานิสถาน อิหร่าน คาบสมุทรอาหรับ และชาม ได้รับประโยชน์ (ฟัยฎ์) จากท่าน ในปี ฮ.ศ. 1290 ท่านได้สร้างคานกอฮ์สามชั้นอันงดงามยิ่งขึ้นที่นครมะดีนะฮ์อัล-มุนawwaraฮ์ ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม "ริบาฏมัซฮะรีย์" ตั้งอยู่ระหว่างบาบุนนิซาอ์กับญันนะตุลบะกีอ์

บุตรชายคนที่สามคือ ชาห์มุหัมมัด อุมัร (ฮ.ศ. 1244–1298) บุตรชายของท่านคือ ท่านชาห์อบุลค็อยร์ มุญัดดิดี

ท่านชาห์อับดุลฆอนี

น้องชายผู้มีตำแหน่งอันสูงส่งของท่านชาห์อะห์มัด สะอีด คือ นักหะดีษผู้ยิ่งใหญ่ ท่านชาห์อับดุลฆอนี (ฮ.ศ. 1235–1296) ผู้ซึ่งได้รวมการสอนหะดีษเข้ากับสุลูกและตะเซาวุฟไว้ในลักษณะที่หาผู้เทียบเคียงได้ยาก เว้นแต่บุคคลของท่านชาห์อับดุลอะซีซ ดิห์ละวี

[^1]: บุตรชายของท่าน คือ เมาลานาอบูสะอีด ยังมีชีวิตอยู่

ท่านเป็นผู้ครอบครองทรัพย์สมบัติทางจิตวิญญาณ (เดาละตุบาฏินี) และนิสบะฮ์มุญัดดิดี เป็นชัยค์ผู้สมบูรณ์ และในด้านหะดีษท่านเป็นอาจารย์แห่งอินเดีย (อุสตาซุลฮินด์) และชัยค์แห่งยุคสมัย ...... ในวงการสอนของท่านได้หล่อหลอมอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ เช่น เมาลานา มุฮัมมัด กอซิม นาโนตวี และเมาลานา เราะชีด อะห์มัด กังโกฮี และหะดีษได้แพร่หลายไปทั่วอินเดีย สถาบันการศึกษาอันยิ่งใหญ่อย่างดารุลอุลูมเดาบันด์และมะซาฮิรุลอุลูมได้กลายเป็นศูนย์กลางการสอนหะดีษ ในเหตุการณ์ปั่นป่วนในปี ค.ศ. 1857 ท่านก็ได้อพยพออกจากอินเดียพร้อมกับพี่ชายผู้ยิ่งใหญ่ของท่าน และได้พำนักอยู่ที่มะดีนะฮ์อัฏ-ฏ็อยยิบะฮ์อย่างถาวร ท่านได้ฟื้นฟูซุนนะฮ์ของอัลลามะฮ์ ชัยค์อะลี อัล-มุตตะกี ผู้แต่ง "กันซุลอุมมาล" (كنز العمال) โดยทุ่มเทรับใช้หะดีษตลอดชีวิตในสองนครอันทรงเกียรติ (อัล-หะเราะมัยน์ อัช-ชะรีฟัยน์) และได้ประพรมคุณประโยชน์แก่ชาวอาหรับและชาวอะญัม จนในที่สุดได้ไปพักผ่อนในผืนดินแห่งอัล-บะกีอ์[^1]

ชาฮ์ อับดุลฆอนี (ร.ฮ.) มีเคาะลีฟะฮ์ผู้มีชื่อเสียงสามท่าน ได้แก่ เมาลานา อับดุลหัก อิลาฮาบาดี มุฮาญิรมักกี ผู้เป็นที่รู้จักในนาม "ผู้แต่งอัด-ดะลาอิล" (ม. ฮ.ศ. 1333) ชาฮ์ อบูอะห์มัด มุญัดดิดี โภปาลี (ม. ฮ.ศ. 1342) และท่านชาฮ์ เราะฟีอุดดีน เดาบันดี ผู้บริหารคนแรกของดารุลอุลูมเดาบันด์ (ม. ฮ.ศ. 1308) (ผู้ซึ่งท่านมุฟตี อะซีซุรเราะห์มาน เดาบันดี (ม. ฮ.ศ. 1347) ได้รับการแต่งตั้งเป็นเคาะลีฟะฮ์จากท่าน) ท่านเหล่านี้คือเคาะลีฟะฮ์และผู้ได้รับอนุญาต (มุญาซ) ของท่าน หลังจากที่ท่านชาฮ์ อะห์มัด สะอีด และท่านชาฮ์ อับดุลฆอนี ได้อพยพออกจากอินเดีย ข่านกอฮ์อันสูงส่งแห่งนี้ ซึ่งคึกคักมีชีวิตชีวามาเป็นเวลากว่าครึ่งศตวรรษ ก็กลับว่างเปล่าลง[^2] ในที่สุด

[^1]: ศิษย์ผู้ปราดเปรื่องของท่าน คือ ชัยค์มุฮัมมัด ยะห์ยา อัต-ติรฮุตี ได้เขียนหนังสือเป็นภาษาอาหรับเล่มหนึ่งโดยเฉพาะเกี่ยวกับประวัติของท่านและบรรดาชัยค์ของท่าน ชื่อว่า "อัล-ยานิอุล ญะนี ฟี อะซานีดิช ชัยค์ อับดิลฆอนี" (اليانع الجني في أسانيد الشيخ عبد الغني) ซึ่งเป็นแบบอย่างที่ดีเยี่ยมของความเชี่ยวชาญภาษาอาหรับและวรรณศิลป์ของนักเขียนชาวอินเดียผู้หนึ่ง

[^2]: ผู้เขียนได้เห็นจดหมายฉบับหนึ่งของเมาลานา สัยยิด อับดุสสลาม ฮัสวี ซึ่งท่านได้เขียนตอบบุคคลผู้หนึ่งที่ได้ร้องทุกข์ถึงการที่ข่านกอฮ์ว่างเปล่าลงหลังจากท่านทั้งสองได้จากไป ท่านชาฮ์ อับดุลฆอนี (ร.ฮ.) ได้ตอบจากมะดีนะฮ์อัฏ-ฏ็อยยิบะฮ์ว่า ให้นำเมาลานา อับดุสสลาม ฮัสวี ไปและให้นั่งในตำแหน่งของเรา ท่านเป็นผู้ที่เหมาะสมที่สุดที่จะนั่งในตำแหน่งนี้ […]

ผู้เป็นดั่งดวงตาและประทีปแห่งตระกูลอันสูงศักดิ์นี้ และชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งสายตะริเกาะฮ์นี้ คือ ท่านชาฮ์ อบุลค็อยร์ มุญัดดิดี (ฮ.ศ. 1272–1341) ผู้เป็นหลานผู้มีนิสบะฮ์ (สายสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณ) และความสมบูรณ์ของท่านชาฮ์อะห์มัด สะอีด ท่านได้ฟื้นฟูคานกอฮ์แห่งนี้ให้กลับคึกคักอีกครั้ง และในไม่ช้าคานกอฮ์แห่งนั้นก็กลับกลายเป็นที่พึ่งพิงของผู้คนอีกครั้งหนึ่ง[^1]

ตระกูลอันสูงศักดิ์ของท่านมุญัดดิดได้ออกจากสิรฮินด์ภายหลังชั่วอายุคนที่สี่หรือที่ห้า และกระจายไปยังดินแดนต่าง ๆ ของโลก ในการนี้นอกจากจะเป็นการปกป้องให้พ้นจากการเป็นผู้เฝ้าดูแลกุบูรของบรรพชนผู้ทรงเกียรติ (ซึ่งความเสียหายหลายประการของมันได้ประจักษ์ทั้งจากประสบการณ์และการพบเห็นแล้ว) ยังแฝงไว้ด้วยประโยชน์มากมายในการเผยแผ่ตะริเกาะฮ์ของท่านมุญัดดิด และในงานดะอ์วะฮ์และการตับลีฆ ดังนั้นสาขาหนึ่งได้พำนักอยู่ในกรุงกาบูล (ซึ่งศูนย์กลางแห่งสุดท้ายคือกัลอะฮ์ ญะวาด[^2]) ด้วยเกียรติและความสง่างาม พร้อมกับการให้ความรู้และการชี้แนะ ท่านนูรุลมะชาอิค ชัยค์ฟัฎล์ อุมัร มุญัดดิดี ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม "เชร์ อากา" ก็สังกัดสาขานี้ จำนวนมุรีดของท่านมีเกินกว่าหลายร้อยคน และกระจายอยู่ทั่วอินเดียและปากีสถาน[^3] น้องชายคนเล็กของท่าน คือ ชัยค์มุฮัมมัด ศอดิก มุญัดดิดี อดีตเอกอัครราชทูตอัฟกานิสถานประจำตะวันออกกลาง และสมาชิกสภาก่อตั้งของสันนิบาตโลกมุสลิม (รอบิเฏาะฮ์ อัลอาลัม อัลอิสลามี) เป็นที่ยกย่องในประเทศอาหรับ ด้วยความรู้ ความดีงาม และความยำเกรงของท่าน ตลอดจนความใส่ใจในปัญหาต่าง ๆ ของอิสลาม ในขบวนการของประชาชนครั้งนี้ พี่น้องทั้งสองท่านได้มีบทบาทสำคัญและเป็นผู้นำ ซึ่งผลก็คือ อะมีร อะมานุลลอฮ์ ข่าน ต้องสละราชบัลลังก์และมงกุฎ และนาดิร ชาฮ์ ได้ขึ้นครองราชย์แทน[^4]

[^1]: สำหรับรายละเอียดโปรดดู "มะกอมาต-เอ-ค็อยร์" (مقامات خیر) โดยเมาลานาชาฮ์ อบุลหะซัน ซัยด์ ฟารูกี ผู้สืบทอดตำแหน่งแห่งคานกอฮ์ของท่านชาฮ์ อบุลค็อยร์ (ร.ฮ.)

[^2]: น่าเศร้าที่ศูนย์กลางแห่งนี้ถูกทำลายล้างด้วยการบุกรุกของกองทัพรัสเซียและน้ำมือของรัฐบาลอัฟกานิสถานที่เอนเอียงไปทางสังคมนิยม และบรรดาอุละมาอ์และมะชาอิคผู้ดูแลรักษาศูนย์แห่งนี้ต้องถูกจับกุมหรือถูกเนรเทศ ผู้เขียนผู้ต่ำต้อยได้เคยเห็นศูนย์แห่งนี้ในสภาพที่รุ่งเรืองเบิกบานระหว่างการเดินทางเยือนอัฟกานิสถานและอิหร่านในปี ค.ศ. 1973 และได้รับเกียรติจากความเมตตาอย่างผู้ใหญ่ของเมาลานามุฮัมมัด อิบรอฮีม นูรุลมะชาอิค

[^3]: ท่านถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 25 มุหัรร็อม ฮ.ศ. 1375 ผู้เขียนบรรทัดนี้ได้เคยพบท่านที่มักกะฮ์อัลมุกัรร่อมะฮ์และที่ลาฮอร์

[^4]: «จากแม่น้ำกาบูลถึงแม่น้ำยาร์มูก» […] ผู้เขียน หน้า 42–43

ในแคว้นสินธ์ก็มีสายตระกูลที่มีอิทธิพลสายหนึ่งของตระกูลนี้พำนักอยู่ที่เมืองตัณฑะซาอีน ดาด แห่งเมืองหัยดะรอบาด สินธ์ ในสายนี้ ท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด หะสัน มุญัดดิดี และบุตรชายของท่าน คือ ท่านหาฟิซมุฮัมมัด ฮาชิม ญาน มุญัดดิดี เป็นผู้มีชื่อเสียงและโดดเด่น[^1] ที่มะดีนะฮ์ฏ็อยยิบะฮ์และมักกะฮ์มุกัรเราะมะฮ์ก็มีสายต่าง ๆ ของตระกูลมุญัดดิดีอยู่เช่นกัน และพวกเขาดำรงอยู่ในขนบธรรมเนียมและจารีตประเพณีของตระกูลตน ประกอบกิจอันมีเกียรติทั้งในเรื่องดุนยาและอาคิเราะฮ์ และเป็นผู้มีชื่อเสียงดีงาม

สายตะริเกาะฮ์อะหฺสะนียะฮ์และบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ของสายนี้

ท่านซัยยิด อาดัม บะนูรี (ร.ฮ.) แม้จะเป็นผู้เก็บเกี่ยวประโยชน์จากตะริเกาะฮ์อันสูงส่งของท่านมุญัดดิด (ร.ฮ.) และเป็นผู้ที่ได้รับการอบรมเลี้ยงดูในอ้อมอกแห่งการอบรมของท่าน แต่ด้วยความสามารถอันสูงส่งและธรรมชาติอันประเสริฐของท่าน ท่านจึงเป็นผู้ถือ "สี" อันเฉพาะในสายมุญัดดิดียะฮ์นักชบันดียะฮ์ และเป็นผู้ก่อตั้งตะริเกาะฮ์ (สาขา) หนึ่ง ซึ่งด้วยคุณลักษณะเชิงอิจญ์ติฮาดหลายประการ จึงได้รับการขนานนามว่า "ตะริเกาะฮ์อะหฺสะนียะฮ์" และเป็นการปรากฏแห่งวิทยปัญญาของอัลลอฮ์ว่า ตระกูลอันสูงส่งซึ่งรากฐานถูกวางโดยมือของบุรุษผู้ไม่รู้หนังสือ (อุมมี) ท่านหนึ่งนั้น ได้มีอุละมาอ์ผู้โดดเด่นที่สุดของอินเดีย นักหะดีษ ครูบาอาจารย์แห่งยุค ผู้เผยแผ่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ นักดะอ์วะฮ์และนักปฏิรูป ผู้ก่อตั้งมัดเราะสะฮ์ศาสนาอันยิ่งใหญ่ นักประพันธ์และนักวิชาการ ตกมาอยู่ในส่วนของท่าน และในเรื่องนี้ท่านก็เป็นผู้เจริญรอยตามซุนนะฮ์ของบรรพบุรุษอันสูงส่งของท่าน และเป็นทายาทผู้สืบมรดกของท่านด้วย ได้แก่ หะกีมุลอิสลาม ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.), สิรอญุลฮินด์ ท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.), ผู้เรียกร้องสู่อัลลอฮ์และนักญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ ท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) และเมาลานามุฮัมมัด อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.), มุสนิดุลฮินด์ ท่านชาห์อิสหาก ดิฮ์ละวี, ผู้ก่อตั้งดารุลอุลูมเดโอบันด์ เมาลานามุฮัมมัด กอซิม นานูตะวี, อาลิมผู้เป็นร็อบบานี เมาลานาเราะชีด อะห์มัด กังโกฮี

[^1]: ผู้เขียนได้เยี่ยมท่านชาห์มุฮัมมัด หะสัน มุญัดดิดี ที่เมืองและคานกอฮ์ของท่านในปี ค.ศ. 1933 ท่านเป็นผู้อาวุโสผู้มีความรู้และเป็นนักประพันธ์ ส่วนเมาลานาหาฟิซฮาชิม ญาน นั้นเคยไปมาที่นิซามุดดีน ดิลลี และเคยมาเยือนบ้านเกิดของผู้เขียน คือ ดาอิเราะฮ์ชาห์อะลัมุลลอฮ์ ราเอบะเรลี ครั้งหนึ่งด้วย ท่านถึงแก่กรรมแล้ว (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน) สายมุญัดดิดีของตัณฑะซาอีน ดาด ทั้งสองสายนี้สืบไปถึงท่านชัยค์ฆุลาม มุฮัมมัด มะอ์ศูม ผู้เป็นที่รู้จักในนาม มะอ์ศูมที่สอง ซึ่งเป็นเหลนของท่านเคาะวาญะฮ์มุฮัมมัด มะอ์ศูม

ได้เข้าสู่ตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์นักชบันดิยะฮ์ผ่านบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งสายสิลสิละฮ์อะหฺสะนียะฮ์นี้ และได้รับอิญาซะฮ์และคิลาฟะฮ์ในสายนี้

ท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี ผู้เป็นผู้รอบรู้ลึกซึ้งในแนวทางต่าง ๆ ของตะเซาวุฟ และเข้าใจความลับของนิสบะฮ์ต่าง ๆ ได้เขียนถึงท่านซัยยิดอาดัม บะนูรี ด้วยถ้อยคำอันสูงส่งยิ่ง ท่านนับซัยยิดอาดัม บะนูรีเป็นหนึ่งในบรรดามุจญ์ตะฮิดแห่งศาสตร์สุลูกและอิห์ซาน และเป็นหนึ่งในผู้ก่อตั้งสายสิลสิละฮ์ที่เป็นอิสระ

บรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่านซัยยิดอาดัม บะนูรีมีจำนวนมากมายยิ่ง การรวบรวมรายชื่อทั้งหมดไว้ในบทอันสั้นนี้จึงเป็นเรื่องยาก ในหนังสือ «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» (نزہۃ الخواطر) ได้ระบุนามของบุคคลต่อไปนี้ ซึ่งได้รับนิสบะฮ์และอิรอดะฮ์จากท่านซัยยิดอาดัม บะนูรี (ร.ฮ.) และบางคนในจำนวนนั้นได้รับคิลาฟะฮ์และอิญาซะฮ์ ได้แก่ ดีวาน เคาะวาญะฮ์ อะห์มัด นะศีรอบาดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1080) ชัยค์บายะซีด เกาะศูรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1090) ชาฮ์ฟัตฮุลลอฮ์ สะฮารันปูรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1083) และชัยค์สะอ์ดุลลอฮ์ บุคอรี ลาโฮรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1108) แต่การเผยแผ่สายสิลสิละฮ์ของท่านเกิดขึ้นผ่านเคาะลีฟะฮ์สี่ท่านต่อไปนี้ ซึ่งเป็นแบบอย่างของการอบรมขัดเกลาและการสั่งสอนแบบมุจญ์ตะฮิดของท่าน และเป็นมรดกที่ท่านทิ้งไว้ ได้แก่ ท่านซัยยิดชาฮ์อิลมุลลอฮ์ หะสะนี (ฮ.ศ. 1033–1096) ท่านชัยค์สุลฏอน บัลยาวี ท่านหาฟิซซัยยิดอับดุลลอฮ์ อักบัรอบาดี และชัยค์มุหัมมัด ชะรีฟ ชาฮ์อบาดี[^1]

ท่านซัยยิดชาฮ์อิลมุลลอฮ์และวงศ์ตระกูลของท่าน

ท่านซัยยิด[^2] ได้กล่าวถึงท่านซัยยิดชาฮ์อิลมุลลอฮ์ไว้ในขณะฮิจญ์เราะฮ์ว่า "ซัยยิด

[^1]: เคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่ท่านหนึ่งของท่านคือ อับดุลฆอนี (ชาม เจาราซี อำเภอญาลันธัร) ผู้เป็นอาริฟผู้ยิ่งใหญ่และชัยค์ผู้มีนิสบะฮ์อันแข็งแกร่งในยุคของท่าน และผู้คนในยุคนั้นต่างเห็นพ้องกันในความเป็นวะลีและความยิ่งใหญ่ของท่าน ท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ได้คัดลอกจดหมายอันประณีตฉบับหนึ่งของท่านไว้ในหนังสือ «อัล-อินติบาฮ์ ฟี สะลาสิล เอาลิยาอิลลาฮ์» (الانتباہ فی سلاسل اولیاء اللہ) สำหรับรายละเอียดโปรดดู «นุซฮะตุลเคาะวาฏิร» เล่ม 6

[^2]: สำหรับรายละเอียดชีวประวัติ โปรดดู «ซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด» โดยเมาลานา ฆุลาม เราะซูล มะฮ์ร ภาคแรก «สีรัต ซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด» ภาคแรก โดยผู้เขียน และ «ตัซกิเราะฮ์ ชาฮ์อิลมุลลอฮ์» โดยเมาละวี มุหัมมัด อัล-หะสะนี ผู้ล่วงลับ ท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ก็ได้กล่าวถึงท่านไว้ใน «อันฟาสุลอาริฟีน» (انفاس العارفین) ด้วย โปรดดูหน้า 13

ไปเถิดด้วยใจที่สงบ และจงนั่งประจำที่ของท่าน นิสบะฮ์ของท่านในหมู่ชัยค์ทั้งหลายแห่งอวัธจะเป็นดุจดวงอาทิตย์ท่ามกลางหมู่ดาว" ควาญะฮ์มุฮัมมัด อะมีน บะดัคชี ผู้เป็นผู้ได้รับอิญาซะฮ์และผู้ใกล้ชิดของท่านซัยยิด อาดัม บะนูรี ได้ให้การเป็นพยานเกี่ยวกับท่านว่า "ท่านไม่ยอมให้แม้แต่กลิ่นของดุนยาเข้ามาใกล้ตน ชื่อเสียงในด้านตักวาและอิสติกอมะฮ์ของท่านเลื่องลือไปทั่วทั้งฮินดูสถานและแผ่นดินอาหรับ……… ผู้คนส่วนใหญ่เมื่อได้เห็นท่านต่างกล่าวว่า บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) คงจะเป็นเช่นนี้กระมัง"[^1] ผู้เขียน "บะห์รุ ซัคคอร" ได้บันทึกถ้อยคำเหล่านี้ไว้ในชีวประวัติของท่านว่า «ท่านเป็นบุคคลหนึ่งเดียวแห่งยุคสมัยในการรังเกียจดุนยาและในการปฏิบัติตามแนวทางของท่านนบี ﷺ ซึ่งหลังจากยุคศอฮาบะฮ์แล้ว ยากนักที่จะพบในหมู่เอาลิยาอ์อื่น ๆ ของอุมมะฮ์รุ่นหลัง»

ท่านเล่าว่า (เมื่อท่านเดินทางไปประกอบพิธีฮัจญ์) ชาวมักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์และมะดีนะฮ์อัลมุเนาวะเราะฮ์ เมื่อได้เห็นพลังแห่งการปฏิบัติ ความสมบูรณ์ในการอิตติบาอ์ (ปฏิบัติตามซุนนะฮ์) และความเด็ดเดี่ยวของท่าน ต่างกล่าวว่า "هذا كأبي ذر" หมายความว่า ท่านชาห์อิลมุลลอฮ์ผู้นี้คือแบบอย่างของท่านอบูซัร อัลฆิฟารี (ร.ฎ.) ในยุคนี้ และถ้อยคำนี้ได้เป็นที่กล่าวขานกันทั่วไปในสองนครอันศักดิ์สิทธิ์ (หะเราะมัยน์)

ผลแห่งการอิตติบาอ์อันสมบูรณ์นี้ปรากฏว่า ในคืนที่ท่านถึงแก่กรรม จักรพรรดิอาลัมกีร (ร.ฮ.) ได้ฝันว่า ในคืนนี้ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้สิ้นพระชนม์ จักรพรรดิทรงกังวลพระทัยยิ่งนักกับความฝันนั้น จึงทรงสอบถามการตีความจากบรรดาอุละมาอ์ พวกเขากล่าวว่า ในคืนนี้ท่านซัยยิดชาห์อิลมุลลอฮ์คงจะถึงแก่กรรมแล้ว เพราะท่านดำเนินรอยตามท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ทุกย่างก้าวในการอิตติบาอ์ซุนนะฮ์ ต่อมาจากรายงานของเจ้าหน้าที่บันทึกเหตุการณ์ของราชสำนักก็ทราบว่า ท่านผู้นี้ได้ถึงแก่กรรมในคืนนั้นจริง[^2]

ในตระกูลของท่าน สายตะริเกาะฮ์อะห์ซะนิยะฮ์ได้สืบทอดต่อเนื่องเป็นลำดับ โดยในสายนั้นมีบุตรชายคนที่สี่ของท่าน คือท่านซัยยิดมุฮัมมัด (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1156) บุตรชายของท่านคือท่านซัยยิดมุฮัมมัด อัดล์ ผู้มีสมญาว่าชาห์ลาอัล (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1192) ท่านซัยยิดมุฮัมมัด ศอบิร บุตรของซัยยิดอายะตุลลอฮ์ บุตรของชาห์อิลมุลลอฮ์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1193)

[^1]: นะตาอิจุล หะเราะมัยน์ (نتائج الحرمين) อ้างจากชัยค์อับดุลหะกีม [^2]: บะห์รุ ซัคคอร (بحر زخار) โดยชัยค์วะญีฮุดดีน อัชร็อฟ กล่าวไว้โดยละเอียด และในหนังสือ ดุรรุล มะอาริฟ (درر المعارف) ซึ่งเป็นประมวลมัลฟูซาตของท่านชาห์ฆุลาม อะลี เรียบเรียงโดยท่านชาห์ เราะอูฟ อะห์มัด มุญัดดิดี หน้า 46 ได้กล่าวถึงความฝันอันเป็นจริงนี้ไว้โดยสังเขป

ท่านชาห์อบูสะอีด บุตรของสัยยิดมุฮัมมัด ฎิยาอ์ บุตรของสัยยิดอายาตุลลอฮ์ บุตรของอิลมุลลอฮ์ (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1193) ท่านสัยยิดมุฮัมมัด วาฎิห์ บุตรของสัยยิดมุฮัมมัด ศอบิร[^1] เมาลานาสัยยิดมุฮัมมัด ซอฮิร หะสะนี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1240) เมาลานาสัยยิดเคาะวาญะฮ์ อะห์มัด บุตรของยาสีน นะศีรอาบาดี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1289) และท่านชาห์ฎิยาอุนนะบี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1326) ล้วนเป็นผู้อาวุโสระดับสูงและเป็นมะชาอิค (ชัยค์) ผู้มีฐานะอันสูงส่ง ผ่านพวกท่านนี้ มนุษย์นับพันนับหมื่นได้รับทรัพย์อันล้ำค่าแห่งอีมานและอิห์ซาน และได้รับเตาฟีกให้ปฏิบัติตามชะรีอะฮ์และดำเนินตามซุนนะฮ์[^2]

ชัยค์สุลฏอน บัลยาวี

เคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่คนที่สองของท่านสัยยิดอาดัม บันนูรี คือท่านชัยค์สุลฏอน บัลยาวี[^3] จากหนังสือ "นะตาอิจุลหะเราะมัยน์" (نتائج الحرمین) ทำให้ทราบว่าท่านเป็นหนึ่งในบรรดาเคาะลีฟะฮ์อาวุโสของท่านสัยยิดอาดัม และส่วนใหญ่ชื่อของท่านมักถูกกล่าวถึงควบคู่กับท่านชาห์อิลมุลลอฮ์[^4]

ฮาฟิซสัยยิดอับดุลลอฮ์ อักบัรอาบาดี และสายสิลสิละฮ์วะลียุลลอฮียะฮ์

เคาะลีฟะฮ์ผู้ยิ่งใหญ่คนที่สามของท่านสัยยิดอาดัม บันนูรี ซึ่งเป็นผู้ที่ทำให้สายตะริเกาะฮ์ของท่านแพร่หลายมากที่สุด คือฮาฟิซสัยยิดอับดุลลอฮ์ อักบัรอาบาดี บิดาผู้ทรงเกียรติของหะกีมุลอิสลาม ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี คือท่านชาห์อับดุรเราะฮีม ฟารูกี (สิ้นชีวิต ฮ.ศ. 1131) เป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่านผู้นี้และ…

[^1]: ท่านสิ้นชีวิตในช่วงต้นศตวรรษที่สิบสาม [^2]: สำหรับประวัติโดยละเอียด โปรดดู นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزہۃ الخواطر) เล่ม 6–7 [^3]: บัลยานี้ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำคงคาในแคว้นพิหาร ปัจจุบันสถานที่นี้เป็นที่รู้จักในชื่อ ลัคยา (อำเภอเบกูซะรอย) ตั้งอยู่อีกฝั่งหนึ่งของแม่น้ำ ตรงข้ามกับมุงเคร์ [^4]: น่าเสียดายที่ประวัติและคำสอน (มัลฟูซาต) ของท่านไม่ได้ถูกเก็บรักษาไว้ ปัจจุบันครอบครัวของท่านยังคงอาศัยอยู่ในเมืองนี้

ได้รับการอบรมขัดเกลา[^1] สายตะริเกาะฮ์ของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์และชาห์อับดุลอะซีซ ซึ่งในสายนี้มีท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) และต่อมาโดยผ่านท่าน ก็มีท่านหาญีอับดุรเราะฮีม ชะฮีด วิลายะตี, มิยานญี นูร์มุฮัมมัด ฌินฌานะวี และโดยผ่านท่าน ก็มีชัยค์แห่งอาหรับและอะญัม ท่านหาญีอิมดาดุลลอฮ์ มุฮาญิร มักกี และบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่าน ได้แก่ เมาลานามุฮัมมัด กอซิม นานูตะวี, ท่านเมาลานาเราะชีดอะห์มัด กังโกฮี, หะกีมุลอุมมะฮ์ ท่านเมาลานาอัชร็อฟอะลี ษานะวี ต่อมาโดยผ่านเมาลานาเราะชีดอะห์มัด กังโกฮี ก็มีท่านชัยคุลฮินด์ เมาลานามะห์มูดหะซัน เดโอบันดี, ท่านชาห์อับดุรเราะฮีม รออิปูรี, ท่านเมาลานาเคาะลีลอะห์มัด สะฮารันปูรี และท่านเมาลานาซัยยิดหุซัยน์อะห์มัด มะดะนี ส่วนในบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของท่านชาห์อับดุรเราะฮีม มีท่านเมาลานาอับดุลกอดิร รออิปูรี และในบรรดาเคาะลีฟะฮ์ของเมาลานาเคาะลีลอะห์มัด มีท่านเมาลานามุฮัมมัด อิลยาส กานด์ฮะละวี ผู้ก่อตั้งขบวนการตับลีฆ ณ นิซอมุดดีน และท่านชัยคุลหะดีษ เมาลานามุฮัมมัด ซะกะริยา ผู้มีความสัมพันธ์กับสายหะซะนียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์ และท่านเป็นผู้ได้รับอิญาซะฮ์และเป็นผู้ชี้นำ (ศอฮิบุลอิรชาด) ในตะริเกาะฮ์นี้

การจะเขียนเรื่องราวของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์และท่านชาห์อับดุลอะซีซไว้ในบทนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ เพราะ

«จำต้องมีนาวาลำหนึ่งสำหรับมหาสมุทรอันไร้ฝั่งนี้»

การกล่าวถึงท่านทั้งสองต้องการหนังสือ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์" (تاریخ دعوت و عزیمت) ทั้งเล่มโดยเฉพาะ ซึ่งบางทีอาจเป็นเล่มที่ห้าของชุดนี้ คำยืนยันของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์เกี่ยวกับท่านมีรซา มัซฮัร ญานญานาน ได้กล่าวไปแล้ว ส่วนเกี่ยวกับท่านชาห์วะลียุลลอฮ์นั้น ท่านชาห์ฆุลามอะลีได้อ้างคำพูดของท่านมีรซาไว้ในหนังสือ "มะกอมาต มัซฮะรี" (مقامات مظہری) ว่า

«ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ได้อธิบายแนวทางใหม่แนวทางหนึ่ง และเคล็ดลับแห่งหะกออิกและมะอาริฟ…

[^1]: สำหรับคุณความดีและเกียรติคุณของท่านฮาฟิซ ซัยยิดอับดุลลอฮ์ อักบัรอาบาดี โปรดดู "อันฟาสุลอาริฟีน" (انفاس العارفین) หน้า 15–[…] ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ได้ประพันธ์ "อันฟาสุลอาริฟีน" เพื่อกล่าวถึงประวัติและคุณสมบัติของท่านชาห์อับดุรเราะฮีม และได้กล่าวถึงท่านและวงศ์ตระกูลของท่านอย่างละเอียด หนังสือเล่มนี้จัดพิมพ์ในปี ฮ.ศ. 1335 ณ โรงพิมพ์มุจตะบาอี โปรดดูหน้า 15–87

ในการอธิบายความละเอียดอ่อนและความลึกซึ้งของวิชาความรู้ ท่านมีวิธีการเฉพาะตัว ในหมู่อุละมาอ์ ท่านสมควรได้รับฉายา "ร็อบบานี"... และในหมู่ศูฟีผู้เชี่ยวชาญก็เช่นกัน...... บุคคลเช่นนี้ซึ่งรวมวิชาความรู้ทั้งด้านภายนอกและด้านภายในไว้ในตัว เป็นผู้ที่ควรค่าแก่การนับนิ้วชื่นชม เพราะท่านได้เปิดปากพูดถึงวิชาความรู้และประเด็นใหม่ ๆ ตามแบบของท่าน"[^1]

อิมามแห่งวิชามะอ์กูลาต (ศาสตร์เชิงเหตุผล) อัลลามะฮ์ฟัฎล์ ฮัก ค็อยร์อาบาดี เมื่อได้เห็นผลงานของท่านชาห์ คือ "อิซาละตุลค็อฟาอ์" (ازالۃ الخفا) ก็กล่าวต่อหน้าบรรดาศิษย์อย่างเปิดเผยว่า "ผู้แต่งหนังสือเล่มนี้คือมหาสมุทรอันกว้างใหญ่ที่มองไม่เห็นฝั่ง" ส่วนผู้รู้อันทรงเกียรติ มุฟตีอินายัต อะห์มัด กาโกรี ได้กล่าวไว้ว่า "อุปมาของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์นั้นเหมือนต้นตูบา ซึ่งรากของมันอยู่ในบ้านของท่าน และกิ่งก้านของมันอยู่ในบ้านของมุสลิมทุกคน"[^2]

สำหรับท่านชาห์อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) นั้น ความรอบรู้ของท่านในศาสตร์มะอ์กูลาตและมันกูลาต ความเชี่ยวชาญเท่าเทียมกันในศาสตร์ด้านวรรณกรรม พลังในการสอน การเผยแพร่วิชาหะดีษ การถ่ายทอดความรู้ด้านจิตวิญญาณ ความดีเลิศในการอบรมขัดเกลา ความสามารถในการประพันธ์ ความไพเราะของถ้อยคำ ความกว้างขวางของอัธยาศัย ความห่วงใยและความเอื้ออาทรต่อประชาชาติมุสลิมแห่งอินเดีย และความมากมายของคุณประโยชน์ที่ท่านหลั่งไหลให้แก่ผู้คน ล้วนเป็นสิ่งที่หาผู้เทียบเคียงได้ยากยิ่ง[^3]

ท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) และคณะของท่าน

สำหรับท่านซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) ผู้มีความผูกพันเป็นพิเศษกับสายตะริเกาะฮ์อะห์ซะนียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์ นั้น ได้มีหนังสือเล่มหนาหลายเล่มที่เขียนถึงชีวประวัติของท่านแล้ว ในจำนวนนั้น การศึกษา "ซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด" (سید احمد شہید) โดยเมาลานาฆุลาม เราะซูล มิฮร์ (เล่ม 1, 2, 3, 4) และ "ซีเราะฮ์ซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด" (سیرت سید احمد شہید) โดยผู้เขียน (เล่ม 1, 2) ก็เพียงพอแล้ว

[^1]: มะกอมาต มัซฮะรี (مقامات مظہری) ฉบับพิมพ์โรงพิมพ์อะห์มะดี หน้า 61 [^2]: ดูรายละเอียดใน นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزہۃ الخواطر) เล่ม 6 [^3]: ดูรายละเอียดเกี่ยวกับชีวประวัติและคุณความดีของท่านใน นุซฮะตุลเคาะวาฏิร เล่ม 7

[^1] อิทธิพลอันลึกซึ้งที่ท่านมีต่อยุคสมัยนี้และต่อประวัติศาสตร์ของฮินดูสถาน และงานอันยิ่งใหญ่ที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงใช้ท่านให้กระทำในด้านการชี้นำมวลมนุษย์ การเผยแผ่และการปกป้องอิสลามนั้น ในเรื่องนี้จะขอยกเพียงหลักฐานยืนยันบางประการ

อาลิมผู้มีวิสัยทัศน์ท่านหนึ่งในยุคนั้น คือ เมาละวี อับดุลอะหัด ได้เขียนไว้ว่า

«มีกาฟิรชาวฮินดูและอื่น ๆ มากกว่าสี่หมื่นคนเข้ารับอิสลามด้วยมือของท่านซัยยิดเศาะฮิบ และมีมุสลิมสามล้านคนให้บัยอะฮ์ต่อท่าน สายการบัยอะฮ์ซึ่งดำเนินไปทั่วพื้นพิภพผ่านเหล่าเคาะลีฟะฮ์ของท่านและเคาะลีฟะฮ์ของเคาะลีฟะฮ์เหล่านั้น ทำให้มีผู้คนนับสิบล้านคนเข้าอยู่ในบัยอะฮ์ของท่าน»[^2]

อาลิมร็อบบานีผู้มีชื่อเสียง ผู้ทำญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ เมาลานา วิลายัต อะลี อะซีมาบาดี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1269) ได้เขียนไว้ว่า

«มนุษย์นับพัน ๆ คนละทิ้งศาสนาของตนและได้รับเกียรติด้วยอิสลาม และอีกนับพัน ๆ คนได้กลับเนื้อกลับตัวจากลัทธิที่เป็นเท็จ ภายในเวลาห้าหกปี ผู้คนในฮินดูสถานสามล้านคนได้ให้บัยอะฮ์ต่อท่าน และในระหว่างการเดินทางไปประกอบพิธีหัจญ์ มีผู้คนราวหนึ่งแสนคนได้รับเกียรติแห่งการบัยอะฮ์»[^3]

นักประพันธ์และนักเรียบเรียงผู้มีชื่อเสียงไปทั่วของฮินดูสถาน นะวาบ ซัยยิด ศิดดีก หะซัน ข่าน ผู้ครองเมืองโภปาล (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1307) ผู้ซึ่งได้เห็นผลแห่งการสอนและการอบรมของท่านด้วยตนเอง และได้ทันยุคสมัยของคนกลุ่มใหญ่ที่เคยพบเห็นท่าน ได้เขียนไว้ในหนังสือ «ตักศอร ญุยูด อัล-อะห์รอร» (تقصار جیود الاحرار) ว่า

«ในการชี้นำมวลมนุษย์และการนำพาพวกเขากลับสู่พระผู้เป็นเจ้า ท่านเป็นสัญญาณหนึ่งแห่งพระผู้เป็นเจ้า ผู้คนจำนวนมหาศาลและโลกอันกว้างใหญ่ได้บรรลุถึงระดับแห่งวิลายะฮ์ด้วยความเอาใจใส่ทางจิตวิญญาณและทางกายของท่าน คำตักเตือนของเหล่าเคาะลีฟะฮ์ของท่านได้ชำระแผ่นดินฮินดูสถานให้สะอาดจากเศษขยะแห่งชิริกและบิดอะฮ์ และนำผู้คนเข้าสู่ทางหลวงแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ จวบจนบัดนี้ บะเราะกะฮ์แห่งคำตักเตือนและคำสั่งสอนของพวกเขายังคงดำเนินอยู่และแผ่ขยายไป»

[^1]: การศึกษาหนังสือเล่มเล็กของผู้เขียนชื่อ «คดีของนักปฏิรูปผู้ถูกอธรรมในศาลแห่งการวิจัยและความยุติธรรม» ก็จะเป็นประโยชน์ในเรื่องนี้เช่นกัน [^2]: สะวานิห์ อะห์มะดี (سوانح احمدی) [^3]: ริซาละฮ์ ดะอ์วะฮ์ ซึ่งรวมอยู่ใน «มัจมูอะฮ์ ริซาอิล ติสอะฮ์» ของเมาลานา วิลายัต อะลี อะซีมาบาดี หน้า 65

ต่อมาท่านเขียนไว้ว่า :–

«โดยสรุปแล้ว ในยุคนี้ไม่เคยได้ยินว่ามีผู้ทรงความสมบูรณ์เช่นนี้ในประเทศใดของโลกเลย และประโยชน์ที่ปวงบ่าวของอัลลอฮ์ได้รับจากคณะแห่งสัจธรรมนี้ แม้เพียงหนึ่งในสิบของหนึ่งในสิบก็ยังไม่ได้มาถึงพวกเขาจากอุละมาอ์และมะชายิค (บรรดาชัยค์) แห่งยุคนี้»

ดังที่ได้เขียนไว้แล้วก่อนหน้านี้ว่า โดยผ่านทางท่านสัยยิดเศาะฮิบนั่นเอง บรรดาผู้อาวุโสแห่งเดาบันด์และบรรดาผู้ทรงเกียรติแห่งศอดิกปูร[^1] ได้เข้าสู่สายตะริเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ นักชบันดียะฮ์ และได้รับอิญาซะฮ์ (การอนุญาต) และคิลาฟะฮ์ (การแต่งตั้งเป็นผู้สืบทอด) การเผยแผ่วิชาการศาสนาในอนุทวีปนี้ผ่านบรรดาท่านเหล่านี้ การก่อตั้งมัดเราะสะฮ์ต่าง ๆ และงานอันยิ่งใหญ่ด้านดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปที่ได้เกิดขึ้น ซึ่งผู้มีความเที่ยงธรรมคนใดก็ไม่อาจปฏิเสธได้นั้น ทั้งหมดล้วนอยู่ในรายการของผลลัพธ์ ดอกผล และบะเราะกะฮ์แห่งการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) และการปฏิรูปของท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) กล่าวคือ ท่านเป็นผู้ปูทางสำหรับงานนี้ในตอนต้นของศตวรรษที่สิบเอ็ดอันวุ่นวายสับสน ได้สร้างสภาพการณ์และบรรยากาศที่เอื้ออำนวยแก่งานนี้ ได้ปลุกความกระตือรือร้นและแรงบันดาลใจต่องานนี้ขึ้นในหัวใจผู้คน และได้ทิ้งคณะหนึ่งไว้เป็นมรดก ซึ่งด้วยความร้อนรุ่มแห่งหัวใจและรัศมีแห่งด้านในของพวกเขา ได้ทำให้ประทีปแห่งศาสนานี้ส่องสว่างรุ่งโรจน์ และตะเกียงดวงหนึ่งก็จุดต่อจากอีกดวงหนึ่งเรื่อยมา ในประเทศนี้ ความมืดมิดแห่งการปฏิเสธศรัทธา ความโง่เขลา ชิริก และบิดอะฮ์ จึงไม่อาจแผ่ขยายอีกได้ดังที่ผู้คนได้เห็นในช่วงปลายศตวรรษที่สิบ คณะผู้มีความสัมพันธ์กับท่านทั้งโดยตรงและโดยอ้อม จึงมีสิทธิ์ที่จะกล่าวได้ว่า

«เราได้ชโลมปลายหนามทุกอันด้วยเลือดแห่งหัวใจ เราได้จารึกกฎแห่งการทำสวนในทะเลทราย»

[^1]: ศอดิกปูรเป็นย่านที่มีชื่อเสียงแห่งหนึ่งของเมืองปัฏนะ ซึ่งเป็นศูนย์กลางที่ใหญ่ที่สุดของขบวนการญิฮาดและการปฏิรูปของท่านสัยยิดเศาะฮิบ (ร.ฮ.) และเป็นที่ซึ่งได้สืบสานงานนี้ไว้จนถึงที่สุด และได้เสียสละมากที่สุดในสายนี้ ท่านเมาลานาวิลายัต อะลี อะซีมาบาดี, เมาลานายะห์ยา อะลี, เมาลานาอะห์มะดุลลอฮ์, เมาลานาอินายัต อะลี ฆอซี, เมาลานาอับดุลลอฮ์ อะมีรแห่งญะมาอะฮ์มุญาฮิดีน (ร.ฮ.) และเมาลานาอับดุรเราะฮีม ศอดิกปูรี เป็นบุคคลสำคัญของสายนี้ «ในหมู่ผู้ศรัทธานั้นมีชายหลายคนที่ซื่อสัตย์ต่อสิ่งที่พวกเขาได้ให้สัญญาไว้กับอัลลอฮ์ ในหมู่พวกเขามีผู้ที่ได้บรรลุคำมั่นของตนแล้ว และในหมู่พวกเขามีผู้ที่กำลังรอคอยอยู่ และพวกเขามิได้เปลี่ยนแปลงไปแม้แต่น้อย» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:23)

ผลงานประพันธ์และริซาละฮ์ของท่านมุญัดดิด

ในตอนท้ายนี้ เราขอเพียงนำเสนอรายชื่อผลงานประพันธ์ของท่านมุญัดดิด สำหรับการแนะนำโดยละเอียด ขอแนะนำให้ผู้อ่านศึกษาผลงานอันทรงคุณค่าของเมาลานา ซัยยิด ซุววาร หุซัยน์ ชาห์ คือบทความเรื่อง «หัฎเราะต มุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.)»[^1] ในหัวข้อ «ผลงานประพันธ์อันสูงส่งของหัฎเราะต มุญัดดิด อัลฟ์ษานี (กุดดิสะ ซิรรุฮู)» ซึ่งผู้ประพันธ์ผู้ทรงความรู้ได้แนะนำผลงานอันสูงส่งแต่ละชิ้นอย่างละเอียด และได้รวบรวมข้อมูลอันมีค่าเกี่ยวกับผลงานเหล่านั้นไว้[^2]

1. «อิษบาตุน-นุบูวะฮ์» (إثبات النبوة) (ภาษาอาหรับ) ต้นฉบับลายมือของงานนี้ได้รับการเก็บรักษาสืบต่อกันมาในห้องสมุดและคานกอฮ์ของตระกูลมุญัดดิดี ห้องสมุดสถาบันมุญัดดิดียะฮ์ นาซิมอาบาด การาจี ได้จัดพิมพ์ในปี ฮ.ศ. 1383 พร้อมตัวบทภาษาอาหรับต้นฉบับและคำแปลภาษาอูรดู ต่อมาสถาบันสะอ์ดียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์ ลาฮอร์ ได้จัดพิมพ์ตัวบทต้นฉบับโดยไม่มีคำแปลภาษาอูรดู ร่วมกับริซาละฮ์อื่น ๆ ในปี ฮ.ศ. 1385

1. «ร็อดดุร-เราะวาฟิฎ» (ردّ روافض) ริซาละฮ์นี้เขียนขึ้นเพื่อตอบโต้ริซาละฮ์ของอุละมาอ์ชีอะฮ์ชาวอิหร่านบางท่าน ริซาละฮ์นี้น่าจะเขียนขึ้นราวปี ฮ.ศ. 1001 เนื้อหาบางส่วนของริซาละฮ์นี้ยังพบได้ในเล่มที่หนึ่ง จดหมายฉบับที่ 80 และ 202 ด้วย ตัวบทภาษาเปอร์เซียของริซาละฮ์นี้ได้รับการจัดพิมพ์ไว้ท้ายมักตูบาตชะรีฟ ฉบับภาษาเปอร์เซีย โดยโรงพิมพ์หลายแห่ง ท่านหัชมัต อะลี ข่าน ได้จัดพิมพ์ตัวบทภาษาเปอร์เซียที่รามปูร์ในปี ฮ.ศ. 1384 พร้อมคำแปลภาษาอูรดูของศาสตราจารย์ ดร.ฆุลาม มุศฏอฟา ข่าน ต่อมาสถาบันสะอ์ดียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์ ลาฮอร์ ได้จัดพิมพ์ตัวบทภาษาเปอร์เซียและคำแปลภาษาอูรดูแยกกัน หัฎเราะต ชาห์ วะลียุลลอฮ์ มุหัดดิษ ดิห์ลาวี (ร.ฮ.) ได้เขียนคำอธิบายริซาละฮ์นี้ไว้ แต่ยังไม่ได้รับการจัดพิมพ์

[^1]: จัดพิมพ์โดยสถาบันมุญัดดิดียะฮ์ 2/5 เอช นาซิมอาบาด 3 การาจี [^2]: หน้า 676–687

1. «ริสาละฮ์ ตะฮ์ลีลิยะฮ์» (رسالہ تہلیلیہ) (ภาษาอาหรับ) ริสาละฮ์นี้เรียบเรียงขึ้นในปี ฮ.ศ. 1010 เดิมมีอยู่เพียงฉบับต้นฉบับลายมือเท่านั้น ต่อมาสถาบันอิดาเราะฮ์ มุญัดดิดิยะฮ์ นาซิมอาบาด การาจี ได้จัดพิมพ์ตัวบทภาษาอาหรับพร้อมคำแปลภาษาอุรดูในปี ฮ.ศ. 1384 และสถาบันอิดาเราะฮ์ สะอ์ดิยะฮ์ มุญัดดิดิยะฮ์ ลาฮอร์ ได้จัดพิมพ์เฉพาะตัวบทภาษาอาหรับรวมกับริสาละฮ์อื่น ๆ ในปี ฮ.ศ. 1385

1. «ชัรห์ รุบาอียาต» (شرح رباعیات) ในเล่มนี้มีคำอธิบายรุบาอีย์ (บทกวีสี่บาท) สองบทของท่านเคาะวาญะฮ์ บากี บิลลาฮ์ ซึ่งเขียนโดยท่านเคาะวาญะฮ์เอง และมีคำอธิบายซ้อนคำอธิบาย (ชัรห์ อัชชัรห์) ซึ่งเขียนโดยท่านมุญัดดิด สถาบันอิดาเราะฮ์ สะอ์ดิยะฮ์ มุญัดดิดิยะฮ์ ลาฮอร์ และอิดาเราะฮ์ มุญัดดิดิยะฮ์ นาซิมอาบาด การาจี ได้จัดพิมพ์ในปี ฮ.ศ. 1385 และ ฮ.ศ. 1386 ตามลำดับ ท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ มุหัดดิษ ดิห์ละวี ก็ได้เขียนคำอธิบายรุบาอียาตนี้ไว้เช่นกัน ซึ่งได้รับการจัดพิมพ์ภายใต้ชื่อ «กัชฟุลฆีน ฟี ชัรห์ รุบาอียะตัยน์» (كشف الغين في شرح رباعيتين) โดยโรงพิมพ์มัฏบะอ์ มุจญ์ตะบาอี ดิลลี ในปี ฮ.ศ. 1310

1. «มะอาริฟ ละดุนนิยะฮ์» (معارف لدنیہ) (ภาษาเปอร์เซีย) ประกอบด้วยมะอ์ริฟะฮ์อันเฉพาะของท่านมุญัดดิด และประเด็นสำคัญเกี่ยวกับสุลูกและตะริเกาะฮ์ ซึ่งท่านได้เรียบเรียงขึ้นเองในปี ฮ.ศ. 1015 หรือ ฮ.ศ. 1016 แต่ละหัวข้อตั้งชื่อว่า «มะอ์ริฟะฮ์» และมะอ์ริฟะฮ์เหล่านี้มีทั้งหมดสี่สิบเอ็ด (41) ข้อ ตัวบทภาษาเปอร์เซียของริสาละฮ์นี้ได้รับการจัดพิมพ์ครั้งแรกโดยหาฟิซ มุหัมมัด อะลี ข่าน เชาก์ ที่โรงพิมพ์มัฏบะอ์ อะห์มะดี เมืองรามปูร์ ในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1898 หลังจากนั้นมัจญ์ลิส อิลมี ดาบเฮล, หะกีม อับดุลมะญีด สัยฟี, อิดาเราะฮ์ สะอ์ดิยะฮ์ มุญัดดิดิยะฮ์ และอิดาเราะฮ์ มุญัดดิดิยะฮ์ นาซิมอาบาด การาจี ลาฮอร์ ได้จัดพิมพ์ในปีต่าง ๆ

1. «มับดะอ์ วะ มะอาด» (مبدأ ومعاد) (ภาษาเปอร์เซีย) ริสาละฮ์นี้ประกอบด้วยวิชาความรู้และมะอ์ริฟะฮ์ของท่านมุญัดดิด เนื้อหาของมันเดิมอยู่ในรูปของบันทึกร่างที่กระจัดกระจาย ซึ่งเคาะลีฟะฮ์ของท่านมุญัดดิด คือเมาลานา มุหัมมัด ศิดดีก กิชมี ได้รวบรวมและเรียบเรียงขึ้นในปี ฮ.ศ. 1019 และได้แยกหัวข้อต่าง ๆ ออกจากกันโดยตั้งชื่อแต่ละหัวข้อว่า «มินฮา» เนื้อหาเหล่านี้มีทั้งหมดหกสิบเอ็ด (61) หัวข้อ ในบรรดาฉบับพิมพ์ทั้งหลาย ฉบับภาษาเปอร์เซียที่เก่าแก่ที่สุดคือฉบับของโรงพิมพ์มัฏบะอ์ อันศอรี ดิลลี ซึ่งพิมพ์ในปี ฮ.ศ. 1300 หลังจากนั้นก็ได้รับการจัดพิมพ์อีกหลายครั้งในปีต่าง ๆ ครั้งล่าสุดในปี ฮ.ศ. 1388

สถาบันมุจัดดิดิยะฮ์ นาซิมอาบาด การาจี ได้จัดพิมพ์ต้นฉบับภาษาเปอร์เซียพร้อมคำแปลภาษาอุรดูของเมาลานาซัยยิด ซุววาร์ หุซัยน์ ชาฮ์ คำแปลภาษาอาหรับของริสาละฮ์ «มับดะอ์ วะ มะอาด» นี้ จากปลายปากกาของชัยค์มุรอด อัลมักกี ปรากฏอยู่ที่ส่วนขอบหน้า (หาชิยะฮ์) ของ «มักตูบาต» ฉบับแปลภาษาอาหรับที่ได้รับการตีพิมพ์แล้ว

1. «มุกาชะฟาต อัยนียะฮ์» (مکاشفاتِ عینیہ) ชุดงานเขียนนี้ประกอบด้วยต้นร่างของท่านมุจัดดิด ซึ่งเคาะลีฟะฮ์บางท่านได้เก็บรักษาไว้ ภายหลังการวะฟาตของท่านมุจัดดิด เมาลานามุฮัมมัด ฮาชิม กิชมี ได้เรียบเรียงขึ้นในปี ฮ.ศ. 1051 ริสาละฮ์นี้ได้รับการจัดพิมพ์เป็นครั้งแรกโดยสถาบันมุจัดดิดิยะฮ์ นาซิมอาบาด การาจี พร้อมต้นฉบับภาษาเปอร์เซียและคำแปลภาษาอุรดู ในปี ฮ.ศ. 1384

1. «มักตูบาต อิมามร็อบบานี» (مکتوباتِ امامِ ربانی) งานชิ้นนี้เป็นอนุสรณ์ทางวิชาการ การปฏิรูป (อิศลาห์) และการฟื้นฟู (ตัจดีด) ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของท่านมุจัดดิด และเป็นกระจกสะท้อนคุณสมบัติอันได้รับจากอัลลอฮ์ในระดับมุจตะฮิด สถานะแห่งการค้นคว้าเชิงลึก (ตะห์กีก) และมะอ์ริฟะฮ์ในฐานะมุจัดดิด ตลอดจนความรู้สึกและอารมณ์ในหัวใจของท่าน ซึ่งเป็นเหตุให้ท่านได้รับสมญานามว่า «มุจัดดิด อัลฟ์ษานี» (ผู้ฟื้นฟูแห่งสหัสวรรษที่สอง) การจะอธิบายให้เห็นสถานะทางวิชาการของงานนี้ และกำหนดตำแหน่งของมันในวรรณกรรมเปอร์เซียของอินเดีย (ซึ่งความสำคัญนั้นไม่อาจลดทอนลงได้ด้วยการเรียกขานในเชิงเสียดสีว่า «สับก์ฮินดี» หรือ «ลีลาแบบอินเดีย») รวมทั้งการเปิดเผยศาสตร์และมะอาริฟของมัน จำเป็นต้องมีงานเขียนเฉพาะขึ้นอีกเล่มหนึ่ง หนังสือเล่มนี้นับอยู่ในบรรดางานประพันธ์อันโดดเด่นของอินเดียที่บรรดาผู้ทรงความรู้ชั้นสูงและผู้มั่นคงในวิชาการ (รอซิคูนะ ฟิลอิลม์) นอกอินเดียให้ความสนใจอย่างเต็มที่ มีการแปลเป็นภาษาอาหรับและภาษาตุรกี ได้ถูกบรรจุเข้าในหลักสูตรการเรียนการสอนของศูนย์กลางทางวิชาการและจิตวิญญาณ บรรดาผู้มีความรู้และผู้เดินบนวิถีสุลูกต่างยึดถือเป็นสิ่งที่ท่องจำและอ่านอยู่เป็นประจำ และความสดใหม่ของมันก็ยังไม่เสื่อมคลายลงจนถึงทุกวันนี้

มักตูบาตมีจำนวนทั้งสิ้น 536 ฉบับ แบ่งออกเป็นสามดัฟตัร (เล่ม) ดัฟตัรแรกประกอบด้วยมักตูบาต 313 ฉบับ ดัฟตัรนี้ได้รับการรวบรวมตามคำบัญชาของท่านมุจัดดิด อัลฟ์ษานี โดยเคาะลีฟะฮ์ของท่าน คือ ท่านเมาลานา

ยาร์ มุฮัมมัด ญะดีด บะดัคชี ฏอลิกอนี ได้เรียบเรียงขึ้นในปี ฮ.ศ. 1025 ส่วนเล่มที่สอง (ดัฟตัรที่สอง) ประกอบด้วยมักตูบาต 99 ฉบับ และเมาลานาอับดุลหัยย์ หิศอรี ชาดมานี ได้เรียบเรียงขึ้นตามคำสั่งของท่านค็อวาญะฮ์ มุฮัมมัด มะอ์ศูม ในปี ฮ.ศ. 1028 ส่วนเล่มที่สาม (ดัฟตัรที่สาม) ประกอบด้วยมักตูบาต 114 ฉบับ ซึ่งเคาะลีฟะฮ์ผู้มีชื่อเสียงของท่าน คือเมาลานามุฮัมมัด ฮาชิม กิชมี ได้เรียบเรียงขึ้นในปี ฮ.ศ. 1031 ต่อมา …… จดหมายอีกสิบฉบับที่เขียนขึ้นในภายหลังได้ถูกเพิ่มเข้าไปในเล่มนี้ และจำนวนมักตูบาตทั้งหมดของเล่มนี้จึงกลายเป็น 124 ฉบับ

มักตูบาตได้รับการตีพิมพ์หลายครั้งในวาระต่าง ๆ กัน ฉบับพิมพ์ครั้งแรกน่าจะเป็นของโรงพิมพ์นะวัลกิชอร์ ลัคเนา หลังจากนั้นก็ได้ตีพิมพ์อีกหลายครั้งจากโรงพิมพ์เดียวกันนี้ ต่อมาได้ตีพิมพ์ซ้ำหลายครั้งจากโรงพิมพ์อะห์มะดี ดิลลี และโรงพิมพ์มุรตะฎอวี ดิลลี ในปี ฮ.ศ. 1329 เมาลานานูร อะห์มัด อัมริตสะรี ได้จัดพิมพ์ฉบับที่ดีเยี่ยมขึ้นด้วยความเอาใจใส่อย่างยิ่ง ซึ่งมีลักษณะพิเศษหลายประการ[^1]

[^1]: สรุปและคัดมาจากหนังสือ «หัฎรัต มุญัดดิด อัลฟ์ ษานี (ร.ฮ.)» (حضرت مجدد الف ثانیؒ) ของเมาลานาซัยยิด ซะวาร์ ฮุซัยน์ ชาฮ์

INDEX

ดัชนี (อิชารียะฮ์)

(ดัชนี: "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น" [تاریخ دعوت و عزیمت] เล่มที่สี่)

เรียบเรียงโดย

มุฮัมมัด ฆิยาษุดดีน นัดวี

บุคคลสำคัญ

(อลิฟ)

• ท่านนบีอิบรอฮีม (อ.ล.) — 201
• (ท่าน) อบูซัรร์ อัล-ฆิฟารี (ร.ฎ.) — 307, 379
• (มุลลา) อิบรอฮีม บิน หะสัน อัล-กูรานี อัล-มะดะนี — 341, 342, 353
• อิบรอฮีม บิน นาศิร — 128
• (อัล-หาจญ์) อิบรอฮีม สิรฮินดี — 132
• (ชัยค์) อิบรอฮีม ฆะลาอีนี — 184
• (เคาะวาญะฮ์) อิบรอฮีม กุบาดิยานี — 202, 208, 219, 223, 226, 229, 230
• (สุลฏอน) อิบรอฮีม โลดี — 28
• (ชัยค์) อิบรอฮีม มุหัดดิษ อักบัรอาบาดี — 292
• (ชัยคุลอิสลาม หาฟิซ) อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) — 39, 68, 189, 265
• (อัลลามะฮ์) อิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานี — 39, 264
• (อัลลามะฮ์) อิบนุหะญัร อัล-ฮัยตะมี — ดู ชิฮาบุดดีน อะห์มัด
• อิบนุเคาะลดูน — 196
• อิบนุสับอีน — 266
• (อัลลามะฮ์) อิบนุอาบิดีน (อัลลามะฮ์ ชามี) — 370
• (อัชชัยค์ อัล-อักบัร มุหยิดดีน) อิบนุอะเราะบี — 16, 37, 42, 43, 135, 243, 251, 266, 261, 273, 269, 275, 276, 278, 280, 285, 287, 289, 308, 336, 342, 348
• อิบนุฟาริฎ — 271
• (อิมาม) อิบนุมาญะฮ์ อัล-ก็อซวีนี — 64
• (ชาห์ ปีร์) อบูอะห์มัด มุญัดดิดี — 184, 368, 375
• (ชัยค์) อบูบักร์ บิน อับดุลลอฮ์ — 33
• (ท่าน) อบูบักร์ อัช-ชิบลี — 250
• (ชัยค์) อบูบักร์ อัล-อัยดะรูซี — 270
• อบูตุร็อบ — 75
• (เมาลานา) อบุลหะสัน ซัยด์ ฟารูกี มุญัดดิดี — 22, 127, 174, 264, 273, 379
• อบุลหะสัน ชาฟิอี บักรี — 43
• อบุลหะสัน นูรี — 250

• (ฮัซรัต มุญัดดิด อัลฟ์ษานี) อะห์มัด สิรฮินดี — 12–16, 19, 22–25, 29, 34, 38, 64, 127, 128, 131, 132, 134, 135, 137–142, 147, 148, 150, 151–153, 156, 157–158, 173, 174, 182, 185, 187–189, 193, 200, 206, 210, 211, 218, 224, 232, 245, 250–252, 256, 260, 261, 265, 276, 283, 287–289, 291, 292, 295, 296, 298, 299, 302–304, 308, 313, 315–320, 323, 325, 327, 333–335, 344–347, 346, 347–353, 355–360, 370, 376, 377, 384–388
• (มุฟตี) อะห์มัด สิรฮินดี — 132
• (ชาห์) อะห์มัด สะอีด — 183, 372–376
• (ฮัซรัต ซัยยิด) อะห์มัด ชะฮีด — 12, 252, 289, 377, 381–383
• (ชัยค์) อะห์มัด กุตาชี — 341
• (มีร ซัยยิด) อะห์มัด กาชี — 69
• (ชัยค์) อะห์มัด กังโกฮี — 89
• (เมาลานา) อะห์มะดุลลอฮ์ — 384
• (เมาลานา/ควาญะฮ์) อะห์มัด นะศีรอบาดี — 380
• (ชัยค์) อะห์มัด ยะสะวี — 144
• อาคุนด์ ดัรวีซะฮ์ — 50
• (ฮัซรัต ซัยยิด) อาดัม บะนูรี — 161, 289, 290, 334, 355, 356, 358–360, 377–380
• อริสโตเติล — 210
• (ดร.) อาร์โนลด์ — 164
• เอ.ซี. แชตเตอร์จี — 107
• สแตนลีย์ เลน-พูล — 333
• อิสหาก บิน อับดุลลอฮ์ — 128
• (ชาห์) อิสหาก ดิฮ์ละวี — 377
• (เมาลวี) อิสหาก ญะลีส นัดวี — 19
• อิสฟันดิยาร — 64
• อิสกันดัร มุนชี — 64, 69
• (เมาลานา ชาห์) อิสมาอีล ชะฮีด — 12, 252, 377
• (ชาห์) อิสมาอีล ศะฟะวี — 26, 45
• (กอฎี) อิสมาอีล ฟะรีดอบาดี — 262
• อิสมาอีล นิซาม ชาห์ — 56

ดัชนีรายชื่อบุคคล (ต่อ)

(บ)

(อัลลามะฮ์) บะห์ร็อก — 270

(เมาลานา) บัดรุดดีน — 132

(ชัยค์) บัดรุดดีน สิรฮินดี — 170, 175, 181, 336, 356

(ชัยค์) บะดีอุดดีน สะฮารันปูรี — 155, 159, 250, 356

(ชัยค์) บะดีอุดดีน มะดาร์ มักกันปูรี — 34, 166

(ดอกเตอร์) แบร์นีเยร์ — 322

บุรฮาน นิซามชาฮ์ — 45, 56

บรัฮม์ ดาส — 92

(เมาลานา) บิชาเราะตุลลอฮ์ บะห์เราะอิจี — 368

บัลยานี — 266

บะฮาดุร ชาฮ์ — 78

(ราชา) บิฮารี มัล — 101

บะฮาอุดดีน บิน อิบรอฮีม อันศอรี — 34

(เคาะวาญะฮ์) บะฮาอุดดีน นักชบันด์ — 143, 144

(กอฎี) บะห์ลูล บะดัคชานี — 139

(ราชา) ภควาน ดาส — 101

(ราชา) บีรบัล — 52, 92, 301

บัยรอม ข่าน ข่านาน — 46, 77

(อัลลามะฮ์) บัยฮะกี — 366

ป

ปาปา — 82

พอร์ฟีรี (Porphyry) — 192, 215

โพรคลัส (Proclus) — 192, 215

พลอตินัส (Plotinus) — 215

ปีเตอร์ ฮาร์ดี (Peter Hardy) — 288

ปีร์ โรชาน — ดู บายะซีด

ต ฏ ษ

(ชัยค์) ตาญุดดีน สุลฏอน สัมภะลี — 148, 344

(เมาลานา) ตะญัมมุล หุสัยน์ บิฮารี — 365

(ชัยคุลอิสลาม) ตะกียุดดีน อิบนุ ดะกีกิลอีด — 39

ติลิมซานี — 266–68

(ราชา) โฏฑัรมัล — 105

(กอฎี) ษะนาอุลลอฮ์ ปานีปะตี — 337, 366

ญ

ญาดูนาถ สัรกาบ — 333

(เมาลานา อับดุรเราะห์มาน) ญามี — 41, 63, 74, 77, 272

(มีรซา) ญาน — 366

(กอฎี) ญะลาล — 72, 84

(ซัยยิด) ญะลาลุดดีน บุคอรี — 130

(อัลลามะฮ์) ญะลาลุดดีน มุหักกิก ดะวานี — 40, 41

(เมาลานา) ญะลาลุดดีน รูมี — 63, 129, 141

(อัลลามะฮ์) ญะลาลุดดีน สุยูฏี — 39, 43

ญะมาล ข่าน มะฮ์ดะวี — 56

(อัลลามะฮ์) ญะมาลุดดีน อะบุลหัจญาจ อัลมิซซี — 39

(เมาลานา) ญะมาลุดดีน ตะละวี — 153

(เคาะวาญะฮ์) ญะมาลุดดีน หุเซน — 283

(อัลลามะฮ์) ญะมาลุดดีน มุหัมมัด บินอับดุรเราะซูล บัรซันญี — 341, 342, 346, 347, 353

(รานี) โชธา บาอี — 73, 101

(ข่าน) ญะฮาน ข่าน โลดี — 161, 166

(สุลต่านนูรุดดีน) ญะฮางีร — 72–74, 76, 79, 99–101, 156–161, 164, 166–168, 291, 294–297, 301, 303, 304, 308, 311–312, 316–319

จ

(ชัยค์) จาอีน ลัดดะฮ์ สะฮ์นะวี — 37

ห

(ท่าน) หัสสาน (ร.ฎ.) — 259

(นะวาบ ศัดร์ ยาร์ ญังก์ เมาลานา) หะบีบุรเราะห์มาน ข่าน เชรวานี — 365

(ชัยค์) หะบีบุลลอฮ์ บุคอรี — 358

หะบีบุลลอฮ์ บินอิมาม เราะฟีอุดดีน — 128

(เคาะวาญะฮ์) หุสามุดดีน อะห์มัด โลฮี — 94, 168, 260, 339

(ชัยค์) หุสามุดดีน บะดัคชี — 148

(ชัยค์) หะสัน บัรกี — 156, 356

(ท่าน) หะสัน บัศรี — 58, 141

หะสัน บินศ็อบบาห์ — 64

หะสัน บินมุหัมมัด มุรอด ตูนิสี มักกี — 346

(ชัยค์) หะสัน ข่าน — 158

(มุลลา) หะสัน กัชมีรี — 127, 142, 143, 251

(ชัยค์) หะสัน อุญัยมี ษุมมะ อัลมักกี — 340

(ชัยค์) หุเซน อัจญ์มีรี — 292

(ท่านเมาลานา) หุเซน อะห์มัด มะดะนี — 381

หุเซน บินมันศูร หัลลาจญ์ — 291, 348

(ชัยค์) หุเซน เคาะวาริซมี — 68, 139

ค (خ)

ด (د، ڈ، ذ)

ร

• (ชัยค์) รอเญาะห์ บิน ดาวูด คุจญะรอตี — 43
• (อิมาม) รอซี — 91
• (ชัยค์) รอชิด — 276
• รานา สางคา — 86
• เราะญาอ์ บิน ฮัยวะฮ์ — 91
• ริชาร์ด เบิร์น (RICHARD BURN) — 321
• (มุฮัดดิษ) เราะห์มะตุลลอฮ์ สินธี — 41
• รุสตัม — 64
• (เมาลานา) เราะชีด อะห์มัด กังโกฮี — 375, 377, 381
• (อิมาม) เราะฟีอุดดีน — 128, 130, 131
• (ชาห์) เราะฟีอุดดีน เดโอบันดี — 375
• รุกนุดดีน — 133, 134
• (อัลมะลิก อัซซอฮิร) รุกนุดดีน ไบบัรส์ อัลบุนดุกดารี — 216, 266
• (เมาลานา) รูม — ดู ญะลาลุดดีน
• (ชาห์) เราะอูฟ อะห์มัด มุญัดดิดี — 184, 194, 367, 369

ซ

• อัซซิริกลี — ดู ค็อยรุดดีน
• (ชัยค์ อัลอิสลาม) ซะกะรียา อัลอันศอรี — 40
• (ชัยค์ อัลหะดีษ เมาลานา มุฮัมมัด) ซะกะรียา กันดะห์ละวี — 381
• ซะมาน ชาห์ — 364
• (เมาลานา สัยยิด) ซุววาร ฮุซัยน์ — 168, 356, 385, 387, 388
• ซัยน์ ข่าน — 52, 301
• (เมาลานา) ซัยนุดดีน มะห์มูด กะมานคัร บะห์ดาอี — 41
• ซัยนุลอาบิดีน บิน อับดุลลอฮ์ — 128
• (ชัยค์) ซัยนุลอาบิดีน ฏ็อบรี — 341, 344

ส

• สะตีช จันดร์ — 323
• (อัลลามะฮ์) สะคอวี — ดู ชัมสุดดีน
• (เคาะวาญะฮ์) สิรอญุดดีน — 373
• (ชัยค์ อัลอิสลาม) สิรอญุดดีน บุลกีนี — 265
• สัรมัด — 323
• (ชัยค์) สะอัด บิน อะลี อัสสุวัยนี บามัษฮิจญ์ อัสสะอีด — 33
• (อัลลามะฮ์) สะอ์ดุดดีน ตัฟตะซานี — 265
• (ฮัฎรัต ชาห์) สะอ์ดุลลอฮ์ — 368
• (ศูฟี) สะอ์ดุลลอฮ์ อัฟฆอนี — 324
• (ชัยค์) สะอ์ดุลลอฮ์ บัลคาวี ลาฮอรี — 378
• (ญุมละตุลมุลก์) สะอ์ดุลลอฮ์ ข่าน อัลลามี — 320, 359
• (ชัยค์) สะอ์ดี — 219

• สะอีด ปาชา — 361
• (ชาห์) สิกันดัร — 135
• สิกันดัร โลดี — 29, 32
• สุลฏอน อะอ์ซัม — 97
• (ชัยค์) สุลฏอน บัลยาวี พิฮารี — 378, 380
• (ชัยค์) สุลฏอน ถาเนสรี — 140, 292
• สุลฏอนสะลีมที่หนึ่ง — 25, 30
• สุลัยมาน อิสมาอีล — 49
• สุลัยมาน อะอ์ซัม กานูนี (สุลัยมานผู้ยิ่งใหญ่) — 25, 30
• สุลัยมาน บินอับดุลมะลิก — 91
• สุลัยมาน บินมัสอูด — 128
• สุลัยมาน บินยูสุฟ — 128
• สุลัยมาน จีนตูอา — 341
• สุลัยมาน มีรซา — 28
• (เมาลานา ซัยยิด) สุลัยมาน นัดวี — 185
• (เจ้าชาย) สะลีม — ดู ญะฮานฆีร
• (ชัยค์) สะลีม ชิชตี — 73
• สะลีม ชาห์ — 29, 33, 53, 58, 301
• สีตา (เทวี) — 32
• (เคาะวาญะฮ์) สัยฟุดดีน — 27, 183, 263, 324–360

ช

• (อิมาม) ชาฏิบี — 256
• (อัลลามะฮ์) ชามี — 183
• (มีรซา) ชาห์ เบก — 54
• ชาฮ์ญะฮาน (เจ้าชายคุรรอม) — 26, 52, 62, 63, 67, 169, 319–21, 331
• (เศาะมศอมุดเดาละฮ์ มีร อับดุรร็อซซาก) ชาห์นะวาซ ข่าน (เคาะวาฟี ข่าน) — 46, 75, 150, 293
• ชะฮ์บาซ ข่าน กัมโบฮ์ — 293
• (เมาลานา) ชิบลี นุอ์มานี — 96, 98
• (มัคดูมุลมุลก์ ท่าน) ชะเราะฟุดดีน ยะห์ยา มุนัยรี — 14, 232, 273, 303
• ชะเราะฟุดดีน หุสัยน์ บะดัคชี — 73, 316
• (มีร) ชะรีฟ อามุลี — 46, 67, 68, 92
• ชะรีฟ มุรตะฎอ — 191
• ชะรีฟแห่งมักกะฮ์ — 75
• (ชัยค์ มุหัมมัด) ชะรีฟ ชาฮ์อาบาดี — 378
• ชุอัยบ์ บินอะห์มัด — 128

ศ

ฎ

ฏ (ط)

• ฏอฮิร บะดัคชี — 154, 155, 356
• (อัลลามะฮ์ มุฮัมมัด) ฏอฮิร ปัฏนี — 57, 244
• (มุหัดดิษ) ฏอฮิร บิน หุซัยน์ อัล-อะฮ์ดัล — 41
• (ชัยค์) ฏอฮิร บิน เราะฎี อิสมาอีล เกาะซฺวีนี — 45
• (เมาลานา) ฏอฮิร ลาโฮรี — 153, 155, 356, 357, 359
• (มุหักกิก) ฏูซี — 191
• (ชาฮ์) ฏะฮ์มาซ็บ — 28, 29, 45

ซ (ظ)

• (อัล-มะลิก) อัซ-ซอฮิร — ดู รุกนุดดีน
• (มีรซา) ซะฟะรุลลอฮ์ ข่าน — 373
• (เมาลานา ซัยยิด) ซุฮูรุลอิสลาม ฟัตห์ปูรี — 365
• ซะฮีรุดดีน ฟารูกี — 323, 331

อ (ع)

• (ดร.ซัยยิด) อาบิด หุซัยน์ — 211
• อาริฟ อะลี — 36
• (หัฎเราะฮ์) อาศิม บิน อับดุลลอฮ์ (ร.ฎ.) — 128
• (สุลฏอนเอารังซีบ) อาลัมกีร — 21, 164, 174, 186, 295, 321, 322, 327, 329, 334, 335, 357, 361, 366, 369
• (ชาฮ์) อับบาสที่ 1 — 3
• (ชาฮ์) อับบาส เศาะฟะวี — 26, 67, 69
• (เมาละวี) อับดุลอะหัด — 383
• (มัคดูม ชัยค์) อับดุลอะหัด — 38, 128, 133, 134
• (หัฎเราะฮ์) อับดุลอะหัด วะห์ดัต (ชาฮ์กุล) — 373
• (เมาลานา) อับดุลบารี นัดวี — 185
• (เมาลานา) อับดุลหัก — 48
• (เมาลานา) อับดุลหัก อิลาฮาบาดี มุฮาญิรมักกี — 375
• (ชัยค์) อับดุลหัก ชาดมานี — 155
• (ชัยค์) อับดุลหัก มุหัดดิษ ดิห์ละวี — 158, 337
• (ชัยค์) อับดุลหะกีม — 379
• (อัลลามะฮ์) อับดุลหะกีม เซียลโกฏี — 139
• (มีร) อับดุลหัยย์ — 120
• (เมาลานา หะกีม ซัยยิด) อับดุลหัยย์ หะซะนี — 42, 91, 147, 332, 350, 360, 365
• (ชัยค์) อับดุลหัยย์ หิศารี ชาดมานี — 156, 357, 388
• อับดุลหัยย์ บิน มุฮัมมัด — 128
• (ชัยค์) อับดุรเราะห์มาน บิน ฟะฮัด — 139
• อับดุรเราะห์มาน ญามี — ดู ญามี
• (เคาะวาญะฮ์) อับดุรเราะห์มาน มุฟตี กาบุลี — 163, 259, 260

• (มุฟตี) อับดุรเราะห์มาน — 320
• (กอฎี) อับดุรเราะฮีม — 102
• อับดุรเราะฮีม ข่านข่านาน — 57, 153, 157, 161, 166, 236, 238, 292, 315, 316
• (หัฎรัต ชาฮ์) อับดุรเราะฮีม รออ์ปูรี — 381
• (หัฎรัต หาญี) อับดุรเราะฮีม ชะฮีด วิลายะตี — 381
• (เมาลานา) อับดุรเราะฮีม ศอดิกปูรี — 384
• (ชาฮ์) อับดุรเราะฮีม ฟารูกี — 380
• (มีร์) อับดุรร็อซซาก — ดู ชาฮ์นะวาซ ข่าน
• (ชาฮ์) อับดุรร็อซซาก ญินญานะวี — 37, 217
• (ชัยค์) อับดุรร็อซซาก กาชี — 251
• (ชาฮ์) อับดุรเราะชีด — 374
• (เมาลานา) อับดุสสลาม นัดวี — 218
• (เมาลานา ชาฮ์) อับดุสสลาม วาสิฏี ฮัสวี — 373, 375
• (เมาลานา) อับดุชชะกูร ฟารูกี — 165, 370
• (เมาลานา) อับดุศเศาะมัด หุซัยนี — 132
• (เคาะวาญะฮ์) อับดุลอะดัล — 394
• (วะซีร์) อับดุลอะซีซ อาศัฟ ข่าน — 91
• (ชัยค์) อับดุลอะซีซ ชะกัรบาร — 37, 261
• (ชาฮ์) อับดุลอะซีซ มุหัดดิษ ดิห์ละวี — 337, 369, 374, 377, 381, 382
• (อัลลามะฮ์) อับดุลอะลี บะห์รุลอุลูม ฟะรังกีมะห์ลี — 262, 264
• (ดร. ซัยยิด) อับดุลอะลี หะสะนี — 11
• (เมาลานา) อับดุลฆะฟูร ลารี — 41
• (ชาฮ์) อับดุลฆะนี มุหัดดิษ ดิห์ละวี — 368, 374, 375
• (ชัยค์) อับดุลกอดิร อุจญี — 293, 294
• (มุลลา) อับดุลกอดิร บะดาอูนี — 20, 32, 35–54, 68, 70, 71, 75–73, 77, 84, 87–91, 95, 97, 98, 102, 105, 106, 122, 132
• (หัฎรัต ชัยค์) อับดุลกอดิร ญีลานี — 36, 38, 63, 135, 141, 243, 338, 365
• (ชาฮ์) อับดุลกอดิร ดิห์ละวี — 364
• (หัฎรัต เมาลานา) อับดุลกอดิร รออ์ปูรี — 381
• อับดุลกอดิร ฏ็อบรี — 341
• (ชัยค์) อับดุลกอดิร ลาโฮรี — 294
• (ชาฮ์) อับดุลกอดิร มิห์รบาน ฟัครี ไมลาปูรี — 262
• (ชัยค์) อับดุลกุดดูส กังโกฮี — 37, 74, 89, 133, 134, 271
• (ชัยค์) อับดุลกะบีร ยะมะนี — 37, 251

• อับดุลลอฮ์ (บิดาของปีร์ เราชาน) 48
• (เคาะวาญะฮ์) อับดุลลอฮ์ ที่รู้จักในนาม เคาะวาญะฮ์ เคาร์ด 149, 150, 213, 224-26, 229, 236, 245, 249, 250-25, 257, 258, 283, 356
• (เมาลานา ชาฮ์) อับดุลลอฮ์ 368
• อับดุลลอฮ์ อะห์รอรี 147
• (หาฟิซ ซัยยิด) อับดุลลอฮ์ อักบัรอาบาดี 378-380, 381
• (อะมีร) อับดุลลอฮ์ บัลคี 144
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ เคาะวีชกี เกาะศูรี (อับดี) 336, 347
• (มัคดูมุลมุลก์ เมาลานา) อับดุลลอฮ์ สุลฏอนปูรี 88-91, 94, 105, 132, 134
• อับดุลลอฮ์ บิน อบีบักร์ หัฎเราะมี 170
• อับดุลลอฮ์ บิน ชุอัยบ์ 128
• (ท่าน) อับดุลลอฮ์ บิน อับบาส (ร.ฎ.) 341
• (ท่าน) อับดุลลอฮ์ บิน อุมัร (ร.ฎ.) 128
• (ท่าน) อับดุลลอฮ์ บิน มุบาร็อก 87
• (เมาลานา) อับดุรเราะฮีม สะมัรเกาะนดี 384
• (ชาฮ์) อับดุลลอฮ์ สันดีละวี 37
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ ชัฏฏอรี โคราซานี 34
• (ชัยค์) อับดุลลอฮ์ มัรดาด อบุลค็อยร์ 342
• (มีร) อัดล์ 120
• (เมาลานา) อับดุลลอฮ์ นิยาซี มะฮ์ดะวี 132
• อับดุลลอฮ์ อัลวาอิซ อัลอัศฆ็อร 128
• อับดุลลอฮ์ อัลวาอิซ อัลอักบัร 128
• (เมาลานา) อับดุลมาญิด ดะรียาบาดี 194, 243
• (หะกีม) อับดุลมะญีด สัยฟี 386
• (ชัยค์) อับดุนนะบี กังโกฮี (ศ็อดรุศศุดูร) 89-91, 74, 94, 96, 102, 105
• อับดุนนะบี ญาลันธะรี 378
• (เมาลานา) อับดุลวาฮิด ลาโฮรี 356
• (กอฎี ชัยคุลอิสลาม) อับดุลวะฮาบ คุชราตี 349
• (ชัยค์) อับดุลฮาดี ฟารูกี บะดาอูนี 356
• (ชัยค์ เคาะวาญะฮ์) ญุนัยด์ 144
• อุบัยดุลลอฮ์ บิน อิสกันดัร 27
• (เคาะวาญะฮ์ นาศิรุดดีน) อุบัยดุลลอฮ์ อะห์รอร 74, 144, 149, 150, 213, 224-26, 229, 236, 249, 250, 283, 299
• (เคาะวาญะฮ์) อุบัยดุลลอฮ์ ที่รู้จักในนาม เคาะวาญะฮ์ กะลาน 68, 69, 94, 356

• อุบัยดุลลอฮ์ บิน มุฮัมมัด — 27
• (ท่านซัยยิดินา) อุษมาน (ร.ฎ.) — 360, 367
• (เคาะญะฮ์) อุษมาน ดามานี — 373
• (ชัยค์) อุษมาน สินธ์ — 371
• (ชัยคุลอิสลาม) อิซซุดดีน บิน อับดิสสลาม — 265
• (มีรซา) อะซีซุดดีน ดิฮ์ละวี — 57, 161, 294, 381
• (มุฟตี) อะซีซุรเราะห์มาน เดาบันดี — 375
• (มุลลาซาดะฮ์) อิศอมุดดีน อิบรอฮีม — 77
• (ชัยค์) อัลอะลาอ์ อัลบุคอรี — 43
• (ชัยค์) อะลาอ์ บิน หะซัน อัลบะยานะวี (ชัยค์อะลาอี) — 54, 55
• (ชัยค์) อะลาอุดเดาละฮ์ สิมนานี — 271, 272
• (อัลลามะฮ์) อะลาอุดดีน อัลบาญี — 39
• (ท่านชาฮ์) อะละมุลลอฮ์ หะสะนี — 289, 380–378
• (เมาลานา) มีร อะลี — 132
• (ชัยค์) อะลี บิน เกาวาม เญานปูรี (อะลี อาชิกาน) — 36, 44, 132, 135
• อะลี บิน ยะห์ยา — 341
• (ซัยยิด) อะลี ติรมิซี (ปีร์บาบา) — 50
• (นะวาบ) อะลี หะซัน ข่าน — 365
• (เมาลานา) อะลี ชะบีร — 132
• (มุลลา) อะลี กอรี — 40, 265
• (ชัยค์) อะลี กีลานี — 293
• (อัลลามะฮ์) อะลี มุตตะกี (อะลี บิน หุซามุดดีน อัลมุตตะกี บุรฮานปูรี) — 40, 43, 44, 375
• อะลี มุฮัมมัด มุคลิศ — 50
• (ท่านซัยยิด) อะลี ฮุจวีรี (ดาตา คันจ์ บัคช์) — 342
• (อัลลามะฮ์) อิมาด บิน มะห์มูด ฏอรมี — 40, 41
• (ท่าน) อุมัร บิน หัฟศ์ — 128
• (ซัยยิด) อุมัยร์ — 345
• (ท่าน) อุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) — 327
• อุมัร ชัยค์ มีรซา — 74
• (มุฟตี) อินายัต อะห์มัด กาโกรวี — 382
• (เมาลานา) อินายัต อะลี ฆอซี — 384
• (ชัยค์) อีซา บิน กอซิม สินธี — 37
• (ชัยค์) อีซา มุฮัมมัด บิน มัฆริบี ญะอ์ฟะรี — 341–45

(ฆ)

• (มีรซา) ฆอลิบ — 384
• (อิมาม) ฆอซาลี ฏูซี — 63, 91, 204

• (เมาลานา) ฆุลาม เราะซูล มิฮร์ — 378, 382
• (มุฟตี) ฆุลาม สะรูร — 326
• (ฮัฎรัต ชาห์) ฆุลาม อะลี บะฏาละวี ดิฮ์ละวี — 183, 338, 363, 364, 368–366, 370, 372, 379, 381
• (ชัยค์) ฆุลาม มุหัมมัด — 137
• (ดอกเตอร์) ฆุลาม มุศฏอฟา ข่าน — 385
• (เมาลานา) ฆุลาม ยะห์ยา พิฮารี — 289, 366
• ฆิยาษุดดีน ชาห์ ค็อลญี — 53
• (อัลลามะฮ์) ฆิยาษุดดีน มันศูร — 40–42

ฟ

• (ฮัฎรัต) ฟารูก อะอ์ซ็อม (อุมัร (ร.ฎ.)) — 127, 128
• (เคาะวาญะฮ์) ฟัตหุลลอฮ์ — 131
• (ชาห์) ฟัตหุลลอฮ์ สะฮารันปูรี — 378
• (มีร) ฟัตหุลลอฮ์ ชีรอซี — 42, 121
• (ชาห์) ฟัตห์ มุหัมมัด ฟัตห์ปูรี — 158
• ฟิดา อะลี ฏอลิบ — 122
• (เมาลานา) ฟัรรุค หุซัยน์ ฮะเราะวี — 154, 356
• ฟัรรุค ชาห์ — ดู ชิฮาบุดดีน
• ฟิรเอาน์ — 201, 269
• (ซัยยิด) ฟะรีด — 308
• (ซัยยิด ชัยค์) ฟะรีด — ดู มุรตะฎอ
• (ชัยค์) ฟะรีดุดดีน คันจ์ชะกัร — 72, 128
• (อัลลามะฮ์) ฟัฎล์ หักก์ ค็อยรอบาดี — 382
• (เมาลานา) ฟัฎล์ เราะห์มาน คันจ์ มุรอดาบาดี — 363, 364
• (นูรุลมะชาอิค) ฟัฎล์ อุมัร มุญัดดิดี (ชีร์ อาฆา) — 376
• ฟะลาฏีนูส (Plotinus) — 192
• ฟัลช์ บาทหลวง — 322
• ฟูลาด — 73
• ฟีรูซ ตุฆลุก — 32, 130, 131
• (อบุลฟัยฎ์) ฟัยฎี — 92, 93, 95–98, 104, 130, 187

ก

• (เมาลานา) กอซิม อะลี — 356
• กอฎี ข่าน — 32, 49
• กอฎี เกาะศูร — 347
• กอนศูฮ์ เฆารี — 25
• (ศูฟี) กุรบาน — 248

ก (ک)

ก (گ)

ล

ม

• (ชัยค์) มุฮิบบุลลอฮ์ อิลาฮาบาดี — 191, 271
• (ซัยยิด) มุฮิบบุลลอฮ์ มานิกปูรี — 156, 238, 239, 256
• (มีร) มะห์บูบ อะลี ข่าน นิซามแห่งดักกัน — 365, 368
• (มุลลา) มุห์ซิน คานี — 51
• (อิมาม) มุฮัมมัด — 250
• (ท่านซัยยิด) มุฮัมมัด บุตรของท่านชาห์อิลมุลลอฮ์ (ร.ฮ.) — 379
• (ชาห์) มุฮัมมัด — 137
• (มุลลา) มุฮัมมัด (ผู้ก่อตั้งนิกายซิกรียะฮ์) — 47
• (ซัยยิด) มุฮัมมัด บัรซันญี — ดู ญะลาลุดดีน มุฮัมมัด
• (ซัยยิด) มุฮัมมัด เญานปูรี — 52, 55, 56
• (ชัยค์) มุฮัมมัด จิตรี — 248
• (ชัยค์) มุฮัมมัด ชัฏฏอรี — 34
• (สุลต่าน) มุฮัมมัด ฆูรี — 131
• (เมาลานา ฮาญี) มุฮัมมัด ลาฮอรี — 153, 214
• (เมาลานา) มุฮัมมัด อิบรอฮีม (บุตรของฟัครุลมะชาอิค) — 376
• (ศาสตราจารย์) มุฮัมมัด อัสลัม — 66, 323, 325
• (กอฎี) มุฮัมมัด อัสลัม ฮะระวี — 42
• (ชัยค์) มุฮัมมัด อัชร็อฟ — 182
• (ชาห์) มุฮัมมัด อาฟาก — 362
• มุฮัมมัด อิกบาล มุญัดดิดี — 346
• (ชัยค์) มุฮัมมัด อิกรอม — 36
• (ชัยค์) มุฮัมมัด อัมกันกี — 144, 149
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด อะมีน บะดัคชี — 379
• (ดร.) มุฮัมมัด บากิร — 99
• (ชัยค์) มุฮัมมัด บากิร ลาฮอรี — 326
• มุฮัมมัด บัดรุดดีน ชามี (อิบนุลฆ็อซซี) — 97
• (ชัยค์) มุฮัมมัด บิน อบิลหะสัน อัลอัชอะรี — 41
• มุฮัมมัด บิน หะบีบุลลอฮ์ — 128
• (ชัยค์) มุฮัมมัด บิน อัลอะลาอ์ บาบิลี — 341
• (อัลลามะฮ์) มุฮัมมัด บิน อะลี อัชเชากานี — 41, 97
• (เมาลานา) มุฮัมมัด บิน ฟัคร์ — 135
• (ชัยค์) มุฮัมมัด บิน ฟัฎลุลลอฮ์ บุรฮานปูรี — 147, 175, 271
• มุฮัมมัด บิน ฟัฎลุลลอฮ์ อัลมุหิบบี — 147
• มุฮัมมัด บิน มุฮัมมัด อัลฆ็อซซี — 97
• มุฮัมมัด เบก อุซบะกี — 345, 346, 352
• (ซัยยิด) มุฮัมมัด ปาชา บุคอรี — 368
• (สุลต่าน) มุฮัมมัด ตุฆลุก — 32

• (เมาละวี) มุฮัมมัด อัลหะสะนี — 378
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด หะสัน มุญัดดิดี — 128, 377
• (เมาละวี) มุฮัมมัด หุสัยน์ อาซาด — 94, 95, 98
• (ชัยค์) มุฮัมมัด หุสัยน์ อาล กาชิฟ อัลฆิฏออ์ — 191
• มุฮัมมัด หุสัยน์ มีรซา — 308
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ซาฮิด (มีร ซาฮิด) — 42, 68
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด ซุบัยร์ — 363, 364
• มุฮัมมัด ซากี มุสตะอิด ข่าน — 362
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด สะอีด — 166, 170, 173, 174, 182, 183, 208, 325
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด ชะร็อฟุดดีน หุสัยน์ — 251
• (ศาสตราจารย์) มุฮัมมัด ชะฟีอ์ — 50
• (ท่านสัยยิด) มุฮัมมัด ศอบิร — 379, 380
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ศอดิก หัลวาอี — 44, 144
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ศอดิก กาบุลี — 154, 356
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ศอดิก กัชมีรี — 220
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด ศอดิก — 173, 182, 235, 236, 238, 357
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ศอลิห์ กูลาบี — 155, 356
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ศิดดีก กิชมี — 356, 386
• (เมาลานาสัยยิด) มุฮัมมัด ฏอฮิร หะสะนี — 380
• (ท่านสัยยิด) มุฮัมมัด อัดล์ (ชาห์ ลาอ์ล) — 379
• (เมาลานา) มุฮัมมัด อะลี มุงกีรี — 365
• (ฮาฟิซ) มุฮัมมัด อะลี ข่าน เชาก์ — 386
• (ชาห์) มุฮัมมัด อุมัร — 373, 374
• (ชัยค์) มุฮัมมัด อีซา — 182
• (ชัยค์) มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี — 31–34, 37, 47, 160, 222
• (เมาลานา) มุฮัมมัด ฟาฎิล บะดัคชานี — 42
• (ชัยค์) มุฮัมมัด ฟัรรุค — 182, 337
• (เมาลานา) มุฮัมมัด กอซิม — 154
• มุฮัมมัด กอซิม บีญาปูรี ฟิริชตะฮ์ — 45
• (เมาลานา) มุฮัมมัด กอซิม นานูตะวี — 375, 377, 381
• มุฮัมมัด กาซิม — 325
• (ชัยค์) มุฮัมมัด มุรอด มักกี ก็อซซานี — 353, 357, 361, 362
• (ชัยค์) มุฮัมมัด มัสอูด — 137
• (ศาสตราจารย์) มุฮัมมัด มัสอูด — 190
• (ชาห์) มุฮัมมัด มัซฮัร — 373, 374
• (ชาห์) มุฮัมมัด มะอ์ศูม (มะอ์ศูม ษานี) — 374, 377
• (ท่านเคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด มะอ์ศูม — 166, 170, 182, 183, 188, 311

• 324–26, 334, 345, 351, 355, 357, 358, 360–63, 377, 388
• (เมาลานา) มุฮัมมัด มันซูร นุอ์มานี 14, 189, 356
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด นาศิร อันดะลีบ 364
• (ชัยค์) มุฮัมมัด นับฮาน 184
• (มีร) มุฮัมมัด นุอ์มาน 208, 228
• (เคาะวาญะฮ์ มีร) มุฮัมมัด นุอ์มาน กิชมี 155, 165, 228, 229, 252
• (ชาฮ์) มุฮัมมัด นะอีม (มิสกีน ชาฮ์) 368
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด นักชบันด์ (หุจญะตุลลอฮ์) 363
• (ซัยยิด) มุฮัมมัด นูรบัคช์ 45
• (เมาลานา ซัยยิด) มุฮัมมัด วาฎิห์ 380
• (เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด ฮาชิม กิชมี 133, 134, 136, 167, 169, 170, 174, 177, 387, 388
• (มุลลา) มุฮัมมัด ยัซดี 43, 92
• (ชาฮ์) มุฮัมมัด ยะอ์กูบ 184, 368
• มะห์มูด อะห์มัด อับบาซี 128
• มะห์มูด บิน สุลัยมาน 128
• มะห์มูด ปีฆวานี 66–68, 92, 190
• (ชัยคุลฮินด์ เมาลานา) มะห์มูด ฮะซัน เดอบันดี 381
• มะห์มูด ชาฮ์ คุญะรอตี 53
• (สุลฏอน) มะห์มูด เฆาะซนะวี 40
• (หาฟิซ) มะห์มูด ลาฮอรี 356
• (ชัยค์) มะห์มูด คุญะรอตี 321
• (ชัยค์) มุห์ยิดดีน อับดุลกอดิร อัยดะรูซี 34, 70
• มัคดูมุลมุลก์ — ดูที่ อับดุลลอฮ์
• (หัฎรัต) มัคดูม ญะฮานิยาน 131, 135–37
• (สุลฏอน) มุรอด 31, 311
• มุรอดที่สาม 25
• (เจ้าชาย) มุรอด 73
• (ชัยค์) มุรอด มักกี 387
• (นะวาบ ชัยค์) มุรตะฎอ (ซัยยิด ฟะรีด) 153, 157, 280, 286, 302–04, 307, 308, 314, 316
• มัซดัก 64
• (ชัยค์) มุซัมมิล 356
• มุสตะอ์ศิม บิลลาฮ์ 25
• (ซาลาร) มัสอูด 32
• มัสอูด บิน อับดุลลอฮ์ 128
• (อิมาม) มุสลิม บิน หัจญาจ อัลกุชัยรี อันนัยซาบูรี 64

• (เมาลานา) มะสีหุซซะมาน ข่าน ชาฮ์ญะฮานปูรี — 365
• มุชตากี — 32
• (ซัยยิด) มุซัฟฟัร — 80
• (เจ้าชาย) มุซัฟฟัร หุสัยน์ — 28
• (มีรซา) มัซฮัร ญานญานาน — 183, 289, 337, 361, 363, 366, 372, 381
• (หัฎเราะฮ์ เคาะญะฮ์) มุอีนุดดีน ชิชตี — 63
• (มีรซา) มุกีม อิศฟะฮานี — 72
• (เมาลานา ซัยยิด) มะนาซิร อะห์ซัน กีลานี — 15, 188
• (ราชา) มันโฮล — 84
• (ชัยค์) มุเนาวัร อับดุลหะมีด ลาฮอรี — 294
• (ชัยค์) เมาดูด — 137
• มะฮาบัต ข่าน — 176, 302
• (เคาะญะฮ์) มีร ดัรด์ ดิห์ละวี — 364
• (มุหัดดิษ) มีรกะลาน ฮะเราะวี — 74

(น)

• ท่านนบีนูห์ (อ.ล.) — 249, 270
• นาดิร ชาฮ์ อัฟชาร — 28, 376
• นาศิรุลอิสลาม นัดวี — 21
• นาศิร บิน อับดุลลอฮ์ — 128
• (เคาะญะฮ์) นาศิรุดดีน — ดูที่ อุบัยดุลลอฮ์ อะห์รอร
• นัจญ์มุดดีน อัล-ฆ็อซซี — 97
• (ดร.) นะซีร อะห์มัด — 22, 66, 69
• นะรังก์ เดว — 99, 100
• (เมาลานา) นะซีม อะห์มัด ฟะรีดี — 356
• (มีรซา) นัศรุลลอฮ์ ข่าน — 50
• (มีร) นะศีร ข่าน อะอ์ซ็อม — 48
• นะศีรุดดีน บิน สุลัยมาน — 128, 129
• (กษัตริย์) นะศีรุดดีน หุมายูน — ดูที่ หุมายูน
• (ชัยค์) นิซอม ษาเนสะรี — 24, 252
• (เคาะญะฮ์) นิซอมุดดีน — 14
• (ชัยค์) นิซอมุดดีน อะมีโฐวี (บันดะกี มิยาน) — 38
• (ชัยค์) นิซอมุดดีน เอารังกาบาดี — 326
• (เมาลานา) นิซอมุดดีน บุรฮานปูรี — 331
• นิซอม นารเนาลี — 73
• (ชาฮ์) นิอ์มัต ลาฮอรี — 347
• (ชาฮ์) นิอ์มะตุลลอฮ์ กอดิรี — 341
• (ชาฮ์) นะอีมุลลอฮ์ บะฮ์ไรจี — 340, 366

นัมรูด 201

(เมาลานา) นูร อะห์มัด อัมริตสะรี 388

นูรบัคชี 45

(ชัยค์) นูรุลหัก 158

(กอฎี) นูรุดดีน 347

(ชัยค์) นูรุดดีน บิน อับดุรเราะห์มาน อัลอิสฟะรออีนี 243

นูรุดดีน บิน นะศีรุดดีน 128, 129

นูรุดดีน กะรอรี 42, 92

นูร มุหัมมัด มุนี 155, 156, 356

(ซัยยิด) นูร มุหัมมัด บะดาโยนี 363, 366

(มียาน ญี) นูร มุหัมมัด ญินญานะวี 381

و (วาว)

(อัลลามะฮ์) วะญีฮุดดีน 39, 41

(ชัยค์) วะญีฮุดดีน อัชร็อฟ 379

(เมาลานา) วะกีล อะห์มัด สิกันดัรปูรี 337, 351

(เมาลานา) วิลายัต อะลี อะซีมาบาดี 383, 384

(หัฎรัต ชาฮ์) วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี 12, 37, 43, 186, 252, 333, 340–42, 345, 361, 366, 377, 378, 380–82, 385, 386

(เซอร์) เวลส์ลีย์ เฮก 94

ہ (ฮา)

ท่านนบีฮารูน (อ.ล.) 269

(เคาะลีฟะฮ์) ฮารูน อัรเราะชีด 91

(ฮาฟิซ มุหัมมัด) ฮาชิม ญาน มุญัดดิดี 377

(กอฎี) ฮิดายะตุลลอฮ์ 349, 350

(บาดชาฮ์) หุมายูน 29, 41, 45, 46, 78, 131, 191, 300

(หะกีม) หุมายูน (หะกีม ฮุมาม) 41, 92

แฮโรลด์ ฮอฟฟ์ดิง 211

ฮิวน์ ซอง (HIUN SONG) 131

ی (ยา)

ท่านนบียูซุฟ (อ.ล.) 193, 346

(เมาลานา) ยาร์ มุหัมมัด ญะดีด บะดัคชี ฏอลิกอนี 281, 282, 356, 388

(เมาลานา) ยาร์ มุหัมมัด เกาะดีม 155, 356

(คอญะฮ์ มุหัมมัด) ยะห์ยา 74, 182, 184, 336

ยะห์ยา บิน อะห์มัด 132

(ชัยค์ มุหัมมัด) ยะห์ยา ติรฮุตี 375

(ชัยค์) ยะห์ยา ชาดี 342

• (เมาลานา) ยะห์ยา อะลี — 384
• (มุลลา) ยัซดี — ดู มุฮัมมัด
• (มีร) ยะอ์กูบ กัชมีรี — 72, 132, 139
• โยฮันนาน ฟรีดริช (นักปราชญ์ชาวยิว) — 351
• ยูซี ศอฮิบ — 322
• ยูซุฟ บิน อิสหาก — 128
• (ชัยค์) ยูซุฟ บิน ชิฮาบุดดีน บัรกี — 128, 129, 356
• (เมาลานา) ยูซุฟ สะมัรก็อนดี — 155, 356
• (เมาลานา) ยูซุฟ โกกนี — 108

ชนชาติ เผ่า ชนชั้น และกลุ่มศาสนา

• อิษนาอะชะรี – อิษนาอะชะรี ญะอ์ฟะรี — 26, 35, 36, 56
• อะห์นาฟ (ผู้ถือมัซฮับหะนะฟี) — 179
• อารยัน — 271
• อุซเบก — 27
• อัศหาบุศศุฟฟะฮ์ — 125
• อัศหาบุลกะฮ์ฟ์ — 309
• อิชรอกี – อะฮ์ลุลอิชรอก — 200, 214, 216, 217, 230, 231
• อัฟฆาน – อัฟฆานี — 28, 31, 32, 48–50, 52, 139
• อาลบาบัร (ราชวงศ์บาบัร) — 28
• อาลบาอะละวี – บาอะละวี อัยดะรูส — 33
• อาลกาชิฟุลฆิฏออ์ — 191
• (บรรดา) นบี อะลัยฮิมุศเศาะลาตุวัสสะลาม — 165, 200–202, 208, 209, 210–217, 222–239, 232, 271, 273, 310
• อะฮ์ลุลบัยต์ผู้ทรงเกียรติ — 31, 64, 136, 307
• อะฮ์ลุสซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ – ซุนนี — 32, 35, 47, 55, 56, 94, 98, 127, 159, 190, 238, 250, 278, 312, 350
• อะฮ์ลุลหะร็อม (ชาวนครหะร็อม) — 75
• ชาวกิรกูก — 371
• ชาวมิศร์ – มิศรี — 198, 201, 242
• ชาวยูนาน – ยูนานี (กรีก) — 91, 198, 217
• อีรานี — 27, 28, 31, 43, 44, 66, 92, 159, 217
• พราหมณ์ — 102
• บะลูจ – บะลูจี — 47, 49
• ปาร์ซี — 115
• ปะฐาน — 48, 158
• (บรรดา) ตาบิอีน (ร.ฮ.) — 60

• ฟะรัง (ชาวยุโรป) — 80, 81, 82
• ฟุเกาะฮาอ์แห่งอิสลาม — 255
• ฟุเกาะฮาอ์สายหะนะฟีย์ — 176
• นักปรัชญา — 197, 199, 201, 202, 204, 208, 220
• นักปรัชญากรีก — 202, 207, 210, 215, 264
• กุร็อยช์ — 123
• กิซิลบาช — 46
• กายัสถ์ — 32
• เคิร์ด, ชาวเคิร์ด — 353, 371
• ราชวงศ์โลดี — 28
• มาลิกียะฮ์ — 176
• มะญูซีย์ — 217, 329
• มัชชาอีย์ (สำนักปรัชญาเปริปาเตติก) — 316
• มุฆัล, ราชวงศ์มุฆัล — 28, 48–50, 128, 129, 159, 298, 300, 301, 332
• พวกนอกรีตที่เชื่อเรื่องการเวียนว่ายตายเกิด (มะลาฮิดะฮ์ ตะนาซุคิยะฮ์), พวกซินดีก — 66
• มะฮ์ดะวีย์ — 56, 57, 94
• มุฮ์มันด์ซัย — 49
• นุกฏะวีย์ — 66, 67
• ฮินดู — 45, 51, 101, 106, 107, 119, 131, 252, 321–323
• ชาวฮินดูสตาน, ชาวอินเดีย — 50
• โยคีฮินดู — 36
• ยูซุฟซัย — 96

บรรณานุกรม

• อัลกุรอานอันทรงเกียรติ

(อลิฟ)

• อาษารุศเศาะนาดีด (آثار الصنادید) — 367
• อิษบาตุนนุบูวะฮ์ (اثبات النبوۃ) — 385
• อะห์วาล วะ อาษาร อับดุลลอฮ์ เคาะวีชฺกี เกาะศูรี (احوال و آثار عبداللہ خویشگی قصوری) — 346
• อิห์ยาอุลอุลูม (احیاء العلوم) — 38
• อาดาบ อาลัมกีรี (آداب عالمگیری) — 325
• อิซาละตุลเคาะฟาอ์ (ازالۃ الخفاء) — 12, 382
• อัสรารุตตะชะฮ์ฮุด (اسرار التشہد) — 136

• อัศฟัลมะวาริด ฟี ตัรญะมะฮ์ ฮัฎเราะฮ์ ซัยยิดินา คอลิด (أصفى الموارد في ترجمة حضرة سيدنا خالد) — 371
• อุศูลุชชีอะฮ์ วะอุศูลุฮา (أصل الشيعة وأصولها) — 191
• อัศลุลอุศูล ฟี บะยาน มุฏอบะเกาะติลกัชฟ์ บิลมะอ์กูล วัลมันกูล (أصل الأصول في بيان مطابقة الكشف بالمعقول والمنقول) — 292
• อุศูล บัซดะวี (اصول بزدوی) — 135, 180
• อัลอิอ์ติศอม บิสซุนนะฮ์ (الاعتصام بالسنة) — 256
• อิอ์ติกอดนามะฮ์ (اعتقادنامہ) — 47
• อัลอิอ์ลาม ฟี อัคบาร บัยติลลาฮิลฮะรอม (الإعلام في أخبار بيت الله الحرام) — 40
• อัลอะอ์ลาม ของอัซซิริกลี (الأعلام للزركلي) — 342
• อัลอุฟุกุลมุบีน (الأفق المبين) — 61
• อักบัรนามะฮ์ (اکبرنامہ) — 92, 98, 99
• อัมฤต กุณฑ์ (امرت کنڈ) — 36
• อัลอินติบาฮ์ ฟี สะลาสิล เอาลิยาอิลลาฮ์ (الإنتباه في سلاسل أولياء الله) — 143, 378
• อินญีล (انجیل) — 80–82
• Encyclopaedia of Religion and Ethics (انسائیکلوپیڈیا آف ریلیجن اینڈ ایتھکس) — 164, 215
• อินชาอ์ อบุลฟัฎล์ (انشاء ابوالفضل) — 81, 99, 101
• อันฟาสุลอาริฟีน (أنفاس العارفين) — 32, 340, 375, 378, 381
• เอารังเซบ (اورنگ زیب) — 331–33
• อาอีน อักบะรี (آئین اکبری) — 99, 108, 111, 122–119

บ / ป

• บะห์รุลฮะยาต (بحر الحیاۃ) — 36
• บะห์ร ซัคคอร (بحر زخار) — 379
• บุคอรี (بخاری) — ดู เศาะฮีหฺ อัลบุคอรี
• อัลบัดรุฏฏอลิอ์ บิมะฮาสิน มัน บะอ์ดัลกอรนิตตาสิอ์ (البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن التاسع) — 41, 97
• บัซดะวี (بزدوی) — ดู อุศูล บัซดะวี
• บัซม์ ตัยมูรียะฮ์ (بزم تیموریہ) — 100
• บะชาราต มัซฮะรียะฮ์ (بشارات مظہریہ) — 340
• Baluchistan District Gazetteer (بلوچستان ڈسٹرکٹ گزیٹیر) — 47
• The Preaching of Islam (پریچنگ آف اسلام) — 164

ต

• ตารีค อัลฟี (تاریخ الفی) — 106
• ตารีค เคาะวานีน บะลูจ (تاریخ خوانین بلوچ) — 47, 48
• ตารีค ดาวูดี (تاریخ داؤدی) — 32
• ตารีค ดะอ์วัต วะอะซีมัต (تاریخ دعوت وعزیمت) — 14, 17, 18, 22, 78, 141, 232, 274, 303
• ตารีค อาลัม อารอเย อับบาซี (تاریخ عالم آرائے عباسی) — 65
• ตารีค ฟิริชตะฮ์ (تاریخ فرشتہ) — 32, 45, 86
• ตารีค ฟัลสะฟะฮ์ ญะดีด (تاریخ فلسفۂ جدید) — 211

• ตารีค มุบาร็อกชาฮี (تاریخ مبارک شاہی) — 132
• ตารีค มะชาอิค ชิชต์ (تاریخ مشائخ چشت) — 326
• ตารีคี มะกอลาต (تاریخی مقالات) — 323, 325
• ตารีค อัล-มะษาฮิบ อัล-อิสลามิยะฮ์ (تاریخ المذاہب الاسلامیہ) — 191
• ตารีคี วะ อะดะบี มุฏอละอะฮ์ (تاریخی و ادبی مطالعے) — 66, 69
• ตารีค ฮินด์ (ซัยยิด ฮาชิมี) (تاریخ ہند) — 58
• ตารีค ฮินดูสตาน (ซะกาอุลลอฮ์) (تاریخ ہندوستان) — 32, 56, 94, 321, 328
• ตะห์กีก วะ อินศอฟ กี อะดาลัต เมน เอก มัซลูม มุศลิห์ กา มุก็อดดะมะฮ์ (تحقیق و انصاف کی عدالت میں ایک مظلوم مصلح کا مقدمہ) — 383
• ตัซกิเราะฮ์ (เมาลานา อบุลกะลาม อาซาด) (تذکرہ) — 55
• ตัซกิเราะฮ์ อาดะมียะฮ์ (تذکرہ آدمیہ) — 359
• ตัซกิเราะฮ์ อิมาม ร็อบบานี มุญัดดิด อัลฟ์ษานี (تذکرہ امام ربانی مجدد الف ثانی) — 189, 356, 400
• ตัซกิเราะฮ์ เบ-มิษล์ ราชะกาน ราจูร (تذکرۂ بے مثل راجگان راجور) — 343
• ตัซกิเราะฮ์ หัฎร็อต เมาลานา ฟัฎลุรเราะห์มาน กันจ์มุรอดาบาดี (تذکرہ حضرت مولانا فضل رحمٰن گنج مرادآبادی) — 415
• ตัซกิเราะฮ์ ชาฮ์ อิลมุลลอฮ์ (تذکرہ شاہ علم اللہ) — 378
• ตุซุก ญะฮานกีรี (تزک جہانگیری) — 74, 76, 77, 100, 158, 161, 163, 167, 169, 319
• ตัซกิยะฮ์ วะ อิห์ซาน ยา ตะเซาวุฟ วะ สุลูก (تزکیہ و احسان یا تصوف و سلوک) — 140
• อัต-ตะสวิยะฮ์ (التسویۃ) — 191
• ตะเซาวุฟ อิสลาม (تصوف اسلام) — 243
• ตะอัรรุฟ (تعرف) — 135
• ตะอ์มีร ฮะยาต (หนังสือพิมพ์) (تعمیر حیات) — 19
• ตัฟซีร อบุสสะอูด (تفسیر ابو السعود) — 31, 40
• ตัฟซีร บัยฎอวี (تفسیر بیضاوی) — 180, 357
• ตัฟซีร ญะลาลัยน์ (تفسیر جلالین) — 40
• ตัฟซีร ซะกาอุลลอฮ์ (تفسیر ذکاء اللہ) — 47
• อัต-ตัฟซีร อัล-มัซฮะรี (التفسیر المظہری) — 366
• ตัฟศีร ญุยูด อัล-อะห์รอร (تفصار جیود الاحرار) — 383
• ตัลวีห์ (تلویح) — 357
• ตัลคีศ อัช-ชาฟี (تلخیص الشافی) — 191
• ตันกีด อักล์ มะห์ฎ์ (تنقید عقل محض) — 211
• ตะวารีค อะฮ์ด อักบะรี (تواریخ عہد اکبری) — 77
• เตารอต (توریت) — 80, 81
• เตาฎีห์ อัล-ฮะวาชี (توضیح الحواشی) — 135
• ตะฮาฟุต อัล-ฟะลาสิฟะฮ์ (تہافۃ الفلاسفہ) — 204, 205

(ษ)

• อัษ-ษะกอฟะฮ์ อัล-อิสลามิยะฮ์ ฟิล-ฮินด์ (อิสลามี อุลูม วะ ฟุนูน ฮินดูสตาน เมน) (الثقافۃ الاسلامیۃ فی الہند) — 42, 147, 332
• ษุลาษิยาต บุคอรี (ثلاثیات بخاری) — 139

ชะนาอ์ มะฮ์ดี (ثنائے مہدی) — 47

จ / ช

ญามิอุลมุญัดดิดีน (جامع المجددین) — 185

ญิลาอุลอัยนัยน์ (جلاء العینین) — 266

ญะวาฮิร เคาะมะซะฮ์ (جواہر خمسہ) — 36, 244

ญะวาฮิร มะอ์ศูมี (جواہر معصومی) — 128

เญาฮัร ดุวุม (جوہر دوم) — 244

จิฮ์ล หะดีษ (เมาลานาญามี) (چہل حدیث) — 74, 312

ห

หาลนามะฮ์ บายะซีด (حال نامہ بایزید) — 51

หาลนามะฮ์ ปีร์ ดัสต์กีร (حال نامہ پیر دستگیر) — 50, 51

หะดีษ มุซัลซัล (حدیث مسلسل) — 139, 140

อัลหิสบะฮ์ ฟิลอิสลาม (الحسبۃ فی الاسلام) — 330

หะเฎาะรอตุลกุดส์ (حضرات القدس) — 128, 149, 155, 156, 163, 165, 177, 181–169

หัฎรัต มุญัดดิด อัลฟ์ษานี (حضرت مجدد الف ثانی) — 168, 356, 385, 388

หัฎรัต มุญัดดิด เอาร์ อุน เก นากิดีน (حضرت مجدد اور ان کے ناقدین) — 170, 173, 174, 102

อัลหัก (ริซาละฮ์) (الحق) — 48

หุกะมาอ์ อิสลาม (حکمائے اسلام) — 217

หิกมะตุลอิชรอก (حکمۃ الاشراق) — 216

หัลลุ มุชกิลาต อิบนุลอะเราะบี (حل مشکلات ابن العربی) — 342

หะยาต ชัยค์อับดุลหัก (حیات شیخ عبد الحق) — 347

ค

เคาะซีนะตุลอัศฟิยาอ์ (มุฟตีฆุลาม ซัรวัร) (خزینۃ الاصفیاء) — 326

คุลาเศาะตุลอะษัร (خلاصۃ الاثر) — 147

คุลาเศาะตุลมะอาริฟ (خلاصۃ المعارف) — 359

คัยรุลบะยาน (خیر البیان) — 50, 51

ด

ดาสตาน ตุรกตาซาน ฮินด์ (داستان ترکتازان ہند) — 52

ดาอิเราะฮ์ มะอาริฟ อิสลามียะฮ์ (دائرہ معارف اسلامیہ) — 50, 100, 131, 132, 216, 242, 322, 323

ดะบิสตาน มะซาฮิบ (دبستان مذاہب) — 51, 65, 66, 126

ดัรบาร์ อักบะรี (دربار اکبری) — 92, 95, 98

อัดดุร็อรุลมักนูนาต อันนะฟีสะฮ์ (الدرر المکنونات النفیسۃ) — 353

อัดดุรรุลมุคตาร (الدر المختار) — 37

ดุรรุลมะอาริฟ (در المعارف) — 364, 367–69, 369

อัดดุรเราะตุลฟาคิเราะฮ์ (الدرۃ الفاخرۃ) — 366, 371

ด (د)

• อัดดะอ์วะฮ์ อัลอิสลามิยะฮ์ ฟิลฮินด์ วะตะเฏาวุรุฮา (الدعوة الإسلامية في الهند وتطورها) (ริสาละฮ์) — 15
• อัดดะลาอิล (الدلائل) — 375
• จากแม่น้ำคาบูลถึงแม่น้ำยัรมูก (دریائے کابل سے دریائے یرموک تک) — 376
• The Reconstruction of Religious Thought in Islam (دی ریکنسٹرکشن آف ریلیجیس تھاٹ ان اسلام) — 211
• ดีน-อิลาฮีและภูมิหลังของมัน (دینِ الٰہی اور اس کا پس منظر) — 66

ซ (ذ)

• ซิกรุลลอฮ์ (ذکر الٰہی) — 47
• ซิกรุตเตาฮีด (ذکر توحید) — 47
• ซิกรีคือใคร? (ذکری کون ہیں؟) — 47
• ซัยล์ เราะชะฮาต (ذیل رشحات) — 357, 361–63

ร (ر)

• อัรร็อดดุลอักวัม อะลา ฟุศูศิลฮิกัม (الرد الأقوم على فصوص الحكم) — 268, 270
• ร็อดดุรเราะวาฟิฎ (رد روافض) — 385
• อัรร็อดดุ อะลัลมันฏิกิยีน (الرد على المنطقيين) — 189
• ร็อดดุลมุคตาร (رد المحتار) — 370
• ริสาละฮ์ ตะฮ์ลีลิยะฮ์ (رسالہ تہلیلیہ) — 140, 386
• ริสาละฮ์ ร็อดดุมัซฮับชีอะฮ์ (رسالہ رد مذہب شیعہ) — 140
• อัรริสาละฮ์ อัลอุบูดิยะฮ์ (الرسالة العبودية) — 273
• อัรริสาละฮ์ อัลกุชัยรียะฮ์ (الرسالة القشيرية) — 242
• รุมูซ-เอ บีโคดี (رموز بیخودی) (กุลลิยาตภาษาเปอร์เซีย) — 334
• รูฮุลกุดุส (روح القدس) (ริสาละฮ์) — 269
• รูฮุลมะอานี (روح المعاني) — 353
• รูด-เอ เกาษัร (رود کوثر) — 36
• เราเฎาะฮ์ อัลก็อยยูมิยะฮ์ (روضة القيومية) — 153–55

ซ (ز)

• ซุบดะตุลมะกอมาต (زبدة المقامات) — 29–31, 128, 133, 134, 136–38, 140, 147, 151, 149, 153, 154, 159, 170, 174, 175, 180, 184
• ซุญาญะตุลมะศอบีห์ (زجاجة المصابيح) — 368
• ซะบูร (زبور) — 80, 81

ส (س)

• สะฟัรนามะฮ์ มะฮ์ดี (سفرنامہ مہدی) — 47
• แนวโน้มทางศาสนาของสุลต่านแห่งดิลลี (سلاطین دہلی کے مذہبی رجحانات) — 59
• สิลสิละตุลอะห์รอร (سلسلة الأحرار) — 148
• สัลลุลหุสาม อัลฮินดี ลินุศเราะติ เมาลานา คอลิด อันนักชบันดี (سل الحسام الهندي لنصرة مولانا خالد النقشبندي) — 183, 370, 372
• สุนัน อบีดาวูด (سنن أبي داود) — 185
• สะวาฏิอุลอิลฮาม (سواطع الإلهام) — 96, 140

• เสาะวานิห์ อะห์มะดี (سوانح احمدی) — 383
• สัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (ฆุลาม เราะซูล) — 378, 382
• สีรัต สัยยิด อะห์มัด ชะฮีด — 126, 378, 382
• Sources of Indian Tradition — 288

ช (ش)

• อัช-ชาฟี — 191
• ชามี — 178
• ชาห์ มุฮัมมัด เฆาษ์ กวาลิยารี — 160
• ชาฮ์นามะฮ์ ฟิรเดาซี — 64, 122
• ชัรห์ รุบาอียาต — 386
• ชัรห์ ดุรรุลมุคตาร — 183
• ชัรห์ วิกายะฮ์ — 27, 357
• ชัฏฏอรียะฮ์ (ริสาละฮ์) — 34
• ชิอ์รุลอะญัม — 96, 98
• ชะมาอิล ติรมิซี — 139
• Shaikh Ahmad Sirhindi: An Outline — 341

ศ ฎ (ص ض)

• อัศ-ศอริม อัล-ฮินดี ฟี ญะวาบิ สุอาลิ อัช-ชัยค์ คะลิมาต อัส-สิรฮินดี — 341, 365
• ศิฮาห์ – ศิฮาห์ สิตตะฮ์ — 139, 244
• เศาะฮีห์ อัล-บุคอรี — 139, 140, 139, 180
• เศาะฮีหัยน์ — 291
• ศิรอฏุตเตาฮีด — 49, 50
• ศิรอฏ มุสตะกีม — 12, 290
• อัศ-เศาะวาอิก อัล-มุห์ริเกาะฮ์ — 40
• อัฎ-เฎาอ์ อัล-ลามิอ์ ลิอะฮ์ลิลก็อรนิตตาสิอ์ — 39, 43

ฏ (ط)

• เฏาะบะกอต อักบะรี — 102, 119
• ฏิลิสม์ โฮชรุบา — 197

อ ฆ (ع غ)

• อัล-อาชิกียะฮ์ — 36
• อาลัมกีรนามะฮ์ — 325
• อัล-อุรฟ์ อัน-นะดี ฟี นุศเราะติช ชัยค์ อะห์มัด อัส-สิรฮินดี — 346
• อิชกียะฮ์ (ริสาละฮ์) — 35, 284, 285
• อัล-อะศับ อัล-ฮินดี — 341
• อะฎุดี — 139, 357
• อะฏียะตุล วะฮ์ฮาบ อัล-ฟาศิละฮ์ บัยนัล เคาะฏออ์ วัศ-เศาะวาบ — 345, 353
• อะวาริฟ อัล-อะวาริฟ — 38, 180
• อะวาริฟ อัล-มะอาริฟ — 115, 244

• ฆุนยะตุฏ-ฏอลิบีน (غنیۃ الطالبین) — 243

ف ق

• ฟะตาวา ตาตาร์คอนี (فتاوی تاتارخانی) — 32
• ฟะตาวา อาลัมกีรี (ฟะตาวา ฮินดียะฮ์) (فتاویٰ عالمگیری) — 32, 332
• ฟะตาวา กอฎีข่าน (فتاویٰ قاضی خان) — 32
• ฟัตหุล บารี (فتح الباری) — 39
• ฟัตหุล มุฆีษ บิชัรห์ อัลฟียะติล หะดีษ (فتح المغیث بشرح ألفیۃ الحدیث) — 39
• ฟุตูหาต อาลัมกีรี (فتوحات عالمگیری) — 325
• อัล-ฟุตูหาต อัล-มักกียะฮ์ (فتوحات مکیہ) — 252, 262, 266, 270
• อัล-ฟุรกอน (นิตยสาร) (الفرقان (رسالہ)) — 14, 15, 16
• อัล-ฟุรกอน บัยนัล หักก์ วัล บาฏิล (الفرقان بین الحق والباطل) — 268, 270
• ฟุศูศ อัล-หิกัม (فصوص الحکم) — 37, 38, 135, 251, 263, 266, 268, 270
• ฟะซานะเอ อะญาอิบ (فسانۂ عجائب) — 197
• ก็อดหุซ ซินด์ (قدح الزند) — 331, 332, 347

ک گ ل

• กาสิรุล มุคอลิฟีน (کاسر المخالفین) — 350, 351
• กิตาบุล ลุมะอ์ (کتاب اللمع) — 242
• กัชฟุล ฆีน ฟี ชัรห์ รุบาอิยาติน (کشف الغین فی شرح رباعیتین) — 389
• กัชฟุล มะห์ญูบ (کشف المحجوب) — 242
• กะลีด มะคาซิน (کلید مخازن) — 34, 35
• กันซุล อุมมาล (کنز العمال) — 40, 43, 375
• กันซุล วะห์ดะฮ์ (کنز الوحدۃ) — 36
• กุนูซุล หะกออิก (کنوز الحقائق) — 136
• กุนฮุล มุห์กัม อัล-มัรบูฏ (کنہ المحکم المربوط) — 266
• อัล-กะวากิบ อัส-ซาอิเราะฮ์ (الکواکب السائرہ) — 97
• เคมบริดจ์ ฮิสทรี ออฟ อินเดีย (کیمبرج ہسٹری آف انڈیا) — 94, 321
• กุลซาร์ อับรอร (گلزار ابرار) — 132
• ละฏออิฟ กุดดูซี (لطائف قدوسی) — 134

م

• มะอาษิรุล อุมะรออ์ (مآثر الامراء) — 46, 69, 75, 76, 90, 97, 100, 105, 293, 350
• มะอาษิร อาลัมกีรี (مآثر عالمگیری) — 328, 362
• มาลา บุดดะ มินฮู (مالا بد منہ) — 366
• มับดะอ์ วะ มะอาด (مبداء ومعاد) — 386, 387
• มับละฆุร ริญาล (مبلغ الرجال) — 65, 68, 69, 94
• มัจญ์มะอ์ บิหาริล อันวาร (مجمع بحار الأنوار) — 57
• มัจญ์มูอะฮ์ เราะซาอิล ติสอะฮ์ (مجموعہ رسائل تسعہ) — 383
• มัจญ์มูอะฮ์ เราะซาอิล อิบนุ อาบิดีน (مجموعہ رسائل ابن عابدین) — 3[…]

• มะห์ฎัร นามะฮ์ (محضر نامہ) — 102, 103
• มุคบิร ดักกัน – มัดรอส (مخبر دکن - مدراس) — 368
• มุคตะศ็อร ตารีค ฮินด์ (مختصر تاریخ ہند) — 107
• อัล-มุคตะศ็อร มิน กิตาบ นัชริน-เนาริ วัซ-ซะฮ์ร (المختصر من کتاب نشر النور والزهر) — 342
• มัคซะนุล อิสลาม (مخزن الاسلام) — 50
• มัซฮับ วะ ตะมัดดุน (مذہب وتمدن) — 198
• มิรอตุล อาลัม (مرآة العالم) — 325
• มุสนัด อะห์มัด (مسند احمد) — 307
• มิชกาตุล มะศอบีห์ (مشکوٰة المصابیح) — 131, 180, 285, 307, 357
• มะฏอลิอุน นุญูม (مطالع النجوم) — 266
• มะอาริจ ละดุนนียะฮ์ (معارج لدنیہ) — 386
• มะอาริจุล วิลายะฮ์ (معارج الولایہ) — 349, 351
• มิอ์รอญียะฮ์ (معراجیہ) — 36
• มิอ์รอจ นามะฮ์ (معراج نامہ) — 47
• มะอ์มูลาต มัซฮะรียะฮ์ (معمولات مظہریہ) — 366
• มะกอมาต ค็อยร์ (مقامات خیر) — 372, 376, 379
• มะกอมาต มัซฮะรี (مقامات مظہری) — 381, 382, 397
• มุก็อดดิมะฮ์ อิบนุ ค็อลดูน (مقدمہ ابن خلدون) — 196
• มักศูดุล มุอ์มินีน (مقصود المؤمنین) — 49, 50
• อัล-มะกาติบ วัร-เราะซาอิล (المکاتب والرسائل) — 327
• มุกาชะฟาต อัยนียะฮ์ (مکاشفات عینیہ) — 387
• มักตูบาต อิมาม ร็อบบานี มุญัดดิด อัลฟ์ ษานี (مکتوبات امام ربانی مجدد الف ثانی) — 111, 131, 137, 149, 153, 158, 163, 165–168, 183, 184, 201, 202, 208, 213, 219, 220, 230, 233–239, 245, 247–252, 258–261, 266, 272, 274, 276, 279–283, 286, 287, 300, 303, 306, 307, 310–312, 315, 324–327, 344, 353, 385, 387
• มักตูบาต สิรฮินดี (مکتوبات سرہندی) — 303
• มักตูบาต เคาะวาญะฮ์ มุฮัมมัด มะอ์ศูม (مکتوبات خواجہ محمد معصوم) — 358
• มักกียะฮ์ (ริซาละฮ์) (مکیہ رسالہ) — 38
• มัลฟูซาต ชัยค์อะลาอุดเดาละฮ์ สิมนานี (จิฮิล มัจลิส) (ملفوظات شیخ علاء الدولہ سمنانی - چہل مجلس) — 272
• มะนากิบ อะห์มะดียะฮ์ (مناقب احمدیہ) — 373
• มะนากิบุล อาริฟีน (مناقب العارفین) — 158
• มุนตะค็อบ อัต-ตะวารีค (منتخب التواریخ) — 120, 126, 145, 154, 157, 168, 184, 187, 189, 190, 197, 198, 214, 217, 105–107, 122, 192
• มันศับ อิมามัต (منصب امامت) — 12
• มันฮัจ อัฟฎ็อล ลิด-ดุอาต วัล-อุละมาอ์ (منہج افضل للدعاة والعلماء) — 15
• อัล-มะวากิฟ (مواقف) — 180

• มูซานามะฮ์ (موسی نامہ) — 47
• เมาลิดบัรซันญี (مولود برزنجی) — 342
• มหาภารตะ (مہابھارت) — 100
• มีน ซิกรี ฮูน (میں ذکری ہوں) — 47

(น)

• อัน-นาชิเราะฮ์ อัน-นาญิเราะฮ์ ลิล-ฟิรเกาะฮ์ อัน-นาศิเราะฮ์ ลิน-นุกตะฮ์ อัล-ฟาญิเราะฮ์ (الناشرة الناجرة للفرقة الناصرة للنكتة الفاجرة) — 342, 346
• อัน-นุบูวาต (النبوات) — 189
• นะตาอิจญ์ อัล-หะเราะมัยน์ (نتائج الحرمین) — 279, 280
• นุซฮะตุล เคาะวาฏิร (نزہۃ الخواطر) — 34, 38, 39, 42, 43, 54, 57, 58, 88, 89, 105, 134, 139, 143, 147, 184, 194, 195, 302, 308, 310, 312, 320, 340, 353, 357, 358, 360, 365, 372, 373, 378, 380, 382
• นะฟะหาต อัล-อุนส์ (نفحات الانس) — 272
• นักด์ อัน-นุศูศ (نقد النصوص) — 37
• นักฎ์ อัล-มันฏิก (نقض المنطق) — 189
• นุกฏวิยาน ยา ปัสคานิยาน (نقطویان یا پسیخوانیان) — 66
• นุกาต อัล-อัสรอร (نکات الاسرار) — 360
• อัน-นูร อัส-สาฟิร ฟี ริญาล อัล-กัรน์ อัล-อาชิร (النور السافر فی رجال القرن العاشر) — 33, 41, 42, 70
• นัยล์ อัล-เอาฏอร (نیل الاوطار) — 97

(ว)

• วากิอาต-อิ มุชตากี (واقعات مشتاقی) — 33
• วะห์ดะตุล วุญูด (وحدة الوجود) (ริสาละฮ์) — 263, 264

(ฮ, ย)

• อัล-ฮิดายะฮ์ (ہدایہ) — 27, 180
• ฮะดียะฮ์ มุญัดดิดิยะฮ์ (ہدیۂ مجددیہ) — 337
• ประวัติศาสตร์ของเอารังซีบ (ہسٹری آف اورنگ زیب) — 333
• ฮะมะอาต (ہمعات) — 143
• หลักสูตรการศึกษาของอินเดีย (ہندوستان کا نصاب درس) (ริสาละฮ์) — 42
• อัล-ยานิอ์ อัล-ญะนี ฟี อะสานีด อัช-ชัยค์ อับดุลฆอนี (الیانع الجنی فی أسانید الشیخ عبد الغنی) — 375
• ยาด-อิ อัยยาม (ตารีค-อิ คุญรอต) (یاد ایام - تاریخ گجرات) — 91, 350

สถานที่

(อ)

• อุตตรประเทศ — 126
• อิฏาวะฮ์ — 136
• อัฏตัก — 47

ดัชนีสถานที่

(บ)

ป

ต

จ

• ญันนะตุลบะกีอ์ — 360, 374, 375
• ญันนะตุลมุอัลลา — 374
• โชธปุระ — 101
• เญานปุระ — 135, 155

چ

• จิรกันด์ — 384
• เจนาบ — 111
• จีน — 367

ح

• หะบัช (อบิสสิเนีย) — 367
• หิญาซ — 20, 40, 41, 43, 44, 75, 89, 105, 191, 292, 294, 345, 346, 347, 352, 359, 369
• อัล-หะร็อม อัช-ชะรีฟ — 75
• หะร็อมมักกะฮ์ — 25
• หะเราะมัยน์ อัช-ชะรีฟัยน์ — 25, 30, 142, 162, 244, 335, 341, 345, 347, 357, 359, 375, 379
• หิศศ็อร — 367
• หิศศ็อรชาดมาน — 156
• หัฎเราะเมาต์ — 33
• หะลับ (อะเลปโป) — 371, 372
• ไฮเดอราบาด (ดักกัน) — 122, 365, 367, 368
• ไฮเดอราบาด (สินธ์) — 377

خ

• ขานเดช — 96
• คุรอซาน — 36, 93, 154, 272, 358

د

• ดานาปุระ — 147
• ดาอิเราะฮ์ชาห์อิลมุลลอฮ์ (รายบะเรลี) — 22, 377
• ช่องเขาโบลัน — 43
• ช่องเขาไคเบอร์ — 43, 52, 301
• ช่องเขาฟัรรุคชาห์ — 129
• ดักกัน — 59, 68, 100, 155, 170, 361, 365, 368
• ดิมัชก์ (ดามัสกัส) — 30, 251, 265, 273, 332, 372
• ดิลลี — 12, 26, 29, 63, 72, 73, 131, 140, 144, 145, 148, 150, 153, 154, 183, 211, 264, 308, 326, 361, 366, 367, 369, 370, 371, 377, 386, 388
• เดาบันด์ — 375, 377, 384

ڈ

• ดาเภล — 386
• ดาคกา — 367
• เดระอิสมาอีลคาน — 373

ر ڑ

• รามปูร — 367, 374, 385, 386
• รออ์บะเรลี — 22, 377
• ซัรชัตร์ — 373
• รูส (รัสเซีย) — 27, 126
• รูม — 54, 214, 215, 367, 369, 374

س

• สามานะฮ์ (เมือง) — 127
• ซาอีนดาด (สินธ์) — 128
• สัตลัจ (อำเภอ) — 131
• สะรออีน (หมู่บ้าน) — 130
• สิรฮินด์ / ซะฮ์รินด์ — 26, 32, 130, 135, 137, 138, 130, 132, 150, 152, 154, 162, 167, 168, 170, 175, 326, 358, 367, 376
• สิกันดะเราะฮ์ — 136
• สุลฏอนปูร — 88
• สุลัยมานียะฮ์ (ตุรกี) — 31, 370
• ซะมัรเกาะนด์ — 27, 32, 39, 134, 367, 374
• สิมนาน — 272
• ซุนนาม — 131
• สัมภัล — 131
• สินธ์ — 54, 128, 377
• ซูรูน — 110
• สะฮารันปูร — 155
• ชะฮ์นะฮ์ — 37
• เซียลโกต — 139
• ซีสตาน — 28
• เซฮ์วัน — 33

ش

• ชาม — 20, 25, 32, 40, 44, 54, 83, 84, 67, 265, 332, 354, 361, 367, 368, 370–372, 374
• ชามจูราสี — 278
• ชิห์ร — 33
• ชะฮ์รซูร — 342, 353

• ชีราซ — 67

ศ

• ศอดิกปูร (ปัฏนะ) — 384
• สหจังหวัด (ยูไนเต็ดโพรวินซ์) — 373
• ศอนอาอ์ — 33

ฏ

• ฏอลิกอน — 154
• ฏออิฟ — 341
• ฏ็อนฏอ — 33

อ

• โลกอิสลาม — 19, 20, 22–25, 30, 32, 33, 34, 38, 162, 163, 186, 189, 244
• อะญัม — 122, 156, 183, 367, 369, 375, 381
• อิรัก — 20, 25, 26, 32, 40, 44, 183, 184, 271, 354, 361, 368, 369
• อาหรับ — 25, 62, 122, 156, 183, 240, 244, 342, 349, 366, 367, 369, 372, 375, 376, 381
• อะซีมาบาด — 367
• อะลีครห์ — 22, 65, 66
• อิมาดิยะฮ์ — 371
• อัยน์ตาบ — 371

ฆ

• ฆอซนี — 301, 308, 367

ฟ

• ฟัตห์ปูร สีกรี — 73, 99, 110, 293
• ฟะรีดาบาด — 304
• ฟีโรซปูร — 131

ก

• กาซิยูน — 372
• ไคโร (กอฮิเราะฮ์) — 15
• ไซปรัส (กุบรุศ) — 25
• เกาะดัม เราะซูล (ดิลลี) — 148
• กะเราะดาฆ (เมืองเล็ก) — 370
• กาซาน — 374
• กุสฏอนฏีนียะฮ์ (คอนสแตนติโนเปิล) — 26
• เมืองเล็กฏันดะฮ์ ซาอีนดาด — 377
• เมืองเล็กมูซาซัย — 373
• กันดะฮาร์ — 27, 28, 54, 367

ก (ک)

• กาบูล — 27, 28, 36, 49, 129, 130, 144, 152, 364, 367, 376, 377
• กาชฆัร — 154
• กาลาปานี — 50
• กาลปี — 93, 96, 187
• กาลินญัร — 96
• กางเกาะเราะฮ์ (กางระ) — 169
• การาจี — 160, 356, 385–87
• กัรบะลาอ์ — 26
• กุรดิสถาน — 183, 184, 354
• กัชมีร์ — 45, 139, 144, 321, 367
• กิรกูก — 371
• โกกัน — 108
• ไกธัล — 38

ค (گ)

• คุชรอต — 29, 36, 40, 53, 57, 105, 244, 294, 302, 308, 350
• คุรดาสปูร — 373
• คุรกาเวาะฮ์ (คุรเคาน์) — 37
• คุลบัรเกาะฮ์ — 54
• คงคา — 110, 111, 156
• กวาลิยาร์ — 157, 160, 162, 163, 165, 295, 302, 317, 318
• โครักห์ปูร — 367
• โกลกุนดะฮ์ — 29
• กีลาน — 42

ล (ل)

• ลาฮอร์ — 26, 110, 139, 144, 145, 153, 155, 161, 162, 244, 290, 326, 333, 346, 359, 367, 370, 376, 385, 386
• ลัคมาเนียะ — 380
• ลัคเนา — 367, 388
• ลอนดอน — 325, 342, 351

ม (م)

• มาเราะฮ์เราะฮ์ — 187
• มาซันดะรอน — 42
• มาลาบาร์ — 32

น / ว

ฮ

(ต่อ)

• ฮินดูสถาน (อินเดีย) — 14, 19–21, 24, 27–29, 33, 36–38, 40–44, 46, 48, 50, 51, 56, 60, 65, 67, 69, 74, 75, 80, 86, 89–91, 93, 96, 105, 111, 117, 125, 126, 128, 130, 131, 136, 141, 144, 147–149, 153, 155–157, 159, 162, 166, 180–184, 190, 191, 210–212, 214, 232, 233, 245, 252, 260, 261, 284, 285, 291, 292, 295, 296, 298, 300, 302, 303, 322, 328, 330, 331, 333, 335, 341, 346, 352, 353, 355, 357, 360, 362, 364–367, 372, 374, 375, 376, 377, 379, 383, 387
• ฮังการี — 25

(ย)

• ยัรมูก — 376
• เยเมน — 25, 33, 41, 43, 152
• ยุโรป — 25, 30, 164
• ยูนาน (กรีก) — 61, 62, 191, 202, 206, 210, 214, 215, 230

เบ็ดเตล็ด

ป้อมปราการ ภูเขา และแม่น้ำ:

• แม่น้ำยมุนา — 111
• แม่น้ำเจนาบ — 111
• ฟัตหปูร์สีกรี — 73, 99
• ป้อมภักการ์ — 292
• ป้อมญะวาด — 376
• ป้อมฟีโรซี — 144
• ป้อมกางรา — 169
• ป้อมกวาลิยาร์ — 160, 162–167, 195, 295, 317, 318
• ป้อมมานฑู — 34
• ภูเขามุราด — 47
• ภูเขาสุลัยมาน — 52, 301
• แม่น้ำคงคา — 110, 111, 156, 380

รัฐสุลต่าน ยุคสมัย รัฐบาล และราชสำนัก:

• รัฐบาลอัฟกัน — 376
• รัฐสุลต่านตีมูรียะฮ์ — 28, 85, 99
• ราชสำนักอักบัร — 42, 69, 70, 91, 92
• ราชสำนักญะฮานกีร — 310
• รัฐสุลต่านอุมะวียะฮ์ — 58
• รัฐสุลต่านอีหร่าน — 25, 45
• รัฐสุลต่านอับบาซียะฮ์ – คิลาฟะฮ์อับบาซียะฮ์ — 58, 214
• รัฐสุลต่านอุษมานียะฮ์ – คิลาฟะฮ์อุษมานียะฮ์ — 15, 25, 26, 85
• รัฐสุลต่านโมกุล — 28, 48, 52, 58, 75, 78, 300, 301, 303, 308, 352
• รัฐสุลต่านชีอะฮ์ — 31
• รัฐบาลเศาะฟะวียะฮ์ — 29, 77, 93
• ยุคอักบัร — 46, 70, 74, 76, 88, 91, 98, 186, 291, 292, 294, 305–307
• ยุคญะฮานกีร — 291, 302, 312
• ยุคแห่งการเป็นเราะซูล – ยุคแห่งการเป็นนบี — 253, 257, 259
• ยุครัฐสุลต่านอาลัมกีร – ยุคอาลัมกีร — 21, 322, 349, 351

สมาคม สถาบันการศึกษา และสถานศึกษา:

• สมาคมเอเชียแห่งเบงกอล (Asiatic Society of Bengal) — 386
• ญามิอฺอัลอัซฮัร ไคโร — 15, 41
• ญามิอะฮ์อิสลามียะฮ์ มะดีนะฮ์มุเนาวะเราะฮ์ — 15
• มหาวิทยาลัยปัญจาบ — 49
• ดารุลอุลูมตุรบัต บะลูจิสถาน — 48
• ดารุลอุลูมเดวบันด์ — 375, 377
• ดารุลอุลูมนัดวะตุลอุละมาอ์ ลัคเนา — 11
• สันนิบาตโลกมุสลิม (รอบิเฏาะฮ์อัลอาลัมอัลอิสลามี) มักกะฮ์มุกัรเราะมะฮ์ — 376
• กรมเอากอฟ ปัญจาบ — 181
• มหาวิทยาลัยมัดราส — 262
• มัดเราะซะฮ์ค็อยรุลมะนาซิล ดิลลี — 73
• มหาวิทยาลัยมุสลิม อลิการ์ห์ — 24, 65, 66
• มะซอฮิรุลอุลูม สะฮารันปูร์ — 374
• มหาวิทยาลัยแมคกิลล์ มอนทรีออล — 351

ศาสตร์และแนวคิด:

• อุศูลุลฟิกฮ์ — 135, 139, 180
• ตัฟซีร — 139

• หะดีษชะรีฟ — 139, 244, 264
• วิชาว่าด้วยรูปเคารพ (อิลมุลอัศนาม) — 204
• วิชาศ็อรฟ์ (สัณฐานวิทยาภาษาอาหรับ) — 261
• วิชาเคมี (อิลมุลกีมิยา) — 34
• วิชากะลาม — 139
• วิชานะห์วู (ไวยากรณ์ภาษาอาหรับ) — 261
• ศาสตร์เชิงปัญญา (อุลูมอักลียะฮ์) — 140
• ศาสตร์แห่งนุบูวะฮ์ — 312
• ศาสตร์เชิงสืบทอด (อุลูมนักลียะฮ์) — 140
• ฟิกฮ์ — 135, 180
• ฟิกฮ์ฮะนะฟี — 331
• ปรัชญา — 46, 64, 139, 189, 199, 204, 207, 212, 222, 244, 245, 262, 322
• ปรัชญาสมัยใหม่ — 211
• ปรัชญาเชิงญาณประสบการณ์ (อิชรอกียะฮ์) — 216
• ปรัชญามัชชาอียะฮ์ (สำนักอริสโตเติล) — 216
• ประเด็นการเห็นอัลลอฮ์ — 83
• ประเด็นกะลาม (พระดำรัสของอัลลอฮ์) — 83
• มัลฟูซาต — 382
• ตรรกศาสตร์ (มันฏิก) — 64, 139, 221, 222
• ทฤษฎีวิวัฒนาการ — 65
• ทฤษฎีการประสาน (นะซะรียะฮ์ตัฏบีก) — 216
• ทฤษฎีนูร (แสง) — 216

สถาบันวิชาการและการพิมพ์ สถาบันวิชาการ (อะคาเดมี) และโรงพิมพ์

• อิดาระฮ์สะอ์ดียะฮ์มุญัดดิดียะฮ์ – ลาฮอร์ — 385, 386
• อิดาระฮ์มุญัดดิดียะฮ์ – การาจี — 356
• อันญุมันตะร็อกกีอุรดู – ดิลลี — 211
• ดารุลมุอัรริคีน – ลาฮอร์ — 346
• ดิมัชก์อะคาเดมี — 342
• สุฮัยล์อะคาเดมี – ลาฮอร์ — 370
• มัจญ์ลิสตะห์กีกอตวะนัชริยาตอิสลาม – ลัคเนา — 21
• มัจญ์ลิสอิลมี – ดาบีล — 389
• มัฏบะอ์อะห์มะดี – รามปูร์ — 382, 386, 388
• มัฏบะอ์อันศอรี – ดิลลี — 389
• มัฏบะอ์มุจญ์ตะบาอี – ดิลลี — 381, 386
• มัฏบะอ์มุรตะเฎาะวี – ดิลลี — 388
• อัลมัฏบะอะฮ์อัลมีรียะฮ์ – มักกะฮ์อัลมุหัมมิยะฮ์ — 361
• มัฏบะอ์นะวัลกิชอร์ – ลัคเนา — 100, 388

ห้องสมุดและหอสมุด

ศาสนา ลัทธิ อะกีดะฮ์ ปรัชญา และขบวนการต่าง ๆ

• งานเมาลิด (มะห์ฟิล มีลาด) 260
• มัซฮับหะนะฟี 29، 31، 32، 49، 201، 311
• มัซฮับซอฮิรี 269
• ความเสมอภาค (มุซาวาต) 161
• ปรัชญาอิชรอกียะฮ์ของอียิปต์ 192
• ลัทธิมะฮ์ดะวียะฮ์ – มัซฮับมะฮ์ดะวียะฮ์ 52، 56، 59، 62
• นัดวะตุลอุละมาอ์ ลัคเนา 11، 19، 365
• คริสต์ศาสนา (นัศรอนียะฮ์) 82
• ขบวนการนุกฏะวี 64، 66، 67، 69، 189
• เอกภาพแห่งศาสนา (วะห์ดะตุลอัดยาน) 20، 71، 187
• วะห์ดะตุชชุฮูด – เตาฮีดชุฮูดี 15، 186، 188، 261، 262، 272، 273، 275، 280، 283، 288، 289، 336
• วะห์ดะตุลวุญูด – เตาฮีดวุญูดี 15، 20، 34، 35، 47، 48، 51، 89، 134، 161، 186، 188، 190، 244، 261، 262، 265، 267، 270–277، 284–289، 322، 336، 349–378
• ปรัชญาอิชรอกียะฮ์ของอินเดีย 192
• ปรัชญาฮินดู 322
• ศาสนาฮินดู 108
• โยคะของฮินดู 36
• ปรัชญากรีก 192، 202، 210، 222

ตะริเกาะฮ์และสายสิลสิละฮ์แห่งสุลูกและตะเซาวุฟ:

• สายอบุลอะลาอียะฮ์ 147
• สายอะห์ซะนียะฮ์ มุญัดดิดียะฮ์ 289، 347، 348، 349، 381، 382
• สายอาดะมียะฮ์ 289
• สายจิชตียะฮ์ 33، 34، 36، 38، 44، 136، 142، 147، 326، 346
• สายจิชตียะฮ์ ศอบิรียะฮ์ 47
• สายศอบิรียะฮ์ 33، 147
• สายอิชกียะฮ์ ชัฏฏอรียะฮ์ 33، 34، 47
• สายกอดิรียะฮ์ 33، 38، 36–44، 142
• สายมุญัดดิดียะฮ์ 148، 183، 289، 347، 352، 362، 372، 373، 377
• สายมุญัดดิดียะฮ์ มะอ์ศูมียะฮ์ 360
• สายมุญัดดิดียะฮ์ นักชบันดียะฮ์ 47، 62، 136، 143، 144، 147–150، 276، 308، 335، 345، 353، 358، 368، 372، 377، 378، 384

• สายมะดาริยะฮ์ — 34
• สายนิซอมิยะฮ์ — 33
• สายวะลียุลลอฮียะฮ์ — 280
• ตะริเกาะฮ์จิชตียะฮ์ชัฏฏอรียะฮ์ — 36
• ตะริเกาะฮ์เกาะลันดะรียะฮ์ — 38
• ตะริเกาะฮ์กุบรอวียะฮ์ — 139, 272

ศัพท์และประเพณีทางศาสนา อิสลาม และศัพท์วิชาการ

• อิห์รอม — 75
• อิสติฆรอก (การจมดิ่ง) — 134
• อิชรอก — 19, 209
• บิดอะฮ์ — 253, 260–258
• บิดอะฮ์หะสะนะฮ์ — 186
• บิดอะฮ์ซัยยิอะฮ์ — 186
• บิอ์ษะฮ์ (การแต่งตั้งเป็นนบี) — 201
• การโกนศีรษะไว้ทุกข์ (ประเพณีของอักบัร) — 101
• ตะเซาวุฟ — 46, 158, 180, 215, 245, 262
• ตะอ์ซียะฮ์ — 32
• เทศกาลเนารูซ — 114, 329
• การชมโฉมทางหน้าต่าง (ประเพณีของอักบัร) — 101
• ฮิกมะฮ์ — 212
• ดุอาอ์ของชัยค์ — 245
• ความมึนเมาและความปั่นป่วนทางจิตวิญญาณ — 134
• ซุนนะฮ์ — 253, 258, 259
• ชะรีอะฮ์ — 188, 245, 256, 284, 295, 299, 300, 306, 310, 314, 316, 322–320, 327, 331, 352, 359
• เศาะลาตุลอาชิกีน — 244
• เศาะลาตุมะอ์กูส — 37
• ฏอรีเกาะฮ์ — 188
• การเจิมติลกบนหน้าผาก (ประเพณีของอักบัร) — 101
• นุบุวะฮ์ — 209, 230
• นักชบันดียะฮ์ — 147
• นมาซอัล-อะห์ซาบ — 244
• นมาซตันวีรุลเกาะบร์ — 244
• วัจด์และซะมาอ์ — 89, 134

ภาษา

• ภาษาปัชโต — 51
• ภาษาตุรกี — 387

ภาษาเยอรมัน — 211

ภาษาซุรยานี (ซีเรียค) — 245

ภาษาสันสกฤต — 96

ภาษาฮีบรู — 245

ภาษาอาหรับ — 44, 51, 81, 89, 97, 102, 134, 161, 240, 258, 329, 342, 353, 371, 375, 385–87

ภาษาเปอร์เซีย — 50, 51, 81, 93, 96, 100, 140, 148, 161, 292, 320, 359, 367, 385–87

ภาษาฮินดี — 51

เหรียญกษาปณ์:

เหรียญเงิน — 35

ดิรฮัม — 101

ดีนาร์ — 101

สุสานและมัซาร (หลุมฝังศพ):

ญันนะตุลบะเกาะอ์, มะดีนะฮ์มุเนาวะเราะฮ์ — 360, 374

ญันนะตุลมะอ์ลาฮ์, มักกะฮ์มุกัรเราะมะฮ์ — 374

เราเฎาะฮ์มุรตะเฎาะวี, นะญัฟ — 31

กุบบะฮ์ของท่านซัยยิดินาอุษมาน (ร.ฎ.), มะดีนะฮ์มุเนาวะเราะฮ์ — 360

มัซารดาตา กันจ์บัคช์, ลาฮอร์ — 242

มัซารซัยยิดหุซัยน์ ค็อนกสวาร, อัจมีร — 73

มัซารกุฏบ์ ญะมาล, ฮานซี — 73

มัซารมุญัดดิด อัลฟ์ษานี, สิรฮินด์ — 19

ค็อนเกาะฮ์และริบาฏ:

ค็อนเกาะฮ์ชาฮ์อะบุลค็อยร์, ดิลลี — 376

ค็อนเกาะฮ์ชัยค์หุซัยน์ ค็อวาริซมี, บัลค์ — 68

ค็อนเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์, สิรฮินด์ — 19

ค็อนเกาะฮ์มุญัดดิดียะฮ์, โภปาล — 368

ค็อนเกาะฮ์มะอ์ศูมี, รามปุร — 374

ริบาฏมัซฮะรี, มะดีนะฮ์มุเนาวะเราะฮ์ — 374

เหตุการณ์และอุบัติการณ์สำคัญ:

อิสรออ์ — 123

การแยกดวงจันทร์ (ชักกุลก็อมัร) — 123

มหาอุทกภัยของท่านนบีนูห์ (อ.) — 270

เมียะอ์ราจ — 123

เบ็ดเตล็ดอื่น ๆ

• อัลกะอ์บะฮ์ – บัยตุลลอฮ์อันทรงเกียรติ — 31, 47, 126, 142, 142, 344, 347
• ผ้าคลุมกะอ์บะฮ์ (ฆิลาฟ) — 30
• ฝิ่น — 293
• ตะเกียงสุลัยมาน (จิรอฆ สุลัยมาน) — 59
• หลักสูตรดัรเซ นิซอมี — 42
• ซุนนะฮ์ของนบียูซุฟ — 163
• กาฬโรค (ฏออูน) — 54, 341, 342, 347