ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น (تاریخ دعوت و عزیمت)

ภาคที่สอง

ชีวประวัติของชัยคุลอิสลาม อัลฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.)

ชีวประวัติของชัยคุลอิสลาม อัลฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) นักพูดและนักเขียนผู้มีชื่อเสียงแห่งศตวรรษที่แปดแห่งฮิจญ์เราะฮ์ คุณลักษณะและความเป็นเลิศของท่าน ลักษณะเด่นทางวิชาการและการประพันธ์ของท่าน ผลงานด้านการฟื้นฟู (ตัจดีด) และการปฏิรูปของท่าน ตลอดจนสถานะของท่าน การแนะนำผลงานประพันธ์ของท่านโดยละเอียด และเรื่องราวของบรรดาศิษย์และผู้สืบสายผู้โดดเด่นของท่าน

มุฟักกิรุลอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี

มัจลิส นัชริยาติ อิสลาม

1-เค-3 นาซิมาบาด แมนชั่น นาซิมาบาด กะราจี

ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ (تاریخ دعوت و عزیمت)

ภาคที่สอง

ชีวประวัติของชัยคุลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.)

ชีวประวัติของชัยคุลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ผู้รู้และนักปฏิรูปผู้มีชื่อเสียงแห่งศตวรรษที่แปดแห่งฮิจเราะฮ์ คุณลักษณะและความเป็นเลิศของท่าน คุณลักษณะพิเศษด้านวิชาการและการประพันธ์ของท่าน งานฟื้นฟู (ตัจดีด) และงานปฏิรูปของท่าน รวมถึงสถานะของท่าน การแนะนำผลงานประพันธ์ของท่านโดยละเอียด และเรื่องราวของบรรดาศิษย์ผู้โดดเด่นและผู้ที่สืบสายต่อจากท่าน

เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.)

มัจญ์ลิส นัชริยาต อิสลาม

1-เค-3 นาซิมาบาด แมนชัน, นาซิมาบาดหมายเลข 1, การาจี

ลิขสิทธิ์ในการจัดพิมพ์และเผยแพร่ทั้งหมดในปากีสถาน เป็นของฟัฎลุรร็อบบี นัดวี

มุฟักกิรุลอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.)

ในช่วงชีวิตของท่าน ท่านได้ดำรงตำแหน่งในสถาบันต่าง ๆ ดังต่อไปนี้

• อธิการบดี ดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์ ลัคเนา
• กรรมการสภาชูรอ ดารุลอุลูม เดโอบันด์
• ประธานสภาการวิจัยและเผยแพร่อิสลาม (มัจญ์ลิส ตะห์กีกาต วะนัชริยาต อิสลาม) ลัคเนา
• ประธานสภาบริหารและสภาวิชาการ ดารุลมุศ็อนนิฟีน อะอ์ซัมกัรห์
• สมาชิกสภาวิชาการภาษาอาหรับ ดามัสกัส
• กรรมการสภาชูรอ มหาวิทยาลัยอิสลามแห่งมะดีนะฮ์ อัลมุนัวเวาะเราะฮ์
• กรรมการสภาก่อตั้ง สันนิบาตโลกมุสลิม (รอบิฏอตุลอาลัมอัลอิสลามี) มักกะฮ์ อัลมุกัรเราะมะฮ์
• กรรมการสภาสามัญ สภามุอ์ตะมัรโลกอิสลาม เบรุต
• ประธานคณะกรรมการกฎหมายส่วนบุคคลมุสลิมแห่งอินเดียทั้งมวล (ออลอินเดียมุสลิมเพอร์ซันนัลลอว์บอร์ด)
• ประธานสันนิบาตวรรณกรรมอิสลามสากล (รอบิฏอตุลอะดับอัลอิสลามีอัลอาละมียะฮ์)
• กรรมการสภาบริหาร ศูนย์อิสลามเจนีวา
• อดีตศาสตราจารย์รับเชิญ มหาวิทยาลัยดามัสกัสและมหาวิทยาลัยมะดีนะฮ์
• ประธานศูนย์อิสลามศึกษาอ็อกซ์ฟอร์ด มหาวิทยาลัยอ็อกซ์ฟอร์ด

|---|---| | ชื่อหนังสือ | ตารีค ดะอ์วัต วะอะซีมัต (تاریخ دعوت و عزیمت) (ภาคที่สอง) | | ผู้ประพันธ์ | มุฟักกิรุลอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.) | | โรงพิมพ์ | อะห์มัด บราเดอร์ส พริ้นติ้ง เพรส การาจี | | จำนวนหน้า | 316 หน้า |

โทรศัพท์: 6601817

ตัวแทนจำหน่าย: มักตะบะฮ์ นัดวะฮ์ กอซิม เซ็นเตอร์ อุรดูบาซาร์ การาจี

ผู้จัดพิมพ์

ฟัฎลุรร็อบบี นัดวี

มัจญ์ลิส นัชริยาต อิสลาม 1-เค-3 นาซิมาบาด แมนชั่น นาซิมาบาด 1 การาจี 74600

สารบัญ

ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่สอง

คุณลักษณะเด่นและความสมบูรณ์ | 127

ลักษณะเฉพาะในงานประพันธ์ของท่าน | 141

สาเหตุของการต่อต้าน ผู้วิพากษ์วิจารณ์และผู้ปกป้องท่าน | 147

• เชคุลอิสลาม: ผู้รู้แจ้งในอัลลอฮ์และนักวิชาการผู้ตรวจสอบ — 165
• รสแห่งความเป็นบ่าวและการหวนกลับสู่อัลลอฮ์ — 167
• รสแห่งการอิบาดะฮ์และความทุ่มเท — 169
• ความสมถะ การปลีกตนจากโลก และการเห็นโลกนี้เป็นของต่ำต้อย — 171
• ความเอื้อเฟื้อและการเสียสละ — 172
• ความถ่อมตนและการไม่ยึดติดตัวตน — 174
• ความสงบและความปีติ — 176
• การปฏิบัติตามซุนนะฮ์อย่างสมบูรณ์ — 177
• การเป็นที่ยอมรับในหมู่คนศอลิห์และคำยืนยันของอุละมาอ์ร่วมสมัย — 178
• ฟิราสะฮ์ (ญาณหยั่งรู้) และกะรอมะฮ์ — 179

งานฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) และงานปฏิรูปของเชคุลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ — 189

1. การฟื้นฟูอะกีดะฮ์เตาฮีดและการล้มล้างความเชื่อและประเพณีแบบชิริก — 189
2. ความเชื่อและประเพณีแบบชิริกในยุคของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ — 189
3. การบูชากุบูรอย่างเปิดเผย — 191
4. การไม่เกรงกลัวอัลลอฮ์ แต่กลับเกรงกลัวและยำเกรงเจ้าของสุสาน — 192
5. การเย้ยหยันและดูแคลนอัลลอฮ์และสัญลักษณ์ศาสนาของพระองค์ — 193
6. ความอวดดีและความหยาบคายของพวกมุชริกีน — 194
7. ความเชื่อในความเป็นพระเจ้าของบรรดาผู้อาวุโส (บุซุรก์) — 194
8. ฟิตนะฮ์ของสถานที่มัชฮัด (สุสานผู้มีบารมี) — 196
9. การ "ทำฮัจญ์" ไปยังมัชฮัดและสุสาน — 197
10. การให้ความสำคัญเหนือกว่าการทำฮัจญ์ ณ บัยตุลลอฮ์ — 197
11. ความรกร้างและการถูกทอดทิ้งของมัสยิด กับความคึกคักและการทะนุบำรุงมัชฮัด — 198
12. งานปฏิรูปของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ และการหักล้างและต่อต้านความเชื่อแบบชิริก — 200
13. การห้ามขอดุอาอ์และขอความช่วยเหลือจากสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ — 200
14. เหตุผลแห่งการห้ามขอดุอาอ์จากสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ — 202
15. ประเภทและรูปแบบของผู้ที่ขอดุอาอ์จากผู้อยู่ในกุบูร — 203
16. การขอจากผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ในสิ่งที่อยู่นอกเหนือปัจจัยทางโลก เป็นสิ่งที่ไม่อนุญาต — 206
17. แก่นแท้ของ "วาสิเฏาะฮ์" (สื่อกลาง) — 207
18. มัชฮัดคือบิดอะฮ์ที่น่ารังเกียจ — 210
19. ผู้ริเริ่มสร้างมัชฮัดคือพวกบาฏินียะฮ์และพวกรอฟิเฎาะฮ์ — 212
20. มัชฮัดและสุสานส่วนใหญ่เป็นของปลอม — 213
21. เรื่องเล่าเกี่ยวกับการสมความปรารถนา ณ มัชฮัดและสุสาน — 214
22. การปรากฏตัวของชัยฏอนต่อพวกมุชริกีน — 215
23. ผลงานการปฏิรูปของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์และผลสะท้อนของมัน — 217

6. การวิพากษ์ปรัชญา ตรรกศาสตร์ และวิชากะลาม และการให้น้ำหนักแก่แนวทางและวิธีการของอัลกุรอานและซุนนะฮ์

• อิทธิพลและอำนาจครอบงำของปรัชญากรีกต่อโลกอิสลาม — 219
• ยุคแห่งการตักลีด (ลอกเลียนตาม) ในปรัชญา — 221
• การตรวจสอบทางวิชาการต่อปรัชญาและตรรกศาสตร์ และผลงานของอิบนุตัยมียะฮ์ — 223
• การยอมรับในวิชาฟิสิกส์ (ธรรมชาติศาสตร์) และคณิตศาสตร์ — 224
• สมรภูมิที่แท้จริงของความขัดแย้งคือปรัชญาเทววิทยา — 226
• การเปรียบเทียบระหว่างเทววิทยากรีกกับความรู้และคำสอนของบรรดานบี — 227
• ความโง่เขลาและการปฏิเสธของนักปรัชญากรีก — 229
• กรีกผู้บูชารูปเคารพและบูชาดวงดาว — 230
• ความแตกต่างระหว่างนักปรัชญากรีกยุคแรกกับยุคหลัง — 231
• อริสโตเติลห่างไกลยิ่งจากสัจธรรมทางศาสนา — 232
• สถานะของพระเจ้าในปรัชญากรีก — 233
• นักปรัชญามุสลิมเป็นเพียงผู้ตามนักปรัชญากรีก — 234
• อิบนุสีนาไม่รู้จักแก่นแท้และตำแหน่งแห่งนุบุวะฮ์ (ความเป็นนบี) — 235
• ข้อบกพร่องของวิชากะลาม: ความลังเลไม่มั่นคงของนักกะลาม — 237
• ความผิดพลาดและจุดอ่อนร่วมกันของนักกะลามและนักปรัชญา — 239
• ความยืดยาวและความยุ่งยากเกินจำเป็น — 239
• ไม่ควรพึ่งพาหลักฐานของนักกะลาม — 240
• ประโยชน์ต่อคนกลุ่มหนึ่ง — 240
• วิธีการให้เหตุผลของอัลกุรอานจับใจกว่าและสร้างความมั่นใจได้มากกว่า — 241
• ความแตกต่างพื้นฐานและเชิงหลักการระหว่างอัลกุรอานกับปรัชญาในเรื่องซาต (พระองค์) และศิฟาต (คุณลักษณะ) — 242
• ผลของการปฏิเสธศิฟาตต่อชีวิตทั้งหมด — 242
• ความโดดเด่นของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) — 243
• มนตร์สะกดและความเกรงขามของตรรกศาสตร์กรีกต่อโลกอิสลาม — 244
• ตรรกศาสตร์มิใช่ตาชั่งของศาสตร์แห่งเหตุผล — 246
• นิยามและคำจำกัดความทางตรรกศาสตร์จำนวนมากบกพร่องและอ่อนแอ — 247
• «ขุดภูเขาแล้วได้ฟาง» — 248
• ผลของตรรกศาสตร์ต่อสติปัญญาและพลังการอธิบาย — 249
• ข้อยกเว้นบางประการ — 250
• ความเห็นโดยสรุปเกี่ยวกับตรรกศาสตร์ — 251
• ฐานะที่ถูกต้องและประโยชน์ของตรรกศาสตร์ — 252
• ความไร้กำลังของตรรกศาสตร์ในเรื่องสัจธรรมทางศาสนาและเทววิทยา — 253
• การวิพากษ์ตรรกศาสตร์อย่างละเอียดเชิงวิชาการ และการวิเคราะห์ (อิจญ์ติฮาด) และส่วนเพิ่มเติมของอิบนุตัยมียะฮ์ — 255
• การตักลีดในศาสตร์แห่งเหตุผลไม่ถูกต้อง — 256
• ความหยุดนิ่งและความเสื่อมของศาสตร์แห่งเหตุผลในยุคหลังของโลกอิสลาม และความสำคัญของงานของอิบนุตัยมียะฮ์ — 257

3. การหักล้างศาสนาและนิกายที่ไม่ใช่อิสลาม และการรับมือกับหลักความเชื่อ ประเพณี และอิทธิพลของพวกเขา — 259

1. การหักล้างคริสต์ศาสนา — 260

• ขบวนการใหม่ของคริสต์ศาสนาในโลกอิสลาม — 260
• การประพันธ์ «อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์» (الجواب الصحیح) — 261
• คริสต์ศาสนาคือการผสมผสานระหว่างคำสอนของท่านนบีอีซา (อ.) กับการบูชารูปเคารพของชาวโรมัน — 262
• คริสต์ศาสนาในปัจจุบันเป็นผลงานในยุคของคอนสแตนติน — 264
• สถานะที่แท้จริงของคัมภีร์อินญีล — 265
• การบิดเบือนในคัมภีร์อินญีล — 267
• ชาวคริสต์ไม่เข้าใจถ้อยคำของบรรดานบี — 269
• ความหมายที่ถูกต้องของถ้อยคำ — 270
• ถ้อยคำ «บุตร» และ «พระวิญญาณบริสุทธิ์» เป็นถ้อยคำที่มีหลายความหมายและใช้ทั่วไป — 271
• เรื่องที่ขัดต่อสติปัญญา — 273
• อุละมาอ์คริสเตียนที่ยึดถือเตาฮีดและยอมรับความเป็นบ่าวของท่านนบีอีซา (อ.) — 275
• ข่าวดีเกี่ยวกับท่านนบี ﷺ ในคัมภีร์เตารอตและคัมภีร์จากฟากฟ้า — 276
• มุอ์ญิซาตและหลักฐานแห่งความเป็นนบี — 277
• การปฏิวัติของอิสลามและประชาชาติของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ คือมุอ์ญิซาตในตัวเอง — 278
• ความมหัศจรรย์ของชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ — 279
• การยอมรับความเป็นนบีของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับผู้ที่ยอมรับความเป็นนบีทุกคน — 281
• การถูกส่งมาเป็นเราะซูลสำหรับมวลมนุษย์ทั้งหมดของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ — 282

2. การหักล้างชีอะฮ์ — 284

• (มินฮาจญ์ อัส-ซุนนะฮ์ «منہاج السنہ») — 284
• แรงจูงใจในการเขียนหนังสือ และสาเหตุภายใน — 286
• ในทัศนะของชีอะฮ์ ยิวและคริสต์ดีกว่าประชาชาติที่ดีที่สุด — 287
• ชีอะฮ์ได้ทำให้ประชาชาติที่ดีที่สุดกลายเป็นประชาชาติที่เลวที่สุด — 288
• ตัวอย่างหนึ่ง — 289
• คำกล่าวของอิมามชะอ์บี (ร.ฮ.) — 289
• ความเป็นศัตรูต่อบรรพชนรุ่นแรก และความรักต่อพวกกาฟิร — 290
• ความคลั่งพรรคพวกและความอยุติธรรม — 290
• ความประหลาดของชีอะฮ์ — 291
• ความขุ่นเคืองในใจต่อศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) คือความไม่บริสุทธิ์ของหัวใจ — 292
• ผู้ที่ตำหนิชัยคัยน์ (ท่านอบูบักร์และท่านอุมัร ร.ฎ.) ไม่พ้นจากการเป็นคนกลับกลอกหรือคนหลงผิด — 293
• การกล่าวหาต่อความเป็นเราะซูล — 293
• ความประเสริฐของศอฮาบะฮ์เป็นสิ่งเด็ดขาดและมีรายงานอย่างมุตะวาติร — 295
• ศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) มิได้เป็นผู้บริสุทธิ์ไร้ความผิด (มะอ์ศูม) — 295
• ไม่พบตัวอย่างเทียบเท่าศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ในประวัติศาสตร์ — 296
• ความดีใด ๆ ที่มีอยู่ในหมู่มุสลิม ล้วนเป็นบะเราะกะฮ์ของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) — 298

• ท่านอะบูบักร์ (ร.ฎ.) ได้รับตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ คือหลักฐานยืนยันความเป็นนบีและความสัจจริง — 299
• การบูชาเชื้อสายแบบยุคญาฮิลียะฮ์ — 301
• การอ้างสายสัมพันธ์ของชาวชีอะฮ์และการสรรเสริญ "ลูกหลานของท่านหุซัยน์" เป็นบททดสอบอย่างหนึ่ง — 302
• ปาฏิหาริย์ที่ความคลั่งพวกพ้องสร้างขึ้น — 302
• ความขัดแย้งในเรื่องเกี่ยวกับท่านอะลี (ร.ฎ.) — 308
• ประเด็นเรื่องอิมามะฮ์ — 309
• ชาวชีอะฮ์ไม่สนใจอัลกุรอานและหะดีษ — 310
• ความห่างเหินต่อมัสญิด การละหมาดวันศุกร์ และการละหมาดญะมาอะฮ์ — 310
• ชาวชีอะฮ์รุ่นหลังเป็นผู้ตามสำนักมุอ์ตะซิละฮ์ — 310
• ประวัติศาสตร์ที่ผ่านมา — 311
• อะฮ์ลุซซุนนะฮ์อยู่บนทางสายกลาง — 311

4. การฟื้นฟูวิชาการแห่งชะรีอะฮ์ — 313

• ยุคสมัยของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ — 313
• ผลงานนิพนธ์และคุณลักษณะทางวิชาการของท่าน — 314
• ตัฟซีร — 315
• หะดีษ — 316
• อุศูลุลฟิกฮ์ — 316
• อิลมุลกะลาม — 317
• ฟิกฮ์ — 317
• อิทธิพลของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ต่อศตวรรษต่อ ๆ มา — 318

การฟื้นฟูความคิดอิสลาม

แหล่งที่มาของอะกีดะฮ์คืออัลกุรอานและซุนนะฮ์ — 319

• แหล่งที่มาที่ถูกต้องของอะกีดะฮ์และสัจธรรมทางศาสนา — 319
• ความพยายามอันไร้ผลของปรัชญา — 320
• การหลงใหลปรัชญาของนักวิชาการสายกะลาม — 320
• ความเสื่อมถอยของความคิดอิสลามในศตวรรษหลัง ๆ — 321
• การยกย่องและเทิดทูนสติปัญญาเกินขอบเขต — 323
• ตำแหน่งและสถานะของสติปัญญา — 324
• การมีอีมานต่อท่านเราะซูลโดยไม่มีเงื่อนไขเป็นสิ่งจำเป็น — 326
• การสร้างวิมานในอากาศของสติปัญญา — 327
• ความไร้ปัญญาของผู้อ้างตนว่ามีปัญญา — 328
• สติปัญญาที่ชัดแจ้งกับตัวบทที่ถูกต้องไม่เคยขัดแย้งกัน — 329
• ในอัลกุรอานมีหลักฐานทางปัญญาที่ดีที่สุด — 330
• คำสอนของท่านเราะซูลไม่มีความคลุมเครือ — 331
• ดะอ์วะฮ์และผลงานของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ — 332

แหล่งที่มาของประเด็นฟิกฮ์คืออัลกุรอานและซุนนะฮ์ — 333

• ยุคก่อนการตักลีด — 333
• จุดเริ่มต้นของการตักลีดและสาเหตุ — 334
• สถานะของการตักลีด — 335
• ความสุดโต่งและการเบี่ยงเบนในศตวรรษก่อน ๆ — 337
• ทัศนะของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์เกี่ยวกับการตักลีดและการอิจญ์ติฮาด — 339

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ ผู้มีอำนาจวินิจฉัยอิสระ (กามิล) และสถานะทางฟิกฮ์ของท่าน — 343

ดะอ์วะฮ์ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์และอิทธิพลของดะอ์วะฮ์นั้น — 343

ศิษย์และผู้สืบสาย

ฮาฟิซอิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) — 344

• ชื่อและเชื้อสาย — 345
• สถานะทางวิชาการ — 345
• ความสมถะและการอิบาดะฮ์ — 346
• บททดสอบและความยากลำบาก — 346
• การยอมรับของบรรดาศิษย์และผู้ร่วมสมัยของท่าน — 347
• การสอนและการประพันธ์ — 347
• ลักษณะเด่นของผลงานประพันธ์ของท่าน — 347
• ผลงานประพันธ์ที่สำคัญ — 348
• การเสียชีวิต — 348
• ซาดุลมะอาด (زاد المعاد) — 349
• (ความครอบคลุมของหนังสือ) — 349
• (เนื้อหาบางส่วนของหนังสือ) — 350
• (สรุปเรื่องการเปิดหัวอก) — 351
• (เคล็ดลับของบทบัญญัติ) — 356
• (ว่าด้วยการถือศีลอด) — 356
• (ว่าด้วยการทำฮัจญ์) — 358
• (การทำสงครามของท่านนบี ﷺ) — 360
• (บทวิจารณ์ว่าด้วยการทำสงคราม) — 363
• (เกียรติคุณของท่านนบี ﷺ) — 364

อิบนุอับดิลฮาดี — 366

• (ความยิ่งใหญ่ทางวิชาการ) — 366
• (การยอมรับของนักเขียนชีวประวัติ) — 367

ประวัติโดยสังเขป — 368

• (บรรดาครู) — 368
• (ความเชี่ยวชาญในวิชาการศาสนา) — 368
• (การเจ็บป่วย) — 369
• (การเสียชีวิต) — 369

ผลงานประพันธ์ — 369

อิบนุกะษีร — 371

• (ชื่อและเชื้อสาย) — 371
• (การศึกษา) — 371
• (ผลงานประพันธ์) — 372
• (ตัฟซีร) — 372
• (อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية)) — 373
• (การเสียชีวิต) — 373

ฮาฟิซอิบนุเราะญับ — 374

ประวัติโดยสังเขป — 374

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ

«ด้วยพระนามของอัลลอฮ์ ผู้ทรงกรุณาปรานี ผู้ทรงเมตตาเสมอ»

คำนำ

ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلَـٰمٌ عَلَىٰ عِبَادِهِ ٱلَّذِينَ ٱصْطَفَىٰٓ

«มวลการสรรเสริญเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์ และขอความสันติจงมีแด่บรรดาบ่าวของพระองค์ที่พระองค์ทรงคัดเลือกไว้»

อัลหัมดุลิลลาฮ์ ข้าพเจ้าได้รับความเป็นสิริมงคลและความปีติยินดีที่ได้นำเสนอภาคที่สองของหนังสือ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่นอันแน่วแน่" (تاریخ دعوت و عزیمت) ต่อหน้าท่านผู้อ่าน

الحمد لله الذي بعزته وجلاله تتم الصالحات

«มวลการสรรเสริญเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์ ผู้ซึ่งด้วยเกียรติและความยิ่งใหญ่ของพระองค์ สิ่งดีงามทั้งหลายจึงสำเร็จลุล่วง»

ในเล่มแรกของหนังสือนี้ ได้บันทึกเรื่องราวของการปฏิรูป (อิศลาห์) และดะอ์วะฮ์ ตั้งแต่ศตวรรษที่หนึ่งแห่งฮิจเราะฮ์จนถึงศตวรรษที่แปดแห่งฮิจเราะฮ์ ในแง่ของบุคคลสำคัญนั้น ได้มีการแนะนำบรรดาผู้เป็นเจ้าของดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่นอันแน่วแน่ ตั้งแต่ท่านซัยยิดุนา อุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) จนถึงเมาลานา ญะลาลุดดีน รูมี (ร.ฮ.) พร้อมทั้งรายละเอียดของผลงานด้านการปฏิรูปและความเด็ดเดี่ยวอันยิ่งใหญ่ของพวกท่าน

ในเล่มที่สองนี้ ตามที่ได้สัญญาไว้ เป็นการกล่าวถึงชีวประวัติของชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และบรรดาศิษย์ของท่าน ตลอดจนผู้ทรงความรู้แห่งสำนักคิดของท่าน ตามโครงร่างเบื้องต้น เล่มนี้ถูกกำหนดไว้สำหรับยุคสมัยนั้นและสำนักคิดนั้นโดยเฉพาะ และได้เริ่มเขียนตามแนวทางนั้น จนกระทั่งการกล่าวถึงชัยค์อัลอิสลามเพียงท่านเดียวในต้นฉบับร่างก็กินเนื้อที่ไปประมาณสองร้อยหน้าแล้ว ทั้งที่ยังเหลือการกล่าวถึงผลงานด้านการปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของท่าน รวมถึงอิทธิพลของผลงานเหล่านั้นอยู่อีก บางท่านในบรรดาผู้วิจารณ์หนังสือเล่มแรกได้ให้คำแนะนำด้วยความจริงใจว่า เมื่อคำนึงถึงความมีเวลาน้อยและความนิยมความกระชับของคนในยุคนี้ ควรใช้วิธีเขียนอย่างกระชับยิ่งขึ้น และจำกัดขนาดของหนังสือลงบ้าง ซึ่งข้อนี้เรียกร้องให้ใช้วิธีสรุปความและคัดเลือกในการกล่าวถึงชัยค์อัลอิสลามด้วย เพื่อที่ในเล่มนี้

บุคคลอื่น ๆ แห่ง "ดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์" (การเรียกร้องและความมุ่งมั่น) จะได้มีที่ทางบ้าง ผู้เขียน (ซึ่งมิใช่ผู้ไม่รู้ถึงแนวโน้มของยุคสมัยนี้) ก็ได้ตั้งใจเช่นนั้นเหมือนกัน แต่เมื่อได้พิจารณาบันทึกชีวประวัตินั้นแล้ว ก็รู้สึกว่ามีเนื้อหาที่มีประโยชน์และมีคุณค่ามากมายได้ถูกรวบรวมไว้ ซึ่งในที่ของมันเองล้วนเป็นประโยชน์และจำเป็น ในขณะที่บางฝ่ายได้เสนอแนะให้ย่อความ ในทำนองเดียวกันก็มีผู้มีความบริสุทธิ์ใจและผู้แสวงหาความรู้บางท่านได้เรียกร้องให้มีรายละเอียด และได้กล่าวอย่างหนักแน่นยิ่งว่า ในบทนี้ไม่ควรย่อความโดยเด็ดขาด ในที่สุดใจก็ได้ตัดสินว่าให้คงส่วนนี้ไว้ตามเดิม และสิ่งที่ได้เขียนไปแล้วก็ไม่ควรตัดทิ้ง เพราะงานวิชาการมิได้เกิดขึ้นทุกวัน และช่วงเวลาแห่งความกระตือรือร้นและความเบิกบานของจิตใจ ความว่าง และความลื่นไหลของปากกานั้นก็ไม่อาจวางใจได้ เมื่อหนังสือได้รับการเรียบเรียงเสร็จแล้ว ผู้คนย่อมสามารถคัดเลือกและสรุปย่อเองได้ตามรสนิยมของแต่ละคน

ในโอกาสการตีพิมพ์เล่มที่สองนี้ มีความเสียดายและความเศร้าใจว่า ท่านผู้ทรงคุณวุฒิอันมีเกียรติ เมาลานา ซัยยิด มะนาซิร อะห์ซัน กีลานี และเมาลานา ชาฮ์ หะลีม อะฏอ มิได้อยู่แล้ว ทั้งสองท่านเป็นผู้ชื่นชมและผู้สนับสนุนที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของชุดหนังสือนี้ เมื่อเล่มแรกได้รับการตีพิมพ์ ผู้ที่แสดงความยินดีมากที่สุดคือเมาลานา กีลานี ท่านกล่าวว่าได้อ่านหนังสือทุกถ้อยคำด้วยความดื่มด่ำและความกระตือรือร้น และได้เขียนจดหมายอันเปี่ยมด้วยความรู้สึกลึกซึ้งมา ท่านผู้ล่วงลับนั้นแม้ว่า (ตามความรู้ของเรา) จะเป็นผู้รู้และผู้ทรงความรู้ในศาสตร์ของอัช-ชัยค์ อัล-อักบัร (อิบนุ อะเราะบี) ที่ยิ่งใหญ่ผู้หนึ่งในอินเดีย แต่ถึงกระนั้นก็ยังยอมรับในความเป็นอิมามและความยิ่งใหญ่ของชัยค์อัลอิสลาม (อิบนุตัยมียะฮ์) เป็นผู้รู้คุณค่าอันยิ่งใหญ่ของท่าน และเป็นผู้ใฝ่หาผลงานของท่านอย่างมาก จึงมั่นใจได้ว่าหากท่านยังมีชีวิตอยู่ ท่านคงจะยินดีอย่างยิ่งกับการตีพิมพ์ส่วนนี้

เมาลานา ชาฮ์ หะลีม อะฏอ ใช้ชีวิตอย่างสันโดษไม่เป็นที่รู้จัก และแม้แต่ผู้มีความรู้ก็รู้จักท่านเพียงน้อย แต่ความจริงคือ ในอนุทวีปนี้ (อินเดียและปากีสถาน) ไม่มีผู้ใดเชี่ยวชาญในศาสตร์ของชัยค์อัลอิสลามและบรรดาศิษย์ของท่านมากไปกว่าท่าน ท่านเปรียบเสมือนสารานุกรม (เอนไซโคลพีเดีย) ที่มีชีวิตแห่งผลงานและการค้นคว้าของพวกเขา แม้ว่าเล่มแรกจะไม่ขาดการชี้แนะและความช่วยเหลือของท่าน แต่ในเล่มที่สองนี้ ท่าน…

ความรู้ของท่านทั้งสองซึ่งได้รับการจดจำไว้อย่างแม่นยำ และห้องสมุดอันล้ำค่าของท่านทั้งสอง ได้เป็นที่ปรึกษาและสหายของผู้เขียนตลอดมา และท่านทั้งสองมีส่วนอย่างมากในการเรียบเรียงและจัดทำหนังสือเล่มนี้ จนถ้อยคำแห่งการขอบคุณและการยอมรับอันสูงส่งที่สุดก็ยังไม่เพียงพอสำหรับสิ่งนี้ ในยุคหลังนี้ บุคคลผู้ทรงเกียรติทั้งสองท่านนี้เป็นสิ่งเตือนใจถึงความรักและความทุ่มเทต่อวิชาความรู้ ความกว้างขวางของทัศนะ ความรักในการศึกษาค้นคว้า และความลุ่มลึกทางวิชาการของบรรดาอุละมาอ์สะลัฟ

غفر الله لهما ورفع درجاتهما

«ขออัลลอฮ์ทรงอภัยโทษแก่ท่านทั้งสอง และทรงยกระดับฐานะของท่านทั้งสองให้สูงส่ง»

นอกจากแหล่งอ้างอิงดั้งเดิมแล้ว ในการเรียบเรียงภาคนี้ยังได้รับความช่วยเหลืออย่างมากจากหนังสือ "อิบนุตัยมียะฮ์" (ابن تيمية) ของนักวิชาการชาวอียิปต์ ชัยค์มุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์ จึงจำเป็นต้องยอมรับและขอบคุณในเรื่องนี้

หวังจากอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งว่า เช่นเดียวกับเล่มที่หนึ่ง เล่มที่สองนี้ก็จะได้รับการตอบรับในแวดวงวิชาการและศาสนาของอินเดีย และจะได้รับการอ่านด้วยความชื่นชอบและความกระตือรือร้น

อบุลหะซัน อะลี

17 มุฮัรร็อม อัลหะรอม ฮ.ศ. 1376 ดาอิเราะฮ์ชาฮ์ อะละมุลลอฮ์ เราะอ์บะรีลี

ชัยค์อัลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.)

ความจำเป็นของผู้แถลงชะรีอะฮ์และนักปฏิรูปผู้ครอบคลุม

ในเรื่องเทววิทยา (อิลาฮิยาต) และหลักอะกีดะฮ์ มีปฏิกิริยาต่อต้านอย่างหนึ่งต่อแนวคิดปรัชญาและแนวคิดกรีก ตลอดจนลัทธิเหตุผลนิยมเชิงผิวเผินของนักวิชาการกะลาม ผู้ถือธงของปฏิกิริยานั้นคือเมาลานาญะลาลุดดีน รูมี ปฏิกิริยานี้เป็นการแสดงออกถึงเหตุผลที่สูงส่งกว่าและการใคร่ครวญที่สุกงอมกว่า เมื่อเทียบกับเหตุผลนิยมที่ดิบและผิวเผิน และเป็นการเปิดศาสตร์กะลามแนวใหม่ ซึ่งมีรากฐานอยู่บนความสูงส่งและความบริสุทธิ์ของหัวใจและทัศนะ และบนประสบการณ์ส่วนตัวของผู้พูด เมาลานารูมีเป็นผู้รู้ผู้ลึกซึ้งและนักกะลามผู้ช่ำชองแห่งยุคของท่าน อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานหัวใจที่รู้แจ้งและอุปนิสัยที่ลุ่มหลงในความรักแก่ท่าน อุปนิสัยของท่านเย็นชาและเบื่อหน่ายต่อการเล่นถ้อยคำของนักปรัชญาและการจับผิดละเอียดยิบของนักวิชาการกะลาม การได้คบหากับผู้มีความเชื่อมั่นอันแน่วแน่และผู้มีความรัก (อิชก์) ตลอดจนการฝึกฝนตนและการต่อสู้กับอารมณ์ (มุญาฮะดะฮ์) ได้นำท่านไปสู่ระดับที่ท่านมองเห็นว่าในการประลองฝีปากของศาสตร์กะลามนั้นมีสัจธรรมน้อย ส่วนความเฉลียวฉลาดและวาทศิลป์มีมาก เมื่อถึงระดับนี้ ท่านได้อธิบายสัจธรรมทางศาสนาด้วยภาษาของท่านเอง และเลือกแนวทางพิสูจน์สัจธรรมเหล่านั้นที่ใกล้ชิดกับความเป็นจริงมากกว่า และตั้งอยู่บนญาณสัมผัส (วิจดาน) และประสบการณ์

แต่ต่อความดื้อรั้นของปรัชญาและความไม่พอดีของศาสตร์กะลามนี้ ยังจำเป็นต้องมีปฏิกิริยาอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อเทียบกับปฏิกิริยาที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว ก็ไม่ได้มีความชอบธรรมน้อยไปกว่ากันเลย หัวข้อการถกเถียงของปรัชญา (อิลาฮิยาต) และศาสตร์กะลามคือประเด็นเกี่ยวกับซาตและคุณลักษณะ (ศิฟาต) ของอัลลอฮ์ ชะรีอะฮ์อิสลามได้ช่วยมนุษย์ในเรื่องอะกีดะฮ์ให้พ้นจากความมืดมิด […]

...มิได้ละทิ้งไว้ หากแต่เนื่องจากด้านนี้เป็นรากฐานของชีวิตทั้งมวล ทั้งการกระทำ จริยธรรม ตลอดจนอารยธรรมและสังคมที่ถูกต้อง ศาสนาอิสลามจึงได้ให้คำสอนเกี่ยวกับซาต (พระองค์) และคุณลักษณะของอัลลอฮ์ตะอาลาอย่างชัดแจ้ง เข้าใจง่ายสำหรับคนทั่วไป และเด็ดขาดยิ่งกว่าบรรดาศาสนาก่อนหน้าทั้งหมดอย่างเทียบไม่ได้ ภายหลังจากนั้นจึงไม่มีความจำเป็นต้องทุ่มเทความเหนื่อยยากหรือคาดคะเนเดาเอาใดๆ อีกในเรื่องนี้ ต้นธารและแหล่งที่มาของความรู้และความเชื่อมั่นนี้ คือคำสอนของบรรดานบี (อ.ล.) เท่านั้น สิ่งใดก็ตามที่พวกท่านได้กล่าวไว้ และกล่าวไว้มากน้อยเพียงใด สิ่งนั้นคือคำตัดสินสุดท้าย เพราะพวกท่านเท่านั้นที่รู้จักพระผู้ทรงอยู่เหนือสุดแห่งเหนือทั้งปวงนั้น และคุณลักษณะของพระองค์อันมิอาจเปรียบเทียบได้และไม่มีสิ่งใดเสมือน ปรัชญาไม่มีสิทธิ์ใดๆ ที่จะเข้ามาอภิปรายและเป็นคู่กรณีในประเด็นนี้ เพราะปรัชญาไม่มีทั้งหลักการเบื้องต้นของวิชานี้ และไม่มีข้อมูลความรู้ที่เมื่อนำมาเรียงลำดับแล้วจะนำไปสู่สิ่งที่ไม่รู้ได้ ในเรื่องนี้ไม่มีช่องทางให้แก่การทดลอง การวิเคราะห์ และการแยกแยะ และนักปรัชญาเองก็ไม่มีความสามารถในเรื่องนี้ แต่ปรัชญาได้ล่วงละเมิดขอบเขตของตน และไม่เพียงแต่เข้ามาแทรกแซงในประเด็นนี้เท่านั้น หากยังได้อภิปรายในปัญหาและรายละเอียดปลีกย่อยของมันด้วยความมั่นใจและความเด็ดขาด ด้วยความละเอียดลออและการพินิจพิเคราะห์ และเริ่มใช้การวิเคราะห์และการแยกแยะ ซึ่งสามารถกระทำได้เฉพาะในห้องปฏิบัติการเคมีเท่านั้น

วิชากะลาม (عِلْمُ الْكَلَام) ได้ถือกำเนิดขึ้นเพื่อต่อกรกับปรัชญาและเพื่อปกป้องศาสนา และการเป็นเช่นนั้นก็มีความจำเป็นอยู่ แต่ในวิชานี้ค่อยๆ มีจิตวิญญาณของปรัชญาเองแทรกซึมเข้ามา จนมันกลายเป็นปรัชญาเชิงศาสนาอย่างหนึ่ง ประเด็นที่ศึกษาก็เป็นอย่างเดียวกัน วิธีการอภิปรายและการอ้างหลักฐานก็เป็นอย่างเดียวกัน และรากฐานความผิดพลาดก็เป็นอย่างเดียวกัน คือความคิดว่าซาตและคุณลักษณะของพระเจ้า ตลอดจนประเด็นที่อยู่เหนือสติปัญญา สามารถพิสูจน์ได้ด้วยสติปัญญา การไม่พอใจในถ้อยคำและคำอธิบายของบรรดานบี (อ.ล.) ก็เป็นอย่างเดียวกัน และการใช้ศัพท์เทคนิคแบบกรีกซึ่งจำกัด บกพร่อง และก่อให้เกิดความเข้าใจผิดก็เป็นอย่างเดียวกัน ผลที่ตามมาคือ แทนที่ปัญหาต่างๆ จะคลี่คลายและเรื่องราวจะกระชับขึ้น กลับยิ่งเกิดความซับซ้อนและความยืดยาวเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ และคู่ขนานไปกับคำอธิบายเรื่องซาตและคุณลักษณะที่เรียบง่าย ทรงพลัง และจับใจอย่างยิ่ง ซึ่งมีความสามารถเต็มเปี่ยมที่จะปลูกอีมานและความเชื่อมั่นในหัวใจ และให้ความสงบแก่สติปัญญาของผู้คนในทุกยุคสมัย และตั้งอยู่บนตัวบทของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ก็ได้เกิดมีปรัชญาว่าด้วยเทววิทยาอันยืดยาวและวกวน และคำอธิบายหลักอะกีดะฮ์อันหนาเตอะขึ้นมา ซึ่งแม้จะเป็นคู่แข่งและคู่ต่อกรของปรัชญากรีก แต่ความคิดแบบกรีก...

...ได้รับอิทธิพลไปไม่น้อยแล้ว เจตนารมณ์แห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ได้คัดค้านต่อสภาพการณ์เช่นนี้อยู่เสมอ อุมมะฮ์กลุ่มใหญ่พอสมควรเป็นปฏิปักษ์ต่อรายละเอียดเชิงปรัชญาและการตีความแบบนักวิชาการกะลามเหล่านี้ แต่เพื่อการถ่ายทอดอัลกุรอานและซุนนะฮ์อย่างถูกต้องและทรงพลัง จำเป็นต้องมีผู้รู้ที่มีอีมานมั่นคง มีความรู้กว้างขวาง และมีทัศนะลึกซึ้ง ผู้ซึ่งตั้งมั่นอยู่บนหลักฐานอันชัดแจ้ง (عَلَىٰ بَصِيرَةٍ) มีอีมานหยั่งรากลึกว่า ตัวบทของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ รวมทั้งคำอธิบายและถ้อยแถลงเกี่ยวกับซาตและคุณลักษณะของอัลลอฮ์นั้น เพียงพอและชัดเจนสมบูรณ์แล้ว

เขาต้องเป็นผู้ที่ด้วยสติปัญญาและการศึกษาของตน ได้รู้จักปรัชญาอย่างถึงแก่น สามารถวิพากษ์ทัศนะ ความคิด และสำนักคิดของนักปราชญ์กรีกในเชิงวิชาการ และรู้จุดอ่อนในรากฐานของพวกเขา เขาต้องเป็นผู้ที่ด้วยการไตร่ตรองของตน ได้หยั่งลึกถึงก้นบึ้งของวิชากะลาม รู้ความแตกต่างอันละเอียดอ่อนระหว่างมัซฮับและกลุ่มต่าง ๆ ในอิสลาม มองเห็นประวัติศาสตร์และพัฒนาการทั้งหมดของวิชากะลาม และจากการศึกษาและประสบการณ์ทั้งหมดนั้น ได้เกิดความเชื่อมั่นและความไว้วางใจอย่างที่สุดต่อตัวบทของอัลกุรอานและซุนนะฮ์และแนวทางของสะลัฟ พร้อมทั้งเกิดความกระตือรือร้นและความมุ่งมั่นที่จะปกป้องและถ่ายทอดแนวทางนั้น

เขาต้องกระวนกระวายใจที่จะพิสูจน์ความเหนือกว่าและความประเสริฐของแนวทางนี้ในเชิงเหตุผลด้วย อีกทั้งสำหรับภารกิจอันละเอียดอ่อนและยิ่งใหญ่นี้ เขาต้องมีเครื่องมือและความสามารถทั้งหมดที่งานใหญ่เช่นนี้ต้องการ เขาต้องโดดเด่นทั้งในด้านความเฉลียวฉลาด พลังแห่งการอ้างหลักฐาน พลังแห่งการพรรณนา ความกว้างขวางแห่งทัศนะ และการศึกษาค้นคว้าอย่างมากมาย ต้องอยู่เหนือระดับของยุคสมัยของตน และเหมาะสมกับการรับใช้นี้ในทุกด้าน

อีกด้านหนึ่ง อิสลามตกเป็นเป้าของการโจมตีทั้งจากภายในและภายนอก ในหมู่ชาวคริสต์ได้เกิดขบวนการใหม่ที่มุ่งพิสูจน์ความถูกต้องของศาสนาของตนและโจมตีอิสลาม การโจมตีอย่างต่อเนื่องของพวกครูเสด และการมีอยู่ของชาวคริสต์เชื้อสายตะวันตกจำนวนมากในชาม ฟิลัสฏีน และไซปรัส ทำให้พวกเขากล้าที่จะเผชิญหน้ากับมุสลิมในทางวิชาการ เขียนหนังสือโจมตีความเป็นนบีของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และยกย่องความเหนือกว่าของศาสนาของตน เพื่อตอบโต้สิ่งนี้ จึงจำเป็นต้องมีผู้รู้และนักวิชาการกะลามผู้หนึ่ง ที่ได้ศึกษาศาสนาคริสต์และศาสนาอื่น ๆ อย่างกว้างขวางและลึกซึ้ง รวมทั้งคัมภีร์ฟากฟ้าและการเปลี่ยนแปลงและการบิดเบือนที่เกิดขึ้นในคัมภีร์เหล่านั้น...

...มีความรู้อย่างรอบด้าน สามารถทำงานเปรียบเทียบและเทียบเคียงศาสนาต่าง ๆ ได้เป็นอย่างดี สามารถพิสูจน์สัจธรรมและความเหนือกว่าของอิสลามได้อย่างมีพลังและด้วยวิธีการทางวิชาการที่ทรงประสิทธิภาพ และสามารถเชิญชวนผู้คนในศาสนาอื่นสู่อิสลามด้วยวิทยปัญญาและพลังความสามารถ

การโจมตีที่อันตรายยิ่งกว่าการโจมตีของนักโต้วาทีและนักเขียนชาวคริสต์เหล่านี้ คือการโจมตีของกลุ่มที่เรียกตนเองว่าเป็นกลุ่มอิสลาม นั่นคือ "บาฏินิยะฮ์" ซึ่งแนวทางและคำสอนของพวกเขาเป็นการผสมผสานที่แปลกประหลาดระหว่างความเชื่อของพวกมะญูส (โซโรอัสเตอร์) แนวคิดแบบเพลโตใหม่ (นีโอเพลโตนิสม์) และจุดประสงค์ทางการเมืองที่อันตราย กลุ่มนี้และสาขาต่าง ๆ ของมัน (อิสมาอีลี, หัชชาชีน, ดรูซ, นุศอยรี) คอยช่วยเหลือกองกำลังที่ไม่ใช่มุสลิมและผู้รุกรานจากภายนอกเพื่อต่อต้านมุสลิมอยู่เสมอ และบ่อยครั้งการรุกรานจากภายนอกต่อดินแดนอิสลามก็เกิดขึ้นจากการยุยงและการสมคบคิดของพวกเขาเอง ในคราวที่สงครามครูเสดโจมตีชามและปาเลสไตน์ พวกเขาได้ร่วมมือกับพวกครูเสด ผลก็คือเมื่อพวกครูเสดได้ครอบครองชาม พวกนั้นก็ได้แต่งตั้งผู้คนจากกลุ่มบาฏินียะฮ์เหล่านี้ให้เป็นคนสนิทและผู้ไว้วางใจ และตอบแทนพวกเขาสำหรับความช่วยเหลือนั้น ในสมัยราชวงศ์ซังกีและราชวงศ์อัยยูบี พวกเขาก็หมกมุ่นอยู่กับการสมคบคิดและการก่อกบฏอยู่ตลอดเวลา ในศตวรรษที่แปด เมื่อพวกตาตาร์โจมตีชาม พวกเขาก็ได้เข้าข้างพวกตาตาร์อย่างเปิดเผย และสร้างความเสียหายอย่างรุนแรงแก่มุสลิม นอกจากนี้ พวกเขายังหมกมุ่นอยู่กับการแพร่กระจายความสับสนทางความคิด ความเสื่อมศรัทธาและการกบฏต่อศาสนาในหมู่มุสลิม และการเผยแพร่ความนอกรีตและความไร้ศาสนา อีกทั้งยังทำหน้าที่เป็นสายลับของศัตรูภายในป้อมปราการทางศาสนาของมุสลิม

ทั้งหมดนี้เรียกร้องให้มีการตีโต้กลุ่มนี้อย่างหนักหน่วงทั้งในด้านวิชาการและภาคปฏิบัติ เปิดโปงความเชื่อและจุดประสงค์ของพวกเขา ทำให้มุสลิมตื่นตัวระวังภัยจากพวกเขา และลงโทษพวกเขาอย่างสาสมต่อการกระทำที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออิสลาม งานนี้ก็มีเพียงผู้ที่รู้แจ้งถึงความจริงและความลับของกลุ่มนี้ ทั้งรากเหง้าและสภาพปัจจุบันของมัน ตลอดจนความเชื่อและแนวคิดของทุกสาขาและทุกกลุ่มย่อยของมันเท่านั้นที่จะทำได้ ผู้ซึ่งมีความสามารถอย่างเต็มที่ในการวิพากษ์และหักล้างพวกเขาทางวิชาการ และในอกของเขามีความกระตือรือร้นในการปกป้องเกียรติของอิสลาม และมีจิตวิญญาณแห่งญิฮาดต่อศัตรูของอิสลามเหล่านี้ลุกโชนอยู่

นอกจากทั้งหมดนี้แล้ว ด้วยการคลุกคลีกับผู้ที่มิใช่มุสลิม อิทธิพลของชาวอะญัม (ชาวต่างชาติที่มิใช่อาหรับ) และความหละหลวมและความประมาทเลินเล่อของบรรดาอุละมาอ์ ทำให้อะกีดะฮ์และการปฏิบัติที่เป็นชิริกได้แพร่หลายในหมู่สามัญชน เตาฮีดและศาสนาอันบริสุทธิ์ถูกปกคลุมด้วยม่านทีละชั้นๆ มีการกล่าวเกินเลยเกี่ยวกับบรรดาเอาลิยาอ์ของอัลลอฮ์และคนศอลิหฺ ดังที่ชาวยิวและชาวคริสต์ได้กระทำ อะกีดะฮ์เรื่องการมีสื่อกลาง (วะซาเฏาะฮ์) และการแสวงความใกล้ชิดผ่านบรรดาเอาลิยาอ์ได้หยั่งรากลึก และความคิดแบบญาฮิลียะฮ์ที่ว่า

مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلْفَىٰٓ

«พวกเรามิได้เคารพสักการะพวกเขา เว้นแต่เพื่อให้พวกเขานำพวกเราเข้าใกล้ชิดอัลลอฮ์»[^1]

ได้ผุดขึ้นมาในหมู่มุสลิม การร้องเรียกผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์และการขอความช่วยเหลือจากผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์ ไม่ถูกมองว่าเป็นสิ่งน่ารังเกียจแม้แต่ในสายตาของอุละมาอ์จำนวนมาก ที่หลุมฝังศพของบรรดานบีและคนศอลิหฺได้เกิดสิ่งต่างๆ ขึ้นทั้งหมด ซึ่งท่านนบี ﷺ เคยหวั่นเกรงไว้ และท่านได้ห้ามปรามไว้อย่างเข้มงวดยิ่ง มุสลิมไม่รู้สึกลังเลใจเลยที่จะรับเอาสัญลักษณ์และลักษณะเฉพาะของผู้ที่มิใช่มุสลิมและพวกซิมมี เข้าร่วมเทศกาลและงานรื่นเริงทางศาสนาของพวกเขา และรับเอาประเพณีและธรรมเนียมของพวกเขามาใช้

เพื่อทำญิฮาดต่อต้านญาฮิลียะฮ์แบบชิริกนี้ และเพื่อเรียกร้องดะอ์วะฮ์สู่เตาฮีดอันบริสุทธิ์ด้วยพลังและความชัดเจนอย่างเต็มที่ จำเป็นต้องมีนักญิฮาดผู้รอบรู้ ผู้ซึ่งจิตใจของเขาเข้าใจความแตกต่างระหว่างเตาฮีดกับชิริกได้เป็นอย่างดี ผู้สามารถจำแนกญาฮิลียะฮ์ได้ในทุกอาภรณ์และทุกรูปลักษณ์ของมัน ผู้ซึ่งเข้าใจแก่นแท้ของเตาฮีดโดยตรงจากอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ และการปฏิบัติของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) แทนที่จะเข้าใจจากตำราของนักวิชาการรุ่นหลัง การปฏิบัติของมุสลิมผู้ไม่รู้ และประเพณีนิยมของยุคสมัย ผู้ซึ่งในการประกาศและแสดงอะกีดะฮ์ที่ถูกต้อง ไม่ใส่ใจต่อการต่อต้านของรัฐบาล ความเป็นศัตรูของผู้คนในยุคสมัย ความขัดแย้งของบรรดาอุละมาอ์ และคำตำหนิของผู้ตำหนิใดๆ ทั้งสิ้น ผู้ซึ่งมีความรู้อย่างลึกซึ้งและสมบูรณ์เกี่ยวกับอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ แหล่งอ้างอิงและที่มาดั้งเดิมของศาสนา และสภาพการณ์ของศตวรรษแรกๆ ผู้ซึ่งรู้จักอย่างถ่องแท้ถึงการเบี่ยงเบนของชาวยิวและชาวคริสต์ ประวัติศาสตร์การบิดเบือนและการดัดแปลงคัมภีร์ของพวกเขา ตลอดจนความคิดและจิตวิทยาของชนชาติญาฮิลียะฮ์ และผู้ซึ่งกระวนกระวายใจที่จะนำมุสลิมกลับคืนสู่คำสอนของอัลกุรอาน และอะกีดะฮ์และการปฏิบัติของยุคแรกเริ่มแห่งอิสลาม และปรารถนาจะเห็นพวกเขาดำเนินตามแนวทางและวิถีของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และผู้สืบทอดของท่านเหล่านั้น

[^1]: คำแปล: (บรรดามุชริกีน) กล่าวว่า พวกเราเคารพสักการะพวกเขาเพียงเพื่อให้พวกเขานำพวกเราเข้าใกล้ชิดอัลลอฮ์ (ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:3)

ในหมู่ชาวตะเซาวุฟ (ด้วยสาเหตุทางประวัติศาสตร์และทางวิชาการหลายประการ) อิทธิพลของปรัชญาอิชรอกียะฮ์ (ปรัชญาแห่งการตรัสรู้ด้วยแสงสว่างภายใน) ของกรีกและอินเดียได้แทรกซึมเข้ามา และได้ผสมปนเปกับหลักอะกีดะฮ์และแนวคิดของอิสลามจนแทบไม่อาจสืบหาร่องรอยได้ ไม่ว่าจะเป็นแนวคิดอิชรอกียะฮ์ของลัทธิเพลโตใหม่ หรือหลักความเชื่อเรื่องหุลูล (การจุติ) และอิตติหาด (การรวมเป็นหนึ่ง) ของโยคีอินเดีย แนวทางวะห์ดะตุลวุญูด การแบ่งเส้นแยกระหว่างภายนอก (ซอฮิร) กับภายใน (บาฏิน) ความลึกลับของรหัสและเคล็ดลับต่าง ๆ และ "ฟิตนะฮ์แห่งวิชาที่ถ่ายทอดจากอกสู่อก" การที่ภาระหน้าที่ทางศาสนบัญญัติตกไปจากบรรดาผู้ "สมบูรณ์แล้ว" และ "เข้าถึงแล้ว" และการได้รับยกเว้นจากบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ทั้งหมดนี้คือหลักความเชื่อและแนวคิดที่เป็นที่ยอมรับและถือเป็นที่ยุติในวงกว้างของชาวตะเซาวุฟ แม้ว่าบรรดานักวิชาการผู้ตรวจสอบและผู้มั่นคงในความรู้ในทุกยุคสมัยจะได้หักล้างและปฏิเสธอะกีดะฮ์ที่ผิดเพี้ยนเหล่านี้มาโดยตลอด แต่ชาวตะเซาวุฟกลุ่มใหญ่ก็ยังคงยืนกรานในเรื่องนี้

บางสายของตะเซาวุฟและบางตะริเกาะฮ์ได้ตกต่ำลงไปถึงระดับของการเล่นกลและการสะกดจิต ในศตวรรษที่เจ็ดและแปด ตะริเกาะฮ์ริฟาอียะฮ์เป็นผู้นำหน้าในเรื่องนี้เป็นพิเศษ ทั้งสามัญชนและคนชั้นสูงจำนวนมากต่างตกเป็นเหยื่อของความหลงผิดเหล่านี้ เพื่อสกัดกั้นภัยอันตรายนี้และเพื่อปกป้องชะรีอะฮ์ จึงจำเป็นต้องมีนักปฏิรูปผู้มีความเชื่อมั่นแน่วแน่และกล้าหาญ ผู้ซึ่งไม่หวั่นเกรงต่ออำนาจบารมีของกลุ่มนี้ ตลอดจนจำนวนและพลังของบรรดาผู้ศรัทธาและผู้ผูกพันกับพวกเขา และกล้าวิพากษ์วิจารณ์พวกเขาอย่างเสรีและองอาจ เพื่อเปิดโปงความผิดพลาดและความหลงผิดของพวกเขาให้ประจักษ์

ในแวดวงวิชาการและการศึกษา ได้เกิดภาวะชะงักงันมาเป็นเวลาหลายศตวรรษ จนถึงขั้นที่การก้าวออกนอกกรอบฟิกฮ์ของสำนักตนแม้เพียงเส้นผมก็ถือเป็นความผิด เป็นธรรมเนียมทั่วไปที่จะมองอัลกุรอานและหะดีษผ่านแว่นตาของแนวทางฟิกฮ์และการปฏิบัติของสำนักตน ในข้อขัดแย้งทางฟิกฮ์ แทนที่จะให้อัลกุรอานและหะดีษเป็นผู้ตัดสิน กลับพยายามทำให้อัลกุรอานและหะดีษสอดคล้องกับทัศนะของตนไม่ว่าด้วยวิธีใด ประตูแห่งการชั่งน้ำหนักทัศนะ (ตัรญีห์) และการเลือกทัศนะทางฟิกฮ์ก็ถูกปิดลงในทางปฏิบัติ เมื่อยุคสมัยและสภาวการณ์เปลี่ยนแปลงไป ก็มีประเด็นปัญหาใหม่ ๆ จำนวนมากเกิดขึ้น ซึ่งการจะออกฟัตวาในเรื่องเหล่านั้นจำเป็นต้องมีทัศนะที่กว้างไกลต่อคลังฟิกฮ์ทั้งหมดของอิสลาม มีความเชี่ยวชาญในอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ความรู้ในแนวปฏิบัติของยุคสมัยแรก ๆ (อัลกุรูนุลอูลา) และ […]

...ต้องการความรู้อย่างลึกซึ้งในอุศูลุลฟิกฮ์ แต่เป็นเวลานานแล้วที่ความรู้ การพินิจพิจารณา และการศึกษาค้นคว้าถูกจำกัดให้แคบลงเรื่อย ๆ พลังทางความคิดอ่อนแรงลง และไม่มีผู้รู้คนใดกล้าที่จะวินิจฉัย (อิสติมบาฏ) ประเด็นปัญหาใหม่ ๆ กฎหมายอิสลามและฟิกฮ์ได้สูญเสียศักยภาพในการเติบโตและพัฒนาไปแล้ว และการเพิ่มเติมสิ่งใดลงในคลังความรู้ฟิกฮ์ดั้งเดิมถูกมองว่าเป็นไปไม่ได้

เพื่อแก้ไขสภาพการณ์เช่นนี้ ก็จำเป็นต้องมีนักหะดีษ นักนิติศาสตร์ (ฟะกีฮ์) และนักอุศูลผู้หนึ่ง ซึ่งได้สำรวจคลังตำราอิสลามทั้งหมดและขุมทรัพย์ทางวิชาการของมันมาแล้ว มีความจำในอัลกุรอานและหะดีษอย่างแม่นยำจนผู้คนต้องทึ่งด้วยความประหลาดใจ มีสายตาที่ลึกซึ้งต่อประเภทของหะดีษ ลำดับชั้นของมัน และประมวลหะดีษต่าง ๆ จนผู้คนกล่าวว่า "หะดีษใดที่บุคคลผู้นี้ไม่รู้จัก ย่อมไม่ใช่หะดีษ" ความเห็นต่างของฟุเกาะฮาอ์ แหล่งที่มาและหลักฐานของพวกเขาอยู่ในความจำของเขาตลอดเวลา นอกจากมัซฮับของตนเองแล้ว เขายังรอบรู้มัซฮับอื่น ๆ และรายละเอียดปลีกย่อยของมันยิ่งกว่าบรรดาผู้สอนและผู้ออกฟัตวาของมัซฮับเหล่านั้นเสียอีก มีพลังในการวินิจฉัยและการค้นคว้าด้วยตนเอง ควบคู่กับการอยู่ในกรอบของสะลัฟ เข้าใจฐานะของบรรดาอิมามมุจญ์ตะฮิด และเป็นผู้เก็บเกี่ยวจากพวกเขา เป็นผู้เชี่ยวชาญในด้านภาษา เป็นนักวิจารณ์ในเรื่องเกี่ยวกับภาษา และมีความชำนาญในวิชานะหฺว์ (ไวยากรณ์) ถึงขั้นที่สามารถชี้ข้อผิดพลาดของบรรดาอิมามและนักประพันธ์ในวิชานะหฺว์ได้อย่างไม่ฝืนตน ความจำของเขาทำให้ระลึกถึงบรรดานักหะดีษยุคแรก ความเฉลียวฉลาดของเขาเป็นสัญลักษณ์หนึ่งแห่งเดชานุภาพของพระผู้เป็นเจ้า ความรู้ของเขาเป็นหลักฐานหนึ่งแห่งความโปรดปรานของผู้ประทานอันเป็นนิรันดร์ ตัวตนของเขาเป็นข้อพิสูจน์ถึงความอุดมสมบูรณ์ในการให้กำเนิดบุคคลของประชาชาติอิสลาม ความเขียวขจีของต้นไม้แห่งอิสลาม และความมีชีวิตชีวาและความสดใหม่ของวิชาการอิสลาม และเป็นการยืนยันหะดีษที่ว่า

مثل امتی مثل المطر لا یدری اولہ خیر ام آخرہ

«อุปมาประชาชาติของฉันนั้นเหมือนดั่งฝน ไม่อาจกล่าวได้ว่าช่วงแรกของมันดีกว่าและมีความเป็นสิริมงคลมากกว่า หรือช่วงท้ายของมัน»[^1]

ควบคู่กันนั้น เขาก็ต้องเป็นอัศวินแห่งสนามชีวิตภาคปฏิบัติด้วย เป็นทั้งผู้ถือปากกาและผู้ถือดาบ ไม่หวั่นเกรงที่จะกล่าวคำแห่งความจริงต่อหน้าบรรดาสุลต่านแห่งยุคสมัย และในการเผชิญหน้ากับศัตรูผู้กระหายเลืออย่างพวกตาตาร์...

[^1]: อัต-ติรมิซี จากอนัส บิน มาลิก (ร.ฎ.)

ไม่มีข้อแก้ตัวใดที่จะทำให้เขาปฏิเสธการนำกองทัพแห่งอิสลาม ตั้งแต่วงเรียน มุมห้องสมุด ที่สงบในมัสยิด และเวทีโต้วาที ไปจนถึงห้องขังมืดในเรือนจำและสมรภูมิรบ ท่วงทีการเคลื่อนไหวของเขาล้วนเสมอต้นเสมอปลาย ทั้งยังรุดหน้าอย่างผู้พิชิต และไม่ว่าที่ใด ตัวตนของเขาก็ได้รับการเคารพยกย่อง และความเป็นผู้นำ (อิมามะฮ์) ของเขาก็เป็นที่ยอมรับ

ศตวรรษที่แปดต้องการบุรุษผู้สมบูรณ์เช่นนี้ ผู้เป็นนักต่อสู้ (มุญาฮิด) ในทุกสมรภูมิของชีวิต และความพากเพียรตลอดจนการปฏิรูปของเขาไม่จำกัดอยู่เพียงด้านใดด้านหนึ่ง บุคคลนั้นคือชัยค์อัลอิสลาม อัลหาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ผู้ได้ก่อให้เกิดความเคลื่อนไหวทั้งทางวิชาการและทางปฏิบัติ ตลอดจนชีวิตชีวาใหม่ในโลกอิสลาม ซึ่งผลของมันยังคงดำรงอยู่แม้เวลาจะล่วงเลยมาหลายศตวรรษแล้ว

ยุคสมัยของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.)

ยุคสมัยของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เป็นยุคที่เต็มไปด้วยความวุ่นวายและเหตุการณ์สำคัญมากมาย ยุคนี้มีความสำคัญเป็นพิเศษทั้งในด้านการเมือง สังคม ศีลธรรม วิชาการ และศาสนา เพื่อจะเข้าใจความพากเพียรในการปฏิรูปของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) รวมถึงอุปนิสัยทางวิชาการและการปฏิรูปของท่าน จำเป็นต้องพิจารณาสภาพแวดล้อมที่ท่านเติบโตขึ้นมา และที่ท่านได้ปฏิบัติภารกิจแห่งการฟื้นฟู (ตัจดีด) และการปฏิรูป

อิบนุตัยมียะฮ์ถือกำเนิดหลังการล่มสลายของแบกแดดห้าปี และหลังการบุกเข้าเมืองหะลับและดิมัชก์ของพวกตาตาร์เพียงสามปี ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นที่แน่นอนว่าเมื่อท่านเริ่มรู้ความ ท่านคงได้ยินเรื่องราวการพินาศของเมืองต่าง ๆ ในอิสลาม การสังหารหมู่ชาวมุสลิม และเหตุการณ์โหดร้ายป่าเถื่อนน่าสะพรึงกลัวของพวกตาตาร์จากปากของทุกคนแม้แต่เด็ก ๆ และผู้ที่ได้เห็นเหตุการณ์เหล่านั้นด้วยตาตนเองก็คงมีอยู่ทุกหนแห่ง เมื่อท่านอายุได้เจ็ดขวบ พวกตาตาร์ได้โจมตีบ้านเกิดของท่านคือเมืองหัรรอน ซึ่งตั้งอยู่ในเขตที่พวกตาตาร์ยึดครองไว้ (อิรัก) ทางเหนือ ระหว่างแม่น้ำดิจละฮ์และฟุรอต และเช่นเดียวกับครอบครัวและวงศ์ตระกูลอื่น ๆ อีกมากมาย ครอบครัวของท่านก็เช่นกัน

...เพื่อหนีให้พ้นจากความอยุติธรรมและการกระทำอันป่าเถื่อนของพวกตาตาร์ ระหว่างทาง ความหวาดกลัวต่อพวกตาตาร์แผ่ซ่านไปทุกหนแห่ง ความหวาดผวา ความทุกข์ร้อน ความไร้ความปลอดภัย และความระส่ำระสายนี้ คงไม่เคยเลือนหายไปจากความทรงจำอันเป็นเลิศเหนือสามัญของท่านเลย เมื่อเติบใหญ่ขึ้น ท่านคงได้เห็นร่องรอยและหลักฐานแห่งความหายนะและการล่มสลายนี้ด้วยตาของท่านเอง และคงได้ฟังรายละเอียดอันน่าเศร้าสลดจากปากของผู้คนที่ได้เห็นเหตุการณ์ทั้งหมดนี้ด้วยตาตนเอง ดังนั้นโดยธรรมชาติแล้ว จิตใจอันอ่อนไหวและเปี่ยมด้วยความหวงแหนในเกียรติของท่าน คงได้รับผลกระทบจากความไร้ทางสู้และความอัปยศของชาวมุสลิมเช่นนี้ และคงเกิดความรู้สึกเกลียดชังต่อผู้ปล้นสะดมเหล่านี้ขึ้นในใจของท่าน

ในขณะเดียวกัน เหตุการณ์ชัยชนะอันรุ่งโรจน์ของชาวมุสลิมที่อัยน์ญาลูต ได้เกิดขึ้นเพียงสามปีก่อนการถือกำเนิดของท่าน อีกทั้งการพิชิตต่าง ๆ ของอัล-มะลิก อัซ-ซอฮิร บัยบัรส์ ก็เป็นเรื่องราวที่เล่าขานกันในวัยเด็กของท่าน และวงสนทนาทั้งหลายต่างคึกคักไปด้วยการกล่าวถึงเรื่องเหล่านี้ ด้วยเหตุนี้ หัวใจของท่านคงได้รับความสงบและกำลังใจ และเหตุการณ์เหล่านี้คงทำให้ปณิธานของท่านสูงส่งขึ้น

บรรดาสุลต่านมัมลูกแห่งอียิปต์

สิบสามปีก่อนการถือกำเนิดของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) อียิปต์และชามอยู่ภายใต้การปกครองของพวกมะมาลีก (ราชวงศ์ทาส) พวกเขาคือทาสชาวเติร์กของกษัตริย์องค์สุดท้ายแห่งราชวงศ์ของสุลต่านเศาะลาฮุดดีน คือ อัล-มะลิก อัศ-ศอลิห์ นัจมุดดีน อัยยูบ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 647) ซึ่งสุลต่านได้ให้พวกเขาตั้งถิ่นฐานในอียิปต์หลังจากได้ทดสอบความจงรักภักดีและความกล้าหาญของพวกเขาแล้ว พวกเขาเป็นที่รู้จักในนาม "อัล-บะห์รียะฮ์"[^1] ในหมู่พวกเขามีบุคคลหนึ่งคือ อิซซุดดีน อัยบัก อัต-ตุรกุมานี ซึ่งในปี ฮ.ศ. 647 ได้สังหารตูรอนชาห์ ผู้สืบทอดของอัล-มะลิก อัศ-ศอลิห์ แล้วยึดอำนาจการปกครอง และใช้พระนามว่า อัล-มะลิก อัล-มุอิซซ์

[^1]: ที่พำนักของพวกเขาตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำไนล์ จึงเป็นที่รู้จักในนาม "บะห์รียะฮ์" ในอียิปต์จนถึงปัจจุบันผู้คนยังคงเรียกแม่น้ำไนล์ว่า "บะห์ร์" (ทะเล) อย่างคุ้นเคย

ในปี ฮ.ศ. 655 เขาถูกสังหาร และบุตรชายของเขา นูรุดดีน อะลี ได้ขึ้นเป็นผู้สืบทอด ในปี ฮ.ศ. 657 ไซฟุดดีน กุฏุซ ทาสของอิซซุดดีน อัยบัก ซึ่งดำรงตำแหน่งผู้บริหารสูงสุดของรัฐบาล ได้ยึดบัลลังก์ เขาคือสุลต่านผู้ที่ทำให้พวกตาตาร์พ่ายแพ้อย่างย่อยยับเป็นครั้งแรก ในปีถัดมาทันที (ฮ.ศ. 658) รุกนุดดีน บัยบัรส์ ทาสอีกคนหนึ่งของอัลมาลิก อัศศอลิห์ นัจญ์มุดดีน อัยยูบ ได้สังหารไซฟุดดีน กุฏุซ แล้วยึดอำนาจการปกครองแผ่นดินไว้ในมือ และใช้พระนามว่า "อัลมาลิก อัซซอฮิร" เขาปกครองด้วยความยิ่งใหญ่และเกรียงไกรอย่างยิ่งเป็นเวลา 18 ปี และได้รับชัยชนะเหนือพวกตาตาร์และพวกครูเสดครั้งแล้วครั้งเล่า

เมื่ออิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ถือกำเนิด อียิปต์และชามอยู่ภายใต้การปกครองของอัซซอฮิร บัยบัรส์ วัยเด็กของท่านผ่านไปในรัชสมัยของเขา เมื่อเขาสิ้นชีวิต ท่านมีอายุสิบห้าปีและเป็นหนุ่มแล้ว อัลมาลิก อัซซอฮิร บัยบัรส์ เป็นกษัตริย์มุสลิมผู้ทรงอำนาจองค์แรกหลังจากสุลต่านเศาะลาหุดดีน ที่ทุ่มเทความสนใจอย่างเต็มที่ให้แก่ญิฮาด และทำให้ศัตรูของอิสลามพ่ายแพ้ครั้งแล้วครั้งเล่า อิบนุกะษีรเขียนถึงสุลต่านผู้นี้ว่า

«บัยบัรส์เป็นกษัตริย์ผู้ตื่นตัว มีความทะเยอทะยานสูง และกล้าหาญ ไม่เคยประมาทต่อศัตรูแม้ชั่วขณะใด เขาตั้งแถวและเตรียมพร้อมเผชิญหน้ากับพวกเขาอยู่เสมอ เขาได้ขจัดความแตกกระจายของอิสลาม และรวบรวมความแตกแยกของมุสลิมให้เป็นปึกแผ่น ความจริงก็คือ อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงแต่งตั้งเขาในยุคสุดท้ายนี้เพื่อช่วยเหลือและเสริมกำลังแก่อิสลามและชาวอิสลาม ในสายตาของพวกฟะรังญี (ชาวยุโรป) พวกตาตาร์ และพวกมุชริกีน เขาเป็นดั่งหนามที่ทิ่มแทง เขาได้สั่งห้ามสุรา เนรเทศพวกคนชั่วและอาชญากรออกนอกประเทศ และเมื่อใดที่เขาเห็นความเสื่อมเสียและความเสียหาย เขาจะไม่ยอมนิ่งเฉยจนกว่าจะขจัดมันออกไป»[^1]

อาณาจักรของอัซซอฮิร บัยบัรส์ กว้างใหญ่และมีระเบียบเรียบร้อยอย่างยิ่ง ทางทิศตะวันออก เขตแดนของมันแผ่ไปถึงแม่น้ำยูเฟรติส (ฟุรอต) และทางทิศใต้ไปถึงส่วนปลายสุดของซูดาน อียิปต์เป็นศูนย์กลางของอาณาจักรนี้ และกรุงไคโร (กอฮิเราะฮ์) เป็น […] ของมัน

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 13 หน้า 276

...เป็นที่ตั้งเมืองหลวง ซึ่งด้วยการมีสุลฏอนและเคาะลีฟะฮ์แห่งราชวงศ์อับบาซียะฮ์[^1] ประทับอยู่ ณ ที่นั้น ทำให้ในเวลานั้นกลายเป็นศูนย์กลางทางวิชาการและอารยธรรมของโลกอิสลาม บัยบัรส์ได้ก่อตั้งมัดรอซะฮ์ขึ้นเป็นจำนวนมาก และบรรดาอุละมาอ์และผู้ทรงความรู้ความสามารถจากแดนไกลได้มาชุมนุมกันที่กรุงไคโร

บัยบัรส์นั้น แม้จะมีความสามารถส่วนตัว มีความรู้สึกแบบอิสลาม และมีความกระตือรือร้นในการญิฮาด แต่ถึงอย่างไรก็เป็นผู้ปกครองที่มีอำนาจเด็ดขาดผู้หนึ่ง ดังนั้นในตัวเขาจึงพบจุดอ่อนต่าง ๆ ของบรรดากษัตริย์ผู้มีอำนาจเด็ดขาดอยู่ด้วย ประวัติศาสตร์ของเขา ในขณะที่สว่างไสวด้วยวีรกรรมแห่งการญิฮาดและการรับใช้อิสลาม ก็ยังมีมลทินจากเหตุการณ์ต่าง ๆ อันเป็นลักษณะเฉพาะของการปกครองแบบบุคคลเดียว คือความเผด็จการ ความดื้อรั้น และการยืนกรานในความต้องการของตน เหตุการณ์อันน่าเศร้าเหตุการณ์หนึ่งในเรื่องนี้ คือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับอิมามนะวะวี[^2]

หลังจากการปกครองอันเป็นระเบียบและมั่นคงของบัยบัรส์เป็นเวลา 18 ปี บรรดาสุลฏอนก็ขึ้นครองบัลลังก์แห่งอียิปต์และชามแล้วก็จากไปอย่างรวดเร็วยิ่ง เรื่องนี้ประมาณได้จากการที่นับตั้งแต่ปี ฮ.ศ. 676 (ปีที่บัยบัรส์สิ้นชีวิต) จนถึงปี ฮ.ศ. 708 รวมระยะเวลา 32 ปี มีกษัตริย์ขึ้นครองบัลลังก์อียิปต์ถึง 9 พระองค์ ในระยะเวลา 32 ปีนี้ รัฐอิสลามแห่งอียิปต์ ชาม และหิญาซได้รับสุลฏอนผู้ทรงอำนาจ มีระเบียบ และเป็นนักญิฮาดเพียงพระองค์เดียว คือผู้ที่มีนามว่า อัลมะลิก อัลมันศูร ซัยฟุดดีน เกาะลาวูน ผู้ซึ่งได้โจมตีพวกตาตาร์ในปี ฮ.ศ. 680 และทำให้พวกเขาพ่ายแพ้อย่างย่อยยับ และได้พิชิตเมืองฏ็อรอบุลุส (ตริโปลี) ซึ่งอยู่ในความยึดครองของพวกครูเสดมาเป็นเวลา 185 ปี พระองค์ปกครองอย่างยิ่งใหญ่เป็นเวลา 11 ปี ตั้งแต่ปี ฮ.ศ. 678 ถึงปี ฮ.ศ. 689 หลังจากมันศูร เกาะลาวูน บัลลังก์แห่งอียิปต์ก็กลายเป็นของเล่นของบรรดากษัตริย์และผู้ตั้งกษัตริย์อีกครั้ง ในที่สุดในปี ฮ.ศ. 709 บุตรของมันศูร เกาะลาวูน คือ อัลมะลิก อันนาศิร มุฮัมมัด บิน เกาะลาวูน ได้ขึ้นกุมบังเหียนการปกครองแผ่นดินเป็นครั้งที่สาม

[^1]: หลังการเสียชีวิตเป็นชะฮีดของเคาะลีฟะฮ์อัลมุสตะอ์ศิม เป็นเวลาสามปีที่ไม่มีเคาะลีฟะฮ์ใดเลย นักประวัติศาสตร์เมื่อกล่าวถึงปีใหม่จะเขียนว่า:

دخلت سنة والمسلمون بلاخليفة

«ปีใหม่ได้เข้ามา โดยที่มุสลิมไม่มีเคาะลีฟะฮ์» ในที่สุดสุลฏอนอัซซอฮิร บัยบัรส์ ได้ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) แก่สมาชิกคนหนึ่งของราชวงศ์อับบาซียะฮ์ คือ อัลมุสตันศิร บิลลาฮ์ อบุลกอซิม อะห์มัด บิน อะมีรุลมุอ์มินีน อัซซอฮิร ในปี ฮ.ศ. 659 และอียิปต์ได้กลายเป็นศูนย์กลางของคิลาฟะฮ์ แต่คิลาฟะฮ์นี้มีไว้เพียงในนามและเพื่อความเป็นสิริมงคลเท่านั้น ผู้ปกครองและผู้ทรงอำนาจที่แท้จริงคือตัวสุลฏอนเอง

[^2]: ดู ฏอบะกอต อัชชาฟิอียะฮ์ อัลกุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى) ชีวประวัติของอิมามนะวะวี

และครองราชย์อย่างมั่นคงเป็นเวลา 32 ปี อัล-มะลิก อัน-นาศิรคือผู้ร่วมสมัยที่แท้จริงของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์การปฏิรูปและการฟื้นฟูศาสนา (ตัจญ์ดีด) ของท่าน เขาเป็นผู้สืบทอดของอัซ-ซาฮิร บัยบัรส์ในระดับที่มากทีเดียว และในคุณสมบัติหลายประการเขาเป็นแบบอย่างของบัยบัรส์ อีกทั้งเป็นผู้สืบสานความทรงจำของบิดาผู้เป็นที่เลื่องลือของเขา คือ อัล-มันศูร เกาะลาวูน ในยุคของเขา ความเป็นเอกภาพและพลังได้กลับคืนสู่อาณาจักรอิสลามอีกครั้ง เขาได้รับชัยชนะอย่างยิ่งใหญ่เหนือพวกตาตาร์เช่นเดียวกับบรรพบุรุษผู้มีชื่อเสียงของเขา และทำให้ความเกรงขามต่อรัฐอิสลามฝังแน่น

ตลอดช่วงเวลาทั้งหมดนี้ อิรัก อิหร่าน และคุรอซานยังคงอยู่ภายใต้การยึดครองของพวกตาตาร์เช่นเดิม และแบกแดดก็ยังไม่กลับคืนสู่มือมุสลิมจนกระทั่งผู้ปกครองของที่นั่น (คือพวกตาตาร์) ได้เข้ารับอิสลามเอง เคาะลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์แห่งอียิปต์ได้ยกทัพไปด้วยตนเอง และสุลต่านอัซ-ซาฮิร บัยบัรส์ก็ตั้งใจหลายครั้ง แต่ก็ไม่ประสบผลสำเร็จ ดินแดนที่อยู่ภายใต้การยึดครองและการปกครองของสุลต่านมัมลูกมีเพียงอียิปต์ ซูดาน ชาม และหิญาซเท่านั้น

ระบบการปกครองของอาณาจักร

แม้ว่าศาสนาประจำรัฐของอาณาจักรสุลต่านมัมลูกจะเป็นอิสลาม และสุลต่านกับบรรดาผู้มีตำแหน่งสูงในอาณาจักรต่างก็รักอิสลามและมีความหวงแหนต่อศาสนา มีการแต่งตั้งกอฎี (ผู้พิพากษา) ไดอีย์ (ผู้เผยแผ่) ชัยคุลอิสลาม และตำแหน่งทางศาสนาต่าง ๆ อย่างเป็นระบบ มีการจัดตั้งหน่วยงานหิสบะฮ์ (การตรวจตราความประพฤติ) คำตัดสินของกอฎีต้องได้รับการปฏิบัติตาม และในบรรดามัดรอซะฮ์มีการสอนวิชาศาสนาอย่างเสรี แต่ในระบบการปกครองทั้งหมด ผู้มีอำนาจที่แท้จริงคือตัวสุลต่านเองและบรรดาเสนาบดีคนสนิทกับเหล่าเสาหลักของอาณาจักร การตัดสินใจของพวกเขาและความประสงค์ของสุลต่านคือกฎหมายที่แท้จริงของอาณาจักร ขอบเขตของการบังคับใช้กฎหมายอิสลามในอาณาจักรอันกว้างใหญ่ของพวกเขาจึงมีจำกัดอย่างไรก็ตาม ระบบการปกครองมีลักษณะเกือบเป็นแบบทหาร ซึ่งไม่มีทั้งรัฐธรรมนูญที่ประมวลและเรียบเรียงไว้ ไม่มีระบบที่กำหนดแน่นอน และไม่มีสภาชูรอใด ๆ

อัซ-ซาฮิร บัยบัรส์และบรรดาสุลต่านผู้สืบทอดของเขาได้พยายามอย่างแน่นอนที่จะให้อาณาจักรของพวกเขา…

กฎหมาย คำสั่ง และการดำเนินการต่าง ๆ ของพวกเขาได้รับการรับรองและสนับสนุนจากอุละมาอ์แห่งยุคนั้น และพวกเขาพยายามเท่าที่จะทำได้ที่จะดำเนินงานด้วยความเห็นชอบและการปรึกษาหารือของอุละมาอ์ ยังเคยปรากฏด้วยว่า หากอุละมาอ์คัดค้านมาตรการหรือกฎหมายใหม่ใดอย่างแข็งขัน มาตรการหรือกฎหมายนั้นก็จะถูกระงับไป อัซ-ซอฮิร บัยบัรส์ เองเคยต้องการยึดที่ดินและที่ดินพระราชทาน (ญาคีร) ของเจ้าของที่ดินในอียิปต์และชามเข้าเป็นของรัฐ อิมามนะวะวี (ร.ฮ.) ได้คัดค้านเรื่องนี้อย่างแข็งขัน แม้บัยบัรส์จะแสดงความไม่พอใจต่อการคัดค้านนั้น และอิมามนะวะวีต้องจากดิมัชก์ไปด้วยเหตุนี้ แต่ผลของมันอย่างน้อยก็คือ สภาพของที่ดินเหล่านั้นยังคงเป็นเช่นเดิม และบัยบัรส์มิได้แก้ไขเปลี่ยนแปลงสิ่งใดในเรื่องนั้นเลย

ระบอบการปกครองนี้มิได้ตั้งอยู่บนรากฐานการสืบทอดทางสายเลือด แต่ในทางปฏิบัติก็เกิดสิ่งที่ขัดแย้งกับหลักการนั้น ถึงกระนั้นมันก็มิได้ตั้งอยู่บนรากฐานอิสลามใด ๆ เช่นกัน ทั้งนี้มิใช่เพราะเจตนารมณ์ของอิสลามและแบบแผนที่ถูกต้องของอิสลามเรียกร้องให้ผู้นำต้องมีคุณสมบัติความสามารถส่วนตัวและได้รับความไว้วางใจจากประชาชาติ หากแต่เป็นเพราะรากฐานของราชวงศ์ทาส (มัมลูก) ตั้งอยู่บนความพยายามส่วนตัว ความทะเยอทะยานส่วนบุคคล และความสามารถในการปฏิบัติงาน และได้กลายเป็นธรรมชาติของรัฐนี้ไปแล้วว่า ผู้ใดที่แข็งแกร่งและกล้าหาญที่สุด ผู้นั้นย่อมกุมบังเหียนการปกครองไว้ในมือ บรรดาทาสของรัฐอัยยูบิดได้ยึดครองอาณาจักรของนายตนด้วยความพยายามและความกล้าหาญส่วนตัว และสายธารนี้ก็ดำเนินต่อเนื่องไปจนถึงที่สุด แต่ละคนในหมู่พวกเขาพยายามแต่งตั้งบุตรชายของตนเป็นผู้สืบทอด แต่ในหมู่ทาสของเขา ผู้ใดที่ห้าวหาญและทะเยอทะยานกว่า ก็จะโค่นบุตรนั้นลงแล้วขึ้นนั่งบนบัลลังก์แห่งอาณาจักรเสียเอง ความเป็นไปได้ที่จะได้ครองบัลลังก์และมงกุฎเช่นนี้ได้ปลุกความกระหายที่จะเสี่ยงโชคขึ้นในหมู่ผู้ทะเยอทะยาน และเพื่อให้ได้มันมา จึงมักเกิดการนองเลือดและการประลองกำลังกันอยู่เสมอ ในช่วงเวลาเดียวกันนี้ หากมีการรุกรานจากพวกตาตาร์หรือพวกฟะรังญ์ (ชาวยุโรป) พวกเขาก็มักจะรวมตัวกันเป็นหนึ่งเดียว

สภาพสังคมและศีลธรรมของประเทศ

ชนชั้นปกครองเชื้อสายเติร์กนี้มีความรู้สึกถึงความเหนือกว่าของตน และในทุกเรื่องก็แยกตัวออกจากประชากรชาวเมืองทั่วไป…

โดดเด่นอยู่เสมอ ภาษาของเขาคือภาษาตุรกี เฉพาะในโอกาสประกอบอิบาดะฮ์ หรือในโอกาสกล่าวคำปราศรัยต่ออุละมาอ์ หรือในการสนทนากับสามัญชน (ซึ่งเกิดขึ้นโดยตรงน้อยมาก) เท่านั้นที่เขาใช้ภาษาอาหรับ ในหมู่พวกเขาบางคนมีความรู้ภาษาอาหรับเพียงพอที่จะปฏิบัติฟัรฎูได้ ควบคู่กันนั้นพวกเขายังเป็นผู้ให้เกียรติแก่อุละมาอ์ เป็นผู้ศรัทธาต่อบรรดาชัยค์และผู้ทรงคุณธรรม และใฝ่ใจในการก่อตั้งมัดเราะซะฮ์และการสร้างมัสยิด ในการแบ่งสรรตำแหน่งต่าง ๆ ไม่มีการจำกัดเฉพาะเชื้อสายหรือชนชั้นใด ถึงกระนั้น ตำแหน่งสำคัญ ๆ ทั้งด้านการบริหารและการทหารก็ตกแก่หัวหน้าเชื้อสายตุรกีโดยธรรมชาติ ผู้ปกครองและเจ้าของที่ดินรายใหญ่ล้วนเป็นชาวตุรกีหรือตาตาร์ ซึ่งได้ประโยชน์จากหยาดเหงื่อแรงงานของชาวนาและกรรมกร

ในปี ฮ.ศ. 697 หุซามุดดีน ลาจีน ได้พยายามในสมัยการปกครองของตน ให้มีการแบ่งสรรที่ดินในลักษณะที่เป็นประโยชน์แก่เกษตรกร ทำให้สภาพของพวกเขาดีขึ้น และการเกษตรกับผลผลิตก็เจริญก้าวหน้า แต่บรรดาผู้ปกครองไม่พอใจนโยบายนี้ และได้ก่อกบฏต่อเขา

องค์ประกอบสำคัญประการหนึ่งของประชากรในเมืองคือชาวตาตาร์ ในสงครามที่ซัยฟุดดีน กุฏุซ, อัซ-ซาฮิร บัยบัรส์ และนาศิรุดดีน เกาะลาวูน ทำกับพวกตาตาร์ ชาวตาตาร์จำนวนนับไม่ถ้วนถูกจับเป็นเชลย และถูกนำมายังอียิปต์และชาม แล้วพวกเขาก็ตั้งถิ่นฐานอยู่ที่นั่น ตามคำบอกเล่าของอัล-มักรีซี ในสมัยอัซ-ซาฮิร บัยบัรส์ อียิปต์และชามเต็มไปด้วยพวกเขา และขนบธรรมเนียมประเพณีของพวกเขาก็แพร่หลายไปทั่วประเทศ แม้พวกเขาจะยอมรับอิสลามแล้วก็ตาม แต่พวกเขายังคงยึดถือประเพณีและธรรมเนียมหลายอย่างของตน และรักษาลักษณะเฉพาะทางชนชาติของตนไว้

ตัวอย่างที่ผู้เข้ารับอิสลามใหม่จะเปลี่ยนมาสู่อิสลามโดยสิ้นเชิง และปลอดพ้นจากอะกีดะฮ์และความคิดเดิม ลักษณะทางวัฒนธรรม และอิทธิพลทางความคิดแต่เดิมโดยสมบูรณ์นั้น มีน้อยมากในประวัติศาสตร์ นั่นเป็นลักษณะพิเศษของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และเป็นมุอ์ญิซาตของท่านนบี ﷺ ที่ในชีวิตของพวกเขา การต่อสู้ระหว่างอิสลามกับญาฮิลียะฮ์ได้ยุติลงโดยสิ้นเชิง และประหนึ่งว่าพวกเขาได้ถือกำเนิดใหม่อีกครั้งในอิสลาม ในยุคสมัยและสังคมเช่นนั้น เมื่อไม่มีระบบการศึกษาและการอบรมแบบอิสลามที่สมบูรณ์ และสังคมอิสลามไม่มีศักยภาพที่จะซึมซับผู้มาใหม่และหล่อหลอมพวกเขาขึ้นใหม่ได้

การคาดหวังว่าชาวตาตาร์และชาวอะญัม (ผู้มิใช่อาหรับ) เชื้อสายเติร์กจะหลอมตัวเข้ากับแม่พิมพ์แห่งอะกีดะฮ์และอิบาดะฮ์ของอิสลาม และละทิ้งขนบธรรมเนียมและจริยธรรมเดิมของตนได้อย่างสิ้นเชิงนั้น ย่อมไม่ใช่สิ่งที่ถูกต้อง ดังนั้น ชีวิตของมุสลิมใหม่เชื้อสายตาตาร์เหล่านี้จึงเป็นส่วนผสมระหว่างอิทธิพลของอิสลามกับอิทธิพลของยุคญาฮิลียะฮ์ มักรีซี นักประวัติศาสตร์ผู้มีชื่อเสียงแห่งอียิปต์ได้เขียนไว้ว่า

«ชาวตาตาร์เหล่านี้ได้รับการอบรมเลี้ยงดูในดารุลอิสลาม พวกเขาได้ศึกษาอัลกุรอานเป็นอย่างดี และได้เรียนรู้บทบัญญัติและกฎเกณฑ์ของอิสลาม แต่ชีวิตของพวกเขาเป็นการผสมผสานระหว่างสัจธรรมกับความเท็จ ในนั้นมีทั้งสิ่งดีและสิ่งเลว พวกเขามอบกิจการด้านศาสนาของตน ได้แก่ การละหมาด การถือศีลอด ซะกาต หัจญ์ วะกัฟ ปัญหาของเด็กกำพร้า ข้อขัดแย้งระหว่างสามีภรรยา ข้อพิพาทของเจ้าหนี้ ฯลฯ ไว้กับกอฎีอัลกุฎาต (หัวหน้าผู้พิพากษา) ส่วนในกิจการส่วนตัวนั้น พวกเขายึดถือขนบธรรมเนียมและประเพณีของเจงกิส และปฏิบัติตาม 'อัล-ยาซา' (กฎหมายตาตาร์) พวกเขาแต่งตั้งผู้ปกครองคนหนึ่งขึ้นสำหรับตนเองในนาม 'หาญิบ' ซึ่งทำหน้าที่ตัดสินเรื่องราวในชีวิตประจำวัน ควบคุมผู้มีอำนาจให้อยู่ในระเบียบวินัย และคืนสิทธิแก่ผู้อ่อนแอตามบทบัญญัติของอัล-ยาซา ในทำนองเดียวกัน การตัดสินกิจการของพ่อค้าตาตาร์รายใหญ่ก็เป็นไปตามอัล-ยาซาเช่นกัน และหากเกิดข้อขัดแย้งในเรื่องที่ดินศักดินา (ญาคีร) และทรัพย์สิน การชี้ขาดก็เป็นไปตามกฎหมายประจำชนชาตินี้»[^1]

ขนบธรรมเนียม จริยธรรม ประเพณี วัฒนธรรมและวิถีสังคม ตลอดจนความเชื่อและความคิดของชาวอะญัมเชื้อสายเติร์กและมุสลิมใหม่ชาวตาตาร์เหล่านี้ ย่อมต้องส่งอิทธิพลต่อชาวอาหรับเดิมและประชากรมุสลิมอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เช่นเดียวกับที่ยุโรปและเอเชียได้ผสมผสานกันในสงครามครูเสด การรุกรานของตาตาร์ และสภาพที่ชาวตาตาร์เป็นทั้งผู้พิชิตและผู้ถูกพิชิต ก็ทำให้ตะวันออกและตะวันตกผสมผสานกันในทำนองเดียวกัน การผสมผสานและการมาพบกันนี้เริ่มต้นจากการปะทะกันในสมรภูมิ แต่ได้สิ้นสุดลงที่การหลอมรวมกันทางวัฒนธรรม ความคิด และจริยธรรม แต่ละฝ่ายได้…

[^1]: ค็อฏฏ็อฏ มิศร์ (خطط مصر)

...ได้รับอิทธิพล และแต่ละฝ่ายต่างก็รับเอาอิทธิพลของอีกฝ่ายหนึ่งไว้

การผสมปนเปและการมารวมกันนี้ได้ก่อให้เกิดปัญหาใหม่ ๆ ขึ้นมากมาย และอารยธรรมใหม่กับสังคมใหม่ได้ถือกำเนิดขึ้น ซึ่งยากที่จะกล่าวได้ว่าเป็นอารยธรรมอิสลามหรือสังคมอาหรับ สภาพการณ์เช่นนี้ทำให้ภาระหน้าที่ของนักปฏิรูปและผู้สั่งสอนเพิ่มพูนขึ้นอย่างมาก ผู้ซึ่งไม่อาจทนเห็นอิทธิพลที่ไม่ใช่อิสลามและธรรมเนียมแบบญาฮิลียะฮ์ในชีวิตของมุสลิมได้ และปรารถนาที่จะเห็นพวกเขาดำเนินตามอัลกุรอานและซุนนะฮ์อย่างสิ้นเชิง ตามรอยเท้าของยุคแรกและยุคที่ดีที่สุด (ค็อยรุลกุรูน) และปรารถนาที่จะเห็นการปฏิบัติให้เป็นจริงตามอายะฮ์

ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً

«จงเข้าสู่อิสลามโดยสมบูรณ์» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:208)

สภาพทางวิชาการ

ในช่วงกลางศตวรรษนี้ มีปรมาจารย์แห่งศาสตร์ต่าง ๆ อาทิ อัลลามะฮ์ ตะกียุดดีน อบูอัมร์ อิบนุศศ็อลาห์ (577–643 ฮ.ศ.) ชัยคุลอิสลาม อิซซุดดีน อิบนุอับดิสสลาม (578–660 ฮ.ศ.) และอิมามมุห์ยิดดีน อันนะวะวี (631–676 ฮ.ศ.) ในช่วงปลายศตวรรษนี้ เราได้เห็นนักหะดีษอย่างชัยคุลอิสลาม ตะกียุดดีน อิบนุดะกีกิลอีด (625–702 ฮ.ศ.) และนักอุศูลและนักวิชาการกะลามอย่างอัลลามะฮ์ อะลาอุดดีน อัลบาญี (631–714 ฮ.ศ.) ในบรรดาผู้ร่วมสมัยของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) มีนักหะดีษและนักประวัติศาสตร์อย่างอัลลามะฮ์ ญะมาลุดดีน อบุลหัจญาจ อัลมิซซี (654–742 ฮ.ศ.) ฮาฟิซ อะละมุดดีน อัลบิรซาลี (665–739 ฮ.ศ.) และอัลลามะฮ์ ชัมซุดดีน อัษษะฮะบี (673–748 ฮ.ศ.) ซึ่งในยุคของพวกเขาได้รับการนับว่าเป็นสี่เสาหลักแห่งศาสตร์หะดีษและการรายงาน และตำราของพวกเขาเป็นที่พึ่งพาของนักวิชาการรุ่นหลัง

นอกจากนี้ยังมีกอฎีย์อัลกุฎอต กะมาลุดดีน อิบนุซซัมละกานี (667–727 ฮ.ศ.) กอฎีย์อัลกุฎอต ญะลาลุดดีน อัลก็อซวีนี (เสียชีวิต 739 ฮ.ศ.) กอฎีย์อัลกุฎอต ตะกียุดดีน อัสสุบกี (683–756 ฮ.ศ.) และอัลลามะฮ์ อบูหัยยาน อันนะห์วี...

(ฮ.ศ. 654–745) ซึ่งเป็นปรมาจารย์ผู้เชี่ยวชาญในวิชาของตนและนักวิชาการผู้มีความสามารถสูงส่ง ผู้คนจำนวนมากหลั่งไหลมาศึกษาในชั้นเรียนของพวกเขา และความรู้อันลึกซึ้งกว้างขวางของพวกเขาเลื่องลือไปทั่วทุกสารทิศ

การเผยแผ่ความรู้ก็เจริญก้าวหน้าเช่นกัน ในอียิปต์และชาม (ซีเรีย) มีมัดเราะซะฮ์และดารุลหะดีษขนาดใหญ่ที่ราชวงศ์อัยยูบียะฮ์และมัมลูกก่อตั้งขึ้น ซึ่งนักศึกษาจากทั่วทุกมุมโลกมาศึกษาวิชาศาสนาและวิชาปัญญา นอกจากมัดเราะซะฮ์แล้ว ยังมีหอสมุดขนาดใหญ่ทั้งที่อยู่ในมัดเราะซะฮ์และที่ตั้งเป็นเอกเทศ ซึ่งเก็บรักษาตำราหายากในทุกสาขาวิชาและคลังความรู้ไว้ อันนักศึกษาทุกคนสามารถใช้ประโยชน์ได้ เฉพาะหอสมุดของมัดเราะซะฮ์อัลกามิลิยะฮ์ (ซึ่งอัลกามิล มุหัมมัด อัลอัยยูบี ก่อตั้งขึ้นในปี ฮ.ศ. 621) แห่งเดียวก็มีหนังสือถึงหนึ่งแสนเล่ม ในศตวรรษเดียวกันนี้ ได้มีการประพันธ์ตำราอันทรงคุณค่าบางเล่ม ซึ่งเป็นแหล่งอ้างอิงของนักวิชาการรุ่นหลัง เช่น «อัลมุก็อดดิมะฮ์» (مقدمہ) ของอัลลามะฮ์ ตะกียุดดีน อิบนุศศอลาห์, «อัลเกาะวาอิด อัลกุบรอ» (القواعد الكبرى) ของชัยค์อิซซุดดีน อิบนุอับดิสสลาม, «อัลมัจมูอ์» (المجموع) (ชัรหุลมุฮัซซับ) และชัรหุ เศาะฮีหฺมุสลิม ของอิมามนะวะวี, «กิตาบุลอิมาม» (كتاب الإمام) และ «อิหฺกามุลอะหฺกาม ชัรหุ อุมดะติลอะหฺกาม» (إحكام الأحكام شرح عمدة الأحكام) ของอิบนุดะกีกิลอีด, «ตะฮ์ซีบุลกะมาล» (تهذيب الكمال) ของอบุลหัจญาจ อัลมิซซี และ «มีซานุลอิอ์ติดาล» (ميزان الاعتدال) กับ «ตารีคุลอิสลาม» (تاريخ الإسلام) ของอัลลามะฮ์ อัซซะฮะบี

แต่หากยกเว้นบุคคลและผลงานทางวิชาการเพียงไม่กี่ชิ้นแล้ว ความรู้และการประพันธ์ในศตวรรษนี้มีความกว้างขวางมากกว่าความลึกซึ้ง รสนิยมในการคัดลอกและยกอ้างมีอิทธิพลเหนือการไตร่ตรองและการพินิจพิเคราะห์อย่างลึกซึ้ง มัซฮับทางฟิกฮ์ได้กลายเป็นแม่พิมพ์เหล็กที่ไม่มีความยืดหยุ่นเลย แม้ในทางคำพูดจะถือว่าความจริงวนเวียนอยู่ในมัซฮับทั้งสี่ แต่อุละมาอ์ของแต่ละมัซฮับกลับถือว่าความจริงจำกัดอยู่เฉพาะในมัซฮับและแนวทางของตน หากจะผ่อนปรนมากที่สุดก็จะกล่าวว่า

رأی امامنا صواب یحتمل الخطاء ورأی غیرنا خطاء یحتمل الصّواب۔

«ความเห็นของอิมามของเราถูกต้อง แต่อาจผิดได้ และความเห็นของผู้อื่นผิด แต่อาจถูกได้» (กล่าวคือ อิจญ์ติฮาดของอิมามของเราล้วนถูกต้อง แต่มีความเป็นไปได้ว่าจะผิดพลาด ส่วนอิจญ์ติฮาดของอิมามท่านอื่นไม่ถูกต้อง แต่มีความเป็นไปได้ว่าจะถูกต้อง)

ผู้ตามแต่ละมัซฮับต่างถือว่าแนวทางฟิกฮ์ของตนประเสริฐและสูงส่งกว่ามัซฮับฟิกฮ์ทั้งปวง เป็นที่ยอมรับและได้รับการสนับสนุนจากอัลลอฮ์ สติปัญญาทั้งหมดของพวกเขา ความสามารถในการประพันธ์ และพลังแห่งวาทศิลป์ ล้วนถูกใช้ไปในการยกให้มัซฮับของตนเหนือกว่าและพิสูจน์ความประเสริฐของมัน บรรดาผู้ยึดถือต่างมองมัซฮับของตนด้วยความรักและชื่นชม ส่วนทัศนคติที่ครอบงำบรรดาผู้ยึดถือมัซฮับต่าง ๆ นั้น อาจประเมินได้จากเหตุการณ์ที่ว่า เมื่อสุลฏอน อัล-มาลิก อัซ-ซอฮิร บัยบัรส์ ได้แต่งตั้งกอฎีอัลกุฎอตแยกต่างหากสำหรับอีกสามมัซฮับนอกเหนือจากกอฎีอัลกุฎอตฝ่ายชาฟิอีย์ ซึ่งขัดกับธรรมเนียมที่ปฏิบัติกันมาแต่เดิม บรรดาฟุเกาะฮาอ์ฝ่ายชาฟิอีย์ก็มองการกระทำนี้ด้วยความไม่พอใจอย่างยิ่ง เพราะพวกเขาต้องการเห็นอียิปต์อยู่ภายใต้กอฎีอัลกุฎอตฝ่ายชาฟิอีย์เท่านั้น และถือว่าด้วยเหตุแห่งธรรมเนียมดั้งเดิมและการที่อิมามชาฟิอีย์ (ร.ฮ.) ถูกฝังอยู่ที่นั่น อียิปต์จึงเป็นสิทธิ์ของมัซฮับชาฟิอีย์แต่เพียงผู้เดียว เมื่อการปกครองของบัยบัรส์สิ้นสุดลงและอำนาจได้เปลี่ยนมือไปจากราชวงศ์ของเขา ชาฟิอีย์บางคนก็ถือว่านี่คือการลงโทษสำหรับการกระทำนั้นและเป็นการแก้แค้นจากธรรมชาติ[^1]

ควบคู่ไปกับการแบ่งพรรคแบ่งพวก (การแบ่งกลุ่ม) ทางฟิกฮ์นี้ ความคลั่งไคล้ทางกะลามก็ได้ถึงขีดสุดเช่นกัน ผู้ตามมัซฮับทั้งสี่ยังยอมรับซึ่งกันและกัน และเป็นทั้งศิษย์และอาจารย์ของกันและกัน พวกเขาพบปะคบหากัน แสดงความรักและให้เกียรติต่อกัน แต่การรวมกันเป็นหนึ่งระหว่างฝ่ายอัชอะรีย์และฝ่ายหะนาบิละฮ์นั้นแทบจะเป็นไปไม่ได้ ในเรื่องมัซฮับ การถกเถียงเป็นเพียงเรื่องว่าฝ่ายใดเหนือกว่าและสมควรได้รับความสำคัญก่อน แต่ในเรื่องนี้การถกเถียงคือเรื่องกุฟร์และอิสลาม แต่ละฝ่ายยืนกรานว่าอีกฝ่ายหนึ่งหลงผิด การถกเถียงเรื่องอะกีดะฮ์และความละเอียดลึกซึ้งเชิงกะลามได้กลบประเด็นอื่น ๆ ทั้งหมด และรสนิยมนี้ได้อยู่เหนือรสนิยมอื่นใด บรรดาราชอาณาจักรต่างให้ความสนใจในเรื่องนี้ ทั้งสามัญชนและชนชั้นสูงต่างมัวเมาอยู่ในความหลงใหลนี้

อีกด้านหนึ่ง ตะเซาวุฟก็กำลังอยู่ในจุดรุ่งเรือง แต่ได้มีความคิดและองค์ประกอบที่ไม่ใช่อิสลามจำนวนมากแทรกเข้ามา และบรรดาผู้ที่ยึดเป็นอาชีพ ผู้ไม่รู้ ผู้ที่ไม่มีความรู้ลึกซึ้ง และผู้ทำบิดอะฮ์จำนวนมากได้เข้ามาร่วมในกลุ่มนี้ จนกลายเป็นสาเหตุให้ความหลงผิด ชิริก และบิดอะฮ์แพร่ระบาดอย่างคึกคักในหมู่สามัญชนและชนชั้นสูง

[^1]: ฏ็อบเกาะฏ อัช-ชาฟิอียะฮ์ อัล-กุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى)

กลุ่มหนึ่งของนักปรัชญาได้ปลดตนเองให้เป็นอิสระจากศาสนาและคำสอนของบรรดานบี แล้วง่วนอยู่กับการเผยแพร่คำสอนของตน บางครั้งก็อย่างเปิดเผย บางครั้งก็อย่างลับ ๆ ส่วนกลุ่มที่สองถือเอาปรัชญาเป็นรากฐานและมาตรวัด แล้วต้องการนำศาสนามาเชื่อมต่อเข้ากับปรัชญา และพยายามประสานระหว่างเหตุผลกับตัวบท ทั้งสองกลุ่มนี้ล้วนเป็นผู้ตามอย่างงมงายของอริสโตเติลและเพลโต และเชื่อมั่นอย่างเต็มที่ในความศักดิ์สิทธิ์ของความคิดและทัศนะของพวกเขา ในความถูกต้องแห่งวิชาการของพวกเขา ตลอดจนในความเหนือกว่าและสถานะที่อยู่เหนือมนุษย์ของพวกเขา และไม่พร้อมที่จะถอยห่างจากผลแห่งความคิดและการค้นคว้าของพวกเขาในเรื่องใดเลย หรือยอมรับความผิดพลาดของพวกเขา

นี่คือสภาพแวดล้อมทางการเมือง สังคม จริยธรรม ความคิด และวิชาการ ที่อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้เติบโตจนรู้ความ และเป็นที่ซึ่งท่านได้ชูธงแห่งการปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด)

มาตุภูมิบรรพบุรุษของอิบนุตัยมียะฮ์

ดินแดนระหว่างแม่น้ำไทกริสกับยูเฟรทีสแบ่งออกเป็นสองส่วน: (1) ส่วนใต้ ซึ่งเรียกว่า "อิรักอาหรับ" และเป็นที่ตั้งของแบกแดดและบัศเราะฮ์ เป็นต้น (2) ส่วนเหนือ ซึ่งในวรรณกรรมอาหรับโบราณถูกกล่าวถึงด้วยชื่อ ดิยารบักร์ ดิยารเราะบีอะฮ์ และดิยารมุฎ็อร และนักภูมิศาสตร์อาหรับโดยทั่วไปเรียกว่า "อัล-ญะซีเราะฮ์" ทางเหนือของดินแดนนี้คืออาร์เมเนีย ทางใต้คืออิรักอาหรับ ทางตะวันออกคือเคอร์ดิสถาน และทางตะวันตกคือเอเชียไมเนอร์และบาดิยะตุชชาม (ทะเลทรายชาม) ในภูมิภาคนี้มีเมืองเมาศิล อัร-ร็อกเกาะฮ์ (อัล-บัยฎออ์) นะศีบีน และอัร-รุฮา (เอเดสซา)[^1] ตั้งอยู่ ทางใต้ของอัร-รุฮาในระยะทางราว 8 ชั่วโมง คือเมืองประวัติศาสตร์อันมีชื่อเสียง "ฮัรรอน" ตามคำบอกเล่าของอิบนุเฮากัล เมืองนี้เป็นศูนย์กลางทางศาสนาและวิชาการของพวกศอบิอีนมาตั้งแต่สมัยโบราณ และมีความโดดเด่นและชื่อเสียงเป็นพิเศษในด้านปรัชญาและวิทยาการกรีกโบราณ ฮัรรอนนี้เองคือมาตุภูมิบรรพบุรุษของอิบนุตัยมียะฮ์ ซึ่งวงศ์ตระกูลของท่านได้ตั้งรกรากอยู่มาหลายศตวรรษ

[^1]: ปัจจุบันเรียกเมืองนี้ว่า อูร์ฟา และอยู่ในอาณาเขตของประเทศตุรกี

ตระกูลของอิบนุตัยมียะฮ์

ตระกูลของอิบนุตัยมียะฮ์ ซึ่งแต่เดิมเป็นที่รู้จักในนาม "อุสเราะฮ์อิบนุตัยมียะฮ์"[^1] (ตระกูลอิบนุตัยมียะฮ์) เป็นตระกูลแห่งวิชาการและศาสนาที่มีชื่อเสียงของเมืองหัรรอน …… ตระกูลนี้ (นับตั้งแต่ที่ทราบประวัติของตระกูล) มีอะกีดะฮ์แบบหัมบะลีและถือมัซฮับหัมบะลี ในบ้านเมืองของตน ตระกูลนี้ได้รับตำแหน่งผู้นำในมัซฮับหัมบะลี และบรรดาสมาชิกผู้ทรงความรู้ของตระกูลก็หมกมุ่นอยู่กับการสอน การออกฟัตวา และการประพันธ์และเรียบเรียงตำราอยู่เสมอ

ปู่ของชัยค์อัลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ คือ อบุลบะเราะกาต มัจญ์ดุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ ถูกนับเป็นหนึ่งในบรรดาอิมามและผู้อาวุโสของมัซฮับหัมบะลี อุละมาอ์บางท่านได้เรียกขานท่านด้วยสมญานาม "มุจญ์ตะฮิดมุฏลัก"[^2] อิมามแห่งศาสตร์ริจาล หาฟิซอัซ-ซะฮะบี เขียนไว้ในหนังสือ "อัน-นุบะลาอ์" (النبلاء) ว่า มัจญ์ดุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ ถือกำเนิดราวปี ฮ.ศ. 590 ในเบื้องแรกท่านศึกษาวิชาความรู้จากลุงของท่าน คือ ฟัครุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ ผู้เป็นนักเทศนาและนักตักเตือนที่มีชื่อเสียง จากนั้นท่านได้ศึกษาและสำเร็จวิชาการต่าง ๆ จากอุละมาอ์และนักหะดีษแห่งหัรรอนและบัฆดาด และบรรลุความเป็นเลิศในวิชาฟิกฮ์ ถ้อยคำของอัซ-ซะฮะบีคือ

وانتهت اليه الامامة فى الفقه

«ในวิชาฟิกฮ์ ท่านได้บรรลุถึงขั้นอิมาม»

ในการเดินทางไปประกอบพิธีหัจญ์เมื่อปี ฮ.ศ. 651 เมื่อท่านไปถึงบัฆดาด บรรดาอุละมาอ์ต่างตะลึงเมื่อได้เห็นความเฉลียวฉลาดและความเป็นเลิศของท่าน อัซ-ซะฮะบีกล่าวว่า ชัยค์อัลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ได้เล่าให้ข้าพเจ้าฟังด้วยตนเองว่า ชัยค์อิบนุมาลิกเคยกล่าวว่า อัลลอฮ์ได้ทรงทำให้วิชาฟิกฮ์อ่อนนุ่มสำหรับมัจญ์ดุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ เช่นเดียวกับที่เหล็กถูกทำให้อ่อนดุจขี้ผึ้งสำหรับท่านนบีดาวูด (อ.ล.) ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ยังกล่าวอีกว่า ในอุปนิสัยของปู่ของเรา (มัจญ์ดุดดีน) มีความเฉียบคมและความกระตือรือร้นอยู่บ้าง ครั้งหนึ่งมีอาลิมท่านหนึ่ง…

[^1]: ตระกูลนี้เริ่มใช้ชื่อเรียกนี้ตั้งแต่สมัยของปู่ทวดของอิบนุตัยมียะฮ์ ซึ่งอยู่สูงขึ้นไปสี่ชั่วคน คือ มุหัมมัด บิน อัลเคาะฎิร นักประวัติศาสตร์มีความเห็นแตกต่างกันในเหตุผลของชื่อนี้ ทัศนะหนึ่งกล่าวว่า มารดาของมุหัมมัด บิน อัลเคาะฎิร (ซึ่งเป็นนักเทศนาหญิง) มีชื่อว่า ตัยมียะฮ์ ด้วยเหตุนี้ตระกูลนี้จึงถูกเรียกขานตามชื่อของนาง

[^2]: ชีวประวัติผู้แต่ง "มุนตะก็อลอัคบาร" โดยอัลลามะฮ์มุหัมมัด บิน อะลี อัช-เชากานี ผู้แต่ง "นัยลุลเอาฏอร"

มีผู้ถามปัญหาทางวิชาการข้อหนึ่งแก่ท่าน ท่านกล่าวว่า ปัญหานี้ตอบได้หกสิบแนวทาง แล้วท่านก็ไล่เรียงคำตอบเหล่านั้นทีละข้อจนครบ และในตอนท้ายท่านกล่าวว่า สำหรับท่านแล้ว เพียงแค่ท่านทวนคำตอบเหล่านี้ซ้ำได้ก็นับว่าเพียงพอแล้ว ผู้ถามเห็นความเฉลียวฉลาดเช่นนี้ก็ตะลึงงันและนิ่งเงียบไป ชัยค์อัลอิสลามกล่าวว่า ในการท่องจำตัวบท (มุตูน) และการถ่ายทอดทัศนะของมัซฮับต่าง ๆ ท่านเป็นบุคคลที่น่าอัศจรรย์แห่งยุค ท่านไม่ต้องลำบากหรือทุ่มเทเป็นพิเศษในเรื่องนี้เลย[^1] ท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 652

ผลงานนิพนธ์ที่มีชื่อเสียงที่สุดและเป็นมรดกทางวิชาการของท่านคือ «มุนตะกอ อัลอัคบาร» (منتقى الأخبار) อุละมาอ์ในทุกยุคสมัยได้ใช้ประโยชน์จากหนังสือเล่มนี้และให้ความสำคัญแก่มัน ผู้แต่งได้รวบรวมหะดีษต่าง ๆ ที่เป็นหลักฐานและแหล่งที่มาของทัศนะของบรรดามัซฮับไว้ในหนังสือเล่มนี้ โดยจัดเรียงตามหมวดหมู่ทางฟิกฮ์ ในยุคหลัง นักปราชญ์ผู้เป็นมุจตะฮิดแห่งเยเมนและนักหะดีษผู้โดดเด่นแห่งยุค อัลลามะฮ์มุฮัมมัด อิบนุอะลี อัชเชากานี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 1255) ได้เขียนอรรถาธิบายหนังสือเล่มนี้จำนวนแปดเล่มในชื่อ «นัยลุลเอาฏอร» (نيل الأوطار) ซึ่งด้วยความกระชับชัดเจน การจัดเรียงที่ดี การอภิปรายที่ชี้ขาดประเด็น ตลอดจนวิสัยทัศน์อันกว้างไกลและใจอันกว้างขวางของผู้แต่ง ทำให้หนังสือเล่มนี้ได้รับการยกย่องเป็นพิเศษในแวดวงวิชาการและการเรียนการสอน

บิดาของชัยค์อัลอิสลาม คือ ชิฮาบุดดีน อับดุลหะลีม อิบนุตัยมียะฮ์ เป็นนักปราชญ์ นักหะดีษ นักฟิกฮ์สายหัมบะลี และเป็นผู้สอนและผู้ให้ฟัตวา หลังจากย้ายจากหัรรานมายังดิมัชก์ ท่านได้เริ่มเปิดการสอนอย่างเป็นระบบที่มัสยิดอัลญามิอ์อัลอุมะวีย์แห่งดิมัชก์ ซึ่งเป็นศูนย์รวมของอุละมาอ์และผู้สอนระดับแนวหน้า และเป็นที่ที่มิใช่ว่านักปราชญ์หรือผู้สอนทุกคนจะสามารถสอนได้ ลักษณะพิเศษของการสอนของท่านคือ เป็นการสอนด้วยปากเปล่าและฉับพลันโดยสิ้นเชิง ในระหว่างการสอนท่านไม่อาศัยหนังสือเล่มใดเลย หากแต่พึ่งพาความจำและการท่องจำของท่านทั้งสิ้น นอกจากการสอนและการบรรยายธรรมที่มัสยิดอัลญามิอ์อัลอุมะวีย์แล้ว ท่านยังเป็นชัยค์อัลหะดีษแห่งดารุลหะดีษ อัสสุกกะรียะฮ์ ในดิมัชก์ด้วย และท่านพำนักอยู่ที่นั่น ท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 682 และถูกฝังที่สุสานมะกอบิรุศศูฟิยะฮ์[^2]

การถือกำเนิดและการย้ายถิ่นฐาน

ในตระกูลแห่งวิชาการและศาสนาที่มีชื่อเสียงและบริสุทธิ์ใจนี้ ตะกียุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ ได้ถือกำเนิดขึ้นในวันจันทร์ที่ 10 เดือนเราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 661

[^1]: คุณลักษณะทั้งหมดนี้ได้รับการถ่ายทอดมาจากหลานของท่าน [^2]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) (อิบนุกะษีร) เล่ม 13 หน้า 303

…ได้ถือกำเนิดขึ้น บิดาตั้งชื่อให้ท่านว่า อะห์มัด ตะกียุดดีน เมื่อเติบใหญ่ท่านได้ใช้กุนยะฮ์ว่า อบุลอับบาส แต่ฉายาประจำตระกูลว่า "อิบนุตัยมียะฮ์" กลับเป็นที่รู้จักเหนือกว่าชื่ออื่นทั้งหมด และท่านก็เป็นที่รู้จักด้วยชื่อนี้

ยุคสมัยนั้น ดังที่ได้กล่าวไปแล้วข้างต้น เป็นยุคแห่งความโหดร้ายของพวกตาตาร์ โลกอิสลามทั้งหมดต่างหวาดผวาด้วยความเกรงขามต่อพวกเขา โดยเฉพาะอย่างยิ่งดินแดนอิรักและอัล-ญะซีเราะฮ์ซึ่งเป็นสนามโลดแล่นของพวกเขา ขณะที่อิบนุตัยมียะฮ์มีอายุได้เจ็ดขวบ บ้านเกิดของท่านคือเมืองหัรรานก็ตกอยู่ในเป้าการโจมตีของพวกตาตาร์ หลังการโจมตีของพวกตาตาร์ ไม่มีที่หลบภัยใดหลงเหลือสำหรับวิชาความรู้และคุณธรรม เกียรติยศและศักดิ์ศรี ตลอดจนชีวิตและทรัพย์สิน ในที่สุดครอบครัวของท่านก็จำต้องออกเดินทางเพื่อแสวงหาที่พักพิงในดินแดนอิสลามแห่งใดแห่งหนึ่ง เช่นเดียวกับครอบครัวของผู้มีเกียรติและอุละมาอ์อีกนับร้อยครอบครัว การมุ่งหน้าไปยังอิรักนั้นเป็นไปไม่ได้เลย ดินแดนที่ใกล้ที่สุดซึ่งยังคงรอดพ้นจากผู้รุกรานตาตาร์ในเวลานั้นคือแคว้นชาม ซึ่งอยู่ภายใต้การปกครองของบรรดากษัตริย์และสุลต่านผู้ทรงอำนาจแห่งอียิปต์ ในที่สุดครอบครัวนี้จึงมุ่งหน้าไปทางทิศตะวันตก และออกเดินทางสู่ดิมัชก์ (ดามัสกัส)

แม้อยู่ในสภาพที่ยากลำบากและขัดสนเช่นนี้ ครอบครัวแห่งวิชาความรู้นี้ก็ไม่ยอมพลัดพรากจากห้องสมุดอันล้ำค่าของตน ซึ่งเป็นสมบัติที่สั่งสมมาหลายชั่วอายุคนและเป็นทุนทางวิชาการอันยิ่งใหญ่ ดังนั้นพวกเขาจึงละทิ้งทรัพย์สินและข้าวของทั้งหมด บรรทุกเพียงหนังสือขึ้นเกวียนเล่มหนึ่งแล้วออกเดินทาง พวกเขาหวาดหวั่นต่อพวกตาตาร์อยู่ตลอด ความหวาดกลัวแผ่ซ่านไปทุกหนแห่ง อีกทั้งยังมีสตรีและเด็กร่วมเดินทางไปด้วย ความยากลำบากอย่างยิ่งก็คือ เนื่องจากไม่มีสัตว์พาหนะ พวกเขาจึงต้องลากเกวียนบรรทุกหนังสือด้วยตนเอง กองคาราวานเดินทางไปอย่างทุลักทุเล ณ ที่แห่งหนึ่ง พวกตาตาร์เกือบจะมาถึงตัวพวกเขา และเคราะห์ร้ายที่เกวียนบรรทุกหนังสือกลับติดขัดหยุดนิ่งไปกลางทาง บรรดาสมาชิกในครอบครัวจึงวิงวอนขอดุอาอ์ต่ออัลลอฮ์ตะอาลาและร้องไห้คร่ำครวญ แล้วอัลลอฮ์ตะอาลาก็ทรงประทานความช่วยเหลือ ล้อเกวียนกลับหมุนได้อีกครั้ง และกองคาราวานก็เคลื่อนต่อไปได้[^1]

ณ ดิมัชก์

ทันทีที่เดินทางมาถึงดิมัชก์ ข่าวการมาถึงของครอบครัวแห่งวิชาความรู้นี้ก็แพร่สะพัดออกไป บรรดาผู้ทรงความรู้ต่างรู้จักชื่อของอบุลบะเราะกาต มัจญ์ดุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์…

[^1]: อัล-เกาะวากิบ อัด-ดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية)

และคุ้นเคยกับผลงานของพวกเขาเป็นอย่างดี ความรู้และความประเสริฐของอับดุลหะลีม อิบนุตัยมียะฮ์ก็เป็นที่รู้จักกันดีอยู่แล้ว ภายในเวลาเพียงไม่กี่วัน การสอนของท่านก็เริ่มขึ้นที่มัสยิดญามิอ์อุมะวีย์และดารุลหะดีษอัสสุกะรียะฮ์ ท่านกลายเป็นที่พึ่งของบรรดานักศึกษาและอุละมาอ์สายหัมบะลีย์ และครอบครัวนี้ก็ไม่รู้สึกแปลกแยกหรือเป็นคนแปลกหน้าในเมืองใหม่แห่งนี้เลย

อะห์มัด อิบนุตัยมียะฮ์ผู้เยาว์ท่องจำอัลกุรอานได้จบในเวลาอันรวดเร็ว แล้วก็มุ่งศึกษาหะดีษ ฟิกฮ์ และภาษาอาหรับ ในช่วงเวลานั้น แม้จะยังอายุน้อย ท่านก็เข้าร่วมในมัจลิสการสอนและการเทศนาของบิดา รวมทั้งวงความรู้ของบรรดาอุละมาอ์ และร่วมในการสนทนาทางวิชาการอยู่เสมอ ซึ่งทำให้สติปัญญาของท่านกว้างขวางและก้าวหน้าขึ้นเรื่อย ๆ

ความจำอันพิเศษเหนือธรรมดา

ตระกูลอิบนุตัยมียะฮ์มีชื่อเสียงในด้านความจำที่แข็งแกร่งและการท่องจำได้มาก ทั้งปู่และบิดาของท่านต่างก็มีความจำที่เยี่ยมยอด แต่ตะกียุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ได้ล้ำหน้าคนทั้งตระกูลในนิอ์มัตข้อนี้ ตั้งแต่วัยเด็ก ความจำอันน่าอัศจรรย์และการท่องจำที่รวดเร็วของท่านได้ทำให้บรรดาอุละมาอ์และครูบาอาจารย์ต้องประหลาดใจ และชื่อเสียงในเรื่องนี้ก็แพร่สะพัดไปทั่วดิมัชก์ ผู้เขียนหนังสือ "อัลอุกูด อัดดุรรียะฮ์" (العقود الدرية) บันทึกไว้ว่า

«ครั้งหนึ่ง มีอาลิมผู้ยิ่งใหญ่ท่านหนึ่งจากเมืองหะลับมายังดิมัชก์ เขาได้ยินว่ามีเด็กคนหนึ่งชื่ออะห์มัด อิบนุตัยมียะฮ์ ซึ่งท่องจำได้รวดเร็วมาก เขาจึงอยากจะพบและทดสอบเด็กคนนั้น เขาไปนั่งที่ร้านช่างตัดเสื้อแห่งหนึ่งบนเส้นทางที่อิบนุตัยมียะฮ์เดินผ่านเป็นประจำ ช่างตัดเสื้อกล่าวว่า "เด็กคนนั้นคงกำลังจะมา นี่คือทางไปโรงเรียนของเขา เชิญท่านนั่งรอก่อนเถิด" ไม่นานนักก็มีเด็ก ๆ กลุ่มหนึ่งเดินผ่านไปโรงเรียน ช่างตัดเสื้อจึงกล่าวว่า "ดูนั่นสิ เด็กที่ถือกระดานแผ่นใหญ่นั่นแหละคืออิบนุตัยมียะฮ์" ชัยค์จึงเรียกเด็กคนนั้นมา เมื่อเด็กมาถึง ท่านก็รับกระดานของเขามา แล้วกล่าวว่า "ลูกเอ๋ย สิ่งที่เขียนอยู่บนกระดานนี้

ให้ลบมันออก เมื่อมันสะอาดแล้ว ท่านก็ให้เขียนหะดีษลงไปบนนั้นราว 11 หรือ 13 บท แล้วกล่าวว่า "จงอ่านเถิด" เด็กน้อยอ่านมันอย่างตั้งใจเพียงครั้งเดียว ชัยค์จึงยกแผ่นกระดานขึ้นและกล่าวว่า "จงท่องให้ฟัง" เด็กน้อยก็ท่องหะดีษเหล่านั้นให้ฟังได้ครบถ้วน ชัยค์กล่าวว่า "ดีแล้ว ทีนี้จงลบมันออกด้วย" แล้วท่านก็ให้เขียนสายรายงาน (สะนัด) ลงไปหลายสาย และกล่าวว่า "จงอ่านเถิด" เด็กน้อยดูมันอย่างตั้งใจเพียงครั้งเดียวแล้วก็ท่องให้ฟังได้ ชัยค์เมื่อเห็นเช่นนี้จึงกล่าวว่า "หากเด็กคนนี้มีชีวิตอยู่ เขาจะเป็นผู้ยิ่งใหญ่ เพราะในยุคสมัยนี้หาผู้ที่เทียบเคียงเขาได้ยากยิ่ง"[^1]

เมื่อพิจารณาเรื่องราวเกี่ยวกับความจำของนักหะดีษยุคก่อน ๆ ที่ถูกบันทึกไว้ในตำราประวัติศาสตร์ที่เชื่อถือได้ และตัวอย่างความจำอันเป็นของประทานจากพระผู้เป็นเจ้าของบรรดาผู้รายงานหะดีษและบรรดาอิมามด้านวรรณกรรมที่ปรากฏผ่านประสบการณ์และการพบเห็นแล้ว เหตุการณ์นี้ย่อมไม่ใช่สิ่งที่เกินความคาดหมายหรือเป็นไปไม่ได้แต่อย่างใด ชีวิตในเวลาต่อมาของอิบนุตัยมียะฮ์เองและเหตุการณ์ต่าง ๆ เกี่ยวกับการท่องจำและการถ่ายทอดของท่าน ยิ่งยืนยันว่าท่านได้รับความจำอันไม่ธรรมดา

การศึกษาและความสมบูรณ์ทางวิชาการ

อิบนุตัยมียะฮ์เริ่มศึกษาวิชาความรู้ต่าง ๆ ด้วยความวิริยะ ความตั้งใจ และความทุ่มเทอย่างยิ่ง นักประวัติศาสตร์และผู้ร่วมสมัยของท่านเล่าว่า แม้ท่านจะยังเยาว์วัย แต่ท่านก็ไม่สนใจการละเล่นใด ๆ และไม่ปล่อยเวลาให้สูญเปล่า ถึงกระนั้น ท่านก็ไม่ได้เป็นผู้ไม่รู้ไม่ชี้หรือตัดขาดจากชีวิต จากสังคมในยุคสมัยของท่าน จากสภาพของบ้านเมือง และจากอุปนิสัยใจคอและพฤติกรรมของผู้คน จากงานเขียนของท่านเห็นได้ชัดว่าท่านศึกษาชีวิตอย่างกว้างขวางและลึกซึ้ง และท่านมิได้ใช้ชีวิตอยู่ในมุมหนึ่งของวิชาการโดยแยกตัวออกจากสามัญชน

อิบนุตัยมียะฮ์ได้ศึกษาวิชาความรู้ทั้งปวงที่แพร่หลายในยุคของท่าน ท่านให้ความสนใจเป็นพิเศษต่อวิชาภาษาอาหรับ และได้รับความเชี่ยวชาญระดับสูงในวิชาภาษาศาสตร์และไวยากรณ์ (นะห์วู) หนังสือ "อัล-กิตาบ" (الكتاب) ของอิมามแห่งวิชาไวยากรณ์ คือ สีบะวัยฮ์ (ซึ่งเป็นตำราไวยากรณ์ที่ได้รับการยอมรับและเชื่อถือมากที่สุด

[^1]: อิบนุตัยมียะฮ์ (มุหัมมัด อบูซุฮเราะฮ์) อ้างจาก อัล-อุกูด อัด-ดุรริยยะฮ์ (العقود الدرية) หน้า 21

ตำราเล่มนี้ (จนถึงขั้นที่เมื่อกล่าวเพียงว่า "อัล-กิตาบ" ก็หมายถึงตำราของซีบะวัยฮ์นั่นเอง) ท่านได้ศึกษาอย่างใคร่ครวญและพินิจพิเคราะห์เป็นพิเศษ[^1] และวิพากษ์จุดอ่อนและข้อผิดพลาดในตำรานั้นได้ ท่านมีทัศนะเชิงวิจัยและวิพากษ์ในด้านภาษาอาหรับ พจนานุกรม และไวยากรณ์ และท่านได้ใช้ความเชี่ยวชาญและความลึกซึ้งด้านวรรณกรรมและไวยากรณ์นี้อย่างมากในชีวิตทางวิชาการ ตลอดจนในงานเขียนและการอภิปรายของท่าน ท่านท่องจำบทร้อยแก้วและบทกวีไว้เป็นจำนวนมาก ได้ศึกษาสภาพและเหตุการณ์ของชาวอาหรับยุคญาฮิลียะฮ์และชาวอาหรับรุ่นก่อนอย่างละเอียด และศึกษาประวัติศาสตร์ของยุคอิสลามและรัฐอิสลามต่าง ๆ อย่างกว้างขวาง การศึกษาที่กว้างขวางและหลากหลายนี้เป็นประโยชน์อย่างยิ่งแก่ท่านในชีวิตทางวิชาการอันหลากหลายในเวลาต่อมา ในบรรดาผู้ร่วมสมัยและคู่โต้แย้งของท่าน ไม่มีผู้ใดเทียบเคียงท่านได้ในด้านความกว้างไกลของทัศนะและความกว้างขวางของการศึกษา และนี่ก็เป็นสาเหตุสำคัญประการหนึ่งแห่งความเหนือชั้นทางวิชาการของท่าน

นอกจากวิชาการเชิงทฤษฎีแล้ว ท่านยังให้ความสนใจในการเขียน การคัดลายมือ การคำนวณ และคณิตศาสตร์ และได้ร่ำเรียนวิชาเหล่านี้จากครูผู้เชี่ยวชาญ[^2]

ในวิชาการศาสนา ท่านให้ความสนใจอย่างเต็มที่ต่อฟิกฮ์ อุศูลุลฟิกฮ์ วิชาฟะรออิฎ (การแบ่งมรดก) หะดีษ และตัฟซีร ฟิกฮ์มัซฮับหัมบะลีเป็นสิ่งที่สืบทอดอยู่ในครอบครัวของท่าน และบิดาของท่านเองก็เป็นครูผู้เมตตา เป็นผู้รู้ที่มีประสบการณ์ และเป็นที่ปรึกษาและผู้ชี้นำที่ดีที่สุดในด้านนี้ ในยุคนั้นการจดบันทึก การท่องจำ และการฟังหะดีษ (สะมาอ์) เป็นที่นิยมแพร่หลาย อิบนุตัยมียะฮ์ได้ท่องจำตำรา "อัล-ญัมอุ บัยนัศเศาะฮีหัยน์" (الجمع بين الصحيحين) ของอิมามอัล-หุมัยดีเป็นอันดับแรก จากนั้นได้ฟังและจดบันทึกหะดีษจากครูในยุคนั้นและจากอุละมาอ์แห่งเมืองชาม อิบนุอับดิลฮาดีกล่าวว่า จำนวนชัยค์ด้านหะดีษของอิบนุตัยมียะฮ์มีมากกว่าสองร้อยคน[^3] ชัยค์ด้านหะดีษคนสำคัญของท่านได้แก่ อิบนุอับดิดดาอิม อัล-มักดิซี และบุคคลในรุ่นเดียวกับท่าน ท่านได้ฟังมุสนัดของอิมามอะห์มัดหลายครั้ง และในทำนองเดียวกันก็ได้ฟังตำราเศาะฮีหฺทั้งหก (อัศ-ศิหาหฺ อัส-สิตตะฮ์) หลายครั้ง

ตัฟซีรเป็นหัวข้อที่อิบนุตัยมียะฮ์รักยิ่ง และท่านมีความสนใจเป็นพิเศษในวิชานี้ ท่านเองกล่าวว่า

[^1]: อัล-เกาวากิบ อัด-ดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 2–3, 143 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 7 [^3]: […]

ท่านได้ศึกษาหนังสือตัฟซีรอัลกุรอานทั้งเล่มเล็กและเล่มใหญ่มากกว่าร้อยเล่ม[^1] ท่านมีความผูกพันโดยธรรมชาติกับวิชาแขนงนี้ ด้วยการอ่านอัลกุรอานอันทรงเกียรติ การใคร่ครวญ (ตะดับบุร) และการศึกษาอย่างมากมาย อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงประทานความรู้พิเศษในวิชาการอัลกุรอานแก่ท่าน นอกจากหนังสือต่าง ๆ แล้ว ท่านยังหันไปหาเจ้าของคัมภีร์เอง (คืออัลลอฮ์) และวิงวอนขอจากพระองค์ซึ่งความเข้าใจในอัลกุรอานและความเปิดกว้างแห่งหัวใจ ท่านเองได้เล่าถึงชีวิตการแสวงหาความรู้และวิธีการใคร่ครวญอัลกุรอานของท่านไว้ว่า

وربما طالعت على الآية الواحدة نحو مائة تفسير ثم اسأل الله الفهم واقول يا معلم آدم وابراهيم علمني وكنت اذهب الى المساجد المهجورة ونحوها وامرغ وجهي في التراب واسأل الله تعالى واقول يا معلم ابراهيم فهمني

«บางครั้งข้าพเจ้าได้ศึกษาตัฟซีรราวหนึ่งร้อยเล่มสำหรับอายะฮ์เดียว หลังจากการศึกษาแล้ว ข้าพเจ้าก็วิงวอนต่ออัลลอฮ์ ตะอาลา ขอให้พระองค์ทรงประทานความเข้าใจในอายะฮ์นี้แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ากล่าวว่า โอ้ผู้ทรงสอนอาดัมและอิบรอฮีม โปรดสอนข้าพเจ้าด้วยเถิด ข้าพเจ้าจะไปยังมัสยิดและสถานที่อันร้างผู้คน แล้วเอาหน้าผากถูกับฝุ่นดิน และกล่าวว่า โอ้ผู้ทรงสอนอิบรอฮีม โปรดประทานความเข้าใจแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด»[^2]

ในยุคนั้น (โดยเฉพาะในอียิปต์และชาม) วิชากะลามของสำนักอะชาอิเราะฮ์มีอิทธิพลอย่างมาก สุลต่านเศาะลาฮุดดีนเองก็มีอะกีดะฮ์แบบอัชอะรี อัลมักรีซี นักประวัติศาสตร์อียิปต์ เล่าว่า สุลต่านได้ท่องจำตัวบท (มัตน์) ของกุฏบุดดีน อบุลมะอาลี อัลอัชอะรี (ซึ่งท่านได้เรียบเรียงไว้ในเรื่องอะกีดะฮ์) ตั้งแต่วัยเด็ก และต่อมาได้ให้เด็ก ๆ ในวงศ์ตระกูลของตนท่องจำด้วย พระองค์และผู้สืบทอด (บะนีอัยยูบ) ได้กำหนดให้ผู้คนยึดถืออะกีดะฮ์แบบอัชอะรี จนถึงยุคของพวกเขาและผู้สืบทอดต่อมา (มัมลูกแห่งอียิปต์) อะกีดะฮ์แบบอัชอะรีได้รับการอุปถัมภ์และสนับสนุนจากรัฐบาล

สำนักหะนาบิละฮ์ ไม่ว่าจะถูกหรือผิด ถูกมองว่าเป็นคู่แข่งและฝ่ายตรงข้ามของอะชาอิเราะฮ์ ทั้งสองฝ่ายต่างหมกมุ่นอยู่กับการโต้แย้งและถกเถียงกัน วิชากะลามและวิธีการพิสูจน์ของอะชาอิเราะฮ์ตั้งอยู่บนการอนุมานด้วยปัญญาและหลักฐานทางตรรกะ ส่วนหะนาบิละฮ์ยึดตัวบท…

[^1]: ตัฟซีรซูเราะฮ์อัน-นูร (อิบนุตัยมียะฮ์) หน้า 136 [^2]: อัลอุกูด อัดดุรริยะฮ์ (العقود الدرية) หน้า 26

และถกเถียงด้วยความหมายตามตัวอักษรของอายะฮ์และหะดีษต่าง ๆ เนื่องจากขาดความลึกซึ้งในวิชาอิลมุลกะลาม และไม่ได้ศึกษาตรรกศาสตร์และปรัชญา ในการถกเถียงและโต้วาทีบางครั้งฝ่ายหะนาบิละฮ์จึงดูเป็นฝ่ายที่อ่อนกว่า และภาพลักษณ์ที่ก่อตัวขึ้นเกี่ยวกับพวกเขาก็คือ พวกเขาเป็นผู้ไม่รู้เรื่องวิชาการเชิงเหตุผล มีความรู้เพียงผิวเผินตามตัวอักษร ดูเหมือนว่าความรู้สึกนี้เองที่ผลักดันให้นักวิชาการหนุ่มผู้มีความหวงแหนในศาสนาและเฉลียวฉลาดอย่างอิบนุตัยมียะฮ์ หันมาศึกษาวิชาอิลมุลกะลามอย่างกว้างขวางและลึกซึ้ง และทำความรู้จักกับวิชาการเชิงเหตุผล ปรัชญา และตรรกศาสตร์โดยตรง ท่านได้ศึกษาวิชาเหล่านี้อย่างลึกซึ้ง และเชี่ยวชาญถึงขนาดที่ท่านได้รู้ถึงจุดอ่อนของวิชาเหล่านี้เอง ตลอดจนจุดอ่อนของผู้แต่งตำราในวิชาเหล่านี้ และแม้กระทั่งความผิดพลาดของนักปราชญ์กรีก ท่านได้เขียนหนังสือวิพากษ์วิชาเหล่านี้อย่างมีหลักฐานและทรงคุณค่าทางวิชาการ ซึ่งแวดวงปรัชญาไม่อาจตอบโต้ได้

กล่าวโดยสรุป อิบนุตัยมียะฮ์ได้เตรียมพร้อมทางวิชาการอย่างกว้างขวางและสมบูรณ์ในยุคของท่าน เพื่อเป็นปากเสียงแทนอัลกุรอานและซุนนะฮ์ เพื่อพิสูจน์ความสัจจริงและความเหนือกว่าของศาสนา และเพื่อขจัดความหลงผิดทั้งในด้านวิชาการและการปฏิบัติ อันเป็นสิ่งจำเป็นในยุคแห่งความเจริญทางวิชาการและยุคแห่งความระส่ำระสายทางความคิดและศาสนา ท่านได้เรียนรู้การใช้อาวุธทั้งหมดที่คู่แข่งและฝ่ายต่อต้านอิสลาม (ยิว คริสเตียน นักปรัชญา และพวกบาฏินียะฮ์) ใช้เป็นอาวุธ ท่านได้สร้างความแตกฉานทางวิชาการจนผู้ร่วมสมัยต้องตะลึงงัน คู่แข่งคนสำคัญของท่าน คืออัลลามะฮ์ กะมาลุดดีน อัซ-ซัมละกานี ได้ยอมรับในความรอบรู้และความเชี่ยวชาญทางวิชาการของท่านด้วยถ้อยคำดังนี้

قد الان الله له العلوم كما الان لداؤد الحديد كان اذا سئل عن فن من العلم ظن الرائي والسامع انه لايعرف غير ذلك الفن وحكم ان احدًا لايعرفه مثله وكان الفقهاء من سائر الطوائف اذا جلسوا معه استفادوا في مذاهبهم

«อัลลอฮ์ตะอาลาทรงทำให้วิชาความรู้ทั้งหลายอ่อนนุ่มสำหรับอิบนุตัยมียะฮ์ ดุจดังที่พระองค์ทรงทำให้เหล็กอ่อนนุ่มสำหรับท่านนบีดาวูด (ขอความสันติจงมีแด่ท่านและแด่นบีของเรา) เมื่อท่านถูกถามเกี่ยวกับวิชาใดวิชาหนึ่ง ท่านจะตอบจนผู้ที่เห็นและผู้ที่ได้ยินคิดว่าท่านไม่รู้สิ่งใดนอกจากวิชานั้น และตัดสินว่าไม่มีผู้ใดรู้วิชานั้นเหมือนท่าน และบรรดานักนิติศาสตร์จากทุกมัซฮับ เมื่อได้นั่งร่วมกับท่าน ก็ได้รับประโยชน์ในมัซฮับของพวกเขาเอง»

...ผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์นั้น ๆ เมื่ออุละมาอ์ของทุกมัซฮับและทุกสาขาวิชาเข้าร่วมในมัจลิสของท่าน

منه مالم يكونوا عرفوه قبل ذلك، ولا يعرف انه ناظر احدًا فانقطع منه ولا تكلم في علم من العلوم سواءً كان من علوم الشرع او غيرها الّا فاق فيه اهله والمنسوبين اليه وكانت لهٗ اليد الطولى في حسن التصنيف۔

«พวกเขาจะได้รับรู้จากท่านในสิ่งที่พวกเขาไม่เคยรู้มาก่อน ไม่เคยปรากฏว่าท่านโต้วาทีกับผู้ใดแล้วท่านต้องจนคำ และเมื่อใดที่ท่านพูดในศาสตร์ใด ไม่ว่าจะเป็นศาสตร์ทางศาสนาหรือศาสตร์ทางปัญญา ท่านจะเหนือกว่าผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์นั้นและผู้ที่สังกัดอยู่ในศาสตร์นั้นเสมอ และในการประพันธ์ตำรา ท่านก็มีความชำนาญอย่างยิ่ง»[^1]

บทเรียนแรกของอิบนุตัยมียะฮ์

ขณะนั้นอิบนุตัยมียะฮ์มีอายุเพียง 22 ปี เมื่อ (ในปี ฮ.ศ. 682) บิดาผู้ทรงเกียรติของท่าน คือ อับดุลหะลีม อิบนุตัยมียะฮ์ ได้ถึงแก่กรรม และตำแหน่งผู้สอนของท่านในดารุลหะดีษ อัส-สุกกะรียะฮ์ก็ว่างลง

แต่ตำแหน่งผู้สอนนี้ว่างอยู่ได้ไม่นาน ในวันที่ 2 มุหัรร็อม ฮ.ศ. 683 บุตรชายผู้เป็นที่ภาคภูมิใจของท่าน คือ อะห์มัด ตะกียุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ ได้ขึ้นดำรงตำแหน่งนั้นและสอนบทเรียนแรก ขณะนั้นท่านมีอายุ 22 ปี ในบทเรียนนั้นมีบรรดานักปราชญ์และบุคคลสำคัญที่มีชื่อเสียงของดิมัชก์เข้าร่วม กอฎีอัล-กุฎาต บะฮาอุดดีน อิบนุซซะกี อัช-ชาฟิอี ได้มาร่วมด้วยตนเอง นอกจากท่านแล้ว ในหมู่อุละมาอ์มัซฮับชาฟิอีก็มีชัยค์ของชาฟิอียะฮ์ ตาญุดดีน อัล-ฟะซารี และในหมู่อุละมาอ์มัซฮับหัมบะลีก็มีซัยนุดดีน อิบนุลมุนญา อัล-หัมบะลี รวมทั้งอุละมาอ์ผู้มีชื่อเสียงคนอื่น ๆ เข้าร่วมด้วย ผู้เข้าร่วมทั้งหมดในบทเรียนนี้ต่างประทับใจอย่างยิ่ง และยอมรับในความรู้อันลึกซึ้ง ความเฉียบไวของสติปัญญา ความกล้าหาญ และวาทศิลป์ของนักวิชาการหนุ่มผู้นี้ ท่านหาฟิซ อิบนุกะษีร ซึ่งเป็นศิษย์คนหนึ่งของชัยคุลอิสลาม ได้กล่าวถึงบทเรียนนี้ในบันทึกเหตุการณ์ของปี ฮ.ศ. 683 ว่า

[^1]: อัล-กะวากิบ อัด-ดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 5

وكان درسا هائلا وقد كتبه الشيخ تاج الدين الفزاري بخطه لكثرة فوائده وكثرة ما استحسنه الحاضرون وقد اطنب الحاضرون في شكره على حداثة سنه وصغره فانه كان عمره اذ ذاك عشرين سنة وسنتين

«นี่เป็นการสอนที่น่าทึ่งยิ่ง ชัยค์ตาญุดดีน อัล-ฟะซารี ได้บันทึกการสอนนี้ไว้ด้วยลายมือของท่านเอง เนื่องจากมีประโยชน์มากมายและเป็นที่ชื่นชมของผู้คนโดยทั่วไป ผู้ที่อยู่ ณ ที่นั้นต่างกล่าวชื่นชมการสอนนี้อย่างมากและให้การยกย่องแก่ท่านอิบนุตัยมียะฮ์เป็นอย่างยิ่ง เมื่อคำนึงถึงวัยอันน้อยและความเยาว์ของท่าน เพราะในเวลานั้นท่านมีอายุเพียง 22 ปีเท่านั้น»

ในวันศุกร์ที่สิบของเดือนถัดมา (เดือนเศาะฟัร) ท่านอิบนุตัยมียะฮ์ได้สอนตัฟซีรที่มัสยิดญามิอ์อุมะวีย์แทนที่บิดาของท่าน โดยได้มีการตั้งมิมบัรไว้เป็นพิเศษสำหรับท่าน ท่านได้เริ่มอธิบายตัฟซีรอัลกุรอานตามลำดับอย่างต่อเนื่อง และผู้เข้าร่วมก็เพิ่มจำนวนขึ้นทุกวัน อิบนุกะษีรบันทึกว่า ในการสอนตัฟซีรของท่านนั้น ท่านได้นำเสนอวิชาความรู้และประเด็นใหม่ ๆ มากมายจนจำนวนผู้ฟังเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ควบคู่ไปกับนั้น ด้วยความเคร่งครัดในศาสนา ความสมถะ (ซุฮด์) และการทำอิบาดะฮ์ของท่าน ผู้คนจึงพากันชื่นชมศรัทธาในตัวท่าน และชื่อเสียงของท่านก็แพร่กระจายไปยังเมืองและดินแดนอันห่างไกล ท่านปฏิบัติเช่นนี้เป็นกิจวัตรอยู่หลายปี[^2]

การประกอบพิธีหัจญ์

ในปี ฮ.ศ. 692 ท่านอิบนุตัยมียะฮ์ได้ประกอบพิธีหัจญ์ไปพร้อมกับกองคาราวานจากชาม ซึ่งมีอะมีร อัล-บาสิฏีย์ เป็นหัวหน้า เมื่อกองคาราวานไปถึงมะอาน ก็เกิดพายุลมแรงอย่างรุนแรง ทำให้ผู้คนจำนวนมากเสียชีวิต แม้แต่อูฐก็ไม่อาจทรงตัวอยู่กับที่ได้ และไม่มีผู้ใดมีสติรับรู้ถึงผู้อื่นเลย[^3]

การลงโทษผู้ดูหมิ่นท่านเราะซูล ﷺ

ในปี ฮ.ศ. 693 ได้เกิดเหตุการณ์หนึ่งขึ้น ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความหวงแหนในศาสนาและความรู้สึกแห่งอีมานของท่านอิบนุตัยมียะฮ์

[^1]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 13 หน้า 303 [^2]: แหล่งเดิม [^3]: แหล่งเดิม หน้า 333

...ได้ปรากฏออกมาในทางปฏิบัติ ที่เมืองดิมัชก์ มีคริสเตียนคนหนึ่งชื่ออัสสาฟ คนกลุ่มหนึ่งได้ให้การเป็นพยานว่าเขาได้กล่าวจาบจ้วงท่านนบี ﷺ ผู้เป็นนายแห่งสากลโลก หลังจากกระทำความผิดนี้ เขาได้ไปขอลี้ภัยอยู่กับหัวหน้าชาวอาหรับคนหนึ่ง เมื่อทราบเรื่องนี้ อิบนุตัยมียะฮ์และชัยค์ซัยนุดดีน อัล-ฟาริกี แห่งดารุลหะดีษ ได้รวมตัวกันไปพบอิซซุดดีน อัยบัก อัล-หะมะวี รองผู้ครองรัฐ และแจ้งให้เขาใส่ใจต่อเหตุการณ์นี้ ท่านอะมีรรับเรื่องไว้และส่งคนไปเรียกตัวผู้กระทำผิดมา

ขณะที่ชัยค์ทั้งสองกำลังเดินทางกลับจากการพบผู้ปกครอง มีฝูงชนจำนวนมากติดตามไปด้วย ผู้คนเห็นอัสสาฟกำลังเดินมา โดยมีชาวอาหรับคนหนึ่งมาด้วย เมื่อฝูงชนเห็นดังนั้นก็เริ่มด่าทอชาวอาหรับผู้นั้น ชาวอาหรับกล่าวว่า "คริสเตียนคนนี้ยังดีกว่าพวกท่านเสียอีก" ฝูงชนได้ยินเช่นนั้นก็โกรธแค้นและเริ่มขว้างปาก้อนหินใส่ทั้งสองคน จนเกิดความวุ่นวายขึ้น

ผู้ปกครองได้เรียกอุละมาอ์ทั้งสอง (อิบนุตัยมียะฮ์และอัล-ฟาริกี) มาพบ และสั่งให้ลงโทษเฆี่ยนตีพวกท่านต่อหน้าเขา ส่วนคริสเตียนผู้นั้นได้เข้ารับอิสลาม และได้รับการค้ำประกันความปลอดภัย ภายหลังอุละมาอ์ทั้งสองได้รับการปล่อยตัว และผู้ปกครองได้ขอขมาต่อพวกท่าน ในช่วงเวลานี้เองที่อิบนุตัยมียะฮ์ได้เขียนหนังสืออันโด่งดังของท่าน คือ «อัศ-ศอรีม อัล-มัสลูล อะลา ชาติมิร-เราะซูล» (الصارم المسلول على شاتم الرسول)[^1]

ในวันที่ 14 เดือนชะอ์บาน ฮ.ศ. 695 อัลลามะฮ์ซัยนุดดีน อิบนุ มุนัจญา ชัยค์แห่งสำนักหะนาบิละฮ์และชัยค์แห่งอัล-มัดเราะซะฮ์ อัล-หัมบะลียะฮ์ ได้ถึงแก่กรรม ตำแหน่งผู้สืบทอดของท่านและตำแหน่งประธานการสอนแห่งมัดเราะซะฮ์หัมบะลียะฮ์จึงได้มอบหมายให้แก่อิบนุตัยมียะฮ์[^2]

การต่อต้านครั้งแรก

อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ทุ่มเทอยู่กับการบรรยายและการสอน การยอมรับและชื่อเสียงของท่านในหมู่ประชาชนทั่วไปและบุคคลชั้นนำเพิ่มพูนขึ้นทุกวัน จนกระทั่งในปี ฮ.ศ. 698 ได้เกิดความวุ่นวายครั้งแรกขึ้นเพื่อต่อต้านท่าน และตัวท่านกับอะกีดะฮ์ของท่านได้กลายเป็นประเด็นถกเถียง

รายละเอียดของเหตุการณ์นี้คือ ในปี ฮ.ศ. 698 ชาวเมืองหะมาฮ์ (ชาม) กลุ่มหนึ่งได้เรียบเรียงคำถามขอฟัตวา (อิสติฟตาอ์) ส่งมาถึงท่าน โดยถามเกี่ยวกับอายะฮ์

ٱلرَّحْمَـٰنُ عَلَى ٱلْعَرْشِ ٱسْتَوَىٰ ﴿٥﴾

«พระผู้ทรงกรุณาปรานี ทรงสถิตเหนือบัลลังก์» (ซูเราะฮ์ฏอฮา 20:5)

และ

ثُمَّ ٱسْتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ

«แล้วพระองค์ทรงมุ่งสู่ฟากฟ้า» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:29)

[^1]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 13 หน้า 335–336 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 344

เช่นอายะฮ์ต่าง ๆ และหะดีษต่าง ๆ เช่น

ان قلوب بنی آدم بین اصبعین من اصابع الرحمٰن

«แท้จริงหัวใจของลูกหลานอาดัมนั้นอยู่ระหว่างสองนิ้วจากบรรดานิ้วของพระผู้ทรงกรุณาปรานี»

และ

يضع الجبار قدمه فی النار

«พระผู้ทรงอำนาจจะทรงวางพระบาทของพระองค์ลงในไฟนรก»

เป็นต้นนั้น อุละมาอ์มีความเห็นเชิงวิเคราะห์อย่างไร และแนวทางของอุละมาอ์อะฮ์ลุสซุนนะฮ์เกี่ยวกับศิฟาต (คุณลักษณะของอัลลอฮ์) เป็นอย่างไร?

ชัยคุลอิสลามได้ตอบคำถามนี้อย่างกว้างขวางและละเอียด[^1] ท่านได้อธิบายแนวทางของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ตาบิอีน อิมามมุจญ์ตะฮิด และนักกะลามรุ่นแรก (จนถึงอิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรี เกาะฎีอบูบักร์ อัลบาเกาะลานี และอิมามุลหะเราะมัยน์) เกี่ยวกับศิฟาต โดยยกจากคำพูดและผลงานเขียนของพวกท่านเอง และพิสูจน์ด้วยข้อความที่ยกมาจากหนังสือของพวกท่านว่า ท่านเหล่านี้ทั้งหมดถือว่าการศรัทธาต่อศิฟาตเหล่านี้เป็นสิ่งจำเป็น และยอมรับความหมายที่แท้จริงของมัน ตามที่เหมาะสมกับความยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ตะอาลาและกับซาตของพระองค์ (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ – ไม่มีสิ่งใดเหมือนพระองค์) และบริสุทธิ์ปราศจากการเปรียบเทียบ (ตัชบีฮ์) การทำให้มีรูปกาย (ตัจญ์ซีม) ตลอดจนการปฏิเสธ (นัฟยุ) และการทำให้ไร้ความหมาย (ตะอ์ฏีล) กล่าวคือ ท่านเหล่านั้นไม่ได้นำศิฟาตเหล่านั้นไปเทียบเคียงกับคุณลักษณะของสิ่งถูกสร้าง และไม่ได้เลยเถิดในการยกย่องความบริสุทธิ์ (ตันซีฮ์และตักดีส) จนถึงขั้นปฏิเสธและไม่ยอมรับมัน และไม่ได้ตีความมันในลักษณะที่ทำให้มันห่างไกลจากความหมายที่แท้จริง กลายเป็นเพียงคำเปรียบเปรยหรือความหมายเชิงอุปมา แต่ทว่า เช่นเดียวกับที่ท่านเหล่านั้นศรัทธาต่อซาตของพระองค์และศิฟาตทั้งเจ็ดของพระองค์ (การมีชีวิต ความรู้ อานุภาพ การได้ยิน การมองเห็น การพูด และเจตนา) และยอมรับความหมายที่แท้จริงของมันตามที่เหมาะสมกับซาตแห่งพระเจ้าและความยิ่งใหญ่แห่งความเป็นพระเจ้า ในทำนองเดียวกัน ท่านเหล่านั้นก็ยอมรับถ้อยคำที่มีตัวบทระบุไว้ เช่น พระพักตร์ (วัจญ์ฮ์) พระหัตถ์ (ยัด) ความกริ้ว (เฆาะฎ็อบ) ความพึงพอใจ (ริฎอ) การอยู่บนฟากฟ้า (ฟิสสะมาอ์) การอยู่เหนือบัลลังก์ (อะลัลอัรช์) และการอยู่เบื้องบน (เฟาก์) ตามความหมายที่แท้จริงโดยไม่ตีความใด ๆ และยืนยันความหมายที่แท้จริงของมันในแบบที่สมควรแก่ซาตอันบริสุทธิ์และศักดิ์สิทธิ์ ผู้ทรงไร้รูปแบบ ไร้การบรรยายว่าเป็นอย่างไร ไร้ผู้เสมอเหมือน และไร้การเทียบเคียง แนวทางและท่าทีของท่านเหล่านั้นต่อศิฟาตทั้งสองประเภทนี้ไม่ได้แยกจากกันหรือขัดแย้งกัน และเช่นเดียวกับที่การศรัทธาต่อการมีชีวิต ความรู้ อานุภาพ ฯลฯ ไม่ได้หมายความว่าต้องเป็นการมีชีวิตที่อ่อนแอและจำกัด ความรู้ที่ถูกให้ยืมมา และอานุภาพที่บกพร่องอย่างสิ่งถูกสร้างและสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ และการ[ศรัทธาต่อ]ความหมายที่แท้จริงของศิฟาตเหล่านั้น…

[^1]: คำตอบนี้เป็นที่รู้จักในชื่อ «อัลอะกีดะฮ์ อัลหะมะวิยะฮ์ อัลกุบรอ» (العقيدة الحموية الكبرى) เป็นริซาละฮ์ยาวประมาณ 50 หน้า ซึ่งรวมอยู่ใน «มัจญ์มูอะตุรเราะซาอิล อัลกุบรอ» (مجموعة الرسائل الكبرى) และได้รับการตีพิมพ์ที่อียิปต์ในปี ฮ.ศ. 1323

ผู้ที่ศรัทธาต่อสิ่งนั้นก็อาจถูกเรียกว่า "มุญัสสิมะฮ์" (ผู้ถือว่าอัลลอฮ์มีรูปกาย) ได้เช่นกัน ในทำนองเดียวกัน การศรัทธาต่อถ้อยคำ

يَدُ ٱللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ

«พระหัตถ์ของอัลลอฮ์อยู่เหนือมือของพวกเขา» (ซูเราะฮ์อัล-ฟัตห์ 48:10)

وَيَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ

«และพระพักตร์แห่งพระผู้อภิบาลของเจ้าจะคงอยู่» (ซูเราะฮ์อัร-เราะห์มาน 55:27)

ٱلرَّحْمَـٰنُ عَلَى ٱلْعَرْشِ ٱسْتَوَىٰ ﴿٥﴾

«พระผู้ทรงกรุณาปรานี ทรงสถิตเหนือบัลลังก์» (ซูเราะฮ์ฏอฮา 20:5)

ءَأَمِنتُم مَّن فِى ٱلسَّمَآءِ

«พวกเจ้าปลอดภัยแล้วหรือจากพระผู้ที่อยู่บนฟากฟ้า» (ซูเราะฮ์อัล-มุลก์ 67:16)

โดยปราศจากการตีความ (ตะอ์วีล) นั้น การดึงความหมายออกมาว่าหมายถึงใบหน้าและมือเช่นเดียวกับของมัคลูกและสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ และหมายถึงความอยู่เหนือและการมีสถานที่ในลักษณะเดียวกับที่สิ่งที่มีขอบเขตหนึ่งมีต่ออีกสิ่งหนึ่ง หรือที่วัตถุหนึ่งมีต่ออีกวัตถุหนึ่งนั้น ย่อมไม่ถูกต้อง และการกล่าวหาผู้ที่ศรัทธาต่อความเป็นจริงของคุณลักษณะเหล่านี้ว่าเป็นพวกตัจญ์สีม (ถือว่าอัลลอฮ์มีรูปกาย) และตัชบีฮ์ (เปรียบอัลลอฮ์กับมัคลูก) ก็ไม่ถูกต้องเช่นกัน ในเรื่องนี้ ท่านได้ยกคำกล่าวและข้อความของสะลัฟรุ่นแรกและนักวิชาการกะลามรุ่นก่อน (มุตะกัลลิมีนมุตะก็อดดิมีน) ซึ่งล้วนสนับสนุนแนวทางนี้

ท่านกล่าวว่า ไม่มีแม้แต่ถ้อยคำเดียวที่ขัดแย้งกับแนวทางนี้ ไม่ว่าโดยตัวบทอย่างชัดแจ้งหรือโดยนัยแห่งความหมายภายนอก ที่ได้รับการยืนยันมาจากศอฮาบะฮ์ ตาบิอีน และสะลัฟ ไม่มีผู้ใดในหมู่พวกท่านกล่าวว่าอัลลอฮ์ไม่ได้อยู่บนฟากฟ้า หรือพระองค์ไม่ได้อยู่เหนืออัรช์ หรือพระองค์อยู่ทุกหนแห่ง หรือว่าทุกสถานที่ล้วนมีความสัมพันธ์กับพระองค์เท่าเทียมกัน หรือว่าพระองค์ไม่ได้อยู่ภายในจักรวาลและไม่ได้อยู่ภายนอก ไม่ได้เชื่อมติดและไม่ได้แยกออก หรือว่าการชี้ด้วยนิ้วไปยังพระองค์ในเชิงประสาทสัมผัสนั้นไม่อนุญาต หากแนวทางที่ถูกต้องคือแนวทางของผู้ปฏิเสธ (คุณลักษณะ) แล้ว เหตุใดท่านนบี ﷺ และบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติจึงกล่าวถ้อยคำที่ขัดแย้งกับมันอยู่เสมอ และเหตุใดพวกท่านจึงนิ่งเงียบตลอดชีวิตไม่เปิดเผยสัจธรรม จนกระทั่งบรรดาผู้ที่ถูกหล่อหลอมโดยชาวเปอร์เซีย ชาวโรมัน ชาวยิว และนักปรัชญาเหล่านี้มาถึง แล้วจึงสอนอะกีดะฮ์ที่ถูกต้องแก่อุมมะฮ์!

จากนั้นท่านได้พิสูจน์ว่า นักวิชาการกะลามรุ่นหลัง (มุตะกัลลิมีนมุตะอัคคิรีน) ส่วนหนึ่งด้วยอิทธิพลของปรัชญากรีก และอีกส่วนหนึ่งด้วยความกระตือรือร้นและความสุดโต่งในการตันซีฮ์ (การยืนยันความบริสุทธิ์ของอัลลอฮ์จากความคล้ายคลึง) ได้เริ่มตีความคุณลักษณะเหล่านี้ในลักษณะที่ห่างไกลอย่างมากจากความหมายที่แท้จริงทางภาษา ความเข้าใจของศอฮาบะฮ์ และตัวบทของหะดีษ จนเขตแดนของมันไปบรรจบกับการปฏิเสธ (นัฟย์) และการลบล้างคุณลักษณะ (ตะอ์ฏีล) ในเรื่องนี้ พวกเขาได้ห่างไกลจากแนวทางของอุละมาอ์สะลัฟ บรรดาอิมามแห่งซุนนะฮ์ และแม้แต่นักวิชาการกะลามรุ่นก่อนเอง ถึงขั้นที่พวกเขาเริ่มใช้ถ้อยคำเกี่ยวกับสะลัฟซึ่งเป็นการดูแคลนความรู้ของพวกท่าน ส่วนผู้ที่ระมัดระวังอย่างมากก็กล่าวว่า แนวทางของสะลัฟนั้นปลอดภัยและไร้อันตรายกว่า แต่แนวทางของเคาะลัฟ (รุ่นหลัง) นั้นมีความเป็นวิชาการและเปี่ยมด้วยวิทยปัญญามากกว่า ทั้งหมดนี้เป็นผลมาจาก (การไม่เข้าใจ) ความเป็นจริงของสะลัฟและ

...มาจากความไม่รู้จักฐานะ (ของพวกสะลัฟ) และเป็นหลักฐานแสดงถึงความไม่คุ้นเคย ความรู้ที่แท้จริงนั้นเป็นของสะลัฟ ผู้ที่อ้างตนว่าเป็นศิษย์ปรัชญาและเป็นผู้เก็บเศษอาหารจากสำรับแห่งความโปรดปรานของอินเดียและกรีก จะไปเทียบเคียงกับทายาทของบรรดานบี ผู้แทนของบรรดาเราะซูล และผู้แบกรับอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ในการเข้าใจมะอ์ริฟะฮ์ต่ออัลลอฮ์ และพระนามกับคุณลักษณะของพระองค์ได้อย่างไร? คำพูดสุดท้ายของบรรดานักปรัชญาและนักกะลาม และคำรำพึงของพวกเขาในยามจากโลกนี้ไป บอกให้รู้ว่าพวกเขาเสียใจต่อการขุดคุ้ยละเอียดลออของตน ระหกระเหินอยู่ในโลกแห่งความพิศวง และโศกเศร้าต่อความล้มเหลวและความว่างเปล่าของตน บางคนในหมู่พวกเขากล่าวว่า «สิ่งที่เราสะสมมาตลอดชีวิต ไม่มีอะไรนอกจาก "เขาว่า" และ "มีผู้กล่าวว่า"» อีกคนหนึ่งกล่าวว่า «ข้าพเจ้าดำดิ่งลงในมหาสมุทรที่ไร้ฝั่ง ละทิ้งวิชาความรู้ของชาวอิสลาม แล้วร่อนเร่ฝุ่นในทะเลทราย บัดนี้สภาพเป็นเช่นนี้ หากความเมตตาของพระผู้เป็นเจ้ามิได้ทรงช่วยเหลือ ข้าพเจ้าก็คงไม่เหลือที่ใดเลย จงเป็นพยานเถิดว่า ข้าพเจ้ากำลังตายไปบนอะกีดะฮ์ของมารดาของข้าพเจ้า»

ฟัตวานี้เป็นบทนิพนธ์ทางวิชาการที่สมบูรณ์ในตัวเอง ซึ่งมีคุณลักษณะทางวิชาการและการประพันธ์ของชัยคุลอิสลามอย่างครบถ้วน ได้แก่ ความลื่นไหล พลังแห่งการอ้างหลักฐาน วาทศิลป์ การยกอัลกุรอานและหะดีษมาอ้างอิงอย่างงดงาม ความแปลกใหม่ของลีลา การเรียกร้องต่อสติปัญญาทั่วไป ความฉับพลันและไม่เสแสร้ง ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ และการวิจารณ์นักกะลามและนักปรัชญาอย่างกล้าหาญ ทั้งหมดนี้คือคุณลักษณะที่หาได้ยากยิ่งในงานประพันธ์ทั่วไปของยุคนั้น โดยเฉพาะในหนังสือฟัตวา (ซึ่งโดยทั่วไปเขียนด้วยภาษาเชิงฟิกฮ์และศัพท์วิชาการ)

ในฟัตวานี้ เป็นครั้งแรกที่ท่านได้อธิบายและเผยแพร่อะกีดะฮ์นี้อย่างชัดเจนและทรงพลังถึงเพียงนี้ ซึ่งในทัศนะของท่านคืออะกีดะฮ์ของสะลัฟและความเชื่อของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ แต่ในทัศนะของฝ่ายตรงข้ามของท่าน คืออะกีดะฮ์แห่ง "ตัจญ์ซีม" (การทำให้อัลลอฮ์มีรูปกาย) และแนวทางหัมบะลีที่บิดเบือน ฟัตวานี้เขียนขึ้นด้วยน้ำเสียงและท่วงทำนองแห่งการท้าทาย และด้วยวิธีที่มันได้รับการต้อนรับในวงการหัมบะลี ผลที่ตามมาโดยธรรมชาติก็คือ ในวงการของนักกะลามสายอะชาอิเราะฮ์ ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากมวลชนและรัฐบาล และครอบคลุมตั้งแต่ตำแหน่งทางราชการด้านการตัดสินคดีและการออกฟัตวา ไปจนถึงวงวิชาการด้านการสอนและการประพันธ์ ได้เกิดกระแสแห่งความไม่พอใจและความขุ่นเคืองโดยทั่วไป อิบนุกะษีร (ร.ฮ.) เขียนไว้ในเหตุการณ์ของปี ฮ.ศ. 698 ว่า:

"อุละมาอ์กลุ่มหนึ่งได้ลุกขึ้นต่อต้านชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ พวกเขายืนกรานให้ท่านไปปรากฏตัวในที่ประชุมของกอฎีชัยค์ ญะลาลุดดีน ผู้เป็นนักนิติศาสตร์สายหะนะฟี และให้ชี้แจงเกี่ยวกับฟัตวานั้น แต่อิบนุตัยมียะฮ์ไม่ยอมรับข้อเรียกร้องนี้ พวกเขาจึงให้มีการป่าวประกาศไปทั่วเมืองว่าฟัตวานี้เป็นที่ยอมรับไม่ได้ ทว่าอะมีร ซัยฟุดดีน ญาฆาน ได้ให้การสนับสนุนอิบนุตัยมียะฮ์ และเรียกตัวผู้ที่ก่อความวุ่นวายมาพบ แต่คนส่วนใหญ่ในหมู่พวกเขาได้หลบซ่อนตัวไป อะมีรได้ลงโทษเฆี่ยนตีผู้ป่าวประกาศกลุ่มหนึ่ง ผู้ที่เหลือจึงพากันเงียบไป

เมื่อถึงวันศุกร์ ชัยค์ได้ไปยังมัสยิดญามิอ์ตามปกติของท่าน และได้บรรยายตัฟซีรอายะฮ์ (إِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ) วันรุ่งขึ้นซึ่งเป็นวันเสาร์ ท่านได้ไปพบกอฎีอิมามุดดีน (ผู้เป็นนักนิติศาสตร์สายชาฟิอี) มีบรรดานักวิชาการกลุ่มหนึ่งมาร่วมอยู่ที่นั่นด้วย พวกเขาทั้งหมดได้ซักถามท่านเกี่ยวกับ "อัลฟัตวา อัลหะมะวิยะฮ์" และขอให้ท่านอธิบายหลายประเด็นในฟัตวานั้น ท่านได้ชี้แจงจนทุกคนพอใจและไม่มีข้อโต้แย้งอีก ชัยค์จึงเดินทางกลับ และสถานการณ์ก็กลับสู่ภาวะปกติ"[^1]

เป็นไปได้ว่าเรื่องนี้อาจยืดเยื้อออกไป และอาจเกิดการต่อต้านหรือความวุ่นวายขึ้นอีก แต่หลังจากนั้นไม่นานก็เกิดเหตุการณ์ที่ทำให้ไม่มีใครมีเวลาหรือมีใจจะสนใจการขัดแย้งทางวิชาการ การถกเถียง หรือการโต้วาทีใด ๆ อยู่เป็นเวลานาน นั่นคือการรุกรานของพวกตาตาร์ ซึ่งในเหตุการณ์ครั้งนี้ ชัยค์อัลอิสลามได้ปรากฏตัวเป็นครั้งแรกในฐานะมุญาฮิดผู้ยิ่งใหญ่และผู้นำของมวลชน

พวกตาตาร์มุ่งหน้าสู่ดิมัชก์

ปีใหม่ ฮ.ศ. 699 เพิ่งเริ่มต้นขึ้น ก็มีข่าวแจ้งมาอย่างต่อเนื่องว่า ฆอซาน[^2] ผู้ปกครองชาวตาตาร์แห่งอิหร่านและอิรัก…

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 5 [^2]: ฆอซาน ซึ่งมีชื่อในอิสลามว่า มะห์มูด เป็นเหลนของเจงกีสข่าน เขาได้รับอิสลามในปี ฮ.ศ. 694 จากการเชิญชวนและการโน้มน้าวของอะมีร ตูซูน (ร.ฮ.) แต่ในช่วงเวลาสั้น ๆ เพียงห้าปี ไม่อาจคาดหวังได้มากนักว่าจะเกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างสิ้นเชิงในบุคลิกและจริยธรรม หรือจะได้รับการศึกษาและการอบรมตามแนวทางอิสลามอย่างเพียงพอ ด้วยเหตุนี้ แม้พวกตาตาร์จะเข้ารับอิสลามแล้ว ความโหดร้ายในการสร้างความหวาดกลัว การปล้นสะดม และการนองเลือดของพวกเขาก็ไม่ได้ลดลงเลย

...มีเจตนาจะบุกโจมตีชาม (ซีเรีย) และกองทัพของเขากำลังมุ่งหน้าไปยังดิมัชก์ (ดามัสกัส) ด้วยประสบการณ์อันขมขื่นที่ดินแดนอิสลามเคยได้รับจากการรุกรานของพวกตาตาร์ และเรื่องเล่าต่าง ๆ ที่เล่าขานสืบกันมา ข่าวนี้จึงสร้างความหวาดกลัวไปทั่วทั้งแผ่นดินชาม ผู้คนจากหะลับ (อเลปโป) และหะมาฮ์ ซึ่งอยู่ห่างไกลจากเมืองหลวง พากันอพยพออกมามุ่งหน้าสู่เมืองหลวง จนกระทั่งค่าเช่าม้าจากหะมาฮ์ถึงดิมัชก์เพียงช่วงเดียวสูงถึงสองร้อยดิรฮัม แต่ไม่นานผู้คนก็คลายความกังวลเมื่อได้ยินว่าสุลฏอนแห่งอียิปต์ (อัล-มะลิก อัน-นาศิร มุฮัมมัด บิน เกาะลาวูน) กำลังยกกองทัพหลวงมาเพื่อปกป้องชามและต่อสู้กับพวกตาตาร์ ในวันที่ 8 เราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 699 กองทัพอียิปต์ก็เข้าสู่ดิมัชก์ ชาวเมืองออกมาต้อนรับสุลฏอนและกองทัพของพระองค์อย่างกระตือรือร้นยิ่ง แม้จะมีฝนตกหนักและโคลนเลน เมืองถูกประดับตกแต่ง และมีการขอดุอาอ์ให้แก่พระองค์และขอให้มุสลิมได้รับชัยชนะในทุกหนทุกแห่ง ในวันที่ 17 เราะบีอุลเอาวัล สุลฏอนพร้อมด้วยกองทัพของพระองค์ได้ออกไปเผชิญหน้ากับพวกตาตาร์ โดยมีกอฎีย์อัลกุฎอฮ์สายหะนะฟีย์ อุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ และบุคคลสำคัญของเมืองร่วมเดินทางไปด้วย นอกจากกองทัพทั้งหมดแล้ว ยังมีอาสาสมัครนักญิฮาดและทหารใหม่จำนวนมากร่วมไปด้วย ในมัสยิดต่าง ๆ มีการจัดให้อ่านกุนูตนาซิละฮ์และขอดุอาอ์เป็นพิเศษ

ความพ่ายแพ้ของสุลฏอนแห่งอียิปต์และสภาพของดิมัชก์

ภายนอกเมืองดิมัชก์ ในวันที่ 27 เราะบีอุลเอาวัล ได้เกิดการสู้รบระหว่างกอซาน (ฆอซาน) กับสุลฏอน มุสลิมต่อสู้อย่างมั่นคงและกล้าหาญ แต่มุสลิมก็พ่ายแพ้ กองทัพของสุลฏอนถอยกลับไปยังอียิปต์ ส่วนชาวดิมัชก์ก็หลบเข้าไปลี้ภัยในเมือง ด้วยความพ่ายแพ้ครั้งนี้ การถอยทัพของกองทัพอียิปต์ และความหวาดเกรงว่าพวกตาตาร์จะบุกเข้าเมืองดิมัชก์อย่างผู้พิชิต ความโกลาหลจึงแพร่ไปทั่วเมือง อุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่และบุคคลชั้นนำต่างพากันทิ้งเมืองมุ่งหน้าสู่อียิปต์ แม้แต่กอฎีย์สายชาฟิอีย์ กอฎีย์สายมาลิกีย์ อุละมาอ์ผู้มีชื่อเสียงคนอื่น ๆ บางท่าน เจ้าเมือง มุห์ตะซิบ (ผู้ตรวจการตลาด) ตลอดจนพ่อค้ารายใหญ่และสามัญชนต่างก็ละทิ้งเมืองไปแล้ว คณะเจ้าหน้าที่ของรัฐได้ออกไปจนหมดสิ้น ในบรรดาผู้ปกครองเหลือเพียงผู้บัญชาการป้อมปราการเท่านั้นที่ยังคงประจำอยู่ และ...

ไม่มีเจ้าหน้าที่ผู้รับผิดชอบ ผู้ปกครอง หรือผู้บริหารอยู่ในเมืองเลย ราคาสินค้าแพงขึ้นจนถึงขีดสุด การสัญจรเข้าออกจากภายนอกถูกตัดขาด ยิ่งไปกว่านั้น นักโทษยังพังคุกออกมาและปล้นสะดมไปทั่วเมือง พวกอันธพาลก็ฉวยโอกาสนี้ พังประตูสวนผลไม้ (ซึ่งเป็นแหล่งรายได้สำคัญของชาวดิมัชก์) รื้อถอนประตูหน้าต่างไปจนหมด แล้วนำไปขายในราคาถูกแสนถูก ด้านหนึ่งในดิมัชก์ก็เกิดความโกลาหลวุ่นวายเช่นนี้ อีกด้านหนึ่งก็มีข่าวลือว่ากอซานกำลังยกทัพมา ทำให้ผู้คนที่เหลืออยู่ขวัญเสียและสับสนอลหม่าน

อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) พบกับกอซาน

เมื่อเห็นสภาพการณ์เช่นนี้ บรรดาผู้นำของเมืองและอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) จึงปรึกษาหารือกัน และตกลงกันว่าให้อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) พร้อมด้วยอุละมาอ์และสหายจำนวนหนึ่งไปพบกอซาน เพื่อพยายามขอหนังสือรับรองความปลอดภัยให้แก่ดิมัชก์

ในวันจันทร์ที่ 3 เราะบีอุษษานี ฮ.ศ. 699 ณ สถานที่ชื่อนับก์[^1] ได้มีการพบปะกันระหว่างผู้แทนของชาวดิมัชก์และทูตแห่งอิสลาม คืออิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) กับกษัตริย์ผู้เกรี้ยวกราดแห่งตาตาร์ คือกอซาน ชัยค์กะมาลุดดีน อิบนุล-อันญา ผู้ได้เดินทางไปจากดิมัชก์พร้อมกับอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และได้ร่วมอยู่ในที่ประชุมนั้น ได้เล่าถึงการพบปะครั้งนี้ไว้ว่า

«ข้าพเจ้าอยู่ในที่ประชุมนั้นพร้อมกับท่านชัยค์ ท่านได้อ่านอายะฮ์และหะดีษว่าด้วยความยุติธรรมและความเที่ยงธรรม ตลอดจนคำสั่งสอนและบทบัญญัติของอัลลอฮ์และท่านเราะซูล ﷺ ให้สุลฏอน (กอซาน) ฟัง เสียงของท่านดังขึ้นเรื่อย ๆ และท่านก็ขยับเข้าใกล้สุลฏอนอยู่ตลอด จนกระทั่งเกือบจะชิดหัวเข่าของเขา แต่สุลฏอนก็มิได้แสดงความไม่พอใจแต่อย่างใด เขาตั้งใจฟังคำพูดของท่านอย่างจดจ่อ และเอาใจใส่อย่างเต็มที่ ความเกรงขามต่อท่านได้ครอบงำจิตใจเขา จนเขาได้รับผลกระทบจากท่านอย่างมาก…»

[^1]: สถานที่แห่งนี้ตั้งอยู่ระหว่างดิมัชก์กับหิมศ์ น้ำที่นั่นมีชื่อเสียงเป็นพิเศษ ปัจจุบันเป็นสถานที่พักตากอากาศ ผู้เขียนได้เห็นสถานที่แห่งนี้เมื่อปี ค.ศ. 1951 ขณะเดินทางไปหิมศ์

«...จนถึงขั้นที่เขาถามผู้คนว่า "อาลิมผู้นี้เป็นใคร? ข้ายังไม่เคยเห็นบุคคลเช่นนี้มาก่อนเลย และจนถึงวันนี้ข้าก็ยังไม่เคยพบผู้ใดที่กล้าหาญและมีจิตใจเข้มแข็งยิ่งกว่าบุคคลผู้นี้ ยังไม่เคยมีผู้ใดสร้างความประทับใจแก่ข้าได้ถึงเพียงนี้" ผู้คนจึงแนะนำให้เขารู้จักท่าน และกล่าวถึงความเป็นเลิศทางวิชาการและการปฏิบัติของท่าน

อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวแก่กอซานว่า "ท่านอ้างว่าท่านเป็นมุสลิม และข้าทราบมาว่ามีกอฎี อิมาม ชัยค์ และผู้อะซานอยู่กับท่านด้วย แต่ถึงกระนั้นท่านก็ยังยกทัพมาโจมตีพวกเรามุสลิม ทั้งที่บิดาและปู่ของท่านแม้จะเป็นกาฟิร ก็ยังละเว้นจากการกระทำเช่นนี้ พวกเขาให้สัญญาสิ่งใดไว้ก็ปฏิบัติตามอย่างครบถ้วน ส่วนท่านนั้นให้สัญญาสิ่งใดไว้ก็ทำลายเสีย และกล่าวสิ่งใดไว้ก็ไม่ทำให้สมบูรณ์ และยังอธรรมต่อบ่าวของอัลลอฮ์"»

ชัยค์กะมาลุดดีนเล่าว่า แม้ท่านจะพูดจาอย่างแข็งกร้าวถึงเพียงนั้น ชัยค์ก็ได้กลับมาด้วยเกียรติและการยกย่องอย่างสูง มุสลิมจำนวนมากที่ตกเป็นเชลยอยู่ในมือของพวกตาตาร์ได้รับการปล่อยตัวด้วยการเจรจาอันดีงามของท่าน ชัยค์มักกล่าวว่า "ผู้ที่เกรงกลัวสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ ก็คือผู้ที่ในหัวใจของเขามีโรค" มีผู้หนึ่งเคยแสดงความวิตกกังวลและความหวาดกลัวต่อผู้ปกครองแก่อิมามอะห์มัด อิบนุหัมบัล (ร.ฮ.) ท่านกล่าวว่า "หากท่านมีสุขภาพ (ใจ) ที่แข็งแรง ท่านก็จะไม่กลัวผู้ใดเลย"[^1]

ผู้ร่วมเดินทางอีกท่านหนึ่ง คือ กอฎีอัลกุฎาต อบุลอับบาส ได้เล่าเพิ่มเติมว่า

«ในที่ประชุมนั้น มีการนำอาหารมาวางต่อหน้าอิบนุตัยมียะฮ์และสหายของท่าน ทุกคนต่างร่วมรับประทาน แต่อิบนุตัยมียะฮ์ไม่แตะต้องอาหารเลย เมื่อมีผู้ถามว่าเหตุใดท่านจึงไม่ร่วมรับประทาน ท่านตอบว่า "อาหารนี้จะเป็นที่อนุญาตได้อย่างไร? มันปรุงขึ้นจากเนื้อแกะและแพะของมุสลิมผู้ยากไร้ และหุงต้มด้วยฟืนจากต้นไม้ของผู้คน" กอซานขอให้ท่านขอดุอาอ์ให้ ชัยค์จึงขอดุอาอ์ด้วยถ้อยคำว่า "โอ้อัลลอฮ์ หากในทัศนะของพระองค์ เป้าหมายของกอซานในสงครามครั้งนี้คือการเชิดชูพระดำรัสของพระองค์ให้สูงส่ง และ...»

[^1]: อัลเกาะวากิบ อัดดุร์รียะฮ์ ฟี มะนากิบ อัลอิมาม อัลมุจญ์ตะฮิด ชัยค์ุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (الكواكب الدرية في مناقب الإمام المجتهد شيخ الإسلام ابن تيمية) เรียบเรียงโดย อัชชัยค์มัรอี อิบนุยูซุฟ อัลกัรมี อัลหัมบะลี (ร.ฮ.) หน้า 25 รวมอยู่ในชุด ฟะร็อจญุลลอฮ์ ซะกี อัลกุรดี หน้า 162

ญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ ก็ขอพระองค์ทรงช่วยเหลือเขา แต่หากเป็นไปเพื่ออำนาจทางโลก ความโลภ และความทะยานอยาก ก็ขอพระองค์ทรงจัดการกับเขาเถิด" สิ่งที่น่าประหลาดใจคือ ขณะที่ชัยค์กำลังขอดุอาอ์อยู่นั้น ฆอซานก็กล่าว "อามีน" ตามไปด้วย ส่วนสภาพของพวกเราในตอนนั้นคือ เราต่างรวบชายเสื้อผ้าของตนไว้ เพราะคิดว่าบัดนี้คงจะมีคำสั่งให้เพชฌฆาตตัดคอท่าน แล้วเลือดของท่านจะกระเซ็นมาเปื้อนชายเสื้อของพวกเรา

อบุลอับบาสกล่าวว่า

"เมื่อการประชุมเลิกลงและพวกเราออกมานอกราชสำนัก พวกเราก็กล่าวแก่ท่านว่า ท่านแทบจะทำให้พวกเราพินาศไปแล้ว ต่อไปนี้พวกเราจะไม่ไปกับท่านอีก ท่านกล่าวว่า ฉันเองก็จะไม่ไปกับพวกท่านเช่นกัน ดังนั้นพวกเราจึงออกเดินทางไปก่อน ส่วนท่านรออยู่ครู่หนึ่งแล้วจึงเดินทางกลับ เมื่อบรรดาข่านและเหล่าอุมะรออ์ทราบเรื่องเหตุการณ์นี้และรู้ว่าท่านอยู่ที่นั่น พวกเขาก็พากันหลั่งไหลมาจากทุกทิศทาง และห้อมล้อมท่านไว้ทั้งสี่ด้านด้วยความต้องการบะเราะกะฮ์และด้วยความศรัทธาเลื่อมใสอันดี ท่านจึงเดินทางกลับดิมัชก์อย่างสง่างาม โดยมีทหารม้าสามร้อยนายติดตามอยู่ในขบวนของท่าน

ในทางตรงกันข้าม สิ่งที่เกิดขึ้นกับพวกเราคือ ขณะที่พวกเราอยู่ระหว่างทาง ก็มีกลุ่มคนกลุ่มหนึ่งเข้ามาจู่โจมและปล้นเอาเสื้อผ้าของพวกเราไป"[^1]

ความป่าเถื่อนของพวกตาตาร์ในดิมัชก์

แม้ว่าชาวดิมัชก์จะได้รับหนังสือคุ้มครองความปลอดภัยจากสุลต่านตาตาร์แล้ว และมีการประกาศเรื่องนี้ในดิมัชก์ด้วย แต่ในเขตรอบนอกและบริเวณใกล้เคียงของดิมัชก์ การปล้นสะดมและความไร้ระเบียบของพวกตาตาร์ยังคงดำเนินอยู่ และนอกกำแพงเมืองก็เกิดความวุ่นวายโกลาหล ราคาสินค้าในเมืองถีบตัวสูงขึ้นอย่างมาก และข้าวของแพงอย่างหนัก ในอีกด้านหนึ่ง พวกตาตาร์ได้เรียกร้องจากชาวดิมัชก์ให้ส่งมอบม้า อาวุธ และเงินสดทั้งหมดของรัฐบาลชุดก่อนที่ซ่อนอยู่กับผู้คน

[^1]: อัลเกาะวากิบ อัดดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 25

ป้อมนั้นให้แก่พวกตาตาร์ พวกตาตาร์ได้แต่งตั้งซัยฟุดดีน กิบจัก[^1] ให้เป็นผู้ปกครองชาม (ซีเรีย) ในนามของพวกตน และเขาก็เริ่มเข้มงวดกับชาวเมือง เมืองทั้งเมืองตกอยู่ในการยึดครองของพวกตาตาร์โดยสมบูรณ์แล้ว เหลือเพียงป้อมปราการเท่านั้น ผู้บัญชาการป้อม อัรญะวาช ไม่ยอมมอบป้อมให้ และปฏิเสธอย่างชัดเจน อิบนุกะษีรเขียนว่า ผู้ที่อยู่เบื้องหลังเรื่องนี้คืออิบนุตัยมียะฮ์ ท่านได้ส่งข่าวไปยังผู้บัญชาการป้อมว่า ตราบใดที่อิฐแม้เพียงก้อนเดียวของป้อมยังคงอยู่ ก็อย่ามอบป้อมให้แก่พวกตาตาร์ ชาวป้อมได้ปฏิบัติตามนี้จนถึงที่สุด และพวกตาตาร์ก็ไม่อาจยึดป้อมได้จนกระทั่งพวกเขาถอนทัพไป[^2] พวกตาตาร์เริ่มก่อความรุนแรงในเมือง และได้กระทำการอันเลวร้ายทุกรูปแบบตามธรรมเนียมเดิมของพวกเขา มุสลิมชายหญิงจำนวนมากถูกจับเป็นเชลยและถูกทำให้เป็นทาส เฉพาะในย่านศอลิฮิยะฮ์ มีผู้ถูกสังหารสี่ร้อยคน และถูกจับกุมเกือบสี่พันคน บุตรชายและบุตรสาวของตระกูลผู้สูงศักดิ์และครอบครัวอุละมาอ์ถูกทำให้เป็นทาสและทาสี ห้องสมุดถูกปล้นสะดม และหนังสือวะกัฟถูกขายไปในราคาเพียงไม่กี่สตางค์

เมื่อเห็นสภาพเช่นนี้ อิบนุตัยมียะฮ์เห็นว่าจำเป็นต้องพบฆอซานอีกครั้ง ท่านพร้อมด้วยคณะหนึ่งได้ไปพบสุลต่านอีกครั้งในวันที่ 25 เราะบีอุษษานี แต่แม้จะรออยู่สองวัน ท่านก็ไม่ได้รับอนุญาตให้พบสุลต่าน ในช่วงเวลานั้น มีข่าวลือแพร่สะพัดในดิมัชก์ว่า พวกตาตาร์ (ซึ่งยังคงตั้งค่ายอยู่นอกเมือง) ต้องการจะเข้ามาในเมือง เมื่อได้ยินเช่นนี้ ผู้คนต่างขวัญหนีดีฝ่อ และเกิดความโกลาหลขึ้นในเมือง ผู้คนอยากจะทิ้งเมืองไป แต่จะไปที่ใดเล่า? พวกตาตาร์เริ่มเตรียมการเพื่อพิชิตป้อม มีการขุดคูเมือง และตั้งเครื่องยิงหิน (มันญะนีก) ผู้คนต่างหลบอยู่ในบ้านด้วยความกลัวว่าจะถูกจับไปใช้แรงงาน อิบนุกะษีรเขียนว่า

«ตามถนนหนทางเงียบสงัด แทบไม่เห็นผู้ใดสัญจรไปมา จำนวนผู้ละหมาดในมัสยิดญามิอ์ลดลงอย่างมาก ในการละหมาดวันศุกร์ที่มัสยิดญามิอ์อุมะวีย์ ก็แทบจะเต็มได้เพียงแถวเดียวกับอีกไม่กี่คนข้างหลัง ผู้ใดที่จำเป็นต้องออกจากบ้าน ก็จะปลอมตัวเป็นพวกตาตาร์แล้วรีบกลับมาโดยเร็ว ถึงกระนั้นก็ยัง

[^1]: เขาเป็นคนเชื้อสายเติร์ก และน่าจะเป็นชาวตาตาร์ที่เข้ารับอิสลามแล้ว [^2]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 8

ความกังวลนี้ยังคงอยู่ว่า บางทีอาจไม่ได้มีโอกาสกลับมาอีก[^1]

วันที่ 19 ญุมาดัลอูลา ฆอซาน (Ghazan) ได้ยกทัพมุ่งหน้าไปยังอิรัก และทิ้งผู้แทนของตนพร้อมกองทัพหกหมื่นนายไว้เพื่อรักษาแคว้นชาม ขณะจะออกเดินทาง เขาประกาศว่า «เราได้ทิ้งผู้แทนของเราและกองทัพจำนวนมากไว้ และในฤดูใบไม้ร่วงปีหน้าเราจะกลับมาอีก เมื่อถึงเวลานั้นเราจะพิชิตทั้งชามและอียิปต์ด้วย»

แม้ฆอซานจะจากไปแล้ว แต่อะมีร์ตาตาร์อีกคนหนึ่งคือบูลาอี ได้ปล้นสะดมไปทั่วบริเวณรอบนครดิมัชก์ ชุมชนและหมู่บ้านจำนวนมากกลายเป็นที่รกร้าง เด็กมุสลิมจำนวนมากถูกจับเป็นทาส และเขายังได้เรียกเก็บเงินจำนวนมหาศาลจากนครดิมัชก์เองด้วย ในวันที่ 8 เราะญับ อิบนุตัยมียะฮ์ได้เดินทางไปยังค่ายทหารของบูลาอีและพบเขาด้วยตนเอง ได้เจรจากับเขาเรื่องการปล่อยตัวเชลย และทำให้เชลยจำนวนมากได้รับการปล่อยตัว[^2] ในบรรดาผู้ได้รับการปล่อยตัวนั้นมีทั้งชาวมุสลิมและชาวชามที่มิใช่มุสลิม (ซิมมี) ด้วย[^3]

วันที่ 3 เราะญับ ได้มีการประกาศในดิมัชก์โดยผู้บัญชาการป้อมว่า กองทัพอียิปต์กำลังมุ่งหน้ามายังแคว้นชาม วันรุ่งขึ้นบูลาอีและพรรคพวกชาวตาตาร์ของเขาก็ออกจากดิมัชก์ไป และภายในวันที่ 7 นครดิมัชก์และบริเวณโดยรอบก็ปลอดจากพวกตาตาร์โดยสิ้นเชิง

วันที่ 9 เราะญับ มีข่าวมาว่าสุลต่าน (มุฮัมมัด บิน เกาะลาวูน) และกองทัพอียิปต์ได้ออกเดินทางมาเพื่อปลดปล่อยแคว้นชามแล้ว ในเวลานั้นดิมัชก์ไม่มีผู้ปกครองหรือผู้บริหารที่รับผิดชอบ กำแพงเมืองก็พังทลายจากการโจมตีของพวกตาตาร์ ผู้บัญชาการป้อมอัรญะวาชจึงประกาศให้ชาวเมืองช่วยกันรักษากำแพงเมืองและประตูเมือง อย่าให้ผู้ใดนอนอยู่ในบ้านของตน ให้ทุกคนพร้อมอาวุธประจำอยู่บนกำแพงเมือง ผู้คนก็ปฏิบัติตาม อิบนุกะษีรกล่าวว่า ในช่วงเวลานั้นอิบนุตัยมียะฮ์มักเดินตรวจตรากำแพงเมืองตลอดทั้งคืน และอ่านอายะฮ์อัลกุรอานว่าด้วยการอดทนและการสู้รบให้ผู้คนฟัง เพื่อปลุกเร้าพวกเขาให้ทำญิฮาดและเฝ้ารักษาชายแดน (ริบาฏ) ในหนทางของอัลลอฮ์[^4]

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 9 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 11 [^3]: อิบนุตัยมียะฮ์ (มุฮัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์) หน้า 39 [^4]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ เล่ม 14 หน้า 11

ญิฮาดต่อต้านสุรา

เมื่อกองทัพอียิปต์และสุลต่านมุสลิมเสด็จมาถึง และได้ยินข่าวการถอยทัพของพวกตาตาร์ ขวัญกำลังใจของชาวมุสลิมผู้เคร่งศาสนาก็เพิ่มพูนขึ้น พวกเขาตั้งปณิธานที่จะขจัดความชั่วร้ายต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในยุคของชนชาติที่ไร้การอบรมขัดเกลานี้และบรรดาผู้ปกครองที่ไม่ยำเกรงอัลลอฮ์ของพวกเขา ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) อยู่แถวหน้าในงานนี้ รองผู้ว่าการแห่งชาม ซัยฟุดดีน กิบญัก ได้ให้การอุปถัมภ์โรงสุราเป็นพิเศษ และโรงสุราเหล่านั้นก็เป็นแหล่งรายได้สำคัญของเขา ในช่วงการปกครองอันสั้นของเขา มีการตั้งโรงสุราใหม่ขึ้นหลายแห่ง บัดนี้ไม่มีเหตุผลใดที่จะให้โรงสุราเหล่านั้นคงอยู่ต่อไป และในดิมัชก์ก็ไม่มีผู้ปกครองหรือเจ้าหน้าที่ผู้รับผิดชอบอยู่ อิบนุตัยมียะฮ์จึงรับงานนี้ไว้ในมือของท่านเอง ท่านออกตระเวนไปทั่วเมืองพร้อมกับบรรดาศิษย์และมิตรสหาย ที่ใดพบโรงสุรา ท่านก็ทุบไหและแก้วเหล้าของมันจนแตกกระจาย และเทสุราทิ้ง บรรดาคนชั่วที่พำนักอยู่ในโรงสุราเหล่านั้นและกระทำการอันน่ารังเกียจ ท่านก็ลงโทษพวกเขา ชาวเมืองโดยทั่วไปต่างแสดงความยินดีต่อการกระทำครั้งนี้[^1]

การลงโทษและการเผยแผ่ดะอ์วะฮ์แก่ชาวภูเขาผู้มีอะกีดะฮ์ผิดเพี้ยน

ในปี ฮ.ศ. 699 เมื่อกองทัพตาตาร์บุกเข้าดิมัชก์และกระทำการรุกราน ชาวภูเขา (ซึ่งเป็นพวกนุศัยรี บาฏินีย์ และอิสมาอีลีย์) ได้ให้การสนับสนุนพวกตาตาร์อย่างเต็มที่ เมื่อกองทัพมุสลิมพ่ายแพ้ต่อพวกตาตาร์และกำลังถอยกลับ ได้ผ่านดินแดนของพวกเขา ชาวภูเขาเหล่านั้นก็โจมตีกองทัพมุสลิม ยึดอาวุธและม้าไป และสังหารชาวมุสลิมจำนวนมากให้เป็นชะฮีด พวกเขาไม่เคยเชื่อฟังกองทัพ ไม่เคยยอมรับศาสนาแห่งสัจธรรม และไม่เคยยึดถือระบบการปกครองใด ๆ[^2]

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) [^2]: แหล่งเดียวกัน

เมื่อสถานการณ์ในแคว้นชาม (ซีเรีย) แจ่มใสขึ้นและความสงบภายในกลับคืนมาแล้ว อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เห็นว่าจำเป็นต้องลงโทษและเผยแผ่ศาสนาแก่บรรดาผู้ก่อความเสียหายเหล่านั้น โดยบังเอิญ ในช่วงเวลานั้นเอง ผู้สำเร็จราชการแทนสุลต่าน ญะมาลุดดีน อากูช อัล-อัฟร็อม ได้ยกทัพไปยังภูเขาที่ชื่อว่าญุรด์และกัสรอวาน อิบนุตัยมียะฮ์ได้ใช้โอกาสนี้ และร่วมเดินทางไปกับผู้สำเร็จราชการแทนสุลต่านพร้อมกับอาสาสมัครและชาวเมืองเหารอนจำนวนมาก เมื่อผู้สำเร็จราชการแทนสุลต่านมาถึง บรรดาหัวหน้าเผ่าต่าง ๆ ก็มาพบอิบนุตัยมียะฮ์ ท่านชัยค์ได้ให้พวกเขาเตาบะฮ์ (กลับเนื้อกลับตัว) และเผยแผ่ศาสนาแก่พวกเขาเป็นอย่างดี ซึ่งก่อให้เกิดประโยชน์อย่างใหญ่หลวง พวกเขารับผิดชอบที่จะคืนทุกสิ่งที่ได้แย่งชิงและปล้นไปจากกองทัพมุสลิม บัยตุลมาล (คลังของรัฐ) ได้กำหนดจำนวนเงินที่พวกเขาต้องชำระ ซึ่งพวกเขาก็ได้ให้สัญญาว่าจะชำระ และการออกศึกครั้งนี้ได้กลับมาอย่างประสบความสำเร็จในวันที่ 13 ซุลเกาะอ์ดะฮ์[^1]

การกลับมาอีกครั้งของพวกตาตาร์และการประกาศญิฮาดของอิบนุตัยมียะฮ์

ฮิจเราะฮ์ศักราช 700 เพิ่งเริ่มต้นขึ้น ข่าวการกลับมาอีกครั้งของพวกตาตาร์ก็มาถึงดิมัชก์ ผู้คนต่างตื่นตระหนกราวกับแผ่นดินใต้เท้าหายไป และเริ่มหลบหนีไปยังอียิปต์ ที่อื่น ๆ และป้อมปราการที่ปลอดภัย ผู้คนพากันขายข้าวของ เสื้อผ้า และเสบียงอาหารในราคาถูกเพื่อเตรียมการเดินทาง ค่าพาหนะสูงขึ้นอย่างมาก และราคาสัตว์พาหนะพุ่งสูงลิ่ว เมื่อเห็นเช่นนี้ อิบนุตัยมียะฮ์จึงเริ่มการให้ข้อตักเตือนและการสอนในมัสยิดญามิอ์อย่างแข็งขัน ท่านปลุกเร้าผู้คนให้พร้อมสำหรับญิฮาด ทำให้พวกเขาเกิดความละอายต่อการหลบหนี และประณามการกระทำอันขลาดเขลานี้ ท่านกระตุ้นผู้คนให้ใช้จ่ายเพื่อปกป้องและป้องกันมุสลิมและดินแดนของมุสลิม และกล่าวว่า เงินที่ผู้คนใช้จ่ายไปในการหลบหนีนั้น จงอยู่ที่นี่และนำไปใช้เพื่อปกป้องมุสลิมและญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์เถิด ท่านกล่าวว่า ครั้งนี้จงเผชิญหน้ากับพวกตาตาร์ในสนามรบอย่างเปิดเผย

[^1]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية)

...ควรกระทำ ครั้งนี้การญิฮาดต่อสู้กับพวกเขาเป็นสิ่งฟัรฎู (จำเป็น)" การปราศรัยอย่างต่อเนื่องของท่านทำให้ผู้คนมีกำลังใจขึ้น ในขณะเดียวกันก็มีประกาศของทางการในเมืองว่า ห้ามผู้ใดออกจากเมืองโดยไม่ได้รับอนุญาตและใบผ่านทางจากรัฐบาล ด้วยเหตุนี้การหลบหนีจึงยุติลง ขณะเดียวกันก็มีข่าวว่าสุลต่านแห่งอียิปต์ได้ยกทัพออกมาแล้ว ซึ่งทำให้ผู้คนอุ่นใจยิ่งขึ้น

การเดินทางสู่อียิปต์

ในเดือนเราะบีอุษษานี ข่าวการบุกมาของพวกตาตาร์ก็แพร่สะพัดอีกครั้ง และมีรายงานว่าพวกเขามาถึงเมืองบีเราะฮ์แล้ว ในเมืองจึงมีการประกาศญิฮาดเป็นการทั่วไป ข่าวการรุกคืบของพวกตาตาร์หลั่งไหลเข้ามาไม่ขาดสาย ผู้คนได้รับการปลอบประโลมและได้รับคำแนะนำให้ทำงานของตนด้วยจิตใจที่สงบ เพราะสุลต่านได้ออกเดินทางจากอียิปต์แล้ว แต่ทันใดนั้นก็มีข่าวว่าสุลต่านได้ยกเลิกการเดินทาง เมื่อได้ยินเช่นนั้น ผู้คนที่เคยยืนหยัดมั่นคงก็เริ่มหวั่นไหว และต่างพากันย้ายครอบครัวของตนไปยังอียิปต์และสถานที่ปลอดภัยอื่น ๆ เมื่ออิบนุตัยมียะฮ์เห็นสภาพเช่นนี้ ท่านจึงเดินทางไปพบผู้ว่าการแห่งชาม (ซึ่งตั้งค่ายอยู่นอกเมืองดิมัชก์เพื่อสกัดกั้นพวกตาตาร์) ท่านได้ให้ความมั่นใจแก่เขาอย่างมาก และกล่าวว่า "พวกเราเป็นฝ่ายที่ถูกอธรรม พวกเราจะได้รับชัยชนะอย่างแน่นอน อัลลอฮ์ ตะอาลา ตรัสว่า

وَمَنْ عَاقَبَ بِمِثْلِ مَا عُوقِبَ بِهِۦ ثُمَّ بُغِىَ عَلَيْهِ لَيَنصُرَنَّهُ ٱللَّهُ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ ﴿٦٠﴾

«และผู้ใดตอบโต้เท่ากับที่เขาถูกกระทำ แล้วเขายังถูกข่มเหงอีก แน่นอนอัลลอฮ์จะทรงช่วยเหลือเขา แท้จริงอัลลอฮ์นั้นทรงอภัยยิ่ง ทรงให้อภัยเสมอ» (ซูเราะฮ์อัล-หัจญ์ 22:60)

ผู้ว่าการแห่งชามและบรรดาเจ้าขุนมูลนายได้ขอร้องท่านให้เดินทางไปอียิปต์ด้วยตนเอง เพื่อโน้มน้าวสุลต่านให้ปกป้องแผ่นดินชามและต่อสู้กับพวกตาตาร์ ท่านจึงออกเดินทางไปอียิปต์โดยพาหนะไปรษณีย์ (ม้าเร็ว) เมื่อท่านไปถึง สุลต่านก็ได้เข้าสู่กรุงไคโรแล้ว อิบนุตัยมียะฮ์ได้ปลุกความหวงแหนในเกียรติของสุลต่านอย่างแรงกล้า และกล่าวว่า "หากแผ่นดินชามไม่ได้อยู่ในอาณาจักรของท่าน และในฐานะที่ท่านเป็นสุลต่านแห่งอียิปต์และชาม ท่านก็จำต้อง...

ไม่ใช่ความรับผิดชอบโดยตรงของพวกท่านก็ตาม หากชาวชามขอความช่วยเหลือจากพวกท่าน พวกท่านก็จำเป็นต้องช่วยเหลือพวกเขาอยู่แล้ว ยิ่งไปกว่านั้น ชามเป็นแคว้นหนึ่งในอาณาจักรของพวกท่านและเป็นส่วนสำคัญของการปกครองของพวกท่าน หากพวกท่านไม่ใส่ใจในการปกป้องชาม ก็จงบอกมาตรง ๆ แล้วพวกเราจะจัดการกันเอง และจะเลือกผู้ปกครองที่นั่นขึ้นมาเอง ผู้ซึ่งจะรับใช้และปกป้องชามยามมีภัย และได้รับประโยชน์จากชามในยามที่สถานการณ์เป็นปกติ"

อิบนุตัยมียะฮ์ได้ให้ความมั่นใจแก่สุลต่านว่า ครั้งนี้ชัยชนะจะเป็นของมุสลิมอย่างแน่นอน ท่านพำนักอยู่ที่ป้อมปราการแห่งอียิปต์เป็นเวลาแปดวัน และคอยปลุกเร้าให้ทำญิฮาดและต่อสู้กับพวกตาตาร์อยู่ตลอด

ผลของถ้อยคำอันเพิ่มพูนอีมานและสร้างความมั่นใจ ตลอดจนความพยายามอย่างบริสุทธิ์ใจของอิบนุตัยมียะฮ์ ทำให้สุลต่านพร้อมที่จะไปยังชามอีกครั้ง และกองทัพอียิปต์ก็ออกเดินทางเพื่อญิฮาด ชาวดิมัชก์ยังไม่ทันได้ดีใจอย่างเต็มที่เมื่อได้ยินข่าวนี้ ก็มีข่าวมาถึงว่าพวกตาตาร์เข้ามาใกล้แล้วและสุลต่านได้ถอยกลับไป ที่เลวร้ายยิ่งกว่านั้นคือ อิบนุนนะห์ฮาส ผู้ปกครองเมือง ได้ประกาศให้ผู้ที่มีกำลังพอจะเดินทางได้ จงออกจากดิมัชก์ไปเสีย เมื่อได้ยินเช่นนั้น เมืองก็เกิดความโกลาหล ตลาดปิดลง ผู้คนพากันหนีไปยังป่าและทุ่งกว้าง ทุกคนต่างพูดกันว่า ชะตากรรมของชาวดิมัชก์ถูกลิขิตไว้แล้วให้ตกเป็นเหยื่อของศัตรู อุละมาอ์ชั้นนำ ตลอดจนบุคคลสำคัญและผู้มีเกียรติแห่งดิมัชก์ได้อพยพออกจากเมือง โดยครอบครัวและผู้เกี่ยวข้องของพวกเขาได้ล่วงหน้าไปก่อนแล้ว บรรดาผู้นำและผู้ทรงเกียรติที่ยังเหลืออยู่ในดิมัชก์มีเพียงไม่กี่คน มีการประกาศในเมืองว่า ผู้ใดที่ตั้งเจตนาจะทำญิฮาด ให้ไปสมทบกับกองทัพ เพราะพวกตาตาร์มาใกล้แล้ว บรรดาอุละมาอ์ที่ยังคงอยู่ (ซึ่งรวมถึงชะร็อฟุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ น้องชายของอิบนุตัยมียะฮ์ด้วย) ได้ปลุกปลอบให้นาอิบุสสุลฏอนะฮ์ (ผู้สำเร็จราชการ) มีความกล้าหาญ และยังได้ชักจูงให้ "มุฮันนา" อะมีรแห่งชาวอาหรับพร้อมที่จะทำญิฮาดด้วย ในช่วงเวลานั้นเอง อิบนุตัยมียะฮ์ได้กลับมาจากอียิปต์ ท่านได้แจ้งข่าวดีถึงความพร้อมของสุลต่านและความมุ่งมั่นของบรรดาเสนาบดีแห่งอาณาจักรที่จะทำญิฮาด ขณะเดียวกันก็มีข่าวมาว่า สุลต่านแห่งตาตาร์ได้ตัดสินใจถอยกลับ และได้ข้ามแม่น้ำยูเฟรติส (ฟุรอต) ไปถึงอิรักแล้ว

«และอัลลอฮ์ได้ทรงทำให้บรรดาผู้ศรัทธาพ้นจากการสู้รบ»[^1]

สงครามชี้ขาดกับพวกตาตาร์และวีรกรรมของอิบนุตัยมียะฮ์

ในเดือนเราะญับ ฮ.ศ. 702 เป็นที่รู้กันจากแหล่งข่าวที่เชื่อถือได้ว่า พวกตาตาร์ตั้งเจตนาแน่วแน่ที่จะบุกชาม (ซีเรีย) ในครั้งนี้ ข่าวนี้ทำให้ผู้คนเกิดความกระวนกระวาย มีการจัดให้อ่านกุนูตนาซิละฮ์ในการละหมาด และมีการอ่านเศาะฮีห์อัลบุคอรีจนจบเล่ม ผู้คนเริ่มมุ่งหน้าไปยังอียิปต์และสถานที่ปลอดภัยต่าง ๆ ตามธรรมเนียมที่เคยทำมา ยิ่งการมาถึงของสุลต่านแห่งอียิปต์และกองทัพอียิปต์ล่าช้าออกไปเท่าใด ความกระวนกระวายของผู้คนก็ยิ่งเพิ่มขึ้นเท่านั้น ในที่สุด วันที่ 18 เดือนชะอ์บาน กองทัพอียิปต์ส่วนใหญ่ก็มาถึงภายใต้การนำของบรรดาอะมีรชาวเติร์กผู้มีชื่อเสียง จากนั้นกองที่สองก็ตามมา ผู้คนจึงเกิดความสงบใจขึ้น แต่ผู้อพยพจากที่อื่น ๆ ก็เริ่มหลั่งไหลเข้ามา ผู้คนจำนวนมากจากเมืองทางเหนือละทิ้งบ้านเมืองของตนมายังดิมัชก์ (ดามัสกัส) ข่าวลือนานาชนิดก็เริ่มแพร่สะพัด บรรดาอะมีรแห่งชามได้มารวมตัวกันและให้สัตยาบันว่าจะเผชิญหน้ากับศัตรู พวกเขาสาบานไว้ และมีการประกาศไปทั่วเมืองว่าห้ามผู้ใดละทิ้งเมืองไป อิบนุตัยมียะฮ์ได้ออกไปนอกดิมัชก์เพื่อแจ้งข่าวนี้แก่กองทัพ และได้ให้พวกเขาสาบานในเรื่องนี้ด้วย ท่านสาบานต่อหน้าบรรดาอะมีรและสามัญชนว่า "ครั้งนี้พวกท่านจะได้รับชัยชนะอย่างแน่นอน" ท่านมีความมั่นใจในเรื่องนี้ถึงขนาดที่ว่า หากมีผู้ใดกล่าวว่า "อินชาอัลลอฮ์" ท่านก็จะกล่าวว่า "อินชาอัลลอฮ์ ในความหมายของการยืนยัน มิใช่การแขวนไว้กับเงื่อนไข" ท่านกล่าวว่า พวกเราเป็นผู้ถูกอธรรม และผู้ถูกอธรรมย่อมได้รับความช่วยเหลืออย่างแน่นอน

ثُمَّ بُغِىَ عَلَيْهِ لَيَنصُرَنَّهُ ٱللَّهُ

«แล้วเขาถูกข่มเหง แน่นอนอัลลอฮ์จะทรงช่วยเหลือเขา» (ซูเราะฮ์อัล-หัจญ์ 22:60)

ดังนั้น ตามสัญญาของอัลลอฮ์นี้ ชัยชนะของพวกเราจึงเป็นสิ่งแน่นอน ไม่มีข้อสงสัยใด ๆ แม้แต่เพียงน้อยนิด[^2]

ในเวลานั้นได้มีคำถามหนึ่งถูกยกขึ้นมาว่า อย่างไรก็ตามพวกตาตาร์ก็เป็นมุสลิม แล้วสถานะทางนิติศาสตร์ (ฟิกฮ์) ของการทำสงครามกับพวกเขาเป็นอย่างไร? พวกเขาไม่ใช่กาฟิร และไม่ใช่พวกกบฏ (บุฆอฮ์) เพราะพวกเขาไม่เคยอยู่ภายใต้การปกครองของผู้นำมุสลิมเลย

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 16 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 23

...ไม่ได้เข้า[มาอยู่ภายใต้การปกครองของรัฐอิสลาม]เลย ดังนั้นจึงไม่มีประเด็นเรื่องการกบฏ แล้วจะทำสงครามกับพวกเขาด้วยเหตุผลอะไรเล่า? อุละมาอ์มีความลังเลในเรื่องนี้ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวว่า พวกเขาอยู่ในหุก่มเดียวกับพวกเคาะวาริจ พวกเคาะวาริจได้ก่อกบฏต่อทั้งท่านซัยยิดินาอะลี (ร.ฎ.) และท่านมุอาวิยะฮ์ (ร.ฎ.) โดยถือว่าตนเองมีสิทธิ์ในตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์มากกว่า ชาวตาตาร์เหล่านี้ก็เช่นเดียวกัน พวกเขาถือว่าตนเองมีสิทธิ์ในการปกครองมากกว่ามุสลิมคนอื่น ๆ และอ้างว่าพวกเราสามารถสถาปนาความถูกต้องและความยุติธรรมได้ดีกว่าพวกเขา พวกเขากล่าวหามุสลิมว่ากระทำบาปและความอยุติธรรม ทั้งที่ตัวพวกเขาเองกระทำการอันน่ารังเกียจและพฤติกรรมอันไม่สมควรยิ่งกว่านั้นเสียอีก ด้วยคำอธิบายนี้ของท่าน อุละมาอ์ก็คลายความกังวลใจ และเข้าใจประเด็นนี้ได้ ท่านมีความมั่นใจและความแน่วแน่ในเรื่องนี้ถึงขนาดกล่าวว่า "หากพวกท่านเห็นฉันอยู่ในแถวของชาวตาตาร์ในสภาพที่มีอัลกุรอานอยู่บนศีรษะ ก็จงฆ่าฉันเสีย" ด้วยเหตุนี้ ความลังเลของผู้คนจึงหมดไป และขวัญกำลังใจของพวกเขาก็สูงขึ้น

ในนครดิมัชก์เกิดความสับสนอลหม่านอย่างยิ่ง ไม่มีข่าวคราวการมาถึงของสุลต่าน ไม่มีความแน่นอนว่ากองทัพชามและอียิปต์จะออกรบหรือไม่ ขณะที่ข่าวการเคลื่อนทัพเข้ามาของชาวตาตาร์มาถึงทุกขณะ ผู้คนพากันหนีจากเมืองอื่น ๆ มาหาที่หลบภัยในดิมัชก์ ทั้งเมืองเต็มไปด้วยผู้ลี้ภัย เมื่ออิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ออกเดินทางไปยังค่ายทหาร ทางก็แทบจะไม่มีให้เดิน ผู้คนที่ไม่รู้ถึงความตั้งใจของท่านต่างพากันเยาะเย้ยว่า "ท่านห้ามพวกเราไม่ให้หนี แต่ตัวท่านเองกลับหนีออกจากดิมัชก์หรือ?" ท่านอิมามฟังอย่างเงียบ ๆ แล้วเดินต่อไป ในเมืองไม่มีผู้ปกครองเลย พวกอันธพาลและคนเลวก่อความวุ่นวายไปทั่ว ผู้คนปีนขึ้นไปบนหอคอยเพื่อมองหากองทัพมุสลิม และคาดเดากันไปต่าง ๆ นานา ทุกคนต่างรอคอยคำตัดสินชะตากรรมของตน ว่าสงครามจะเกิดขึ้นหรือไม่? หากเกิดสงคราม ใครจะเป็นฝ่ายชนะ? หากพระเจ้าไม่ทรงประสงค์ให้กองทัพมุสลิมพ่ายแพ้ (แต่หากแพ้ขึ้นมา) มุสลิมก็จะไม่มีที่พึ่งพิงใดอีกเลย และเกียรติ ศักดิ์ศรี ชีวิต และทรัพย์สินก็จะไม่ปลอดภัย กล่าวโดยสรุปคือ

وَإِذْ زَاغَتِ ٱلْأَبْصَـٰرُ وَبَلَغَتِ ٱلْقُلُوبُ

«และเมื่อสายตาทั้งหลายเหลือกลาน และหัวใจทั้งหลายขึ้นมาจุกอยู่ที่ลำคอ» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:10)

ٱلْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِٱللَّهِ ٱلظُّنُونَا۠ ﴿١٠﴾ هُنَالِكَ ٱبْتُلِىَ ٱلْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا۟ زِلْزَالًا شَدِيدًا ﴿١١﴾

«…และพวกเจ้าคาดคิดต่ออัลลอฮ์ไปต่าง ๆ นานา ณ ที่นั้นบรรดาผู้ศรัทธาถูกทดสอบ และพวกเขาถูกเขย่าอย่างรุนแรง» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:10–11)

นั่นคือภาพของสถานการณ์ในครั้งนั้น

เมื่ออิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ไปถึงกองทัพชาม บรรดาแม่ทัพนายกองได้ขอร้องให้ท่านล่วงหน้าไปพบสุลต่าน และขอให้สุลต่านรีบเสด็จมาโดยเร็ว อิบนุตัยมียะฮ์ได้เข้าพบสุลต่าน คำพูดของอิบนุตัยมียะฮ์ทำให้ความตั้งใจของสุลต่านแน่วแน่ขึ้น และพระองค์ได้เสด็จมายังค่ายทัพพร้อมกับอิบนุตัยมียะฮ์ สุลต่านขอให้ท่านอยู่เคียงข้างพระองค์ในยามสงคราม อิบนุตัยมียะฮ์กล่าวว่า ซุนนะฮ์คือให้คนผู้หนึ่งสู้รบอยู่ใต้ธงของกลุ่มชนของตน พวกเราสังกัดกองทัพชาม ดังนั้นเราจะสู้รบอยู่ใต้ธงของกองทัพนั้น ท่านได้ปลุกเร้าสุลต่านให้ทำญิฮาดอีกครั้ง และกล่าวว่า "ข้าพเจ้าขอสาบานต่ออัลลอฮ์ผู้ทรงเอกะว่า ชัยชนะจะเป็นของพวกเราอย่างแน่นอน" ในโอกาสนี้ บรรดาแม่ทัพเตือนท่านว่าควรกล่าวว่า "อินชาอัลลอฮ์" ท่านตอบว่า "อินชาอัลลอฮ์ ในความหมายของการยืนยันอย่างแน่นอน มิใช่การแขวนไว้กับเงื่อนไข"

ในคืนวันศุกร์ที่ 29 ชะอ์บาน ได้เห็นจันทร์เสี้ยวแห่งเดือนเราะมะฎอน ชาวดิมัชก์ได้เตรียมการละหมาดตะรอวีห์ มีทั้งความปีติยินดีต่อการมาถึงของเราะมะฎอน และความหวาดกลัวศัตรูกับความกังวลต่ออนาคต วันศุกร์ผ่านไปอย่างยากลำบากยิ่ง ในวันเสาร์ ผู้คนมองจากหออะซานเห็นฝุ่นตลบอยู่รอบกองทัพ พวกเขาเข้าใจว่าวันนี้เองคือวันเผชิญหน้ากัน การขอดุอาอ์จึงมีมากมาย บรรดาสตรีและเด็ก ๆ ยืนเปลือยศีรษะอยู่บนหลังคาบ้าน และในเมืองก็เต็มไปด้วยเสียงอึกทึก ในวันเสาร์ที่ 2 เราะมะฎอน หลังละหมาดซุฮ์ริ ได้มีการอ่านพระบัญชาของสุลต่านในมัสญิดญามิอ์ว่า ในวันเสาร์เมื่อเวลาผ่านไปสองฆะฎี (ราวสี่สิบแปดนาที) กองทัพชามและกองทัพอียิปต์ได้ตั้งแถวรบพร้อมกับสุลต่าน ขอให้บรรดามุสลิมวิงวอนขอชัยชนะและความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ และให้เตรียมพร้อมในการปกป้องป้อมปราการและกำแพงเมือง

ในวันที่ 2 เราะมะฎอน ที่ทุ่งชักหับ ด้านหนึ่งเป็นกองทัพชามและอียิปต์ อีกด้านหนึ่งเป็นกองทัพตาตาร์ตั้งแถวประจัญกัน อิบนุตัยมียะฮ์ได้ออกฟัตวาว่า บรรดามุญาฮิดควรละศีลอด เพื่อให้มีกำลังในการสู้รบ ท่านเดินไปหาแต่ละธงและแต่ละกองด้วยตนเอง ในมือของท่านมีอาหารบางอย่างอยู่

ท่านจะรับประทานอาหารต่อหน้าพวกเขาให้เห็นเพื่อละศีลอด และเล่าหะดีษให้พวกเขาฟังว่า

انكم ملاقوا العدو غدا والفطر اقوى لكم

«ท่านนบี ﷺ กล่าวว่า วันพรุ่งนี้พวกท่านจะต้องเผชิญหน้ากับศัตรู และในสภาพที่ไม่ได้ถือศีลอด พวกท่านจะมีกำลังมากกว่า»

การรบเริ่มขึ้น สุลต่านอยู่ในกองทัพด้วยตนเอง เคาะลีฟะฮ์แห่งราชวงศ์อับบาซียะฮ์ อบุรเราะบีอ์ สุลัยมาน อยู่เคียงข้างสุลต่าน ในที่สุดกองทัพทั้งสองก็ปะทะกันอย่างประชิด และการรบก็ดุเดือดยิ่ง สุลต่านแสดงความหนักแน่นมั่นคงอย่างยิ่ง ถึงกับให้ล่ามโซ่ที่ขาม้าของตนไว้เพื่อมิให้มันวิ่งหนีได้ ในโอกาสนี้ท่านได้ให้สัตยาบันต่ออัลลอฮ์ การรบเป็นไปอย่างรุนแรง อุมะรออ์ชาวเติร์กคนสำคัญจำนวนมากเสียชีวิต ในที่สุดชาวมุสลิมก็ได้รับชัยชนะ และพวกตาตาร์ก็แตกพ่าย

ในยามค่ำคืน พวกตาตาร์เข้าไปหลบซ่อนตามเนินดิน ภูเขา และเนินเขาเล็ก ๆ ชาวมุสลิมเฝ้าระวังตลอดทั้งคืน ไม่ปล่อยให้พวกเขาหลบหนีไปได้ และใช้ลูกธนูของตนจัดการกับพวกเขา พวกตาตาร์ถูกสังหารเป็นจำนวนมาก ครั้นรุ่งเช้า ชาวมุสลิมก็จับพวกเขามัดด้วยเชือกแล้วนำมาประหาร ในบรรดาผู้หลบหนีนั้น จำนวนมากตกลงไปในหุบเขาและที่อันตราย และอีกมากมายจมน้ำตายในแม่น้ำยูเฟรตีส

วันจันทร์ที่ 4 เดือนเราะมะฎอน อิบนุตัยมียะฮ์ได้เข้าสู่ดิมัชก์ ผู้คนพากันออกมาต้อนรับท่านอย่างยิ่งใหญ่ แสดงความยินดีและขอดุอาอ์ให้แก่ท่าน

วันอังคารที่ 5 เดือนเราะมะฎอน ปี 702 สุลต่านพร้อมด้วยบรรดาขุนนางของราชสำนัก เคาะลีฟะฮ์ และกองทัพหลวง ได้เข้าสู่ดิมัชก์อย่างผู้มีชัยและประสบความสำเร็จ

การต่อต้านบิดอะฮ์และการขจัดสิ่งมุนกัร (สิ่งชั่วร้าย)

เมื่อเสร็จสิ้นจากเรื่องราวของพวกตาตาร์แล้ว อิบนุตัยมียะฮ์ก็กลับมาทำการสอนตามปกติด้วยความกระตือรือร้นเต็มที่เช่นเดิม

ได้เริ่มงานเผยแผ่ซุนนะฮ์และการหักล้างบิดอะฮ์ และทุ่มเทตนในการญิฮาดต่อต้านชิริกและความงมงายแบบญาฮิลียะฮ์ ซึ่งเป็นภารกิจอันเป็นที่รักของท่าน และเป็นเป้าหมายสำคัญประการหนึ่งของชีวิตท่าน ในยุคนั้น อันเนื่องมาจากการคลุกคลีกับชาวคริสต์และชาวยิว และคำสอนของผู้นำที่มีอะกีดะฮ์เสื่อมทรามและโง่เขลา ทำให้ในหมู่มุสลิมมีการกระทำหลายอย่างแทรกเข้ามา ซึ่งเป็นมรดกตกทอดของยุคญาฮิลียะฮ์ และเป็นสัญลักษณ์ของชนชาติผู้ตั้งภาคีและบูชารูปเคารพ

ในบริเวณรอบนครดิมัชก์ ริมคลองเกาะลูฏ มีโขดหินก้อนหนึ่ง ซึ่งมีเรื่องเล่าต่าง ๆ นานาเกี่ยวกับมันแพร่หลายอยู่ โขดหินนี้ได้กลายเป็นฟิตนะฮ์สำหรับมุสลิมผู้โง่เขลาและงมงาย ผู้คนพากันไปที่นั่นและบนบานศาลกล่าว ในเดือนเราะญับ ฮ.ศ. 704 อิบนุตัยมียะฮ์ได้ไปยังที่นั่นพร้อมกับคนงานและช่างสกัดหินด้วยตนเอง และให้ตัดโขดหินนั้นทิ้ง ปิดประตูแห่งชิริกบานนี้ลง ฟิตนะฮ์ใหญ่หลวงประการหนึ่งจึงสิ้นสุดลง[^1]

เมื่อท่านเห็นการกระทำใดที่ขัดต่อชะรีอะฮ์และซุนนะฮ์ ท่านจะพยายามเปลี่ยนแปลงและยับยั้งมันด้วยมือของท่านเองเท่าที่จะทำได้ เพราะนี่คือระดับสูงสุดของอีมาน และเป็นข้อเรียกร้องประการแรกของความหวงแหนในศาสนา

من رائى منكم منكرًا فليغيره بيده فمن لم يستطع فبلسانه فمن لم يستطع فبقلبه وذلك اضعف الايمان۔

«ผู้ใดในหมู่พวกท่านเห็นสิ่งที่ขัดต่อศาสนบัญญัติ (สิ่งมุงกัร) ก็จงเปลี่ยนแปลงมันด้วยมือของเขา หากผู้ใดไม่สามารถทำได้ ก็จงคัดค้านและแก้ไขมันด้วยลิ้นของเขา และหากผู้ใดไม่สามารถทำแม้เช่นนั้นได้ ก็จงคัดค้านมันด้วยหัวใจของเขา และนั่นคืออีมานที่อ่อนแอที่สุด»

บรรดาผู้ปกครองไม่มีเวลาว่างจากกิจการบ้านเมือง ส่วนอุละมาอ์บางครั้งก็ไม่ให้ความสำคัญกับเรื่องหลายเรื่อง และบางครั้งก็ลังเลที่จะคัดค้านและต่อต้าน ด้วยเหตุนี้ อิบนุตัยมียะฮ์จึงมักต้องลงมือทำงานเหล่านี้ด้วยตนเอง ท่านมีกลุ่มลูกศิษย์และผู้รักใคร่ท่านคอยเป็นผู้ช่วยเหลือและสหายร่วมทาง ดังนั้น ท่านจึงได้จัดตั้งระบบการตรวจตรา (อิห์ติสาบ) ทางศาสนาและจริยธรรมขึ้นในลักษณะอาสาสมัคร โดยมุ่งหวังเพื่ออัลลอฮ์ และ

[^1]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 34

ผู้ทำบิดอะฮ์และผู้ขัดแย้งกับซุนนะฮ์ แม้จะรอดพ้นจากการสอดส่องของผู้ปกครองและการตำหนิของอุละมาอ์ไปได้ ก็ไม่อาจรอดพ้นจากสายตาของ "ตำรวจแห่งชะรีอะฮ์" ผู้นี้ได้

ในปีเดียวกันนั้นเองก็มีเหตุการณ์หนึ่งเกิดขึ้น มีผู้นำตัวชัยค์คนหนึ่งมาหาท่าน ชายผู้นี้เรียกตัวเองว่า "อัล-ญาฮิด อิบรอฮีม อิบนุ อัล-ก็อฏฏอน" เขาสวมเสื้อคลุมปะชุนที่ยาวและกว้างมาก ผมและเล็บยาวรุงรัง หนวดยาวลงมาปิดปาก เขาด่าทอและพูดจาหยาบคายอยู่เสมอ และยังเสพสิ่งมึนเมาด้วย อิบนุตัยมียะฮ์จึงสั่งให้ฉีกเสื้อคลุมปะชุนของเขาเป็นชิ้น ๆ ผู้คนจากทุกทิศทางพากันกรูเข้ามา และเศษผ้าทุกเส้นของมันก็กลายเป็น "ตะบัรรุก" (ของศักดิ์สิทธิ์) ไป จากนั้นท่านให้โกนผมบนศีรษะและเล็มหนวดของเขา ตัดเล็บ และให้เขาเตาบะฮ์จากการพูดจาหยาบคายและการเสพสิ่งมึนเมา[^1]

ในทำนองเดียวกัน มีชายชราคนหนึ่งที่รู้จักกันในนามมุหัมมัด อัล-ค็อบบาซ อัล-บะลาซี เขาเสพสิ่งต้องห้าม คบหาสมาคมกับชาวยิวและชาวคริสต์ ทำนายฝัน และก้าวก่ายในประเด็นปัญหาและวิชาความรู้ที่ตนไม่มีความรู้ อิบนุตัยมียะฮ์ได้เรียกตัวเขามาด้วย และให้เขาเตาบะฮ์จากการกระทำทั้งหมดเหล่านั้น อิบนุกะษีรกล่าวว่า เหตุการณ์เหล่านี้ก็เป็นสาเหตุให้คนกลุ่มหนึ่งไม่พอใจท่านเช่นกัน

ญิฮาดต่อต้านพวกนอกรีตและผู้ก่อความเสียหาย

นอกจากการปฏิรูปภายในแล้ว อิบนุตัยมียะฮ์ก็ไม่ได้ละเลยต่อผู้ก่อความเสียหายเหล่านั้น ซึ่งในทุกครั้งที่มุสลิมตกอยู่ในภาวะคับขัน พวกเขาก็ไม่รีรอที่จะทำร้ายมุสลิมและสมคบคิดกับศัตรูของอิสลาม แม้ว่าในปี ฮ.ศ. 699 ท่านได้ร่วมเดินทางไปกับนาอิบุสสุลฏอนะฮ์ อัล-อัฟร็อม ไปยังญุรด์และกัสรวาน และลงโทษตักเตือนชนเผ่าที่ชอบก่อความชั่วร้ายและมีศาสนาเลวทรามที่นั่น และหลายคนในหมู่พวกเขาได้เตาบะฮ์และสัญญาว่าจะละเว้นจากพฤติกรรมเหล่านั้นในอนาคต และจะยอมอยู่ภายใต้ระบบการปกครองของรัฐและผู้ปกครองแห่งอิสลาม แต่จากประสบการณ์ที่ผ่านมา…

[^1]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) หน้า 34

ปรากฏว่าพวกเขายังไม่เลิกละความชั่วร้าย และจำเป็นต้องได้รับการตักเตือนและลงโทษเพิ่มเติม และในทุกโอกาสที่มีภยันตรายก็เป็นที่หวั่นเกรงว่าพวกเขาจะก่อความเสียหาย ดังนั้นในต้นเดือนซุลหิจญะฮ์ อิบนุตัยมียะฮ์จึงได้เดินทางไปยังญุรด์และกัสรวานอีกครั้ง โดยมีคณะหนึ่งจากบรรดาลูกศิษย์และมิตรสหายของท่านร่วมเดินทางไปด้วย และมีนะกีบุลอัชร็อฟ ซัยนุดดีน อิบนุอัดนาน ร่วมคณะไปด้วย ท่านได้เผยแผ่ศาสนาแก่พวกเขา คนจำนวนมากในหมู่พวกเขาได้กลับเนื้อกลับตัว และหันมายึดมั่นปฏิบัติตามบทบัญญัติของอิสลาม

ชนเผ่ารอฟิเฎาะฮ์ (บาฏินียะฮ์ อิสมาอีลียะฮ์ หากิมียะฮ์ และนุศ็อยรียะฮ์) ในแถบญุรด์ได้ก่อความเสียหายแก่มุสลิมอย่างเปิดเผย พวกเขาได้เชิญชวนพวกครูเสดและพวกตาตาร์ให้มาโจมตีดินแดนของมุสลิม และอำนวยความสะดวกแก่พวกนั้น พวกเขาได้ฉวยประโยชน์จากความอ่อนแอและความไร้ทางสู้ของมุสลิม ล่วงละเมิดชีวิต ทรัพย์สิน และเกียรติของพวกเขา และได้ขายมุสลิมให้แก่ศัตรูเหมือนขายแพะแกะ เรื่องนี้เป็นบาดแผลใหญ่ในหัวใจอันหวงแหนและเปี่ยมด้วยความรักศาสนาของอิบนุตัยมียะฮ์ ท่านไม่อาจให้อภัยแก่พวกมุนาฟิกผู้มีสันดานต่ำทรามและจิตใจชั่วร้ายเหล่านั้นได้ ซึ่งในยามคับขันและวิกฤตได้ทำให้มุสลิมต้องเดือดร้อนและอัปยศ และให้ความช่วยเหลือแก่ศัตรูของพวกเขา อิบนุตัยมียะฮ์ต้องการลงโทษพวกเขาอย่างเต็มที่สำหรับอาชญากรรมและการทรยศนี้ และต้องการวางมาตรการเพื่อมิให้พวกเขาสามารถก่อความเสียหายแก่มุสลิมได้อีกในยามสงครามหรือภยันตรายใด ๆ ในอนาคต ท่านจึงได้ชี้ให้อัสสุลฏอน อันนาศิร (สุลต่านแห่งอียิปต์และชาม) ใส่ใจต่อพวกเขา และแจ้งให้ทราบถึงความชั่วร้ายและภยันตรายของพวกเขา ในจดหมายฉบับหนึ่ง ท่านได้เขียนถึงสุลต่านว่า

«เมื่อพวกตาตาร์มุ่งหน้าสู่ชาม พวกบาฏินีผู้ชั่วร้ายเหล่านี้ (พวกนุศ็อยรียะฮ์และอิสมาอีลียะฮ์) ได้ปฏิบัติต่อกองทัพอิสลามอย่างเลวร้ายยิ่ง พวกเขาคือผู้ที่ส่งสาส์นไปยังชาวไซปรัส (ชาวคริสต์) และทำให้พวกนั้นยึดครองส่วนหนึ่งของชายฝั่งชามได้ และพวกเขาเองก็เดินแบกธงไม้กางเขน พวกเขาได้ส่งม้า อาวุธ และเชลยของมุสลิมไปยังไซปรัสเป็นจำนวนมากมายจนมีเพียงอัลลอฮ์เท่านั้นที่ทรงรู้ ตลาดค้าทาสเปิดอยู่นานถึงยี่สิบวัน ซึ่งมุสลิม ม้า และอาวุธถูกขายให้แก่ชาวไซปรัส (ซึ่ง…»

ครูเสดและเป็นพันธมิตรของพวกมุสลิม) พวกเขาเอาแต่พูดจาเรื่อยเปื่อย เมื่อพวกตาตาร์มาถึง พวกเขาก็จุดตะเกียงน้ำมันเนยเฉลิมฉลอง และเมื่อกองทัพอิสลามยกออกจากอียิปต์เพื่อเผชิญหน้ากับพวกตาตาร์ ใบหน้าของพวกเขาก็ซีดเผือด เมื่ออัลลอฮ์ ตะบาร็อกะ วะตะอาลา ทรงประทานชัยชนะอันชัดแจ้งแก่บรรดามุสลิมพร้อมกับการมาถึงของสุลฏอน ในหมู่พวกเขาก็เกิดการไว้ทุกข์ขึ้น สิ่งเหล่านี้และสิ่งที่ร้ายแรงยิ่งกว่านี้ได้เกิดขึ้นในหมู่พวกเขา คนพวกนี้เองที่ชักชวนเจงกีสข่านให้บุกโจมตีดินแดนอิสลาม พวกนี้เองที่เป็นต้นเหตุให้ฮูลากูเข้ายึดครองแบกแดด ทำลายเมืองฮะลับ และปล้นสะดมเมืองศอลิฮิยะฮ์ นอกจากนี้ยังมีเหตุการณ์อีกมากมายที่แสดงถึงความเป็นศัตรูต่ออิสลามและการเข่นฆ่ามุสลิมของพวกเขา

มุสลิมที่อาศัยอยู่ใกล้เคียงพวกเขาต้องประสบความทุกข์ยากอย่างใหญ่หลวง ทุกคืนกลุ่มของพวกเขาจะลงมาจากภูเขา แล้วก่อความเสียหายวุ่นวายที่มีแต่อัลลอฮ์เท่านั้นที่ทรงรู้ พวกเขาปล้นสะดม สร้างความเดือดร้อนแก่ครอบครัวที่สงบสุขและมีเกียรติ และก่ออาชญากรรมต่าง ๆ เมื่อชาวคริสต์จากไซปรัสเข้ามาในดินแดนของพวกเขา พวกเขาก็ให้การต้อนรับ และมอบอาวุธของมุสลิมให้แก่ชาวคริสต์เหล่านั้น หากพบมุสลิมผู้ดีและศอลิห์ พวกเขาก็จะฆ่าเสีย หรือไม่ก็ปล้นชิงทรัพย์สินทั้งหมดของเขาไป น้อยนักที่จะมีใครรอดพ้นจากพวกเขาไปได้[^1]

ในวันที่ 2 เดือนมุฮัรร็อม ฮ.ศ. 705 ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้ออกเดินทางพร้อมกับกองกำลังกลุ่มหนึ่งเพื่อทำญิฮาดต่อสู้กับพวกก่อความเสียหายและพวกนอกรีตเหล่านี้ ตามหลังท่านมา นาอิบุสสุลฏอนได้ยกกองทัพออกจากดิมัชก์ แล้วขึ้นไปยังภูเขาในแถบญุรด์ ซึ่งเป็นที่อยู่ของพวกรอฟิเฎาะฮ์และพวกตะยามินะฮ์ ชนเผ่าที่แข็งข้อถูกปราบปรามอย่างราบคาบ และทั่วทั้งดินแดนนั้นซึ่งยากแก่การผ่านและมีชัยภูมิแข็งแกร่งก็ถูกกวาดล้างจนหมดสิ้น อิบนุตัยมียะฮ์ได้ออกฟัตวาว่า การตัดต้นไม้ในสวนของพวกเขาเป็นสิ่งที่ถูกต้อง ดังเช่นที่กระทำต่อเผ่าบนีนะฎีร เพราะพวกเขาใช้สวนเหล่านั้นเป็นที่ซุ่มโจมตี และเป็นฐานทัพและแหล่งวางแผนสมคบคิดของพวกเขา อิบนุกะษีรเขียนไว้ว่า การปรากฏตัวและการเข้าร่วมของชัยค์ุลอิสลามนำมาซึ่งความดีงามอย่างใหญ่หลวง และในโอกาสนั้นความรู้และความกล้าหาญของท่านก็ปรากฏออกมาอย่างเด่นชัด ในขณะเดียวกัน หัวใจของบรรดาศัตรูของท่านก็เต็มเปี่ยมไปด้วยความอิจฉาริษยาและความเศร้าโศก[^2]

[^1]: อิบนุตัยมียะฮ์ (มุฮัมมัด อะบูซะฮ์เราะฮ์) หน้า 45 [^2]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 35

การโต้วาทีกับพวกริฟาอียะฮ์

วันที่ 9 ญุมาดัลอูลา ฮ.ศ. 705 กลุ่มฟะกีรผู้ถือตะริเกาะฮ์ริฟาอียะฮ์กลุ่มหนึ่งได้มาเข้าพบผู้สำเร็จราชการแทนสุลต่าน (นาอิบุสสุลฏอน) อิบนุตัยมียะฮ์ก็มาร่วมด้วย พวกริฟาอียะฮ์เรียกร้องว่า ให้ห้ามอิบนุตัยมียะฮ์ออกคำวินิจฉัยบังคับใช้กับพวกเขา และให้ปล่อยพวกเขาไว้ตามสภาพของพวกเขา อิบนุตัยมียะฮ์ตอบว่า เป็นไปไม่ได้ ทุกคนจะต้องอยู่ภายใต้อัลกุรอานและซุนนะฮ์ ผู้ใดก้าวออกนอกขอบเขตนั้น จำเป็นต้องหักล้างและคัดค้านเขา ในโอกาสนั้นพวกริฟาอียะฮ์ต้องการแสดงอภินิหารบางอย่าง เพื่อพิสูจน์ว่าพวกตนอยู่บนสัจธรรมและเป็นที่ยอมรับ พวกเขาอ้างว่า ไฟไม่มีผลต่อพวกเขา พวกเขาจะกระโดดเข้ากองไฟให้ดู หากพวกเขาออกมาอย่างปลอดภัย ก็ให้ยอมรับว่าพวกเขาอยู่บนสัจธรรมและได้รับการสนับสนุนจากอัลลอฮ์

อิบนุตัยมียะฮ์กล่าวว่า สิ่งเหล่านี้เป็นสภาวะของชัยฏอน ไม่มีความน่าเชื่อถือใด ๆ เป็นเพียงกลกายกรรมและการหลอกลวงเท่านั้น ผู้ใดจะลงไปในกองไฟ ก็ให้อาบน้ำเขาในโรงอาบน้ำเสียก่อน และให้ขัดถูร่างกายของเขาด้วยน้ำส้มและหญ้า (สมุนไพร) ล้างให้สะอาดหมดจด แล้วจึงเข้าไปในกองไฟแสดงความสามารถของตน และหากสมมติว่ามีผู้ใดเข้าไปในกองไฟได้หลังจากอาบน้ำแล้ว หากเขาเป็นพวกบิดอะฮ์ แม้เวลานั้นก็จะไม่ถือว่ามีความน่าเชื่อถือใด ๆ แต่จะถือว่าเขาเป็นดัจญาล

ในโอกาสนั้น ศูฟีริฟาอียะฮ์คนหนึ่ง (ชัยค์ศอลิห์) ได้หลุดปากออกมาโดยไม่ตั้งใจว่า "อภินิหารเหล่านี้ของพวกเราใช้ได้ผลกับพวกตาตาร์ แต่ใช้ไม่ได้ต่อหน้าชะรีอะฮ์" ผู้คนจึงจับคำพูดนี้ไว้และใช้เป็นหลักฐาน ในที่สุดจึงตัดสินว่า ให้พวกเขาถอดห่วงเหล็กออกจากคอของตน และผู้ใดฝ่าฝืนอัลกุรอานและซุนนะฮ์จะถูกประหารชีวิต หลังจากนั้นอิบนุตัยมียะฮ์ได้เขียนริสาละฮ์เฉพาะในประเด็นนี้ ซึ่งอธิบายถึงตะริเกาะฮ์ริฟาอียะฮ์อย่างละเอียด และเปรียบเทียบสภาวะ แนวทาง และจินตนาการของพวกเขากับอัลกุรอานและซุนนะฮ์[^1]

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 36

วันที่ 8 เดือนเราะญับ ได้มีการประชุมของอุละมาอ์ขึ้นครั้งหนึ่งต่อหน้ารองสุลต่าน (นาอิบุสสุลฏอน) ในที่ประชุมนั้นได้มีการอภิปรายเกี่ยวกับริซาละฮ์ของอิบนุตัยมียะฮ์ที่ชื่อ «อัลอะกีดะฮ์ อัลวาสิฏิยะฮ์» (العقيدة الواسطية) และอุละมาอ์ได้ซักถามและโต้ตอบกับท่าน ผลสุดท้ายได้มีการตัดสินว่า อะกีดะฮ์ของท่านสอดคล้องกับอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ และท่านได้รับการส่งกลับถึงบ้านด้วยเกียรติและความยกย่องอย่างสูง ประชาชนจำนวนมากถือเทียนอยู่ในมือเดินตามขบวนพาหนะของท่าน ซึ่งเป็นวิธีการแสดงความเคารพศรัทธาในยุคนั้น[^1]

การต่อต้านอิบนุตัยมียะฮ์และการเดินทางไปอียิปต์

ในดิมัชก์ อิบนุตัยมียะฮ์ได้กลายเป็นผู้นำทางศาสนาประการหนึ่ง หากท่านเห็นว่ารัฐบาลละเลยในการยับยั้งบิดอะฮ์หรือการกระทำที่มุงกัร และอุละมาอ์นิ่งเฉย ท่านก็จะลงมือจัดการเองและบังคับใช้บทบัญญัติของศาสนาด้วยตนเอง ท่านมีกลุ่มผู้ศรัทธาภักดี ผู้เคร่งศาสนา และสามัญชนผู้มีอะกีดะฮ์ถูกต้องเป็นจำนวนมาก และวงอิทธิพลของท่านก็ขยายกว้างขึ้นเรื่อย ๆ ผู้มีความรู้กลุ่มหนึ่งไม่พอใจกับความรุ่งเรืองทางศาสนาและอิทธิพลส่วนตัวของท่าน และพวกเขามองเห็นความถือดีในตัวท่าน สิ่งนี้ได้ก่อให้เกิดกลุ่มผู้อิจฉาริษยาท่านขึ้นกลุ่มหนึ่ง ซึ่งปรารถนาให้ท่านตกต่ำและคอยหาทางหมิ่นเกียรติท่าน อิบนุกะษีรเขียนไว้ว่า

وكان للشيخ تقي الدين من الفقهاء جماعة يحسدونه لتقدمه عند الدولة وانفراده بالأمر بالمعروف والنهي عن المنكر وطاعة الناس له ومحبتهم له وكثرة اتباعه وقيامه

«ชัยค์ตะกียุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ มีฟุกอฮาอ์กลุ่มหนึ่งที่อิจฉาท่าน สาเหตุมาจากการที่ท่านมีบทบาทสูงในรัฐบาล การที่ท่านปฏิบัติภารกิจอัมร์บิลมะอ์รูฟและนะฮ์ยุอะนิลมุงกัรแต่เพียงผู้เดียว การที่ผู้คนเชื่อฟังท่าน ความรักที่พวกเขามีต่อท่าน จำนวนผู้ติดตามท่านที่เพิ่มมากขึ้น และการยืนหยัดของท่าน…»

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 36

…ในความเร่าร้อนเพื่อศาสนา ความมุ่งมั่น ความรู้ และการปฏิบัติ[^1]

การหักล้างอะกีดะฮ์วะห์ดะตุลวุญูด

ในช่วงนั้นได้เกิดเหตุการณ์บางอย่างขึ้น ซึ่งทำให้การถกเถียงเรื่องอะกีดะฮ์ปะทุขึ้นอีกครั้ง และมีการจัดเวทีอภิปรายและโต้แย้งกัน[^2] เรื่องที่สำคัญยิ่งกว่าทั้งหมดก็คือ ท่านได้หักล้างแนวทางวะห์ดะตุลวุญูดของชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี (ร.ฮ.) อย่างเปิดเผย ในอียิปต์และชาม (ซีเรีย) มีกลุ่มผู้ศรัทธาและผู้สังกัดในตัวเขาเป็นจำนวนมาก รวมทั้งมีอุละมาอ์และมะชาอิค (ชัยค์ทั้งหลาย) กลุ่มใหญ่ ที่ยกย่องเขาว่าเป็นอาริฟ (ผู้รู้แจ้ง) และมุหักกิก (นักพิสูจน์ความจริง) ผู้มีสถานะสูงส่ง เป็นอิมามแห่งแนวทางเตาฮีด และเป็น "อัชชัยค์อัลอักบัร" (ชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ที่สุด) อิบนุตัยมียะฮ์มีทัศนะว่า ผลการค้นคว้าและอิลฮาม (การดลใจ) ของเขานั้นขัดแย้งโดยสิ้นเชิงกับคำสอนของบรรดานบี (อ.ล.) และกับคำสอนเรื่องเตาฮีด ซึ่งนบีทุกท่านได้สอนไว้ในยุคสมัยของตน และท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้อธิบายให้ชัดแจ้งเป็นครั้งสุดท้ายและทำให้สมบูรณ์ ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้อย่างชัดเจนจากอัลกุรอานและหะดีษ และได้ถ่ายทอดมาถึงเราด้วยการรายงานแบบมุตะวาติรทั้งในด้านถ้อยคำและความหมาย

ชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี ได้เสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 638 (ก่อนการถือกำเนิดของอิบนุตัยมียะฮ์ 23 ปี) หนังสือของเขา โดยเฉพาะ «อัลฟุตูหาต อัลมักกียะฮ์» (الفتوحات المكية) และ «ฟุศูศ อัลหิกัม» (فصوص الحكم) แพร่หลายอยู่ทั่วไป และได้รับการมองด้วยความเคารพยกย่องในแวดวงวิชาการ อิบนุตัยมียะฮ์ได้ศึกษาปรัชญา ตะเซาวุฟ และอิชรอก (ปรัชญาแสงสว่าง) อย่างละเอียดลึกซึ้ง และในเรื่องนี้ท่านก็ได้อ่าน «อัลฟุตูหาต» และ «อัลฟุศูศ» ด้วย ในหนังสือของท่าน ท่านได้ยกข้อความที่คัดมาจากหนังสือเหล่านั้นไว้ในหลายแห่ง และหักล้างข้อความเหล่านั้น ซึ่งแสดงให้เห็นว่าท่านได้ศึกษาหนังสือเหล่านั้นโดยตรง ท่าน…

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 37 [^2]: ในเวทีหนึ่งซึ่งจัดขึ้นที่บ้านของผู้สำเร็จราชการ (นาอิบุสสุลฏอน) เมื่อวันที่ 8 เดือนเราะญับ ต่อหน้าชัยค์ ได้มีการอ่าน «อัลอะกีดะฮ์ อัลวาสิฏียะฮ์» (العقيدة الواسطية) และมีการถกเถียงกันเกี่ยวกับหนังสือนั้น หลังจากนั้นในอีกสองเวที ได้มีการอภิปรายและสนทนากับชัยค์ศอฟียุดดีน อัลฮินดี และอัลลามะฮ์กะมาลุดดีน อิบนุซซัมลากานี และได้พิสูจน์แล้วว่าอะกีดะฮ์นี้ไม่ขัดแย้งกับอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ ชัยค์ได้กลับบ้านด้วยเกียรติและความเคารพยิ่ง โดยมีมวลชนถือคบเพลิงติดตามไปด้วย (อิบนุกะษีร เล่ม 14 หน้า 36–37)

จากการศึกษาตำราเหล่านั้น จนได้ข้อสรุปว่า ไม่มีหนทางใดที่จะประสานคำสอนของตำราเหล่านี้เข้ากับคำสอนแห่งนุบูวะฮ์ได้ ท่านได้กล่าวถึงแนวทางของชัยค์อิบนุอะเราะบีไว้ว่า:

«แนวทางของอิบนุอะเราะบีและบรรดาผู้ติดตามของเขาคือ วุญูด (การมีอยู่) นั้นมีเพียงหนึ่งเดียว เขากล่าวว่า การมีอยู่ของมัคลูก (สิ่งถูกสร้าง) คือการมีอยู่ของผู้สร้าง เขาไม่ยอมรับว่ามีสิ่งมีอยู่สองสิ่งที่แตกต่างกัน ซึ่งสิ่งหนึ่งเป็นผู้สร้างอีกสิ่งหนึ่ง แต่เขากล่าวว่า ผู้สร้างนั่นแหละคือสิ่งถูกสร้าง และสิ่งถูกสร้างนั่นแหละคือผู้สร้าง[^1] ในวุญูดนั้นไม่มีความแตกต่างระหว่างร็อบ (พระผู้อภิบาล) กับบ่าว ที่นั่นไม่มีทั้งผู้สร้าง ไม่มีทั้งสิ่งถูกสร้าง ไม่มีทั้งผู้วิงวอน และไม่มีทั้งผู้ตอบรับ เมื่อวุญูดได้หลั่งไหลลงสู่อะอ์ยาน (สภาวะเฉพาะของสรรพสิ่ง) และปรากฏอยู่ภายในสิ่งเหล่านั้น ก็เกิดความหลากหลายและความแตกต่างขึ้นในแง่ของการเป็นอะอ์ยาน ดุจดังแสงสว่างที่ปรากฏเป็นสีต่าง ๆ ในกระจกหลากสี[^2] ด้วยเหตุนี้เขาจึงกล่าวว่า บรรดาผู้บูชาลูกวัวนั้น แท้จริงแล้วได้เคารพสักการะพระเจ้านั่นเอง การที่ท่านนบีมูซา (อ.) ตำหนิท่านนบีฮารูน ก็เพราะเหตุที่ท่านฮารูนคัดค้านการบูชาลูกวัวนี้ (ซึ่งแท้จริงแล้วคือการบูชาพระเจ้า เพราะสิ่งมีอยู่นั้นเป็นหนึ่งเดียว) ในทัศนะของเขา ท่านนบีมูซา (อ.) เป็นหนึ่งในบรรดาผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) ที่มองเห็นอัลหักก์ในทุกสิ่ง และถือว่าทุกสิ่งคืออัลหักก์นั่นเอง ในทัศนะของเขา ฟิรเอาน์อยู่บนความจริงในการอ้างของตนว่า

انا ربکم الاعلیٰ

«ข้าคือพระผู้อภิบาลสูงสุดของพวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อันนาซิอาต 79:24)

แท้จริงแล้วเขาคือตัวอัลหักก์นั่นเอง»[^3]

เจ้าของหนังสือ ฟุศูศ [فصوص الحكم] กล่าวว่า เนื่องจากฟิรเอาน์ได้รับตำแหน่งแห่งอำนาจการปกครอง (ในทางตักวีนี คือตามการกำหนดของจักรวาล) และเขาเป็นผู้ครองอำนาจแห่งยุคสมัย เขาจึงกล่าวอย่างถูกต้องแล้วว่า "اَنَا رَبُّكُمُ الْاَعْلٰى" นั่นก็เพราะเมื่อทุกคนต่างก็เป็นอัรบาบ (ผู้เป็นเจ้า) ด้วยความสัมพันธ์ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง ข้าก็เป็นผู้สูงสุดในหมู่พวกเขา เพราะข้าได้รับอำนาจในการปกครองและตัดสินพวกเจ้าในทางภายนอก เขายังกล่าวอีกว่า เมื่อบรรดานักมายากลรู้ถึงความสัตย์จริงของฟิรเอาน์ พวกเขาจึงไม่คัดค้านเขา หากแต่ยอมรับเขา และกล่าวว่า

فَٱقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ۖ إِنَّمَا تَقْضِى هَـٰذِهِ

«ดังนั้นท่านจงตัดสินตามที่ท่านจะตัดสินเถิด แท้จริงท่านจะตัดสินได้ก็เพียงในเรื่องนี้ (ชีวิตแห่งโลกนี้) เท่านั้น» (ซูเราะฮ์ฏอฮา 20:72)

[^1]: อัรร็อดดุ อัลอักวัม อะลา มา ฟี กิตาบ ฟุศูศ อัลหิกัม หน้า 11 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 1 [^3]: คำกล่าวทั้งหมดนี้ ท่านได้อ้างว่าเป็นของเจ้าของหนังสือฟุศูศ

ٱلْحَيَوٰةَ ٱلدُّنْيَآ ﴿٧٢﴾

«(จงตัดสินตามที่ท่านจะตัดสินเถิด ท่านเพียงแต่ใช้อำนาจบังคับในชีวิตแห่งโลกนี้เท่านั้น)» ดังนั้น คำกล่าวของฟิรเอานฺที่ว่า

أَنَا۠ رَبُّكُمُ ٱلْأَعْلَىٰ ﴿٢٤﴾

«ข้าคือพระเจ้าผู้สูงสุดของพวกเจ้า» จึงถูกต้องโดยสมบูรณ์ เพราะฟิรเอานฺอยู่บนสัจธรรมอย่างแท้จริง[^1]

อิบนุอะเราะบีวิพากษ์วิจารณ์ท่านนบีนูห์ (อ.) และยกย่องสรรเสริญพวกกาฟิรในหมู่ชนของท่านผู้เคารพบูชาก้อนหิน เขากล่าวว่าพวกเขา (ผู้บูชารูปปั้นเหล่านั้น) แท้จริงแล้วได้เคารพภักดีต่ออัลลอฮ์นั่นเอง และพายุน้ำท่วมนั้นแท้จริงคือความท่วมท้นแห่งมะอ์ริฟะฮ์ (การรู้แจ้ง) ในพระเจ้า และเป็นความเชี่ยวกรากแห่งทะเลของมัน ซึ่งพวกเขาจมลงไปในนั้น[^2]

ดูเหมือนว่าในสมัยของอิบนุตัยมียะฮ์ ได้เกิดความสุดโต่งอย่างถึงที่สุดในอะกีดะฮ์ "วะห์ดะตุลวุญูด" (เอกภาพแห่งการมีอยู่) ผู้คนในเรื่องนี้ได้ก้าวข้ามขอบเขตของชะรีอะฮ์ สติปัญญา และศีลธรรม จนเกิดสภาวะวิกฤตขึ้น อิบนุตัยมียะฮ์เขียนไว้ว่า:

«ในเรื่องนี้ มีคณะหนึ่ง (ซึ่งมีความรู้ในวิชาอิลมุลกะลาม ปรัชญา และตะเซาวุฟ) ได้หลงผิดไปอย่างมาก ในจำนวนนั้นที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษ ได้แก่ อิบนุสับอีน, ศ็อดรุดดีน อัลกูนะวี (ศิษย์ของอิบนุอะเราะบี), อัลบัลยานี และอัตติลิมซานี ในจำนวนนี้ อัตติลิมซานีก้าวหน้าที่สุดในความรู้และมะอ์ริฟะฮ์ในประเด็นนี้ เขามิได้เพียงยึดถือมัซฮับวะห์ดะตุลวุญูดเท่านั้น แต่ยังปฏิบัติตามมันด้วย ดังนั้นเขาจึงดื่มสุรา และกระทำสิ่งต้องห้ามต่าง ๆ (โดยอ้างว่า เมื่อสิ่งที่มีอยู่เป็นหนึ่งเดียว แล้วจะแยกแยะระหว่างฮะลาลกับฮะรอมได้อย่างไร?)

บุคคลที่เชื่อถือได้ผู้หนึ่งเล่าให้ข้าพเจ้าฟังว่า เขาเคยเรียน (หนังสือ) ฟุศูศุลหิกัม (فصوص الحکم) กับอัตติลิมซานี และเขาถือว่ามันเป็นถ้อยคำของบรรดาวะลีของอัลลอฮ์และผู้รู้แจ้ง เมื่อเขาได้อ่านฟุศูศและเห็นว่ามัน…

[^1]: อัลฟุรกอน บัยนัลหักกิ วัลบาฏิล (الفرقان بين الحق والباطل) หน้า 142 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 148 ณ ที่นี้ดูเหมือนจำเป็นต้องกล่าวถึงด้วยว่า คณะหนึ่งในหมู่ผู้ศึกษาหนังสือและวิชาความรู้ของชัยค์อักบัร มีความเห็นว่าในหนังสือของชัยค์ โดยเฉพาะฟุศูศุลหิกัม มีการแทรกและเพิ่มเติมข้อความเป็นจำนวนมาก ที่ดิมัชก์ ชัยค์อะห์มัด อัลหัรรูน อัลอัสล์ ซึ่งเป็นผู้หลงรักชัยค์และเป็นผู้แบกรับวิชาความรู้ของท่านผู้หนึ่ง เคยกล่าวด้วยความมั่นใจอย่างแน่วแน่ว่า หนึ่งในสามของฟุศูศ หรือมากกว่านั้น เป็นการแทรกเพิ่มเติมล้วน ๆ และไม่มีที่มา

ข้อความเหล่านี้ขัดแย้งอย่างชัดแจ้งกับอัลกุรอาน" เขา (ติลิมซานี) ตอบว่า "อัลกุรอานนั้นเต็มไปด้วยชิริกทั้งหมด เพราะอัลกุรอานแยกแยะระหว่างพระผู้อภิบาลกับบ่าว ส่วนเตาฮีดนั้นอยู่ในถ้อยคำของพวกเรา" มีรายงานจากเขาอีกด้วยว่า สิ่งที่พิสูจน์ได้โดยกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) นั้นขัดแย้งกับสติปัญญาอย่างชัดแจ้ง[^1]

"ชายคนหนึ่งซึ่งอยู่กับติลิมซานีและผู้มีความคิดเห็นเดียวกับเขาได้เล่าให้ข้าพเจ้าฟังด้วยตนเองว่า พวกเขาเดินผ่านซากสุนัขตายตัวหนึ่งที่เป็นโรคเรื้อน สหายคนหนึ่งของติลิมซานีถามว่า 'นี่ก็เป็นซาตของพระเจ้าด้วยหรือ?' เขาตอบว่า 'มีสิ่งใดเล่าที่อยู่นอกซาตของพระองค์? ใช่แล้ว ทั้งหมดล้วนอยู่ภายในซาตของพระองค์'"[^2]

"มีผู้ถามคนบางกลุ่มว่า เมื่อวุญูด (การมีอยู่) เป็นหนึ่งเดียวแล้ว เหตุใดภรรยาจึงเป็นที่อนุมัติ (หะลาล) แต่มารดาเป็นที่ต้องห้าม (หะรอม)? 'ผู้รู้แจ้ง' ผู้นี้ตอบว่า 'สำหรับพวกเรา ทั้งหมดเป็นหนึ่งเดียวกัน แต่พวกที่ถูกปิดกั้น (ผู้ไม่รู้จักเตาฮีดที่แท้จริง) เหล่านี้กล่าวว่ามารดาเป็นที่ต้องห้าม เราจึงกล่าวว่า ใช่แล้ว มันต้องห้ามสำหรับพวกท่าน (ผู้ถูกปิดกั้น)'"[^3]

ชัยค์อัลอิสลาม (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้เขียนจดหมายฉบับละเอียดถึงชัยค์อบุลฟัตห์ นัศรุลมันบิญี ในปี ฮ.ศ. 705 ซึ่งท่านแสดงให้เห็นว่า ท่านถือว่าการขจัดภัยของพวกที่ยึดถือวะห์ดะตุลวุญูดออกไปจากผู้เดินบนหนทางสู่พระเจ้า (ซาลิกีน) นั้นมีความจำเป็นเกือบเท่ากับการต่อสู้กับพวกตาตาร์ ท่านกล่าวว่า "ชัยค์ย่อมทราบดีว่า ดะอ์วะฮ์ของบรรดานบี และยิ่งกว่านั้น จุดมุ่งหมายของการสร้างสรรพสิ่ง การประทานคัมภีร์ และการส่งบรรดาเราะซูลมา ก็คือให้การเรียกร้องและการเชื่อฟังเป็นของอัลลอฮ์เพียงองค์เดียว

اَنْ يَّكُوْنَ الدِّيْنُ كُلُّهٗ لِلّٰهِ

«ให้ศาสนาทั้งหมดเป็นของอัลลอฮ์»

จุดมุ่งหมายของสิ่งนี้คือการเรียกร้องสรรพสิ่งที่ถูกสร้างไปสู่พระผู้สร้างของพวกมัน แต่พวกอิตติหาดียะฮ์ (ผู้ยึดถือการรวมเป็นหนึ่ง) เหล่านี้ได้นำเตาฮีด ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงประทานคัมภีร์ของพระองค์และทรงส่งบรรดานบีของพระองค์มาพร้อมกับมัน ไปปะปนกับแนวคิดอิตติหาด ซึ่งพวกเขาเรียกขานว่า 'เตาฮีด' แต่ความจริงของมันคือการทำให้พระผู้สร้าง (ผู้ทรงสูงส่ง) ไร้ความหมาย และการปฏิเสธพระผู้สร้าง (ผู้ทรงเกียรติยิ่ง) ในตอนแรกข้าพเจ้าเองก็ (มีความเห็นดีต่อ) ชัยค์อิบนุอะรอบี…

[^1]: อัลฟุรกอน บัยนัลหักกิ วัลบาฏิล (الفرقان بين الحق والباطل) หน้า 145 [^2]: แหล่งเดียวกัน [^3]: อัรร็อดดุลอักวัม อะลา ฟุศูศิลหิกัม (الرد الأقوم على فصوص الحكم) หน้า 42

...กับเขา และเขามีเกียรติสูงในสายตาของข้าพเจ้า เพราะในผลงานประพันธ์ของเขา เช่น «อัลฟุตูหาต อัลมักกียะฮ์» (الفتوحات المكية), «กุนฮ์ มา ลา บุดดะ มินฮุ ลิลมุรีด» (كنه ما لا بد منه للمريد), «อัลหุกม์ อัลมัรบูฏ» (الحكم المربوط), «อัดดุรเราะฮ์ อัลฟาคิเราะฮ์» (الدرة الفاخرة), «มะฏอลิอ์ อันนุญูม» (مطالع النجوم) เป็นต้น มีประโยชน์และความจำเริญทางวิชาการที่ดีเยี่ยมมากมาย แต่จนถึงเวลานั้นข้าพเจ้ายังไม่รู้ถึงสัจธรรมแห่งเป้าหมายของเขา และยังไม่มีโอกาสได้ศึกษา «ฟุศูศ อัลหิกัม» (فصوص الحكم) เป็นต้น พวกเรากำลังง่วนอยู่กับการทบทวนความรู้ร่วมกับพี่น้องในศาสนาและการแสวงหาสัจธรรม และเราปฏิบัติตามสิ่งนั้น ทั้งต้องการรู้สัจธรรมของแนวทางนั้น เมื่อสัจธรรมปรากฏชัดแล้ว เราจึงรู้ถึงหน้าที่และสิ่งที่ต้องกระทำ (ในเรื่องนี้) ในช่วงเวลานั้น มีบรรดาชัยค์ผู้เป็นที่เชื่อถือเดินทางมาจากดินแดนตะวันออก และได้สอบถามถึงสัจธรรมของแนวทางอิสลามและศาสนาอิสลาม และสภาพที่แท้จริงของบุคคลเหล่านั้น (อิบนุอะเราะบี, ศ็อดรุดดีน อัรรูมี, อัตติลิมสานี, อิบนุสับอีน) จึงเห็นความจำเป็นที่จะต้องอธิบายและให้รายละเอียดในเรื่องนี้ ในทำนองเดียวกัน ผู้แสวงหาและผู้เดินทางสายจิตวิญญาณที่บริสุทธิ์ใจและสัจจริงบางคนจากแถบแคว้นชาม ได้ขอร้องให้เขียนสรุปคำกล่าวของผู้ยึดถือแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูดและเป้าหมายของพวกเขา อย่างกระชับและครอบคลุม ท่านผู้ทรงเกียรติจงใช้รัศมีแห่งหัวใจ ความเฉลียวฉลาดแห่งสติปัญญา ความบริสุทธิ์ใจ และความหวังดีที่มีต่ออิสลาม ชาวอิสลาม และพี่น้องในตะริเกาะฮ์ ก้าวเดินในเรื่องนี้ด้วยย่างก้าวที่จะทำให้ได้รับความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์ตะอาลา และมีความหวังอันมั่นคงในการอภัยโทษของพระองค์ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

หลังจากนั้น ท่านได้ตรวจสอบอย่างละเอียดถึงหลักอะกีดะฮ์ ทัศนะ และลัทธิต่าง ๆ ว่าด้วยการรวมเป็นหนึ่ง (อิตติหาด) และการสถิตเข้า (หุลูล) ที่แพร่หลายอยู่ในหมู่นิกายคริสเตียน (ยะอ์กูบียะฮ์, นัสฏูรียะฮ์, มัลกานียะฮ์) และในหมู่กลุ่มที่เรียกตนว่ามุสลิมบางกลุ่ม (รอฟิเฎาะฮ์และญะฮ์มียะฮ์) อีกทั้งได้อธิบายและให้รายละเอียดเกี่ยวกับอิตติหาดเฉพาะเจาะจง อิตติหาดสัมบูรณ์ หุลูลเฉพาะเจาะจง และหุลูลสัมบูรณ์ และกล่าวถึงบุคคลที่ยึดถือแนวคิดเหล่านั้น ซึ่งแสดงให้เห็นถึงทัศนะอันกว้างขวางและความรอบรู้ในลัทธิต่าง ๆ ในอดีตของท่าน จากนั้นท่านได้วิเคราะห์แนวทางของชัยค์อิบนุอะเราะบีอย่างพิถีพิถันและระมัดระวังยิ่ง (ซึ่งแสดงให้เห็นว่าท่านได้ศึกษา «อัลฟุตูหาต» และ...

ฟุศูศ อย่างละเอียดลึกซึ้งยิ่ง และกุญแจไขคำพูดของเขาได้ตกอยู่ในมือของท่านแล้ว ซึ่งทำให้การเข้าใจวิชาความรู้และสัจธรรมต่าง ๆ ของเขากลายเป็นเรื่องง่ายสำหรับท่าน) ท่านได้อธิบายไว้ว่า ในเรื่องนี้ ความแตกต่างระหว่างเขากับบรรดาผู้เรียกร้องแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูดคนอื่น ๆ และความจริงของคำกล่าวของอิบนุอะร่อบีนั้นเป็นที่เข้าใจได้ พร้อมกันนั้นท่านก็ได้อธิบายถึงผลลัพธ์และสิ่งที่ตามมาอันเสียหายของแนวคิดนี้ และด้วยความปราศจากอคติอย่างที่สุด ท่านได้ให้ความเป็นธรรมแก่เขาอย่างเต็มที่ในส่วนที่มีความคลุมเครือและความเป็นไปได้ในการตีความ และแยกแยะระหว่างเขากับพวกอิตติฮาดียะฮ์คนอื่น ๆ ในจดหมายฉบับเดียวกันนั้น ท่านเขียนไว้ ณ ที่หนึ่งว่า

لكن ابن عربي اقربهم الى الاسلام واحسن كلاما في مواضع كثيرة، فانه يفرق بين المظاهر والظاهر فيقر الامر والنهي والشرائع على ما هي عليه، ويامر بالسلوك بكثير مما امر به المشائخ من الاخلاق والعبادات ولهذا كثير من العباد يأخذون من كلامه سلوكهم فينتفعون بذلك وان كانوا لا يفقهون حقائقه ومن فهمها منهم ووافقه فقد تبين قوله

«แต่อิบนุอะร่อบีนั้นใกล้เคียงกับอิสลามมากที่สุดในหมู่พวกเขา และคำพูดของเขาในหลายแห่งก็ดีกว่า เพราะเขาแยกแยะระหว่างสิ่งที่ปรากฏ (มะซอฮิร) กับผู้ปรากฏ (อัซ-ซอฮิร) เขายอมรับคำสั่งใช้ คำสั่งห้าม และบทบัญญัติต่าง ๆ ไว้ตามที่มันเป็น และเขาเน้นย้ำถึงจริยธรรมและอิบาดะฮ์จำนวนมากที่บรรดาชัยค์ได้สั่งใช้ และแนะนำให้ยึดถือปฏิบัติ ด้วยเหตุนี้ผู้ทำอิบาดะฮ์และศูฟีจำนวนมากจึงนำแนวทางการสุลูกจากคำพูดของเขามาใช้ และได้รับประโยชน์จากสิ่งนั้น ถึงแม้พวกเขาจะไม่เข้าใจสัจธรรมของเขาอย่างถ่องแท้ก็ตาม ส่วนผู้ที่เข้าใจสัจธรรมเหล่านั้นและเห็นพ้องกับเขา ความจริงแห่งคำพูดของเขาก็จะเปิดเผยแก่ผู้นั้น»

ท่านเขียนไว้อีกแห่งหนึ่งว่า

وهذه المعاني كلها هي قول صاحب الفصوص والله تعالى أعلم بما مات

«เนื้อหาทั้งหมดนี้คือคำกล่าวของเจ้าของหนังสือฟุศูศ และอัลลอฮ์ตะอาลาเท่านั้นทรงรู้ดียิ่งว่าเขาเสียชีวิตลงในสภาพใด»

[^1]: จดหมายของชัยคุลอิสลามถึงชัยค์นัศรุลมันบิญี ซึ่งบันทึกอยู่ในหนังสือ "ญะลาอุลอัยนัยน์" (جلاء العينين) หน้า 55

الرجل عليه والله يغفر لجميع المسلمين والمسلمات والمومنين والمومنات الاحياء منهم والاموات ربنا اغفرلنا ولاخواننا الذين سبقونا بالايمان ولا تجعل فی قلوبنا غلاً للذين اٰمنوا ربنا انك رؤف رحيم

«…และขออัลลอฮ์ทรงอภัยโทษแก่มุสลิมีนและมุสลิมาต มุอ์มินีนและมุอ์มินาตทั้งปวง ทั้งผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่และผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว โอ้พระผู้อภิบาลของเรา ขอพระองค์ทรงอภัยโทษแก่เราและแก่พี่น้องของเราที่ได้ศรัทธาก่อนหน้าเรา และขอพระองค์อย่าทรงให้มีความเคียดแค้นในหัวใจของเราต่อบรรดาผู้ศรัทธา โอ้พระผู้อภิบาลของเรา แท้จริงพระองค์ทรงเปี่ยมด้วยความเอ็นดูเมตตา ผู้ทรงกรุณาปรานียิ่ง»

จากนั้น เมื่อกล่าวถึงแนวทางของเศาะดรุ อัร-รูมี[^2] ท่านเขียนว่า

هو ابعد عن الشريعة والاسلام

«เขาห่างไกลจากชะรีอะฮ์และอิสลามยิ่งกว่า»

หลังจากนั้น ท่านได้หักล้างติลิมซานีและอิบนุสับอีนอย่างหนักแน่น ผู้ที่ท่านไม่พอใจมากที่สุดคือติลิมซานี ซึ่งด้วยความหวงแหนในศาสนา ปลายปากกาของท่านได้กล่าวถึงเขาด้วยถ้อยคำดังต่อไปนี้

واما الفاجر التلمسانی فهو اخبث القوم واعمقهم فی الکفر، فانه لا يفرق بين الوجود والثبوت کما يفرق ابن عربی، ولا يفرق بين المطلق والمعين کما يفرق الرومی ولکن عنده ما ثم غيره ولا سوی بوجه من الوجوه وان العبد انما يشهد السوی ما دام محجوبًا فاذا انکشف حجابه رأی انه ما ثم غيره

«ส่วนติลิมซานีผู้ชั่วช้านั้น ความโสมมของเขาเหนือกว่าผู้ใดในกลุ่มนี้ และเขาจมลึกในการปฏิเสธศรัทธายิ่งกว่าทุกคน เพราะเขาไม่แยกแยะระหว่าง "วุญูด" (การมีอยู่) กับ "ษุบูต" (การคงอยู่) ดังที่อิบนุอะเราะบีแยกแยะ และไม่แยกแยะระหว่าง "มุฏลัก" (สิ่งสัมบูรณ์) กับ "มุอัยยัน" (สิ่งเฉพาะเจาะจง) ดังที่มีรายงานจากเศาะดรุดดีน กูนะวี แนวทางของเขาคือ ไม่มีสิ่งใดอื่นนอกเหนือจากซาตของพระเจ้ามีอยู่เลยแม้แต่ประการเดียว บ่าวจะเห็นสิ่งอื่นนอกเหนือพระองค์ก็ต่อเมื่อเขายังถูกปิดกั้นอยู่เท่านั้น…»

[^1]: จดหมายของชัยคุลอิสลามถึงชัยค์นัศร์ อัล-มันบิญี ซึ่งบันทึกไว้ใน ญะลาอุล-อัยนัยน์ (جلاء العينين) หน้า 55 [^2]: อัลลามะฮ์เศาะดรุดดีน กูนะวี [^3]: แหล่งเดิม หน้า 57 [^4]: ติลิมซานีเป็นที่รู้จักในหมู่ผู้ศรัทธาในตัวเขาด้วยฉายา "อัล-อะฟีฟ อัต-ติลิมซานี"

يبين له الأمر ولهذا كان يستحل جميع المحرمات

«ตราบใดที่เขายังถูกปิดกั้นอยู่ (ก็เป็นเช่นนั้น) ครั้นเมื่อม่านนี้ถูกยกออกไป เขาจะเห็นว่าสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ไม่มีอยู่จริง เมื่อนั้นเขาจะรู้ถึงสภาพที่แท้จริง ด้วยเหตุนี้เองอัต-ติลิมซานีจึงถือว่าสิ่งต้องห้ามทั้งปวงเป็นที่อนุมัติ»

ในตอนท้าย ท่านได้เขียนข้อคิดที่ลึกซึ้งประการหนึ่งไว้ว่า:

"นักกะลามของกลุ่มญะฮ์มียะฮ์ไม่ได้เคารพภักดีสิ่งใดเลย ส่วนผู้ชอบประกอบอิบาดะฮ์ (ผู้ใฝ่หาการเคารพภักดี) ของกลุ่มนี้กลับเคารพภักดีทุกสิ่ง ทั้งนี้เพราะในหัวใจของนักกะลามของพวกเขาไม่มีการเคารพภักดีพระเจ้าและความใฝ่ใจในอิบาดะฮ์ เขาพรรณนาพระองค์ด้วยคุณลักษณะเชิงปฏิเสธ (คุณลักษณะแห่งความไม่มีและความไร้ชีวิต) แต่ในหัวใจของผู้ประกอบอิบาดะฮ์นั้นมีแรงดึงดูดสู่การเคารพภักดีพระเจ้าและการอิบาดะฮ์ และเป็นเรื่องธรรมชาติที่หัวใจย่อมโน้มเอียงไปหาสิ่งที่มีอยู่ ไม่ใช่ไปหาสิ่งที่ไม่มี ดังนั้นเขาจึงจำต้อง (โดยถูกบังคับ) เคารพบูชาสิ่งถูกสร้าง ไม่ว่าจะเป็นการมีอยู่โดยสัมบูรณ์ (วุญูดมุฏลัก) หรือการปรากฏบางอย่าง เช่น ดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ มนุษย์ เจว็ด เป็นต้น ในทำนองเดียวกัน ทัศนะของพวกอิตติฮาดียะฮ์ (วะห์ดะตุลวุญูด) ครอบคลุมการชิริกทุกรูปแบบในโลก พวกเขามิได้ยึดถือและปฏิบัติตามเตาฮีดของอัลลอฮ์ตะอาลา หากแต่ยึดถือเตาฮีดในส่วนร่วมที่มีอยู่ระหว่างพระองค์กับสิ่งถูกสร้าง ด้วยเหตุนี้พวกเขาจึงตั้งผู้อื่นให้เทียบเท่าพระผู้อภิบาลของพวกเขา

وَهُم بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ ﴿١٥٠﴾

«และพวกเขาตั้งสิ่งอื่นให้เทียบเท่าพระผู้อภิบาลของพวกเขา» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:1)

ด้วยเหตุนี้ บุคคลผู้เชื่อถือได้ท่านหนึ่งเล่าว่า อิบนุสับอีนตั้งใจจะเดินทางไปยังอินเดีย เขากล่าวว่าในแผ่นดินอิสลามไม่มีที่ว่างสำหรับเรื่องนี้ ชาวอินเดีย[^2] เนื่องจากเป็นผู้ตั้งภาคี พวกเขาเคารพบูชาทุกสิ่ง แม้กระทั่งต้นไม้และสัตว์ (ดังนั้นจึงจะเข้ากับพวกเขาได้ดี) และนี่คือแก่นแท้ของทัศนะของพวกอิตติฮาดียะฮ์ ข้าพเจ้ารู้จักผู้คนบางคนเป็นการส่วนตัวที่หมกมุ่นอยู่กับปรัชญาและกะลาม พวกเขากลายเป็นผู้เคารพภักดีพระเจ้าและผู้ประกอบอิบาดะฮ์ตามแนวทางของพวกอิตติฮาดียะฮ์นี้เอง เมื่อพวกเขา (กล่าวถึง) คุณลักษณะของอัลลอฮ์ตะอาลา…

[^1]: ญะลาอุลอัยนัยน์ (جلاء العينين) หน้า 58 [^2]: ชาวพื้นเมืองดั้งเดิมของอินเดีย

บรรยาย พวกเขาก็จะกล่าวว่า พระองค์ไม่ได้เป็นอย่างนี้ ไม่ได้เป็นอย่างนั้น และในเรื่องคุณลักษณะของพระองค์ พวกเขาก็กล่าวเหมือนมุสลิมทั้งหลายว่า พระองค์ไม่ได้เป็นเหมือนสิ่งถูกสร้าง แต่พวกเขาก็ไม่ได้ปฏิเสธคุณลักษณะเหล่านั้นของพระผู้สร้าง ซึ่งบรรดานบี (อ.ล.) ได้บรรยายไว้ และเมื่อผู้ใดในหมู่พวกเขาถูกความดื่มด่ำ (เซากฺ) และภาวะปีติ (วัจด์) ครอบงำ เขาก็จะดำเนินตามแนวทางของพวกอิตติฮาดียะฮ์ (ผู้ถือว่าพระเจ้ากับสรรพสิ่งรวมเป็นหนึ่งเดียว) และเริ่มกล่าวว่า สรรพสิ่งที่มีอยู่ทั้งหมดคือพระเจ้า เมื่อมีคนถามเขาว่า ไหนเล่าคือการปฏิเสธนั้น (ที่ว่าพระเจ้าไม่ได้เป็นอย่างนี้อย่างนั้น) และไหนเล่าคือการยืนยันนี้ (ที่ว่าสรรพสิ่งทั้งหมดคือพระเจ้า) เขาก็จะตอบว่า นั่นคือการรับรู้ทางใจ (วิจดาน) ของฉัน และนี่คือความดื่มด่ำ (เซากฺ) ของฉัน หากมีผู้ใดกล่าวแก่คนหลงผิดผู้นี้ว่า ความดื่มด่ำและภาวะปีติที่ไม่สอดคล้องกับความเชื่อนั้น ย่อมต้องเป็นโมฆะอย่างใดอย่างหนึ่งหรือทั้งสองอย่าง ความดื่มด่ำและภาวะปีติทั้งหลาย (อัซวากฺและมะวาญีด) แท้จริงแล้วเป็นผลของความรู้ (มะอาริฟ) และความเชื่อ (อิอ์ติกอดาต) เพราะความรู้จักของหัวใจกับสภาวะ (หาล) ของมันนั้นเป็นสิ่งที่ผูกพันกันทั้งสองอย่าง ดังนั้นภาวะปีติ ความรัก และสภาวะทางใจ ย่อมเกิดขึ้นตามขนาดของความรู้และมะอ์ริฟะฮ์ หากคนเหล่านี้ดำเนินตามแนวทางของบรรดานบีและเราะซูล (อ.ล.) ผู้ซึ่งสั่งใช้ให้เคารพภักดีต่ออัลลอฮ์องค์เดียว ไม่มีภาคีใดแก่พระองค์ และบรรยายคุณลักษณะของพระองค์ตามที่พระองค์ทรงบรรยายไว้ด้วยพระองค์เอง และที่บรรดานบีของพระองค์ได้บรรยายไว้ และหากพวกเขาปฏิบัติตามบรรพชนรุ่นแรกผู้นำหน้า (อัส-สาบิกูนัล-เอาวะลูน) พวกเขาก็จะได้ดำเนินบนเส้นทางแห่งทางนำ และจะได้รับความหวานชื่นของความเชื่อมั่น (ยะกีน) และความสงบแห่งหัวใจ มีผู้หนึ่งกล่าวไว้อย่างถูกต้อง[^1] ว่า ในแนวทางของบรรดานบี (อ.ล.) นั้น การยืนยันคุณลักษณะของอัลลอฮ์ตะอาลาเป็นไปอย่างละเอียด ส่วนการปฏิเสธ (คุณลักษณะที่ไม่คู่ควรแก่พระองค์) เป็นไปอย่างรวบรัด

ان الرسل جاؤا باثبات مفصل ونفي مجمل

«แท้จริงบรรดาเราะซูลได้นำมาซึ่งการยืนยันอย่างละเอียดและการปฏิเสธอย่างรวบรัด»

ตรงกันข้ามกับคนเหล่านั้น พวกไร้ศาสนาผู้ปฏิเสธคุณลักษณะ (อะฮ์ลุต-ตะอ์ฏีล) คือพวกญะฮ์มียะฮ์และนักปรัชญา ซึ่งพวกอิตติฮาดียะฮ์ได้รับอิทธิพลมาจากพวกเขา เมื่อปฏิเสธก็ปฏิเสธอย่างละเอียดถี่ถ้วน แต่เมื่อยืนยันกลับพอใจเพียงแค่การกล่าวอย่างรวบรัด ทั้งที่อัลกุรอานอันทรงเกียรตินั้นเต็มไปด้วยคุณลักษณะเชิงยืนยัน (ศิฟาตุษ-ษุบูต) และในเรื่องนี้มีรายละเอียดอย่างมาก เช่น

أَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ ﴿٢٣١﴾

«แท้จริงอัลลอฮ์ทรงรอบรู้ทุกสิ่ง»

وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌۢ ﴿١٢٠﴾

«และพระองค์ทรงมีอำนาจเหนือทุกสิ่ง»

ٱللَّهَ سَمِيعٌۢ بَصِيرٌ ﴿٦١﴾

«แท้จริงพระองค์ทรงได้ยิน ทรงมองเห็น»

[^1]: ท่านอิมามเองได้กล่าวถ้อยคำนี้ไว้ในหลายแห่งในงานเขียนของท่าน

«وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ رَّحْمَةً وَّعِلْمًا» และในกรณีของการปฏิเสธ (คุณลักษณะที่ไม่คู่ควร) ก็ได้กล่าวถ้อยคำที่ครอบคลุมและรัดกุมไว้ว่า

لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌ

«ไม่มีสิ่งใดเหมือนพระองค์» (ซูเราะฮ์อัช-ชูรอ 42:11)

وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌۢ ﴿٤﴾

«และไม่มีผู้ใดเสมอเหมือนพระองค์» (ซูเราะฮ์อัล-อิคลาศ 112:4)

هَلْ تَعْلَمُ لَهُۥ سَمِيًّا ﴿٦٥﴾

«เจ้ารู้หรือไม่ว่ามีผู้ใดเสมอเหมือนพระองค์» (ซูเราะฮ์มัรยัม 19:65)

سُبْحَـٰنَ رَبِّكَ رَبِّ ٱلْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ ﴿١٨٠﴾ وَسَلَـٰمٌ عَلَى ٱلْمُرْسَلِينَ ﴿١٨١﴾

«มหาบริสุทธิ์แด่พระเจ้าของเจ้า พระเจ้าแห่งเกียรติอันสูงส่ง จากสิ่งที่พวกเขากล่าวพรรณนา และความสันติจงมีแด่บรรดาเราะซูล» (ซูเราะฮ์อัศ-ศ็อฟฟาต 37:180-181)

ความเสื่อมทางศีลธรรม ความไร้ระเบียบ และการไม่เคารพกฎหมายที่แพร่กระจายออกมาจากอะกีดะฮ์นี้ และการที่พวกคนชั่วผู้ลุ่มหลงตัณหาได้ใช้มันเป็นเครื่องกำบัง อิบนุตัยมียะฮ์ได้บันทึกถึงเรื่องนี้ไว้ว่า

«ผู้อ้างตนว่ายึดถืออะกีดะฮ์นี้ เป็นผู้ที่รวมเอาอารมณ์ใฝ่ต่ำ ความลุ่มหลงในตัณหา และความเสื่อมทางความเชื่อไว้ด้วยกัน ผลของมันที่ปรากฏออกมาในบางแห่งคือ บางคนหลงใหลในเด็กหนุ่ม แล้วกล่าวว่าในตัวพวกเขามีการเผยตัว (ตะญัลลี) ของอัลลอฮ์ และพวกเขาคือที่ปรากฏแห่งความงามของพระผู้เป็นเจ้า บางคนจุมพิตพวกเขา และกล่าวกับผู้เป็นที่รักของตนว่า "เจ้าคือพระเจ้า" บางคนละเมิดบุตรหลานของตนเอง และอ้างตนว่ามีความเป็นพระเจ้า เป็นต้น»[^1]

นั่นคือยุคสมัยที่อัล-มะลิก อัน-นาศิร มุฮัมมัด อิบนุ เกาะลาวูน เป็นสุลต่านแต่เพียงในนาม ส่วนอะมีรรุกนุดดีน บัยบัรส์ อัล-ญาชันกีร์ เป็นผู้กุมอำนาจการบริหารและเป็นเจ้าของความเป็นไปทั้งปวงของรัฐ ญาชันกีร์เป็นผู้ศรัทธาและเป็นมุรีดของชัยค์นัศร์ อัล-มันบิญี ซึ่งมีความศรัทธาอย่างยิ่งต่อชัยค์อิบนุอะเราะบี ความคิดเห็นที่อิบนุตัยมียะฮ์มีต่อชัยค์ (อิบนุอะเราะบี) ซึ่งท่านแสดงออกเป็นครั้งคราวทั้งด้วยวาจาและข้อเขียน ข่าวคราวนั้นได้ไปถึงอียิปต์อยู่เสมอ และนี่ก็เป็นเหตุผลเพียงพอแล้วที่ทำให้ชัยค์นัศร์ อัล-มันบิญีไม่พอใจ ญาชันกีร์ซึ่งเช่นเดียวกับบรรดาอะมีรชาวเติร์กทั่วไป เป็นผู้มีการศึกษาธรรมดา แต่มีความสามารถทางการทหารและการบริหาร ได้รับอิทธิพลจากความเห็นของชัยค์ของตน และมีทัศนะต่ออิบนุตัยมียะฮ์เช่นเดียวกับที่ชัยค์ของเขามี ชามเป็นมณฑลหนึ่งของรัฐอียิปต์และอยู่ภายใต้การปกครองโดยสิ้นเชิง สุลต่านแห่งอียิปต์มีสิทธิ์เรียกตัวบุคคลทั้งปวงที่ในทัศนะของเขาเป็นภัยต่อ "ความสงบของส่วนรวม" หรือเป็นต้นเหตุของ "ความวุ่นวาย" มาพิจารณาตัดสินได้ โดยทั่วไปแล้วในเรื่องเช่นนี้ ความโน้มเอียงส่วนตัวหรือความปรารถนาของคนในราชสำนักมักเป็นตัวกำหนด

[^1]: อัร-ร็อดดุ อัล-อักวัม อะลา ฟุศูศ อัล-หิกัม (الرد الأقوم على فصوص الحكم) หน้า 52

และในขณะนั้นสถานการณ์ก็เป็นเช่นนี้ คือ ชัยค์และผู้นำทางจิตวิญญาณของผู้กุมอำนาจบริหารแห่งราชอาณาจักร คือ นัศร์ อัล-มันบิญี มีความขุ่นเคืองต่ออิบนุตัยมียะฮ์ และพวกเขาต้องการทำร้ายท่าน

อิบนุตัยมียะฮ์ในอียิปต์

อย่างไรก็ตาม เมื่อวันที่ 5 เราะมะฎอน ฮ.ศ. 705 คำสั่งเรียกตัวอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ก็มาถึงแคว้นชาม มิตรสหายและศิษย์ของท่านต่างวิตกกังวลอย่างยิ่ง ผู้สำเร็จราชการแทนสุลต่าน (ซึ่งเห็นอกเห็นใจและศรัทธาในตัวท่าน) พยายามยับยั้งท่านไว้ และกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะติดต่อเขียนหนังสือถึงสุลต่านและพยายามคลี่คลายเรื่องนี้" แต่อิบนุตัยมียะฮ์พร้อมที่จะเดินทาง ท่านกล่าวว่า การเดินทางไปอียิปต์ครั้งนี้มีผลดีและประโยชน์มากมายที่ท่านมองเห็นอยู่ ในที่สุด มิตรสหายและผู้ศรัทธาในตัวท่านก็ส่งท่านออกเดินทางด้วยน้ำตานองหน้า ผู้คนที่มาส่งมีจำนวนมหาศาล และต่างก็ซาบซึ้งสะเทือนใจยิ่งนัก

หลังจากออกจากดิมัชก์ ท่านได้แสดงการสอนที่มัสยิดญามิอ์แห่งเมืองฆ็อซซะฮ์ ซึ่งมีผู้คนมาชุมนุมกันมากมาย

การถูกจองจำและการได้รับอิสรภาพ

ท่านเดินทางถึงอียิปต์ในวันที่ 22 เราะมะฎอน ในวันศุกร์หลังละหมาดวันศุกร์ ได้มีการจัดการประชุมครั้งใหญ่ขึ้นในป้อมปราการ โดยมีบรรดากอฎีและบุคคลสำคัญของราชอาณาจักรเข้าร่วม อิบนุตัยมียะฮ์ต้องการเริ่มกล่าวถ้อยคำในที่นั้น แต่ไม่ได้รับอนุญาต ผู้เข้าร่วมบางคนได้ตั้งข้อคัดค้านต่อหลักอะกีดะฮ์และประเด็นปัญหาต่าง ๆ ของท่าน[^1] เมื่อท่านจะตอบ ท่านได้เริ่มกล่าวด้วยการสรรเสริญและสดุดี (อัลลอฮ์) แต่มีผู้กล่าวแก่ท่านว่า "พวกเรามิได้มาชุมนุมกันเพื่อฟังคุฏบะฮ์ของท่าน" ท่านจึงถามว่า "ใครคือผู้ตัดสินในคดีของข้าพเจ้า?" มีผู้ตอบว่า "กอฎีอิบนุมัคลูฟ อัล-มาลิกี"[^2] ท่านกล่าวว่า "ท่านนั้นเป็น…

[^1]: อะกีดะฮ์และประเด็นปัญหาเหล่านี้คือประเด็นทางวิชากะลามแบบเดิม ๆ ซึ่งได้มีการถกเถียงกันในดิมัชก์มาแล้วหลายครั้ง และอิบนุตัยมียะฮ์ได้เขียนหนังสือและริซาละฮ์เฉพาะไว้ในเรื่องเหล่านี้ เช่น เรื่อง "การสถิตเหนือบัลลังก์" (อัล-อิสติวาอ์ อะลัล-อัรช์) แก่นแท้แห่งพระดำรัสของอัลลอฮ์ และการถกเถียงเรื่องอักษรและเสียง [^2]: ท่านผู้นี้เป็นคู่กรณีและฝ่ายตรงข้ามคนสำคัญของอิบนุตัยมียะฮ์ในอียิปต์

ท่านเป็นคู่กรณีและฝ่ายตรงข้าม แล้วท่านจะเป็นผู้ตัดสินได้อย่างไร?" เมื่อได้ยินดังนั้นเขาโกรธอย่างรุนแรง และได้ออกคำตัดสินต่อต้านอิบนุตัยมียะฮ์[^1] ผลก็คือท่านถูกคุมขังอยู่ในหอคอยแห่งหนึ่งเป็นเวลาระยะหนึ่ง ต่อมาในคืนวันอีด ท่านพร้อมด้วยพี่น้องของท่านคือ ชะร็อฟุดดีน อับดุลลอฮ์ และซัยนุดดีน อับดุรเราะห์มาน ถูกย้ายไปยังคุกที่มีชื่อเสียงแห่งหนึ่ง ซึ่งชาวมิศร์เรียกว่า "ญุบ" (บ่อ)[^2] ในปีถัดมา (ฮ.ศ. 706) ในคืนวันอีด ผู้สำเร็จราชการแห่งมิศร์ รวมทั้งกอฎีและนักนิติศาสตร์บางท่าน ได้เริ่มเคลื่อนไหวให้ปล่อยตัวอิบนุตัยมียะฮ์ ผู้ที่อยู่ในที่ประชุมบางคนตั้งเงื่อนไขว่า ท่านจะต้องประกาศถอนตัวจากอะกีดะฮ์บางประการของท่าน เมื่ออิบนุตัยมียะฮ์ทราบเรื่องนี้ ท่านก็ปฏิเสธอย่างเด็ดขาด มีการเชิญท่านถึงหกครั้งให้มาเจรจาเรื่องนี้ด้วยตนเอง แต่ท่านไม่ยอมรับ และคำตอบของท่านก็คือ

رَبِّ ٱلسِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِمَّا يَدْعُونَنِىٓ إِلَيْهِ

«โอ้พระผู้อภิบาลของข้าพระองค์ คุกนั้นเป็นที่รักแก่ข้าพระองค์ยิ่งกว่าสิ่งที่พวกนางเชิญชวนข้าพระองค์ไปสู่มัน» (ซูเราะฮ์ยูซุฟ 12:33)

มูลเหตุแห่งความขัดแย้งและแนวทางของท่าน อธิบายด้วยถ้อยคำของชัยคุลอิสลามเอง

นับเป็นโชคดีที่มีริซาละฮ์ (บทนิพนธ์) ฉบับหนึ่งโดยเฉพาะของชัยคุลอิสลามเอง ซึ่งท่านได้อธิบายถึงการประชุมโต้แย้งในมิศร์ เหตุการณ์การถูกคุมขังและการปล่อยตัว ความเคลื่อนไหวต่าง ๆ การปฏิเสธของท่าน และแนวทางของท่านด้วยตนเอง ริซาละฮ์นี้เพิ่งได้รับการตีพิมพ์เมื่อไม่นานมานี้ และให้ความกระจ่างแก่สภาพการณ์ที่สำคัญและใหม่หลายประการ ณ ที่นี้จะยกข้อความบางตอนมาอ้างอิง[^3]

"วันหนึ่งผู้คุมเรือนจำมาหาข้าพเจ้า และกล่าวว่า ท่านผู้สำเร็จราชการ (แห่งมิศร์) ฝากสลามมา และกล่าวว่า ท่านจะอยู่ในคุกไปจนถึงเมื่อใด? ท่านไม่มีความตั้งใจจะออกไปหรือ? ท่านยังคงยืนหยัดอยู่บน 'เรื่องนั้น' อยู่อีกหรือ?" ข้าพเจ้า...

[^1]: เรื่องราวของการประชุมครั้งนี้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้บันทึกไว้เองในจดหมายฉบับหนึ่ง ซึ่งได้รับการตีพิมพ์เมื่อไม่นานมานี้ในชื่อ "ญุซอุลมุห์นะฮ์" [^2]: อิบนุกะษีร เล่ม 14 หน้า 38 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 44 [^4]: ริซาละฮ์นี้อยู่ในห้องสมุดที่มีชื่อเสียงของดิมัชก์ คือ "อัซ-ซอฮิรียะฮ์" เป็นลายมือของชัยค์ชะร็อฟุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ น้องชายแท้ ๆ และสหายร่วมคุกของชัยค์ ด้วยความพยายามของมิตรผู้ทรงความรู้ของเรา ชัยค์มุหัมมัด อับดุรร็อซซาก ฮัมซะฮ์ อดีตอิมามแห่งมัสยิดอัลหะรอม และชัยค์มุหัมมัด นะศีฟ ริซาละฮ์นี้ได้รับการตีพิมพ์ร่วมกับริซาละฮ์อื่น ๆ อีกจำนวนหนึ่ง ในชื่อ "มัจญ์มูอะฮ์ อิลมิยะฮ์"

ข้าพเจ้าคิดว่าไม่สมควรที่จะฝากข่าวสารด้วยวาจาผ่านบุคคลผู้นี้ (เพราะไม่รู้ว่าเขาจะถ่ายทอดได้ครบถ้วนหรือไม่) ข้าพเจ้าจึงบอกเขาว่า จงฝากสลามไปยังท่านผู้สำเร็จราชการ และบอกท่านว่า ข้าพเจ้าไม่ทราบว่า "เรื่องนั้น" คืออะไร จนบัดนี้ข้าพเจ้ายังไม่ทราบเลยว่าข้าพเจ้าถูกคุมขังด้วยความผิดอันใด และความผิดของข้าพเจ้าคืออะไร อีกทั้งข้าพเจ้าไม่ประสงค์จะตอบข่าวสารนี้ผ่านปากของบรรดาเจ้าหน้าที่ ขอท่านได้โปรดส่งบุคคลที่เชื่อถือได้ในหมู่คนของท่านมาสักสี่คน ซึ่งเป็นผู้มีความเข้าใจ พูดจาตรงไปตรงมา และซื่อสัตย์ด้วย เพื่อข้าพเจ้าจะได้ชี้แจงเรื่องราวทั้งหมดแก่พวกเขาอย่างครบถ้วนไม่ขาดไม่เกิน เพราะข้าพเจ้ารู้ดีว่าในคดีนี้มีการโกหกและการบิดเบือนเป็นอันมาก

หลังจากนั้นผู้คุมก็มา และมีชายอีกคนหนึ่งมาด้วย ซึ่งข้าพเจ้าไม่รู้จัก แต่ผู้คนบอกว่าเขาชื่ออะลาอุดดีน อัฏ-ฏิบรีซี ผู้คนที่รู้จักเขาต่างก็กล่าวชมเชยเขา ผู้คนย่อมรู้ดีว่าอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงประทานความอดทน ความอดกลั้น และพลังในการรับฟังถ้อยคำอันขมขื่นแก่ข้าพเจ้า และข้าพเจ้าพูดจากับคู่สนทนาที่ต่ำต้อยที่สุดด้วยความเป็นธรรม ไม่ต้องกล่าวถึงผู้ปกครองและผู้รับผิดชอบในรัฐบาลเลย แต่พวกเขากลับใช้วิธีการที่ทำให้รู้ได้ว่าพวกเขาต้องการบีบบังคับให้ข้าพเจ้ายอมรับข้อเรียกร้อง พวกเขายังนำเอกสารฉบับหนึ่งออกมา ซึ่งในนั้นเขียนข้อความที่ขัดกับข้อเท็จจริงและไม่ถูกต้อง และในนั้นมีการเชิญชวนให้ฝ่าฝืนอัลลอฮ์ตะอาลา เมื่อข้าพเจ้าจะตอบพวกเขาและมอบข่าวสาร พวกเขากลับไม่พร้อมจะรับฟังสิ่งใดเลย และยืนกรานแต่เพียงว่า ข้าพเจ้าต้องยอมรับข้อเรียกร้องนี้ และให้สัญญาว่าจะไม่หวนกลับไปสู่แนวทางของตนอีก (แม้อัลกุรอานและหะดีษจะสั่งให้ใช้ความนุ่มนวลและอ่อนโยนในการโต้แย้ง แต่เมื่อถูกกดขี่ ก็มีคำสั่งให้แสดงความเข้มแข็งและรักษาเกียรติศักดิ์ศรีด้วยเช่นกัน) ในระหว่างการสนทนา ข้าพเจ้าได้กล่าวแก่พวกเขาว่า ในเรื่องนี้ข้าพเจ้าไม่มีสิทธิ์ตัดสินใจ เรื่องนี้เป็นเรื่องของอัลลอฮ์ ท่านเราะซูล ﷺ และมุสลิมทั่วทั้งโลก ข้าพเจ้า [ไม่มีสิทธิ์] เปลี่ยนแปลงแก้ไขศาสนาของอัลลอฮ์

...ไม่มีอำนาจ และข้าพเจ้าไม่อาจละทิ้งศาสนาอิสลามเพราะท่านหรือผู้ใดก็ตาม และข้าพเจ้าไม่อาจยอมรับคำเท็จและการใส่ร้ายได้

เมื่อข้าพเจ้าเห็นว่าพวกเขายังคงยืนกรานในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าจึงพูดด้วยความเด็ดขาดว่า จงเลิกพูดเรื่องไร้สาระเหล่านี้เสีย แล้วไปทำหน้าที่ของท่านเถิด ข้าพเจ้าไม่ได้ขอร้องท่านเลยว่าให้นำข้าพเจ้าออกจากคุก ขณะนั้นประตูชั้นบนปิดอยู่ ข้าพเจ้าจึงบอกให้เปิดประตู ข้าพเจ้าจะไป ประหนึ่งว่าการสนทนาได้จบลงแล้ว

ข้าพเจ้าได้กล่าวแก่ผู้ส่งสารว่า สิ่งที่ข้าพเจ้าได้เขียนหรือกล่าวไว้ในประเด็นปัญหาเหล่านี้ ล้วนเป็นการตอบคำถามและคำขอฟัตวาเสมอมา ข้าพเจ้าไม่เคยเริ่มติดต่อเขียนจดหมายถึงผู้ใดในเรื่องนี้ก่อน และไม่เคยเป็นฝ่ายเริ่มพูดกับผู้ใดเอง เมื่อผู้แสวงหาสัจธรรมคนหนึ่งมาหาข้าพเจ้าและถามข้าพเจ้าซ้ำแล้วซ้ำเล่า ตามหลักศาสนาแล้ว ข้าพเจ้าจะมีช่องทางให้ปกปิดสัจธรรมได้หรือ ทั้งที่ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า

من سئل عن علم يعلمه فكتمه ألجمه الله يوم القيامة بلجام من النار

และอัลลอฮ์ตะอาลาทรงตรัสว่า

إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَآ أَنزَلْنَا مِنَ ٱلْبَيِّنَـٰتِ وَٱلْهُدَىٰ مِنۢ بَعْدِ مَا بَيَّنَّـٰهُ لِلنَّاسِ فِى ٱلْكِتَـٰبِ ۙ أُو۟لَـٰٓئِكَ يَلْعَنُهُمُ ٱللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ ٱللَّـٰعِنُونَ ﴿١٥٩﴾

ข้าพเจ้าจะงดเว้นการตอบผู้แสวงหาสัจธรรมตามคำพูดของท่าน เพื่อให้บั้นปลายของข้าพเจ้าเป็นไปดังที่อายะฮ์ได้กล่าวไว้อย่างนั้นหรือ สุลต่านได้สั่งให้ข้าพเจ้าทำเช่นนั้น หรือมุสลิมคนใดสั่งเช่นนั้นหรือ แต่ความจริงก็คือ ท่านได้นำเรื่องไร้มูลเหล่านี้ไปถึงพระองค์ แล้วต้องการใช้คำสั่งของกษัตริย์เป็นเกราะกำบัง

[^1]: ผู้ใดถูกถามเรื่องหนึ่ง (เกี่ยวกับศาสนา) ที่เขามีความรู้ แล้วเขาไม่เปิดเผยและปกปิดไว้ อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงสวมบังเหียนไฟเข้าที่ปากของเขาในวันกิยามะฮ์

[^2]: แท้จริงบรรดาผู้ที่ปกปิดหลักฐานอันชัดแจ้งและทางนำที่เราได้ประทานลงมา หลังจากที่เราได้แจกแจงไว้แก่มนุษย์ในคัมภีร์แล้ว ชนเหล่านั้นแหละที่อัลลอฮ์ทรงสาปแช่งพวกเขา และบรรดาผู้สาปแช่งก็สาปแช่งพวกเขา (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:159)

ณ จุดนี้ ผู้ส่งสารกล่าวว่า "ท่านผู้ทรงเกียรติ! โปรดอย่านำพระนามของกษัตริย์เข้ามาเกี่ยวข้องเลย ไม่มีผู้ใดกล่าวถ้อยคำอันไม่บังควรต่อเกียรติของกษัตริย์" ข้าพเจ้ากล่าวว่า "ใช่แล้ว ในเวลานี้ไม่มีผู้ใดกล้าพูดหรือฟังสิ่งใดในเรื่องที่เกี่ยวกับกษัตริย์ ฟิตนะฮ์ครั้งนี้ก็เกิดขึ้นด้วยเหตุนี้เอง เราได้ยินตั้งแต่อยู่ที่ชามแล้วว่ามีการกล่าวหาว่ากษัตริย์ถูกตำหนิติเตียน และพระองค์ถูกกล่าวหา แต่เราคิดว่าจะไม่มีผู้ใดเชื่อเรื่องนี้"

ข้าพเจ้ากล่าวแก่เขาว่า "ความเสียหายจากเรื่องนี้จะไม่ตกแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะต้องหวั่นเกรงสิ่งใดเล่า? หากข้าพเจ้าถูกสังหารในคดีนี้ ข้าพเจ้าก็จะได้รับชะฮาดะฮ์ (การตายชะฮีด) ในระดับอันสูงส่ง และนั่นจะเป็นความผาสุกอันยิ่งใหญ่สำหรับข้าพเจ้า ในวันกิยามะฮ์ข้าพเจ้าจะได้รับความพึงพอพระทัย ส่วนผู้คนที่มีส่วนร่วมในเรื่องนี้ พวกเขาจะสมควรได้รับการสาปแช่งไปจนถึงวันกิยามะฮ์ เพราะประชาชาติของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ทั้งหมดรู้ดีว่า ข้าพเจ้าถูกสังหารเพราะสัจธรรมซึ่งอัลลอฮ์ทรงส่งเราะซูลของพระองค์มาพร้อมกับมัน และหากข้าพเจ้าถูกจองจำ ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ การถูกจองจำของข้าพเจ้าจะเป็นความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่ประการหนึ่งจากอัลลอฮ์ตะอาลา และข้าพเจ้าไม่หวั่นเกรงว่าจะมีสิ่งใดที่ผู้คนจะช่วงชิงไปจากข้าพเจ้าได้ ไม่ว่าจะเป็นตำแหน่งผู้อำนวยการหรือผู้ดูแลมัดเราะซะฮ์ใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นทรัพย์สิน ทรัพย์สมบัติ อำนาจการปกครอง ตำแหน่ง หรือสิ่งอื่นใดก็ตาม แต่ความเสียหายจากเรื่องนี้จะตกแก่พวกท่านเอง เพราะผู้คนที่นั่งวางแผนสมคบคิดในเรื่องนี้อยู่ที่ชามนั้น ข้าพเจ้ารู้ดีว่าเป้าหมายของพวกเขาคือการสมคบคิดต่อต้านพวกท่าน และสร้างความเสียหายแก่ศาสนาและการปกครองของพวกท่าน บางคนในหมู่พวกเขาได้ไปยังดินแดนของพวกตาตาร์ และบางคนยังคงพำนักอยู่ที่นั่นจนถึงบัดนี้ คนเหล่านี้เองที่ตั้งใจจะทำลายศาสนาและโลกของพวกท่าน และพวกเขาเพียงแต่ใช้ข้าพเจ้าเป็นเครื่องกำบัง เพราะพวกเขารู้ว่าข้าพเจ้าเป็นมิตรและผู้หวังดีต่อพวกท่าน และข้าพเจ้าปรารถนาความดีงามทั้งในดุนยาและอาคิเราะฮ์แก่พวกท่าน ในเรื่องนี้ยังมีอีกหลายสิ่งที่ยังคงเป็นความลับอยู่ ซึ่งจะถูกเปิดเผยเมื่อถึงเวลาของมัน

ก็คงจะเป็นเช่นนั้น มิฉะนั้นแล้ว ระหว่างฉันกับผู้ใดในอียิปต์ก็ไม่เคยมีความเป็นศัตรูหรือความขัดแย้งใด ๆ และฉันเป็นผู้รักชาวอียิปต์ เป็นผู้สนับสนุนและเป็นมิตรของผู้ปกครองและอุละมาอ์ของพวกเขามาโดยตลอด

เขากล่าวว่า: ฉันจะไปตอบท่านรองสุลต่านว่าอย่างไร?

ฉันกล่าวว่า: จงกล่าวสลามแก่เขา และนำสารนี้ไปแจ้งให้ครบถ้วน

เขากล่าวว่า: ท่านได้พูดไว้หลายเรื่องเหลือเกิน!

ฉันกล่าวว่า: โดยสรุปก็คือ สิ่งที่อยู่ในบันทึกนี้ ส่วนใหญ่เป็นความเท็จ

แต่ทว่าประโยค «อิสตะวา (ประทับอยู่เหนือ) โดยแท้จริง» นั้น (ฉันได้กล่าวไว้จริง) และอุละมาอ์หลายท่านทั้งในมัซฮับมาลิกีและมัซฮับอื่นได้เขียนไว้ว่า เรื่องนี้เป็นอิจญ์มาอ์ (มติเอกฉันท์) ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ ไม่มีผู้ใดในหมู่สะลัฟ บรรดาผู้นำ และอุละมาอ์ชั้นนำของประชาชาตินี้ปฏิเสธเรื่องนี้ ยิ่งไปกว่านั้น เท่าที่ฉันทราบ ไม่มีอาลิมคนใดปฏิเสธเลย แล้วฉันจะละทิ้งอะกีดะฮ์ที่เป็นมติเอกฉันท์ ซึ่งไม่มีอาลิมคนใดปฏิเสธได้อย่างไร? อัลลามะฮ์อบูอุมัร อิบนุอับดิลบัร กล่าวว่า:

اهل السنة مجمعون على الاقرار بالصفات الواردة كلها في القرآن والسنة، والايمان بها وحملها على الحقيقة لا على المجاز الا انهم لا يكيفون شيئًا من ذلك ولا يحدون فيه صفة محصورة، واما اهل البدع الجهمية والمعتزلة كلها والخوارج فكلهم ينكرها، ولا يحمل شيئًا منها على الحقيقة ويزعمون ان من اقر بها مشبه وعند من اقر بها نافون للمعبود، والحق فيما قاله القائلون بما نطق به كتاب الله وسنة رسوله وهم ائمة الجماعة

«อะฮ์ลุสซุนนะฮ์มีมติเอกฉันท์ในการยอมรับคุณลักษณะทั้งหมดที่ปรากฏในอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ศรัทธาต่อคุณลักษณะเหล่านั้น และเข้าใจตามความหมายที่แท้จริง มิใช่ความหมายเชิงอุปมา เพียงแต่พวกเขาไม่ระบุรูปแบบ (กัยฟียะฮ์) ของสิ่งใดในนั้น และไม่กำหนดขอบเขตจำกัดแก่คุณลักษณะใด ส่วนพวกบิดอะฮ์ ได้แก่ ญะฮ์มียะฮ์ มุอ์ตะซิละฮ์ทั้งหมด และเคาะวาริจ ล้วนปฏิเสธคุณลักษณะเหล่านี้ และไม่เข้าใจสิ่งใดในนั้นตามความหมายที่แท้จริง พวกเขาอ้างว่าผู้ที่ยอมรับคุณลักษณะเหล่านี้คือผู้ที่เปรียบเทียบ (มุชับบิฮะฮ์) แต่ในทัศนะของผู้ที่ยอมรับ พวกเขาคือผู้ปฏิเสธพระผู้ทรงเป็นที่เคารพสักการะ และความจริงอยู่กับคำกล่าวของผู้ที่ยึดตามสิ่งที่คัมภีร์ของอัลลอฮ์และซุนนะฮ์ของเราะซูลของพระองค์ได้ระบุไว้ และพวกเขาคือบรรดาอิมามแห่งอัลญะมาอะฮ์»

อัชชัยค์ อัลอาริฟ อบูมุฮัมมัด อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) กล่าวไว้ในหนังสือ "ฆุนยะตุฏฏอลิบีน" (غنية الطالبين) ว่า:

وهو بجهة العلو مستو على العرش محتو على الملك محيط علمه بالاشياء

«พระองค์ทรงอยู่ในทิศเบื้องสูง ทรงประทับอยู่เหนืออัรช์ ทรงครอบครองอำนาจการปกครอง และความรู้ของพระองค์ครอบคลุมทุกสรรพสิ่ง»

ท่านกล่าวต่อไปว่า:

ولا يجوز وصفه بانه في كل مكان بل يقال انه في السماء على العرش كما قال الرحمٰن على العرش استوىٰ

«ไม่อนุญาตให้กล่าวถึงพระองค์ว่าทรงอยู่ในทุกสถานที่ แต่ให้กล่าวว่าพระองค์ทรงอยู่ในฟากฟ้าเหนืออัรช์ ดังที่พระองค์ตรัสว่า "พระผู้ทรงกรุณาปรานี ทรงประทับอยู่เหนืออัรช์"» (ซูเราะฮ์ฏอฮา 20:5)

وينبغي اطلاق صفة الاستواء من غير تاويل وانه استواء الذات على العرش

«และสมควรที่จะใช้คุณลักษณะแห่งการอิสติวาอ์ (การสถิต) โดยไม่ตีความ และแท้จริงมันคือการสถิตของซาต (พระองค์เอง) เหนืออัรช์»[^1]

ส่วนอะกีดะฮ์ที่อิบนุมัคลูฟ (ด้วยการตีความ) ประกาศอยู่นั้น ขัดกับตัวบทของท่านอิมามมาลิกเองและของบรรดาอิมามในหมู่สานุศิษย์ของท่าน และขัดกับตัวบทของอบุลหะสัน อัล-อัชอะรี และบรรดาอิมามในหมู่สานุศิษย์ของท่าน ทุกท่านเหล่านั้นได้ระบุไว้อย่างชัดแจ้งตรงตามที่เรากล่าว ด้วยเหตุนี้เองจึงเกิดการคืนดีกันระหว่างฝ่ายหะนาบิละฮ์กับฝ่ายอะชาอิเราะฮ์ และผู้คนก็เห็นพ้องต้องกัน เมื่อฝ่ายหะนาบิละฮ์ได้เห็นคำกล่าวของอบุลหะสัน อัล-อัชอะรี พวกเขากล่าวว่า คำกล่าวนี้ดีกว่าคำกล่าวของอัช-ชัยค์ อัล-มุวัฟฟัก[^2] และด้วยเหตุนี้ความขุ่นเคืองในหัวใจก็หมดสิ้นไป และจากปากของบรรดานักนิติศาสตร์ฝ่ายชาฟิอีย์และคนอื่นๆ ก็เปล่งออกมาว่า

الحمد لله على اتفاق كلمة المسلمين

«การสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ ที่ถ้อยคำของมุสลิมทั้งหลายได้เป็นเอกภาพ»

อะกีดะฮ์ของข้าพเจ้าก็เช่นเดียวกันว่า

هو مستو على العرش حقيقة بذاته بلا تكييف ولا تشبيه

«พระองค์ทรงสถิตเหนืออัรช์อย่างแท้จริงด้วยซาตของพระองค์ โดยไม่มีการกำหนดรูปลักษณะและไม่มีการเปรียบเทียบ»

เขากล่าวว่า "ขอท่านเขียนสิ่งนี้ไว้ และยึดมั่นตามนั้นเถิด" ข้าพเจ้าตอบว่า "สิ่งนี้เขียนไว้ด้วยถ้อยคำเหล่านี้เองในตำราอะกีดะฮ์ที่อยู่ในมือของท่านแล้ว และเรื่องนี้ได้มีการอภิปรายกันที่ดิมัชก์ไปแล้ว และบรรดามุสลิมก็เห็นพ้องกันในเรื่องนี้ แล้วบัดนี้ข้าพเจ้าจะเพิ่มเติมอะไรลงไปอีกเล่า?"

ข้าพเจ้ากล่าวแก่เขาว่า ข้าพเจ้าได้นำเสนอหนังสือมากกว่าห้าสิบเล่ม ซึ่งล้วนเป็นหนังสือของบรรดานักหะดีษ ศูฟี นักวิชาการด้านเทววิทยา (มุตะกัลลิมีน) และนักนิติศาสตร์แห่งสี่มัซฮับ ทั้งหมดล้วนสนับสนุนข้าพเจ้า และข้าพเจ้าให้เวลาแก่ฝ่ายตรงข้ามของข้าพเจ้าสามปี ให้พิสูจน์จากบรรดาอิมามแห่งอิสลามแม้เพียงอักษรเดียวที่ขัดแย้งกับสิ่งนี้ แล้วบัดนี้ข้าพเจ้าจะทำอะไรได้อีก

เมื่อฏิบรีซีจากไปแล้ว ครู่หนึ่งต่อมาผู้คุมก็มา และกล่าวว่า "ผู้สำเร็จราชการแทนสุลฏอนฝากสลามมายังท่าน และกล่าวว่า ขอให้ท่านเขียนอะกีดะฮ์ของท่านด้วยปากกาของท่านเอง" ข้าพเจ้าตอบว่า "ขอฝากสลามแก่ท่านผู้สำเร็จราชการ และเรียนท่านแทนข้าพเจ้าว่า หากข้าพเจ้าเขียนสิ่งใดในเวลานี้ ผู้ที่จะพูดก็จะพูดว่า ชัยค์ได้เพิ่มหรือลดอะกีดะฮ์เดิมของตน หรือได้เปลี่ยนอะกีดะฮ์ของตนไปแล้ว เช่นเดียวกับเมื่อครั้งที่ดิมัชก์ พวกเขาได้เรียกร้องให้เขียนอะกีดะฮ์..."

[^1]: ณ ที่นี้ ชัยค์ได้ยกคำกล่าวมากมายของอุละมาอ์ชั้นนำแห่งสี่มัซฮับมาสนับสนุนเนื้อหานี้ ในที่นี้ได้จำกัดไว้เพียงสองคำกล่าวนี้เท่านั้น

[^2]: ชัยค์มุวัฟฟะกุดดีน อิบนุกุดามะฮ์ ซึ่งในหมู่หะนาบิละฮ์ท่านมีแนวโน้มไปทางการตีความ (ตะอ์วีล)

ข้าพเจ้าจึงได้ยื่นสิ่งเดียวกันกับที่เคยเขียนไว้แล้ว ข้าพเจ้ากล่าวว่า นี่คืออะกีดะฮ์ที่ได้ถูกอ่านในมัจลิสทั้งสามครั้งในเมืองชาม และผู้สำเร็จราชการแห่งชามก็ได้ส่งมันไปพร้อมกับไปรษณีย์ของทางราชการแล้ว และข้อเขียนทั้งหมดนี้ก็อยู่ในความครอบครองของท่านแล้ว อะกีดะฮ์มิใช่สิ่งที่ข้าพเจ้าจะประดิษฐ์ขึ้นเองตามใจชอบ จนถึงขั้นที่จะต้องประกาศอะกีดะฮ์ใหม่ทุกวัน อะกีดะฮ์ของข้าพเจ้าคือสิ่งเดียวกับที่ข้าพเจ้าได้แสดงไว้ก่อนหน้านี้แล้ว และข้อเขียนนั้นก็คือสิ่งที่อยู่ในความครอบครองของท่าน ขอท่านโปรดดูเถิด

เขากลับไปแล้วกลับมาอีก และกล่าวว่า ขอท่านโปรดเขียนอะไรสักอย่างด้วยปากกาของท่านเอง ข้าพเจ้าถามว่า จะให้ข้าพเจ้าเขียนอะไร เขาตอบว่า เช่น หนังสือขออภัยโทษ และ (ข้อความ) ว่าท่านจะไม่ไปยุ่งเกี่ยวกับผู้ใด ข้าพเจ้ากล่าวว่า ได้ ข้าพเจ้ายินยอมในเรื่องนี้ จุดประสงค์ของข้าพเจ้ามิใช่การทำร้ายผู้ใด ข้าพเจ้ามิได้ต้องการแก้แค้นผู้ใด และไม่มีเจตนาจะเอาผิดผู้ใด และข้าพเจ้าให้อภัยแก่ทุกคนที่ได้ละเมิดต่อข้าพเจ้า เขาต้องการให้ข้าพเจ้าเขียนข้อความนี้ลงไป แต่ข้าพเจ้ากล่าวว่า การเขียนเช่นนี้ไม่ใช่ธรรมเนียม เพราะการที่มนุษย์จะให้อภัยในสิทธิของตนนั้น ไม่จำเป็นต้องอาศัยข้อเขียนใด ๆ

ควรแจ้งข้อเท็จจริงนี้แก่ชัยค์นัศรุล มันบิญี เพื่อที่เขาจะได้ใช้วิจารณญาณของตนจัดการแก้ไขและดำเนินการในเรื่องนี้ จุดประสงค์ของข้าพเจ้ามีเพียงการเชื่อฟังอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์เท่านั้น สิ่งที่เป็นภัยอันแท้จริงก็คือ ความขัดแย้งระหว่างกันเองของชาวมิศร์ และคำพูดที่พวกเขากล่าวถึงกันและกัน อาจก่อให้เกิดความวุ่นวายขึ้นได้ ดังที่ได้เห็นมาจนถึงบัดนี้ และสิ่งที่เกิดขึ้นในเมืองชามท่านก็ทราบดีอยู่แล้ว ทั้งที่ในเมืองชามนั้นสภาพความสามัคคีมีมากกว่าในมิศร์ และข้าพเจ้า ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ในการดับไฟแห่งความวุ่นวาย (ไม่ว่าจะอยู่ในมิศร์หรือที่ใดก็ตาม) และในการให้ความช่วยเหลือ ข้าพเจ้าจะอยู่แถวหน้าสุด และในการสถาปนาความดี ข้าพเจ้าจะไม่ล้าหลังผู้ใด และไม่ว่าผู้คนเหล่านี้จะปฏิบัติต่อข้าพเจ้าอย่างไรก็ตาม ข้าพเจ้าจะปฏิบัติดีต่อพวกเขาเท่าที่สามารถทำได้ และจะไม่ลังเลในการให้ประโยชน์แก่พวกเขาเลย และจะไม่ช่วยเหลือศัตรูของพวกเขาในการต่อต้านพวกเขาเป็นอันขาด และความช่วยเหลือที่แท้จริงนั้นมาจากอัลลอฮ์ นี่คือเจตนาและความตั้งใจของข้าพเจ้า ทั้งที่ข้าพเจ้ารู้เท่าทันกิจการและสภาพการณ์ทั้งปวง

แต่ข้าพเจ้ารู้ดีว่าชัยฏอนนั้นหว่านความเสื่อมเสียลงในหัวใจของบรรดาผู้ศรัทธา และข้าพเจ้าจะไม่มีวันเป็นผู้ช่วยเหลือชัยฏอนในการต่อต้านพี่น้องมุสลิมของข้าพเจ้าเป็นอันขาด

ความขัดแย้งและความทุกข์ใจนี้จะขจัดออกไปได้ก็ด้วยการหวนกลับไปหาอัลลอฮ์ตะอาลา ขออภัยโทษ (อิสติฆฟาร) และกลับเนื้อกลับตัว (เตาบะฮ์) ต่อพระองค์ และขอความคุ้มครองจากพระองค์ด้วยหัวใจที่บริสุทธิ์ใจ

فانه سبحانه لا ملجأ منه الا اليه ولا حولْ ولا قوة الَّا بالله

«เพราะแท้จริงพระองค์ผู้ทรงบริสุทธิ์นั้น ไม่มีที่พึ่งพิงให้หนีจากพระองค์ได้ เว้นแต่ไปยังพระองค์ และไม่มีพลังและอำนาจใด ๆ เว้นแต่ด้วยอัลลอฮ์»

ส่วนประเด็นเรื่องการขอความช่วยเหลือ (อิสติฆาษะฮ์) นั้น มุสลิมทั้งปวงมีมติเห็นพ้องกัน และเป็นหลักการที่ชัดแจ้งและเด็ดขาดของศาสนาอิสลามว่า ไม่อนุญาตให้เคารพภักดีผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ตะอาลา ไม่อนุญาตให้วิงวอนขอ (ดุอาอ์) จากผู้ใด ขอความช่วยเหลือจากผู้ใด หรือมอบหมายความไว้วางใจ (ตะวักกุล) ต่อผู้ใด และผู้ใดก็ตามที่เคารพภักดีมลาอิกะฮ์ผู้ใกล้ชิด หรือนบีผู้ถูกส่งมา หรือวิงวอนขอจากพวกเขา หรือขอความช่วยเหลือจากพวกเขา ผู้นั้นก็เป็นผู้ตั้งภาคี (มุชริก) ตามทัศนะของมุสลิมทุกคน ไม่อนุญาตให้กล่าวว่า "โอ้ญิบรีล โอ้มีกาอีล โอ้อิบรอฮีม โอ้มูซา หรือโอ้ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ โปรดอภัยโทษแก่ข้าพเจ้า หรือโปรดเมตตาข้าพเจ้า หรือโปรดประทานปัจจัยยังชีพแก่ข้าพเจ้า หรือโปรดช่วยเหลือข้าพเจ้า หรือโปรดสดับคำร้องทุกข์ของข้าพเจ้า หรือโปรดคุ้มครองข้าพเจ้าจากศัตรูของข้าพเจ้า" และถ้อยคำทำนองเดียวกันนี้ ทว่าสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดเป็นคุณลักษณะเฉพาะของความเป็นพระเจ้า (อุลูฮิยะฮ์) และเป็นประเด็นที่สำคัญยิ่งและเป็นที่รู้จักกันดี ซึ่งบรรดาอุละมาอ์ได้อธิบายไว้แล้ว และได้แจกแจงความแตกต่างระหว่างขอบเขตและสิทธิของอัลลอฮ์กับของท่านเราะซูลไว้แล้ว[^1] สิ่งนี้เป็นส่วนหนึ่งของหลักมูลฐานของอิสลาม ดังนั้นหากผู้ส่งสาร (อิบนุมัคลูฟ) ไม่สามารถแยกแยะระหว่างศาสนาอิสลามกับศาสนาของชาวคริสต์ ซึ่งวิงวอนขอจากท่านมะซีห์และมารดาผู้ทรงเกียรติของท่านได้ ข้าพเจ้าจะทำอย่างไรได้เล่า แต่ผู้ที่ยกท่านซัยยิดะฮ์นะฟีซะฮ์[^2] ขึ้นเป็นพระผู้อภิบาล และกล่าวว่านางให้ที่พึ่งแก่ผู้หวาดกลัว สดับคำร้องทุกข์ของผู้ประสบเคราะห์ และให้ความช่วยเหลือ และนางอยู่ภายใต้ร่มเงาแห่งความเมตตาและเกียรติศักดิ์ของนาง และกราบสุญูดต่อนาง และวิงวอนขอต่อนางด้วยการร่ำไห้และคร่ำครวญเช่นเดียวกับที่…

[^1]: ในโอกาสนี้ ชัยค์ได้รวบรวมอายะฮ์และหะดีษในเรื่องนี้ไว้ โปรดดู "อัร-ริซาละฮ์ อัล-มิศริยะฮ์" ซึ่งรวมอยู่ใน "มัจญ์มูอะฮ์ อัร-เราะซาอิล อัล-มุนีริยะฮ์" หน้า 6-62

[^2]: ท่านซัยยิดะฮ์นะฟีซะฮ์เป็นหนึ่งในอะฮ์ลุลบัยต์ของท่านเราะซูล ﷺ หลุมฝังศพของนางอยู่ในกรุงไคโร ซึ่งสามัญชนให้ความเคารพยกย่องอย่างมาก

ต่อพระผู้อภิบาลแห่งชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน และเขาไว้วางใจผู้ที่มีชีวิตซึ่งได้ล่วงลับไปแล้ว แต่ไม่ไว้วางใจพระผู้ทรงมีชีวิตผู้ทรงดำรงอยู่ตลอดกาล ผู้ไม่มีวันดับสูญ ดังนั้นจึงไม่ต้องสงสัยเลยว่า การตั้งภาคีกับบุคคลเช่นนั้น ย่อมเป็นชิริกที่ร้ายแรงยิ่งกว่าการตั้งภาคีกับบรรดาผู้ที่ประเสริฐกว่าท่านซัยยิดะฮ์นะฟีสะฮ์[^1]

ส่วนสิทธิของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ (ขอให้บิดามารดาของข้าพเจ้าเป็นสิ่งพลีแด่ท่าน) เช่น การให้ความรักต่อท่านมาก่อนตนเอง ครอบครัว และทรัพย์สิน การยกย่องให้เกียรติ เคารพ และเทิดทูนท่าน การปฏิบัติตามและเชื่อฟังท่าน และการดำเนินตามซุนนะฮ์ของท่าน เป็นต้น สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่อย่างมาก ในทำนองเดียวกัน การขอดุอาอ์โดยถือท่านเป็นวะซีละฮ์ (สื่อกลาง) ก็เป็นสิ่งที่ดีงาม แต่การขอดุอาอ์ต่อท่านและการขออิสติฆอษะฮ์ต่อท่าน (คือการร้องเรียกขอความช่วยเหลือจากท่าน) นั้นเป็นสิ่งต้องห้าม (หะรอม)

ข้าพเจ้าได้เขียนหนังสือเล่มหนึ่งในหัวข้อนี้ (สิทธิของท่านเราะซูล) ชื่อว่า «อัศ-ศอริม อัล-มัสลูล อะลา ชาติม อัร-เราะซูล» (الصارم المسلول على شاتم الرسول) ซึ่งในนั้นมีการค้นคว้าและรายละเอียดของประเด็นนี้ที่ตามความรู้ของข้าพเจ้าไม่เคยมีในงานเขียนใดมาก่อน ในทำนองเดียวกัน ข้าพเจ้าก็ได้เขียนบทความและสาส์นจำนวนมากเกี่ยวกับหลักการและกฎเกณฑ์ของอีมานเหล่านี้ ซึ่งเป็นสิ่งที่มีประโยชน์ที่สุดในเรื่องศาสนา

ควรให้ชัยค์ (นัศร์) ได้รับทราบเรื่องนี้ด้วยว่า ข้าพเจ้าเกรงว่าเรื่องราวอาจหลุดออกจากมือของพวกเขาและเกินการควบคุม และอาจเกิดเรื่องบางอย่างขึ้นซึ่งความเสียหายนั้นพวกเขาและอิบนุมัคลูฟเป็นต้นจะต้องแบกรับ เพราะข้าพเจ้าถูกเรียกร้องให้กระทำสิ่งที่อาจเป็นเหตุแห่งความเสียหายนั้น แต่ข้าพเจ้าไม่ยอมรับ ทั้งนี้เพราะข้าพเจ้ามีความจริงใจต่อพวกเขา ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ข้าพเจ้าไม่เคยหลอกลวงพวกเขาเลย หากข้าพเจ้าหลอกลวง ข้าพเจ้าก็คงไม่เปิดเผยว่าข้าพเจ้าถูกเรียกร้องให้ทำสิ่งที่เป็นความเสียหายแก่พวกเขา ข้าพเจ้าเป็นผู้ช่วยเหลือในงานแห่งความดีและความยำเกรงต่ออัลลอฮ์ของทั้งสองท่าน

ท่านจงกล่าวแก่พวกเขาด้วยว่า ขอให้พวกเขาพิจารณาเถิดว่า รากฐานที่กิจการทั้งหลายจะถูกต้องได้นั้นคือ ทุกคน

[^1]: ณ ตรงนี้ ชัยค์ได้ยกอายะฮ์และหะดีษเกี่ยวกับเตาฮีดมาอ้าง โปรดดู อัล-มิห์นะฮ์ หน้า 23

ต่ออัลลอฮ์ตะอาลา และเตาบะฮ์ในสิบวันอันจำเริญ (ของเดือนเราะมะฎอน) นี้ เมื่อหัวใจและภายในได้รับการแก้ไขให้ถูกต้องแล้ว ภายนอกก็จะถูกต้องไปเอง

إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوا۟ وَّٱلَّذِينَ هُم مُّحْسِنُونَ ﴿١٢٨﴾

«แท้จริงอัลลอฮ์ทรงอยู่กับบรรดาผู้ยำเกรง และบรรดาผู้ที่พวกเขาเป็นผู้กระทำความดี» (ซูเราะฮ์อัน-นะห์ล 16:128)

การอบรมแก้ไขและการสอนภายในคุก และผลของมัน

ผู้แต่งหนังสือ อัล-เกาะวากิบ อัด-ดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) เขียนไว้โดยอ้างจากชัยค์อะลามุดดีน อัล-บิรซาลี ผู้ร่วมสมัยและเพื่อนร่วมเรียนของชัยค์อัลอิสลามว่า

«เมื่อชัยค์เข้าไปถึงที่ (คุก) ก็เห็นว่าบรรดานักโทษหมกมุ่นอยู่กับการละเล่นไร้สาระและความบันเทิง พวกเขาทำให้ใจเพลิดเพลินและฆ่าเวลาด้วยวิธีนี้ หมากรุก ปาจีสี (เกมกระดาน) และอื่น ๆ แพร่หลายมาก ละหมาดถูกปล่อยให้ขาดไปอย่างไม่ใส่ใจ ชัยค์ได้คัดค้านเรื่องนี้ และชักนำบรรดานักโทษให้รักษาการละหมาดอย่างสม่ำเสมอ ให้หันไปหาอัลลอฮ์ตะอาลา ให้ประกอบอะมั้ลศอลิห์ การตัสบีห์ การอิสติฆฟาร และการขอดุอาอ์ และท่านเริ่มสอนซุนนะฮ์และส่งเสริมให้ทำความดี จนกระทั่งเกิดความหมกมุ่นในวิชาความรู้และศาสนาขึ้นเช่นนั้น จนคุกแห่งนั้นดูคึกคักและมีความจำเริญยิ่งกว่าคานกอฮ์และมัดเราะซะฮ์จำนวนมาก ผู้คนเกิดความผูกพันกับตัวท่านและสนใจในชีวิตทางศาสนาและวิชาการของคุกนี้ถึงขนาดที่นักโทษจำนวนมาก แม้ได้รับการปล่อยตัวแล้วก็ยังไม่ยอมจากท่านไป และเลือกที่จะอยู่รับใช้ท่านต่อไป»[^1]

หลังจากนั้นสี่เดือน (14 เศาะฟัร ปี 707 ฮ.ศ.) ได้มีความพยายามปล่อยตัวท่านอีกครั้ง กอฎีย์อัล-กุฎอต บัดรุดดีน อิบนุ ญะมาอะฮ์ ได้ไปพบท่านด้วยตนเอง และสนทนากันอยู่นาน แต่ท่านก็ไม่ยินยอมที่จะออกมา ในที่สุด วันที่ 23 เราะบีอุลเอาวัล อะมีรหุซามุดดีน มุฮันนา อิบนุ อีซา มะลิกุลอะร็อบ[^2] ได้ไปที่คุกด้วยตนเอง และสาบานต่อชัยค์ว่า

[^1]: อัล-เกาะวากิบ อัด-ดุรรียะฮ์ หน้า 181 [^2]: อะมีรหุซามุดดีน เป็นสมาชิกตระกูลขุนนางเชื้อสายอาหรับ และเป็นบุคคลที่มีเกียรติและบารมีอย่างยิ่งแห่งเมืองชาม และ… (มีต่อหน้าถัดไป)

และนำท่านไปพักที่บ้านของผู้สำเร็จราชการแห่งมิศร์พร้อมกับตน อะมีรหุซามุดดีนประสงค์จะพาท่านไปดิมัชก์ด้วย แต่ผู้สำเร็จราชการแห่งสุลต่านได้เสนอแนะว่า ให้ชัยค์พำนักอยู่ในมิศร์อีกสักระยะหนึ่ง เพื่อให้ผู้คนได้ประจักษ์ถึงความรู้และคุณธรรมของท่าน และได้รับประโยชน์จากท่าน

ความสูงส่งทางจริยธรรมของอิบนุตัยมียะฮ์

ในช่วงเวลานี้ ความสูงส่งแห่งอุปนิสัยของอิบนุตัยมียะฮ์ยิ่งปรากฏเด่นชัดขึ้น ท่านไม่เคยก้มศีรษะต่อหน้าอำนาจใด และชายผ้าของท่านก็ไม่เคยแปดเปื้อนด้วยสิ่งล่อใจทางโลกหรือผลประโยชน์ทางทรัพย์สินใด ๆ ท่านยังปฏิเสธอย่างชัดเจนที่จะรับเสื้อคลุมพระราชทานและของกำนัลจากสุลต่าน

ผลงานอีกประการหนึ่งของท่านคือ ทันทีที่ออกจากคุก ท่านได้ให้อภัยแก่ปฏิปักษ์ทั้งหมดของท่าน และแก่บรรดาผู้คนทั้งปวงที่เคยพยายามทำร้ายท่าน โดยไม่มีข้อยกเว้น และได้ประกาศอย่างชัดแจ้งว่า ท่านไม่มีข้อร้องเรียนต่อผู้ใด และจะไม่เอาความกับผู้ใด หลังจากได้รับการปล่อยตัว ท่านได้เขียนจดหมายถึงชาม ในจดหมายนั้นท่านกล่าวว่า

تعلمون رضی الله عنکم انی لا احب ان یؤذی احدٌ من عموم المسلمین فضلاً عن اصحابنا شیٔ اصلاً لا ظاهرًا او باطنًا، ولا عندی عتبٌ علی احد

«ขออัลลอฮ์ทรงพอพระทัยต่อท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายย่อมทราบดีว่า ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาให้ผู้ใดในหมู่มุสลิมทั่วไปได้รับความเดือดร้อนแม้แต่น้อยไม่ว่าในทางใด ทั้งที่เปิดเผยหรือซ่อนเร้น ยิ่งไปกว่านั้น ข้าพเจ้าจะชอบได้อย่างไรว่าพวกพ้องของเรา (อุละมาอ์และผู้ทรงธรรม) จะได้รับความเดือดร้อน และข้าพเจ้าไม่มีความขุ่นเคืองต่อผู้ใดเลย»

(ต่อจากเชิงอรรถหน้าที่แล้ว) มีอำนาจและอิทธิพล เนื่องจากเป็นชาวชาม จึงรู้จักผลงานด้านญิฮาดและความพยายามในการปฏิรูปของอิบนุตัยมียะฮ์มากกว่าชาวมิศร์ ด้วยเหตุนี้เขาจึงให้ความสนใจเป็นพิเศษในการปล่อยตัวอิบนุตัยมียะฮ์ และเพราะความจริงใจ ความเป็นตระกูลสูงศักดิ์ และความรักในเสรีภาพของเขา อิบนุตัยมียะฮ์จึงยอมรับข้อเสนอของเขาและยินยอมออกจากคุก

منهم ولا لوم اصلاً بل لهم عندی من الكرامة والاجلال والمحبة اضعاف ما كان، كل بحسبه، ولا يخلو الرجل اما ان يكون مجتهدًا، او مخطئًا، او مذنبًا، فالاول ماجور مشكور، والثانی مع اجره على الاجتهاد معفوعنه، والثالث فالله يغفرلنا وله ولسائر المومنين.

«…ว่ามีความเดือดร้อนใดๆ เกิดขึ้นแก่ฉันเพราะพวกเขา ฉันไม่มีข้อร้องเรียนต่อผู้ใด และไม่ตำหนิผู้ใดเลย ทว่าความจริงก็คือ เกียรติ ความยกย่อง และความรักที่ฉันมีต่อพวกเขาในใจนั้น มากกว่าเดิมหลายเท่า และแต่ละคนก็ตามฐานะของเขา (ในการขัดแย้งและพิพาทกับผู้ใด) คนเราย่อมเป็นได้ทั้งผู้วินิจฉัย (มุจตะฮิด) ผู้ผิดพลาด หรือผู้กระทำบาป มุจตะฮิดนั้นสมควรได้รับทั้งผลบุญและการขอบคุณ ผู้ผิดพลาดนั้นได้รับการอภัย ส่วนผู้กระทำบาปนั้น ขออัลลอฮ์ทรงอภัยแก่เรา แก่เขา และแก่บรรดามุอ์มินทั้งหลาย»

لا احب ان ينتصر من احد بسبب كذبه علیّ او ظلمه او عدوانه، فانی قد احللت كل مسلم، وانا احب الخير لكل المسلمين، واريد لكل مؤمن من الخير ما اريده لنفسی، والذين كذبوا وظلموا فهم فی حل من جهتی.

«ฉันไม่ปรารถนาให้มีการแก้แค้นผู้ใดเพราะเหตุที่เขาได้กล่าวเท็จใส่ร้ายฉัน หรืออธรรมหรือละเมิดต่อฉัน เพราะฉันได้ให้อภัยแก่มุสลิมทุกคนแล้ว ฉันปรารถนาความดีงามแก่มุสลิมทั้งมวล และฉันปรารถนาแก่มุอ์มินทุกคนในสิ่งดีงามเดียวกับที่ฉันปรารถนาแก่ตัวเอง บรรดาผู้ที่กล่าวเท็จและผู้ที่อธรรมนั้น พวกเขาพ้นจากภาระและเป็นอิสระจากฝ่ายฉันแล้ว ไม่มีการเอาผิดใดๆ จากฝ่ายฉันเลย»

[^1]: อิบนุตัยมียะฮ์ (มุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์) หน้า 63

การสอนและการถ่ายทอดความรู้

หลังจากออกจากคุก อิบนุตัยมียะฮ์ก็ทุ่มเทตนให้กับการสอนและการถ่ายทอดความรู้ บรรยากาศในอียิปต์ยังไม่เอื้ออำนวยต่อท่าน บรรดาอุละมาอ์และกอฎีได้แพร่ความเข้าใจผิดต่าง ๆ นานาเกี่ยวกับตัวท่าน กลุ่มศูฟี (ซึ่งมีรสนิยมในแนวคิดเตาฮีดวุญูดีอยู่ไม่น้อย) ก็มีความระแวงและขุ่นเคืองต่อท่าน ในประเทศนั้นไม่มีบุคคลผู้ทรงพลังและมีอิทธิพลคนใดเลยที่จะเป็นผู้แทนและผู้ปกป้องมัซฮับหัมบะลีเพียงมัซฮับเดียวในบรรดามัซฮับทั้งสี่ และในด้านอะกีดะฮ์ก็ไม่มีผู้ใดปกป้องอะกีดะฮ์ของสะลัฟเลย[^1] ในขณะที่มัซฮับอื่น ๆ นั้นมีกอฎีและอาลิมผู้ยิ่งใหญ่อยู่พร้อม ด้วยเหตุผลทั้งหมดนี้ อิบนุตัยมียะฮ์จึงตัดสินใจพำนักอยู่ในอียิปต์ระยะหนึ่ง และเปิดการสอนและถ่ายทอดความรู้แก่คนทั่วไป จึงเริ่มมีทั้งชั้นเรียนและวงชุมนุมทั้งที่เป็นระบบและไม่เป็นระบบ ท่านได้สอนในประเด็นทางวิชาการล้วน ๆ และประเด็นทางเกาะลาม (เทววิทยา) หลายครั้งในโรงเรียนที่มีชื่อเสียงของกรุงไคโร โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่มัดเราะสะฮ์ศอลิหิยะฮ์ ซึ่งบรรดาผู้มีความรู้ได้รับประโยชน์ และได้รู้จักแนวคิดและอะกีดะฮ์ที่แท้จริงของท่าน

การสอนและถ่ายทอดความรู้นี้ดำเนินต่อเนื่องไปหกเดือน ซึ่งทั้งคนทั่วไปและผู้มีความรู้ต่างได้รับประโยชน์ทั้งทางศาสนาและทางวิชาการ และโดยทั่วไปผู้คนต่างหลงใหลในความบริสุทธิ์ใจ สติปัญญาอันเหนือธรรมดา และความเป็นเลิศทางวิชาการของท่าน

จดหมายของอิบนุตัยมียะฮ์ถึงมารดา

การเดินทางมาอียิปต์ของอิบนุตัยมียะฮ์เกิดขึ้นอย่างกะทันหัน และไม่มีใครคาดคิดว่าท่านจะต้องพำนักอยู่ที่นี่นานถึงเพียงนี้ มารดาของท่านและครอบครัวทั้งหมดอยู่ที่ชาม และเฝ้ารอคอยการกลับมาอย่างปลอดภัยของท่าน เมื่ออิบนุตัยมียะฮ์ตัดสินใจพำนักอยู่ในอียิปต์ระยะหนึ่งเพื่อประโยชน์ทางศาสนา ท่านจึงได้แจ้งการตัดสินใจนี้แก่มารดาผู้เป็นที่เคารพ

[^1]: บังเอิญว่าในเวลานั้น กอฎีฝ่ายหัมบะลีเป็นผู้มีความรู้และความเข้าใจที่จำกัดมาก ด้วยเหตุนี้ฝ่ายหัมบะลีจึงอ่อนแออย่างยิ่ง (ดู อิบนุกะษีร เล่ม 14 หน้า 43)

ได้แจ้งให้ท่านทราบ และขออนุญาตจากท่าน จดหมายฉบับนี้เป็นกระจกสะท้อนความรู้สึกอันละเอียดอ่อน ความรักอันบริสุทธิ์ ความกตัญญูของบุตร ตลอดจนความมุ่งมั่นและความเด็ดเดี่ยวอย่างลูกผู้ชาย อีกทั้งเขียนด้วยภาษาที่เรียบง่ายและไม่ประดิษฐ์ประดอย จึงสมควรที่จะยกมาทั้งฉบับ ท่านเขียนว่า:

من احمد بن تيمية الى الوالدة السعيدة اقرّ الله عينيها بنعمه واسبغ عليها جزيل كرمه وجعلها من امائه وخدمه۔

«จากอะห์มัด อิบนุตัยมียะฮ์ ถึงท่านมารดาผู้เป็นที่เคารพ ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงทำให้ดวงตาของท่านเย็นฉ่ำด้วยความโปรดปรานของพระองค์ ทรงทำให้ท่านเปี่ยมล้นด้วยความกรุณาของพระองค์ และทรงบรรจุท่านไว้ในหมู่บ่าวที่พระองค์ทรงรับไว้»

سلام عليكم ورحمة الله وبركاته، انا نحمد اليكم الله الذي لا اله الا هو وهو للحمد اهل، وهو على كلّ شيء قدير، ونسأله ان يصلّي على خاتم النبيين وامام المتقين محمد عبده ورسوله صلى الله عليه وسلم وعلى آله وسلم تسليمًا۔

«อัสสลามุอะลัยกุม วะเราะห์มะตุลลอฮิ วะบะเราะกาตุฮ์ ข้าพเจ้าขอสรรเสริญอัลลอฮ์ผู้บริสุทธิ์ ผู้ซึ่งไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์ พระองค์ทรงคู่ควรแก่การสรรเสริญ และทรงมีอำนาจเหนือทุกสิ่ง ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานเศาะละวาตและสลามแด่เราะซูลและบ่าวผู้ใกล้ชิดของพระองค์ คือท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ผู้เป็นนบีคนสุดท้ายและผู้นำของบรรดาผู้ยำเกรง และแด่วงศ์วานของท่าน»

كتابي اليكم عن نعم من الله عظيمة، ومنن كريمة والآء جسيمة نشكر الله عليها ونسأله المزيد عن فضله ونعم الله كلما جاءت في نمو وازدياد

«ข้าพเจ้าเขียนจดหมายนี้ถึงท่านในสภาพที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่ ความกรุณาอันใหญ่หลวง และของขวัญอันมีเกียรติแก่ข้าพเจ้า ซึ่งข้าพเจ้าขอขอบคุณต่อพระองค์ และขอ[ความโปรดปราน]เพิ่มพูนยิ่งขึ้นจาก…»

وایادیه جلّت عن التعداد وتعلمونَ ان مقامنا الساعة فی هذه البلاد انما هُوَ لامورٍ ضروریة متی اهملناها فسد علینا أُمر الدین والدنیا ولسنا والله مختارین للبعد عنکم ولو حملتنا الطیور لسرنا الیکم ولکن الغائب عذره معه. وانتم لو اطلعتم علی باطن الامور فانکم. ولله الحمد. ما تختارون السّاعة الا ذلك، وَلَمْ نعزم علی المقام والاستیطان شهرًا واحدًا بل کل یوم نستخیر الله ولکم وادعوا لنا بالخیرة فنسأل الله العظیم ان یخیر لنا وللمسلمین ما فیه الخیرة فی خیر وعافیة.

«...และความโปรดปรานของพระองค์นั้นเหลือคณานับ ข้าพเจ้าเขียนมาเพื่อแจ้งให้ท่านทราบว่า การพำนักอยู่ในอียิปต์ของเราในเวลานี้ เป็นเพราะกิจการจำเป็นบางประการ ซึ่งหากเราละเลยไป ก็เกรงว่าจะเกิดความเสียหายและความเสื่อมเสียแก่ทั้งศาสนาและโลกนี้ ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ เรามิได้พำนักอยู่ที่นี่ตามความประสงค์และความปรารถนาของตนเอง และเรามิได้เลือกที่จะอยู่ห่างไกลจากท่านด้วยตัวเอง (ส่วนสภาพแห่งความรักและความโหยหาของเรานั้น ใจปรารถนาจะมีปีกบินไปหาท่านเสียด้วยซ้ำ) แต่ผู้ที่อยู่ห่างไกลนั้น ย่อมไม่มีใครเข้าใจสภาพที่แท้จริงและความจำเป็นของเขาได้ เขาเท่านั้นที่รู้สภาพของตนเอง หากท่านได้รู้ถึงสภาพที่แท้จริงแล้ว ท่านก็จะตัดสินใจเช่นเดียวกัน (ด้วยความมุ่งมั่นทางศาสนาและความมีใจสูงส่งของท่าน) ว่าในเวลานี้การที่ข้าพเจ้าพำนักอยู่ในอียิปต์นั้นเหมาะสมที่สุด ส่วนในเรื่องเจตนาของเรานั้น เรามิเคยตั้งใจจะพำนักและตั้งรกรากอยู่ในอียิปต์แม้เพียงเดือนเดียว»

…แต่เรากลับขอดุอาอ์ต่ออัลลอฮ์ให้ประทานความดีงามแก่ตัวเราและแก่ท่านทุกวัน ขอท่านโปรดขอดุอาอ์ให้เราด้วยว่า ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงกำหนดความดีงามและทรงตัดสินในสิ่งที่ดีที่สุดสำหรับเรา

وقد فتح الله من ابواب الخير والرحمة والهداية والبركة مالم يكن يخطر بالبال ولايدور في الخيال، ونحن في كل وقت مهمومون بالسفر مستخيرين الله سبحانه وتعالى فلا يظن الظان انا نؤثر على قربكم شيئاً من امور الدنيا قط بل لا نؤثر من امور الدين ما يكون قربكم ارجح منه ولكن ثم أمور كبار نخاف الضرر الخاص والعام من اهمالها والشاهد يرى مالايرى الغائب والمطلوب كثرة الدعاء بالخيرة فان الله يعلم ولا نعلم ويقدر ولا نقدر وهو علام الغيوب وقال النبي صلى الله عليه وسلم من سعادة ابن آدم استخارته الله ورضاه

«ด้วยความโปรดปรานของพระองค์ อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงเปิดประตูแห่งความดีงาม ความเมตตา ทางนำ และบะเราะกะฮ์ อันเป็นสิ่งที่ไม่เคยผ่านเข้ามาในความนึกคิดหรือการคาดคะเนของเรามาก่อน เราห่วงกังวลเรื่องการเดินทางอยู่ทุกเวลา และทำการอิสติคอเราะฮ์ต่ออัลลอฮ์อยู่เสมอ ขออย่าได้มีผู้ใดคิดว่าเราให้ความสำคัญกับทรัพย์สมบัติทางโลกเหนือการได้อยู่ใกล้ชิดท่าน ยิ่งกว่านั้น แม้ในกิจการทางศาสนา เราก็ไม่พร้อมจะให้ความสำคัญแก่สิ่งใด (ที่อยู่ในระดับของการงานสุนัต เป็นต้น) ซึ่งการได้อยู่ใกล้ชิดท่านและการรับใช้ท่านนั้นประเสริฐและสูงส่งกว่าในทางศาสนา แต่ทว่ามีกิจการและปัญหาสำคัญบางประการอยู่ตรงหน้า ซึ่งหากละทิ้งไป เราเกรงว่าจะเกิดความเสียหายทั้งในวงกว้างและเฉพาะตัว และผู้ที่จะประเมินเรื่องนี้ได้ก็คือผู้ที่อยู่ ณ ที่นั้นเท่านั้น «สิ่งที่ได้ยินมาจะเหมือนกับสิ่งที่ได้เห็นด้วยตาได้อย่างไร» จึงขอวิงวอนท่านให้ขอดุอาอ์ให้มาก ๆ ว่า…»

بما يقسم الله له ومن شقاوة ابن آدم ترك استخارة الله وسخطه بما يقسم الله له والتاجر يكون مسافرًا ويخاف ضياع ماله فيحتاج ان يقيم حتى يستوفيه وما نحن فيه أمر يجل عن الوصف ولا حول ولا قوة الا بالله والسلام عليكم ورحمة الله وبركاته كثيرًا كثيرًا وعلى سائر من في البيت في الكبار والصغار والاهل والاصحاب واحدًا واحدًا والحمد لله رب العالمين وصلى الله على سيدنا محمد وآله وصحبه وسلم تسليمًا.

«…ขออัลลอฮ์ทรงตัดสินสิ่งที่ดีกว่าสำหรับเรา ไม่ว่าจะเป็นการพำนักอยู่หรือการเดินทาง เพราะอัลลอฮ์ทรงรู้ แต่เราไม่รู้ ทรงกำหนดได้อย่างถูกต้อง แต่เรากำหนดไม่ได้ และทรงรู้ถึงสิ่งที่เปิดเผยและซ่อนเร้นทั้งปวง ท่านนบี ﷺ กล่าวไว้ว่า ความผาสุกของมนุษย์คือการที่เขาขอความดีจากอัลลอฮ์ มอบการตัดสินไว้แก่พระองค์ แล้วยินดีต่อสิ่งที่พระองค์ทรงตัดสิน ส่วนความเคราะห์ร้ายและความอัปโชคของเขาคือการละทิ้งอิสติคอเราะฮ์และการขอความดี และไม่พอใจหรือไม่สบายใจต่อการตัดสินของพระองค์

คุณแม่ย่อมทราบดีว่า แม้แต่พ่อค้า เมื่อใดที่อยู่ต่างแดนและเงินทุนกับสินค้าของเขากระจัดกระจายอยู่ เขาก็ยังต้องรอคอยและจำเป็นต้องพำนักอยู่จนกว่าจะเก็บเงินทั้งหมดคืนและรวบรวมทรัพย์สินของตนได้ ส่วนงานใหญ่และเป้าหมายอันยิ่งใหญ่ที่เราพำนักอยู่เพื่อมันนั้นเป็นเรื่องที่แตกต่างออกไปโดยสิ้นเชิง จะเทียบกับการค้าได้อย่างไร? สรุปแล้ว ที่พึ่งและที่อิงอาศัยทั้งหมดมีแต่อัลลอฮ์เท่านั้น ขอให้คุณแม่และทุกคนในบ้าน…»

…และความไม่สามารถใดๆ ไม่มีพลังใดๆ นอกจากด้วยอัลลอฮ์ ขอความสันติ ความเมตตาของอัลลอฮ์ และความจำเริญของพระองค์จงมีแด่ท่านอย่างมากมาย และแด่ทุกคนในบ้าน ทั้งผู้ใหญ่และเด็ก ครอบครัวและมิตรสหาย ทีละคนทีละคน มวลการสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ พระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก ขออัลลอฮ์ทรงประทานพรและความสันติอย่างมากมายแด่นายของเรา มุฮัมมัด ﷺ วงศ์วานและศอฮาบะฮ์ของท่าน

ขอสลามอันมากมายแด่ทุกคน ทั้งผู้เยาว์และผู้ใหญ่ แด่บรรดาผู้เกี่ยวข้องทุกคน และแด่สมาชิกในครอบครัวทุกคน

وصلے اللہ علی سیدنا محمد وآلہ وصحبہ وسلم تسلیما

«ขออัลลอฮ์ทรงประทานพรและความสันติอันสมบูรณ์แด่นายของเรา มุฮัมมัด ตลอดจนวงศ์วานและเหล่าศอฮาบะฮ์ของท่าน»

การถูกจองจำอีกครั้ง

อียิปต์เป็นศูนย์กลางถาวรของอะกีดะฮ์และแนวคิด "วะห์ดะตุลวุญูด" อิบนุลฟาริฎ (ร.ฮ.) กวีผู้เป็นเจ้าของ "หาล" ผู้มีชื่อเสียง ซึ่งเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 632 ดูเหมือนจะเป็นผู้เผยแผ่แนวคิดนี้อย่างแรงกล้า และในบทกวีของเขาก็พบเนื้อหาเช่นนี้อยู่ทั่วไป อิบนุตัยมียะฮ์ได้หักล้างอะกีดะฮ์นี้อย่างเปิดเผย และในการสอนและการชุมนุมของท่าน ท่านก็วิพากษ์วิจารณ์และคัดค้านคำพูดและการกระทำต่าง ๆ ที่ตามการวิเคราะห์ของท่านแล้วขัดต่ออัลกุรอานและซุนนะฮ์ และเป็นส่วนที่บรรดาศูฟีรุ่นหลังได้เพิ่มเติมขึ้นมา ในหนังสือของท่านหลายแห่ง ท่านกล่าวถึงนามของบรรดาศูฟีผู้ทรงเกียรติที่เป็นนักวิเคราะห์และมั่นคงในความรู้ เช่น ท่านชัยค์อับดุลกอดิร ญีลานี และชัยค์อะดี บิน มุซาฟิร อัล-อุมะวี ด้วยความเคารพและนอบน้อมอย่างยิ่ง แต่ท่านก็ไม่ลังเลที่จะวิพากษ์วิจารณ์บรรดามะชาอิคและศูฟีร่วมสมัยของท่าน ซึ่งตามความเชื่อของท่าน ได้รับอิทธิพลจากปรัชญากรีกและแนวคิดอิชรอกของอียิปต์และอินเดีย การบรรยายและการวิพากษ์วิจารณ์เหล่านี้ของชัยค์ได้ก่อให้เกิดความปั่นป่วนในแวดวงตะเซาวุฟเช่นกัน และชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ผู้มีชื่อเสียงของอียิปต์ คือ อิบนุอะฏออิลลาฮ์ อัล-อิสกันดะรี (เจ้าของหนังสือ "อัล-หิกัม" [الحكم]) ได้นำศูฟีกลุ่มใหญ่ในนามของคณะศูฟี ไปยื่นฟ้องร้องอิบนุตัยมียะฮ์ต่อผู้ปกครอง และได้ไปร้องเรียนเรื่องอิบนุตัยมียะฮ์ถึงในป้อมปราการเลยทีเดียว สุลต่านได้รับผลกระทบจากคำร้องเรียนเหล่านั้น จึงมีคำสั่งให้จัดการประชุมขึ้นที่ "ดารุลอัดล์" และให้มีการไต่สวนเรื่องนี้ ในการประชุมนั้น อิบนุตัยมียะฮ์ได้เข้าร่วมด้วยตนเองและแก้ต่างคดีของตนเอง ด้วยคำพูดที่มีหลักฐานและทรงพลังของท่าน ทุกคนต่างนิ่งเงียบ และไม่อาจดำเนินการใด ๆ ต่อท่านได้

แต่ความปั่นป่วนที่ต่อต้านท่านก็ยังไม่สงบลง คราวนี้ท่านยังถูกกล่าวหาอีกว่า ท่านได้เปิดเผยเรื่องนี้ […]

ทำการเผยแผ่ว่า ไม่อาจขอความช่วยเหลือ (ดุอาอ์ร้องเรียก) จากผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ได้ และแม้แต่การขอความช่วยเหลือ (อิสติฆอษะฮ์) ต่อตัวท่านผู้เป็นนายแห่งสรรพสิ่ง ท่านนบี ﷺ เองก็ไม่ถูกต้อง เมื่อข้อร้องเรียนนี้ถูกนำเสนอ อุละมาอ์บางท่านกล่าวว่า ในเรื่องนี้ไม่มีความน่ารังเกียจใด ๆ เลย ส่วนกอฎีย์อัลกุฎอตกล่าวเพียงว่า ในเรื่องนี้มีความไม่สุภาพอยู่บ้างแน่นอน แต่ไม่มีผู้ใดกล่าวว่าเรื่องนี้ไปถึงขั้นกุฟร์ ด้วยเหตุนี้ข้อร้องเรียนนี้ก็ไม่เกิดผลอันใดเช่นกัน

แต่รัฐบาลเริ่มเหนื่อยหน่ายกับข้อร้องเรียนและความวุ่นวายที่เกิดขึ้นทุกวันนี้ จึงเสนอให้ชัยค์เลือกทางใดทางหนึ่งในสามทาง คือ จะกลับไปยังบ้านเกิดที่ดิมัชก์ หรือจะไปพำนักที่อิสกันดะรียะฮ์ แต่ในทั้งสองแห่งนั้นท่านจะต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขบางประการ[^1] หรือมิฉะนั้นก็ยอมเข้าคุก ชัยค์เลือกทางสุดท้าย แต่บรรดาศิษย์และมิตรสหายของท่านยืนกรานให้ท่านเดินทางไปดิมัชก์ ท่านจึงยอมรับตามคำยืนกรานของพวกเขา และในวันที่ 18 เชาวาล ฮ.ศ. 707 ท่านก็ออกเดินทางไปแล้ว แต่ในวันเดียวกันนั้นเองท่านถูกนำตัวกลับมายังมิศร์ และมีการกล่าวว่า ผลประโยชน์ของรัฐบาลคือให้ท่านอยู่ในคุก ทว่าบรรดากอฎีย์และอุละมาอ์ต่างลังเลในครั้งนี้ว่า ท่านจะถูกจำคุกภายใต้ข้อกล่าวหาใด กอฎีย์มาลิกีย์ ชัมสุดดีน อัต-ตูนิสีย์ กล่าวอย่างชัดเจนว่า ไม่มีสิ่งใดที่พิสูจน์ได้ว่าเป็นความผิดของท่าน นูรุดดีน อัล-มาลิกีย์ก็ลังเลใจ และเขาก็นิ่งเงียบ ชัยค์เมื่อเห็นความอึดอัดใจของอุละมาอ์และบรรดากอฎีย์เช่นนี้ จึงตัดสินใจเองว่าท่านพร้อมจะเข้าคุกด้วยตนเอง นูรุดดีน อัซ-ซะวาวีย์กล่าวว่า ท่านควรถูกจัดให้อยู่ในสถานที่ที่สมเกียรติของท่าน แต่ฝ่ายรัฐบาลกล่าวว่า ไม่พร้อมจะให้การยกเว้นหรือผ่อนปรนใด ๆ

الدولة ما ترضى الا الحبس

«รัฐบาลไม่ยินยอมสิ่งใดนอกจากการคุมขัง» (รัฐบาลต้องการให้ท่านอยู่ในสถานที่ซึ่งมีชื่อว่าคุกเท่านั้น) ดังนั้นท่านจึงถูกส่งไปยังที่คุมขังของบรรดากอฎีย์ และได้รับอนุญาตให้มีคนหนึ่งอยู่ด้วยเพื่อคอยรับใช้ท่าน[^2]

ในที่คุมขังนี้ กิจกรรมและกิจวัตรต่าง ๆ ของอิบนุตัยมียะฮ์ยังคงดำเนินต่อไป อันที่จริงนี่เป็นรูปแบบหนึ่งของการกักบริเวณ

[^1]: เงื่อนไขสำคัญน่าจะเป็นว่า ท่านจะต้องไม่เผยแผ่อะกีดะฮ์และทัศนะเฉพาะของท่านต่อสาธารณชน [^2]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู อิบนุกะษีร

นักศึกษาและอุละมาอ์สามารถเข้าพบท่านได้ และได้รับประโยชน์ทางวิชาการตลอดจนร่วมสนทนาทบทวนความรู้กับท่าน ในประเด็นปัญหาสำคัญต่าง ๆ ยังมีการขอฟัตวาจากท่านอีกด้วย

หลังจากนั้นไม่นาน ได้มีการประชุมของบรรดาฟุเกาะฮาอ์และกอฎีที่มัดเราะสะฮ์อัศ-ศอลิฮิยะฮ์ และด้วยความประสงค์และข้อเสนอที่เป็นเอกฉันท์ของพวกเขา อิบนุตัยมียะฮ์จึงได้รับการปล่อยตัว ผู้คนต่างให้การต้อนรับท่านอย่างอบอุ่น และหันมาหาท่านมากยิ่งกว่าเดิม

ความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและความเข้มงวดต่ออิบนุตัยมียะฮ์

ในทันใดนั้น สถานการณ์ทางการเมืองของอียิปต์ก็เกิดความเปลี่ยนแปลงขึ้น จนทำให้ความยากลำบากของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ทวีความรุนแรงขึ้นอย่างมาก และฝ่ายตรงข้ามของท่านก็ได้โอกาสที่จะดำเนินการต่อต้านท่านได้ทุกรูปแบบอย่างอิสระ จนถึงเวลานั้น สุลต่านที่แท้จริงของอียิปต์และชาม คือ อันนาศิร บิน เกาะลาวูน ผู้ซึ่งเลื่อมใสในความรู้ ความประเสริฐ และความบริสุทธิ์ใจของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และเป็นผู้เห็นอกเห็นใจท่าน อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เคยปลุกเร้าให้เขาพร้อมเผชิญหน้ากับพวกตาตาร์ และเขาเองก็ได้เห็นความกล้าหาญ พลังแห่งอีมาน และความมั่นคงหนักแน่นของท่านมาด้วยตาตนเอง ในปี ฮ.ศ. 708 สุลต่านได้ถอนตัวจากราชบัลลังก์ด้วยเหตุหลายประการซึ่งเป็นที่มาของความไม่พอใจของเขา และตัดสินใจไปพำนักที่เมืองอัล-กะร็อก พอใจกับการปกครองอันจำกัดที่นั่น

ด้วยการตัดสินใจครั้งนี้ บัลลังก์อียิปต์จึงว่างลงสำหรับรุกนุดดีน ไบบัรส์ อัล-ญาชันกีร และเขาได้ประกาศตนเป็นผู้ปกครองโดยอิสระ บัดนี้เขากลายเป็นผู้ปกครองเบ็ดเสร็จแห่งอียิปต์และชาม ส่วนชัยค์นัศร์ อัล-มันบิญี ชัยค์ของเขา ก็เป็นผู้อุปถัมภ์ทางจิตวิญญาณและที่ปรึกษาคนสนิทของอาณาจักรอันกว้างใหญ่ไพศาลนี้ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) นอกจากอะกีดะฮ์ทางศาสนาและผลงานค้นคว้าของท่าน (ซึ่งขัดแย้งอย่างชัดแจ้งกับแนวโน้มของชัยค์นัศร์ อัล-มันบิญี) แล้ว ยังถูกมองว่าเป็นผู้เห็นอกเห็นใจและสนับสนุนสุลต่านอันนาศิร บิน เกาะลาวูนอีกด้วย ด้วยเหตุนี้ แรงจูงใจทั้งทางศาสนาและทางการเมืองจึงมาบรรจบกันในการดำเนินการต่อต้านท่าน

ดังนั้น ทันทีหลังจากความเปลี่ยนแปลงนี้ จึงได้มีคำสั่งทางราชการให้เนรเทศอิบนุตัยมียะฮ์ไปยังอเล็กซานเดรียและกักบริเวณท่านไว้ที่นั่น

และท่านถูกส่งตัวไปยังเมืองอเล็กซานเดรีย (อัล-อิสกันดะรียะฮ์) ในวันสุดท้ายของเดือนเศาะฟัร ฮ.ศ. 709 กล่าวกันว่าจุดประสงค์ประการหนึ่งของรัฐบาลก็คือ ในเมืองใหม่แห่งนี้ซึ่งเป็นศูนย์กลางดั้งเดิมของตะเซาวุฟและบรรดาผู้ยึดถือตะเซาวุฟ อาจมีใครสักคนจัดการเรื่องของท่านให้จบสิ้นไป และรัฐบาลก็จะพ้นจากภาระปวดหัวนี้ได้โดยไม่ต้องแบกรับความเสื่อมเสียหรือข้อกล่าวหาใด ๆ[^1]

แต่ที่เมืองอเล็กซานเดรีย ชัยค์ได้สร้างวงของผู้ศรัทธาเลื่อมใสและบรรดาศิษย์ขึ้นในเวลาอันรวดเร็ว และผู้คนทั่วไปก็เริ่มหลั่งไหลมาหาท่าน ที่นั่นท่านก็มิได้นิ่งเฉยหรืออยู่ว่าง ๆ งานของท่านคือการเผยแผ่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ และการหักล้างชิริกและบิดอะฮ์ ความรักและความเลื่อมใสต่อท่านได้เกิดขึ้นในหัวใจของผู้คน และในไม่ช้าท่านก็ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง ชะเราะฟุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ น้องชายของท่านซึ่งเป็นสหายและเพื่อนร่วมคุกของท่านที่นั่น ได้เขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงชาวดิมัชก์ว่า

وانقلب أهل الثغر أجمعين إلى الأخ مقبلين عليه مكرمين له وفي كل وقت ينشر من كتاب الله وسنة رسوله ما تقر به أعين المؤمنين وذلك شجى في حلوق الأعداء ......

«ชาวเมืองอเล็กซานเดรียทั้งหมดต่างหันมาหาพี่ชายผู้เป็นที่รักของข้าพเจ้า และในหัวใจของพวกเขามีความเคารพยกย่องท่านอย่างยิ่ง ท่านเผยแผ่อัลกุรอานและซุนนะฮ์อยู่ทุกเวลา ซึ่งทำให้ดวงตาของผู้มีอีมานเย็นฉ่ำ และเป็นที่ขมขื่นแก่บรรดาศัตรู ......»

واستقر عند عامة المؤمنين وخواصهم من أمير وقاض وفقيه ومفت وشيخ وجماعة المجتهدين إلا من شذ من الأغمار الجهال مع الذلة والصغار محبة الشيخ وتعظيمه وقبول كلامه والرجوع إلى أمره ونهيه.

«ความรักและความยิ่งใหญ่ของชัยค์ได้ฝังแน่นอยู่ในหัวใจของผู้มีอีมานทั้งสามัญชนและชนชั้นสูง ไม่ว่าจะเป็นผู้ปกครอง กอฎี ฟะกีฮ์ มุฟตี บรรดาชัยค์ และหมู่คณะผู้วิริยะ (มุจญ์ตะฮิด) ยกเว้นเพียงพวกโง่เขลาไร้ความรู้บางคนเท่านั้น ทุกคนล้วนเข้าร่วมวงของท่านและเลื่อมใสท่าน ชื่นชอบคำพูดของท่าน และปฏิบัติตามคำสั่งของท่าน»[^2]

[^1]: อิบนุกะษีร เล่ม 14 หน้า 49 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 50

ในเมืองอเล็กซานเดรียขณะนั้น แนวคิดของนิกายสับอีนียะฮ์และแนวทางวะห์ดะตุลวุญูดมีอิทธิพลอย่างมาก และมีบางคนเป็นผู้เชิญชวนและผู้เผยแผ่ที่กระตือรือร้นของแนวทางนี้ อะกีดะฮ์และความคิดเหล่านี้แพร่ออกจากกลุ่มชนชั้นนำไปสู่สามัญชนจนเป็นที่ยอมรับกันทั่วไป ประเด็นอันละเอียดอ่อนและเรื่องคลุมเครือ (มุตะชาบิฮาต) เหล่านี้ย่อมส่งผลเสียต่อการกระทำและจริยธรรมของสามัญชน และทำให้เกิดความกล้าบ้าบิ่นและการปล่อยตัวอย่างอิสระในเรื่องชะรีอะฮ์ ซึ่งก็ได้เกิดขึ้นจริงแล้ว อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้หักล้างและคัดค้านแนวคิดนี้ด้วยพลังและความมุ่งมั่นอย่างยิ่ง และเพียงในช่วงที่ท่านพำนักอยู่ที่นั่น ซึ่งกินเวลาไม่เกินแปดเดือน อิทธิพลของพวกเขาก็ถูกทำลายลง ทั้งสามัญชนและชนชั้นนำต่างหันหลังให้พวกเขา อิบนุตัยมียะฮ์ได้ทำให้คนจำนวนมากในหมู่พวกเขาเตาบะฮ์ (กลับเนื้อกลับตัว) และผู้เชิญชวนคนสำคัญคนหนึ่งของพวกเขาผู้เป็นผู้ถือธงของแนวคิดนี้ก็ได้เตาบะฮ์เช่นกัน[^1]

ที่พำนักของอิบนุตัยมียะฮ์ในอเล็กซานเดรียนั้นกว้างขวางและมีทัศนียภาพงดงาม หน้าต่างบานหนึ่งเปิดออกสู่ทะเล อีกบานหนึ่งเปิดออกสู่ตัวเมือง ผู้คนสามารถไปมาหาสู่ท่านได้อย่างอิสระ และได้รับประโยชน์ทางวิชาการตลอดจนสนทนาแลกเปลี่ยนกับท่าน

ความล่มสลายของรุกนุดดีน ญาชังกีร

อิบนุตัยมียะฮ์ได้พยากรณ์อย่างเปิดเผยอยู่เสมอถึงความล่มสลายของญาชังกีรและชัยค์ของเขา และกล่าวว่า

زالت ایامه وانتهت ریاسته وقرب القضاء اجله

«วันเวลาของเขาได้สิ้นสุดลง อำนาจการปกครองของเขาได้จบลงแล้ว และวาระสุดท้ายของเขาก็ใกล้เข้ามา»[^2]

การปกครองของเขายังไม่ทันครบหนึ่งปี สุลต่านนาศิร บิน เกาะลาวูน ก็ตัดสินใจกลับมากุมบังเหียนแห่งอำนาจอีกครั้ง และในวันที่ 13 เดือนชะอ์บาน ฮ.ศ. 709 ได้มุ่งหน้าสู่ดิมัชก์ ชาวชามซึ่งมีความผูกพันกับพระองค์อย่างลึกซึ้งได้ต้อนรับพระองค์อย่างกระตือรือร้น ในวันที่ 18 ชะอ์บาน พระองค์เสด็จเข้าดิมัชก์ด้วยความยิ่งใหญ่และสง่างาม จากดิมัชก์พระองค์มุ่งหน้าสู่อียิปต์ ชาวอียิปต์ก็เตรียมการต้อนรับพระองค์เช่นกัน เมื่อรุกนุดดีน ญาชังกีรเห็นว่าสถานการณ์พลิกผัน จึงสละราชสมบัติด้วยตนเอง ในวันอีด ขบวนของสุลต่านได้เข้าสู่อียิปต์ และพระองค์ได้ปกครองเป็นเวลาสิบเอ็ดเดือนกับอีกไม่กี่วัน

[^1]: จดหมายของชัยค์ชะร็อฟุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ ถึงชาวดิมัชก์; อิบนุกะษีร เล่ม 14 หน้า 50 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 49

...ขาดสะบั้นลง สุลต่านก็ทรงรับอำนาจการปกครองไว้ในพระหัตถ์ของพระองค์เอง ญาชนกีร์จึงหลบหนีออกจากอียิปต์ ครั้นวันที่ [...] เดือนซุลเกาะอ์ดะฮ์ เขาก็ตกอยู่ในเงื้อมมือของอะมีร ซัยฟุดดีน ผู้สำเร็จราชการแห่งชาม และถูกประหารชีวิตในอียิปต์

นักประวัติศาสตร์ต่างเห็นพ้องกันว่า ในสมัยที่ญาชนกีร์ยังเป็นผู้กุมอำนาจการบริหาร เขาเป็นอัครเสนาบดีที่ได้รับความนิยมอย่างยิ่ง มีเกียรติและมีบารมีน่าเกรงขาม แต่เมื่อเขาขึ้นเป็นผู้ปกครองโดยเบ็ดเสร็จ ความเสื่อมถอยของเขาก็เริ่มต้นขึ้นพร้อมกัน ภายหลังจากที่เขาประกาศตั้งตนเป็นผู้ครองแผ่นดิน ความรุ่งเรือง ความสำเร็จ และความนิยมทั้งหมดของเขาก็มลายหายไป วันแห่งความเสื่อมถอยของเขาก็เริ่มขึ้น และกิจการที่กำลังดำเนินไปด้วยดีก็พังทลายลงเรื่อย ๆ อัล-มักรีซี นักประวัติศาสตร์แห่งอียิปต์ได้เขียนไว้อย่างชัดแจ้งว่า

وكان رحمه الله خيِّرًا عفيفًا كثير الحياء وافر الحرمة جليل القدر مهاب السطوة في أيام إمارته، فلما تلقب بالسلطنة وتسمى باسم الملك اتضع قدره واستضعف جانبه وطمع فيه وتغلب عليه الأمراء والمماليك ولم تنجح مقاصده ولا سعد في شيء من تدبيره إلى أن انقضت أيامه وأناخ به حمامه[^1]

«ท่าน (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตา) เป็นผู้มีคุณธรรม บริสุทธิ์ใจ มีความละอายมาก มีเกียรติสูงส่ง และมีบารมีน่าเกรงขามในสมัยที่ท่านดำรงตำแหน่งอะมีร แต่เมื่อท่านรับสมญานามแห่งสุลต่านและสวมอาภรณ์แห่งกษัตริย์ เกียรติของท่านก็ลดต่ำลง ผู้คนเริ่มมองว่าท่านอ่อนแอ จนเกิดความกล้าที่จะต่อต้านท่าน บรรดาอะมีรและทาสมัมลูกต่างแข็งข้อ ท่านล้มเหลวในจุดมุ่งหมายของตน ไม่มีแผนการใดของท่านประสบผลสำเร็จเลย จนกระทั่งยุคสมัยของท่านสิ้นสุดลง และถ้วยแห่งชีวิตของท่านก็เต็มเปี่ยม (คือสิ้นชีวิต)»

เป็นเรื่องแปลกหรือที่ความเสื่อมถอยอันไม่คาดฝันนี้ จะเป็นผลจากการต่อต้านและการกลั่นแกล้งผู้เรียกร้องสู่สัจธรรมผู้มีความบริสุทธิ์ใจ และเป็นการอรรถาธิบายบทกวีอันเลื่องชื่อนี้

«เราได้ทดลองมามากแล้วในโลกแห่งการตอบแทนนี้ว่า ผู้ใดก็ตามที่ปะทะกับผู้ที่ทุกข์ทน (ผู้ถูกกดขี่ของอัลลอฮ์) ย่อมต้องล้มคว่ำลง»

[^1]: อัล-คิฏ็อฏ (خطط مصر) เล่ม 2 หน้า 418

การปล่อยตัวอิบนุตัยมียะฮ์และเกียรติยศจากราชสำนัก

ชัยค์อะละมุดดีน อัลบิรซาลี ผู้ร่วมสมัยกับอิบนุตัยมียะฮ์ เล่าว่า เมื่อสุลต่านเสด็จเข้าสู่มิสร์ในวันอีด สิ่งที่พระองค์ทรงรีบร้อนและห่วงใยมากที่สุดคือ ให้ปล่อยตัวอิบนุตัยมียะฮ์และนำท่านมายังมิสร์อย่างสมเกียรติและได้รับความเคารพ ดังนั้นในวันรุ่งขึ้นทันที (วันที่ 2 เดือนเชาวาล ฮ.ศ. 709) หนังสือเรียกตัวท่านก็ไปถึงอเล็กซานเดรีย และท่านออกเดินทางไปยังมิสร์ในวันที่ 8 เชาวาล ผู้คนจำนวนมหาศาลได้ส่งท่านออกเดินทางด้วยเกียรติอันยิ่งใหญ่

เมื่ออิบนุตัยมียะฮ์มาถึงราชสำนัก สุลต่านได้ทรงก้าวออกมาต้อนรับท่านด้วยพระองค์เองหลายก้าว ร่วมกับสุลต่านยังมีบรรดากอฎีและอุละมาอ์ชั้นนำของมิสร์และชาม กอฎีญะมาลุดดีน อิบนุลก็อลานิซี ซึ่งเป็นกอฎีประจำกองทัพและอยู่ในที่ประชุมนั้นด้วยตนเอง ได้เล่าเหตุการณ์การมาถึงของอิบนุตัยมียะฮ์และการต้อนรับของสุลต่านในฐานะผู้เห็นเหตุการณ์ว่า

«เมื่อสุลต่านได้รับแจ้งว่าอิบนุตัยมียะฮ์มาถึงแล้ว พระองค์ก็ทรงลุกขึ้นยืนตรง และเสด็จเดินไปจนถึงขอบท้องพระโรง ณ ที่นั้นทั้งสองได้พบกันและสวมกอดกัน สุลต่านทรงพาอิบนุตัยมียะฮ์มายังส่วนหนึ่งของพระราชวังที่มีหน้าต่างเปิดออกสู่สวน ทั้งสองนั่งสนทนากันตามลำพังอยู่ครู่หนึ่ง จากนั้นทั้งสองก็ออกมายังท้องพระโรงในลักษณะที่มือของชัยค์อยู่ในมือของพระราชา สุลต่านประทับลง ทางขวาของพระองค์คืออิบนุญะมาอะฮ์ กอฎีแห่งมิสร์ ทางซ้ายคืออิบนุลเคาะลีลี อัครมหาเสนาบดี ส่วนอิบนุตัยมียะฮ์นั่งอยู่เบื้องหน้าสุลต่านใกล้กับบัลลังก์ของพระองค์ ในเวลานั้นเสนาบดีได้กราบทูลขอว่า ขอให้อนุญาตแก่อะฮ์ลุซซิมมะฮ์ (ราษฎรที่มิใช่มุสลิม) ให้สวมผ้าโพกศีรษะสีขาวได้ตามธรรมเนียมเดิม[^1] พวกเขาได้ (เสนอ) เงินเจ็ดแสนแก่ท้องพระคลัง…»

[^1]: ประสบการณ์อันขมขื่นในอดีตได้ทำให้อุละมาอ์แห่งอิสลามมาถึงข้อสรุปนี้ว่า ราษฎรที่มิใช่มุสลิมในรัฐอิสลามควรมี (ความแตกต่าง) ในการแต่งกาย… (มีต่อหน้า 103)

…ข้อเสนอรายปี ซึ่งจะเป็นนอกเหนือจากภาษีที่มีอยู่แล้ว ขณะนั้นที่ประชุมตกอยู่ในความเงียบงัน บรรดากอฎีและอุละมาอ์ชั้นนำต่างนิ่งเงียบ ในจำนวนนั้นมีอัลลามะฮ์อิบนุซซัมละกานีอยู่ด้วย สุลต่านหันไปทางบรรดากอฎีและอุละมาอ์แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจะว่าอย่างไรในเรื่องนี้?" แม้กระนั้นก็ไม่มีผู้ใดกล่าวอะไรเลย ในโอกาสนี้อิบนุตัยมียะฮ์ได้ลุกขึ้นนั่งคุกเข่า แล้วเริ่มกล่าวด้วยความฮึกเหิมและความโกรธอย่างยิ่ง และได้ตำหนิวิพากษ์อัครมหาเสนาบดีอย่างรุนแรง เสียงของท่านดังขึ้นเรื่อย ๆ ส่วนสุลต่านก็พยายามทำให้ท่านอ่อนลง ในเวลานั้นอิบนุตัยมียะฮ์กล่าวในแบบที่บุคคลอื่นไม่มีความกล้าจะกล่าวได้ ท่านกล่าวกับสุลต่านว่า "ช่างเป็นเรื่องน่าเสียใจยิ่งนักที่การเปิดราชสำนักครั้งแรกของพระองค์เริ่มต้นด้วยการกระทำเช่นนี้ คือพระองค์จะช่วยเหลือพวกอะฮ์ลุซซิมมะฮ์ เพื่อประโยชน์อันเล็กน้อยของโลกที่ไม่จีรัง อัลลอฮ์ได้ทรงประทานความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่แก่พระองค์เพียงใด ที่ทรงคืนอาณาจักรที่สูญเสียไปแก่พระองค์ ทรงทำให้ศัตรูของพระองค์ต่ำต้อยอัปยศ และทรงประทานชัยชนะเหนือคู่แข่งแก่พระองค์" สุลต่านได้ฟังดังนั้นจึงกล่าวว่า "กฎหมายนี้ญาชนะกีร์เป็นผู้ตราขึ้น" อิบนุตัยมียะฮ์ตอบว่า "นั่นก็เกิดขึ้นตามพระราชโองการของพระองค์เอง ญาชนะกีร์ในเวลานั้นเป็นเพียงผู้แทนของพระองค์" สุลต่านต่อการกล่าวความจริงของอิบนุตัยมียะฮ์…

(ต่อจากเชิงอรรถหน้าก่อน) …จำเป็นต้องมีเครื่องหมายแสดงความแตกต่างบางอย่าง หลังสงครามครูเสด ในอียิปต์และชามยังคงมีชาวคริสต์จำนวนมากหลงเหลืออยู่ ซึ่งมาจากประเทศอื่น และทำหน้าที่สอดแนมโดยสมัครใจให้แก่ผู้รุกรานจากภายนอก ด้วยเหตุนี้พวกเขาจึงแทรกซึมเข้าไปในสังคมมุสลิมและแผ่อิทธิพลของตน ในเหตุการณ์ปี ฮ.ศ. 721 อิบนุกะษีรได้บันทึกไว้ว่า ในเดือนญุมาดัลอูลา ได้เกิดเพลิงไหม้อย่างน่าสะพรึงกลัวในกรุงไคโร บ้านเรือนที่สวยงาม พระราชวังอันโอ่อ่า และมัสยิดบางแห่งก็ถูกไฟไหม้ไปด้วย เหตุการณ์นี้ส่งผลต่อผู้คนอย่างมากจนมีการอ่านกุนูตนาซิละฮ์ในมัสยิด ต่อมาการสอบสวนพบว่าเป็นการบ่อนทำลายของชาวคริสต์บางกลุ่ม ในเวลานั้นจึงมีคำสั่งออกมาว่าชาวคริสต์ต้องสวมผ้าโพกศีรษะสีน้ำเงิน ห้อยกระดิ่งในห้องอาบน้ำสาธารณะ และห้ามให้พวกเขาทำงานในที่ใด ๆ หลังจากนั้นเหตุการณ์วางเพลิงก็ยุติลง ด้วยประสบการณ์เหล่านี้ จึงมีคำสั่งมาเป็นเวลาระยะหนึ่งในอียิปต์ให้ชาวคริสต์โพกผ้าสีเหลือง เมื่อสุลต่านนาศิรกลับมาครองราชย์อีกครั้ง ชาวคริสต์ได้พยายามให้กฎหมายนี้ถูกยกเลิก

เป็นที่พอใจ และกฎหมายนี้ยังคงใช้อยู่ตามเดิม[^1]

ซุนนะฮ์ของนบียูซุฟในอียิปต์

อิบนุล-เกาะลานิซีเล่าว่า อิบนุตัยมียะฮ์ได้บอกแก่ข้าพเจ้าด้วยตัวท่านเองว่า เมื่อสุลต่านพาข้าพเจ้าไปพบกันตามลำพัง เขาต้องการให้ข้าพเจ้าออกฟัตวาเกี่ยวกับการประหารชีวิตบรรดากอฎีที่เคยสนับสนุนญาชนกีร์และออกฟัตวาให้ถอดสุลต่านออกจากตำแหน่ง เขาได้นำฟัตวาเหล่านั้นออกมาให้ดูด้วย พร้อมกันนั้นเขายังบอกข้าพเจ้าอีกว่า คนพวกนี้เองที่ได้ก่อความวุ่นวายต่อต้านท่าน และทำให้ท่านได้รับความเดือดร้อน เจตนาของเขาคือให้ข้าพเจ้าได้รับผลกระทบจากเรื่องนี้แล้วออกฟัตวาให้ประหารพวกเขา ข้าพเจ้าเข้าใจเจตนาของเขา ข้าพเจ้าจึงเริ่มกล่าวยกย่องบรรดากอฎีและอุละมาอ์เหล่านั้น และคัดค้านอย่างหนักเพื่อมิให้พวกเขาได้รับอันตรายใด ๆ จากมือของสุลต่าน ข้าพเจ้ากล่าวแก่เขาว่า หากท่านประหารพวกเขา ท่านจะไม่ได้คนที่มาแทนพวกเขาอีกเลย เขากล่าวอีกครั้ง (เพื่อยั่วยุข้าพเจ้า) ว่า พวกเขาไม่ได้ละเว้นในการทำร้ายท่านเลย และวางแผนจะสังหารท่านหลายครั้ง ข้าพเจ้ากล่าวว่า ในส่วนที่เกี่ยวกับตัวข้าพเจ้าเอง ผู้ใดที่ทำให้ข้าพเจ้าเดือดร้อน ข้าพเจ้าจะไม่เอาผิดเขาเลย ข้าพเจ้าให้อภัยเขาโดยสิ้นเชิง ส่วนผู้ใดที่กระทำผิดต่ออัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงลงโทษเขาเอง ข้าพเจ้าไม่แก้แค้นเพื่อตัวเอง ข้าพเจ้าได้อธิบายให้เขาเข้าใจอยู่เรื่อย ๆ จนกระทั่งสุลต่านได้ให้อภัยความผิดของพวกเขา[^2]

อิบนุกะษีรเขียนว่า ในอียิปต์ คู่แข่งและฝ่ายตรงข้ามคนสำคัญที่สุดของอิบนุตัยมียะฮ์ คือ กอฎีฝ่ายมาลิกี อิบนุมัคลูฟ เคยกล่าวว่า เราไม่เคยเห็นผู้ใดมีจิตใจสูงส่งและใจกว้างเช่นอิบนุตัยมียะฮ์ เราได้ยุยงรัฐบาลให้ต่อต้านเขา (แม้ว่าเป้าหมายของเราจะไม่สำเร็จ) แต่เมื่อเขามีอำนาจ เขากลับ…

[^1]: อิบนุกะษีร เล่ม 14 หน้า 53 [^2]: แหล่งเดียวกัน

ได้ยกโทษให้อย่างหมดจด และกลับเป็นฝ่ายแก้ต่างและปกป้องพวกเราเสียอีก[^1]

หลังจากการประชุมที่ราชสำนักแล้ว ชัยค์ได้เดินทางมายังกาฮิเราะฮ์ และทุ่มเทให้กับงานสอน การอบรมสั่งสอน การปฏิรูป และการเผยแผ่ศาสนาตามปกติ เมื่อข่าวการได้รับอิสรภาพของท่านแพร่ออกไป บรรดาผู้ใฝ่ความรู้ ตลอดจนผู้รักและผู้ศรัทธาในตัวท่าน ก็หลั่งไหลมาจากทุกสารทิศ อุละมาอ์ของเมืองได้มาพบท่านและยอมรับในความผิดพลาดของตน พร้อมกับกล่าวขออภัย ท่านได้กล่าวแก่ทุกคนว่า "ในส่วนของฉัน ทุกคนได้รับการยกโทษแล้ว ฉันไม่มีข้อเรียกร้องใด ๆ ต่อผู้ใดทั้งสิ้น" เมื่อท่านสบายใจในเรื่องนี้แล้ว และคาดว่าตนจะต้องพำนักอยู่ในเมืองหลวงอีกระยะหนึ่งเพื่อทำงานของตนให้สำเร็จ ท่านจึงเขียนจดหมายฉบับยาวถึงทางบ้าน แจ้งถึงสถานการณ์ต่าง ๆ และขอให้ส่งหนังสือที่จำเป็นบางเล่มมาให้

หลังจากที่อิบนุตัยมียะฮ์ได้รับการปล่อยตัวอย่างมีเกียรติ เมื่อบรรดาผู้ต่อต้านท่านเห็นว่าดวงดาวแห่งความรุ่งโรจน์ของท่านได้ทอแสงสูงเด่นขึ้น และบัดนี้เป็นการยากที่จะก่อความวุ่นวายต่อต้านท่านโดยอาศัยประเด็นทางวิชาการใด ๆ พวกเขาจึงปลุกปั่นมวลชนให้ต่อต้านท่าน และการปลุกปั่นมวลชนให้ต่อต้านอิบนุตัยมียะฮ์ (อย่างน้อยในอียิปต์ซึ่งมวลชนไม่ค่อยรู้จักท่านนัก) ก็มิใช่เรื่องยากแต่อย่างใด ดังนั้น ในเดือนเราะญับ ฮ.ศ. 711 ผู้ไม่ยำเกรงอัลลอฮ์จำนวนหนึ่งได้ลงมือทำร้ายและทำให้ท่านได้รับความเดือดร้อน แต่ชาวย่านหุซัยนียะฮ์ (ซึ่งตามความเชื่อที่แพร่หลายทั่วไป เป็นที่ฝังศีรษะอันจำเริญของท่านซัยยิดินา หุเซน (ร.ฎ.)[^2]) ได้รวมตัวกันเพื่อแก้แค้นแทนชัยค์ ชัยค์ได้ห้ามพวกเขาไว้ และกล่าวแก่พวกเขาว่า

اما ان يكون الحق لي او لكم او لله فان كان الحق لي فهم في حل منه وان كان لكم فان لم تسمعوا مني ولم تستفتوني فافعلوا ما شئتم وان كان الحق لله

«มีได้เพียงสามกรณีเท่านั้น คือ (สิทธิในการแก้แค้นพวกเขา) เป็นสิทธิของฉัน หรือของพวกท่าน หรือของอัลลอฮ์ หากเป็นสิทธิของฉัน ฉันขอประกาศว่าพวกเขาพ้นผิดแล้ว และฉันไม่มีข้อเรียกร้องใด ๆ หากเป็นสิทธิของพวกท่าน ถ้าพวกท่านไม่พร้อมที่จะรับฟังคำพูดของฉัน (และไม่ถามความเห็นจากฉัน ก็จงทำตามที่พวกท่านต้องการเถิด) และหากเป็นสิทธิของอัลลอฮ์…»

[^1]: อิบนุกะษีร เล่ม 14 หน้า 54 [^2]: ในการหักล้างเรื่องนี้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้เขียนตำราเฉพาะชื่อ ร็อสอุ ซัยยิดินา อัลหุเซน (رأس سيدنا الحسين) ซึ่งได้รับการตีพิมพ์แล้ว

فاللہ یاخذ حقہ ان شاء۔

«และมิได้ถามฉันเลย ก็จงทำตามที่ใจปรารถนาเถิด ส่วนกรณีที่สามและกรณีสุดท้ายคือ หากนี่เป็นสิทธิของอัลลอฮ์ อัลลอฮ์ก็จะทรงเอาสิทธิของพระองค์คืนเองหากพระองค์ทรงประสงค์»

ระหว่างการโต้แย้งนี้ เวลาละหมาดอัศรีก็มาถึง ท่านอิมามจึงจะออกไปร่วมละหมาดญะมาอะฮ์ที่มัสยิดญามิอ์ (น่าจะเป็นมัสยิดญามิอ์อัล-หุซัยนี) บรรดาผู้หวังดีพยายามห้ามท่านไว้ แต่ท่านชัยค์ไม่ใส่ใจและออกไป พร้อมกับมีผู้สนับสนุนท่านกลุ่มใหญ่เดินไปด้วย

หลังจากนั้น ครั้งหนึ่งมีอาลิมคนหนึ่งกล่าวถ้อยคำรุนแรงต่อท่านอย่างมากต่อหน้าที่ประชุม ต่อมาเขารู้สึกถึงความผิดของตน หรือเกรงว่ารัฐบาลจะเอาผิด จึงไปขออภัยต่อท่านชัยค์ ท่านชัยค์ก็ให้อภัยเขาด้วยใจกว้าง และกล่าวว่า

لا انتصر لنفسی

«ฉันไม่แก้แค้นเพื่อตัวเอง»[^1]

ในระหว่างที่พำนักอยู่ในอียิปต์ อิบนุตัยมียะฮ์มิได้จำกัดตนอยู่เพียงการสอนและการเผยแผ่อัลกุรอานและซุนนะฮ์เท่านั้น หากแต่ยังใช้โอกาสที่พำนักอยู่ในเมืองหลวงถวายคำแนะนำที่เป็นประโยชน์ยิ่งแก่สุลต่าน และผลักดันให้มีการออกพระราชโองการที่จำเป็นและเป็นประโยชน์บางประการ อิบนุกะษีรบันทึกว่า ในปี ฮ.ศ. 712 มีพระราชโองการของสุลต่านส่งมาถึงดิมัชก์ว่า ห้ามมอบตำแหน่งใด ๆ แก่ผู้ใดโดยอาศัยการให้ของกำนัลทางทรัพย์สินหรือสินบน เพราะผลที่ตามมาโดยธรรมชาติคือ คนไร้ความสามารถและคนคดโกงจะได้ครองตำแหน่ง ส่วนผู้มีความสามารถและผู้ซื่อสัตย์จะถูกกีดกัน อิบนุกะษีรกล่าวว่า พระราชโองการนี้เป็นผลจากข้อเสนอและความพยายามของอิบนุตัยมียะฮ์[^2] ในทำนองเดียวกัน ยังมีพระราชโองการอีกฉบับหนึ่งว่า ฆาตกรไม่มีสิทธิ์จะถูกผู้ใดลงมือทำร้ายเอง รัฐบาลจะเป็นผู้จับกุมเขา และจะดำเนินการกิศอศตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ อิบนุกะษีรเขียนว่า เรื่องนี้ก็เกิดขึ้นจากข้อเสนอของอิบนุตัยมียะฮ์เช่นกัน[^3]

[^1]: อิบนุตัยมียะฮ์ โดยมุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์ [^2]: อิบนุกะษีร เล่ม 14 หน้า 66 [^3]: แหล่งเดียวกัน

การกลับสู่ดิมัชก์

ในเดือนเชาวาล ฮ.ศ. 712 มีข่าวต่อเนื่องเรื่องเจตนาของพวกตาตาร์ที่จะบุกโจมตี ในที่สุดสุลต่านจึงตัดสินใจยกทัพออกจากอียิปต์ด้วยพระองค์เองเพื่อเผชิญหน้ากับพวกเขา ในวันที่ 8 เชาวาลได้มุ่งหน้าสู่ดิมัชก์ และในวันที่ 23 เชาวาลได้เข้าสู่ดิมัชก์ ในขบวนของสุลต่านมีอิบนุตัยมียะฮ์ร่วมอยู่ด้วย ซึ่งได้กลับคืนสู่บ้านเกิดหลังจากจากไปเต็มเจ็ดปี ผู้คนต้อนรับท่านอย่างคึกคัก ชาวเมืองแสดงความยินดีอย่างยิ่ง นอกจากบรรดาผู้ชายแล้ว ยังมีสตรีจำนวนมากออกมานอกเมืองเพื่อชมท่าน การเดินทางครั้งนี้ของชัยค์เป็นไปด้วยเจตนาเพื่อญิฮาด แต่เมื่อมาถึงดิมัชก์จึงทราบว่าพวกตาตาร์ได้ถอยกลับไปแล้ว ชัยค์จึงตั้งเจตนาไปเยือนบัยตุลมักดิสจากดิมัชก์ พำนักอยู่ที่นั่นระยะหนึ่ง แล้วแวะผ่านสถานที่อื่น ๆ บางแห่ง จนกลับถึงดิมัชก์ในวันที่ 1 ซุลเกาะอ์ดะฮ์ และทุ่มเทตนให้กับงานของท่านอย่างเต็มที่

การให้ความสนใจเป็นพิเศษต่อประเด็นทางฟิกฮ์

หลังจากการกลับสู่ดิมัชก์ครั้งนี้ แม้ชัยค์อัลอิสลามจะกลับไปทำภารกิจด้านศาสนา วิชาการ และการปฏิรูปดังเดิม และเริ่มงานสอน การให้ฟัตวา และการประพันธ์ตามปกติ แต่ครั้งนี้มีสิ่งพิเศษประการหนึ่ง คือ ก่อนหน้านี้ท่านมุ่งความสนใจส่วนใหญ่ไปที่ประเด็นด้านอะกีดะฮ์ หลักการ และประเด็นทางเทววิทยา (กะลาม) ซึ่งเป็นข้อพิพาทระหว่างฝ่ายอะชาอิเราะฮ์กับฝ่ายหะนาบิละฮ์ แต่ครั้งนี้ท่านหันมาให้ความสนใจเป็นพิเศษต่อประเด็นทางฟิกฮ์และรายละเอียดปลีกย่อย ดูเหมือนว่าท่านรู้สึกว่าได้รวบรวมเนื้อหาและหลักฐานในหัวข้อเดิมไว้เพียงพอตามความจำเป็นแล้ว และสัจธรรมได้ปรากฏชัดผ่านการบรรยาย การสอน และงานเขียนของท่านแล้ว บัดนี้ท่านจึงหันมาสนใจประเด็นทางฟิกฮ์ด้วยคุณสมบัติทางวิชาการเฉพาะตัวและสติปัญญาที่อัลลอฮ์ทรงประทานให้

ตระกูลของอิบนุตัยมียะฮ์ยึดถือมัซฮับหัมบะลีสืบต่อกันมาหลายชั่วอายุคน ตัวท่านเองก็ให้ฟัตวาส่วนใหญ่ตามมัซฮับหัมบะลี…

...สอดคล้องกัน[^1] แต่ท่านมิได้ยึดถือมัซฮับหัมบะลีอย่างเคร่งครัดทุกประการ ด้วยความรอบรู้อันกว้างขวางที่ท่านมีต่อคลังแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และความเข้าใจอย่างถ่องแท้ต่อหลักการและหลักฐานของมัซฮับต่าง ๆ ทางนิติศาสตร์ ทำให้เป็นเรื่องยากสำหรับท่านที่จะจำกัดตนเองอยู่ภายในกรอบของมัซฮับหัมบะลีและยึดถือมันร้อยเปอร์เซ็นต์ ด้วยเหตุนี้ บางครั้งท่านจึงให้น้ำหนักแก่มัซฮับใดมัซฮับหนึ่งในบรรดามัซฮับของอิมามทั้งสี่ ซึ่งหลักฐานของมัซฮับนั้นแข็งแรงกว่าในทัศนะของท่าน และมีศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีนจำนวนมากกว่าอยู่ฝ่ายเดียวกับมัซฮับนั้น

แม้ท่านจะมีความรู้ลึกซึ้ง พลังในการวินิจฉัยหลักฐาน และความเป็นอิสระทางความคิด แต่ท่านก็ยอมรับและยกย่องอย่างยิ่งในความยิ่งใหญ่ทางวิชาการ ความดีงามแห่งการอิจญ์ติฮาด ความซื่อตรง ความยำเกรง และความเหนือชั้นทางสติปัญญาของอิมามทั้งสี่ ในทัศนะของท่าน บุคคลเหล่านั้นคือผู้แสวงหาสัจธรรม ผู้ปฏิบัติตามซุนนะฮ์ และผู้หยั่งรากลึกในวิชาความรู้ แหล่งที่มาของการอิจญ์ติฮาดของพวกท่านคืออัลกุรอานและซุนนะฮ์ ตัวบทของอัลกุรอานและหะดีษ อิจญ์มาอ์ และกิยาสตามหลักชะรีอะฮ์ และในเรื่องนี้พวกท่านเป็นผู้ปฏิบัติตาม (ซุนนะฮ์) มิใช่ผู้ก่อบิดอะฮ์ ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงรังเกียจอย่างยิ่งต่อผู้คนในสมัยของท่านที่กล่าวถ้อยคำไม่บังควรเกี่ยวกับอิมามเหล่านั้นและพูดจาตำหนิติเตียนพวกท่าน เพื่อปกป้องอิมามผู้เป็นมุจญ์ตะฮิดจากการพูดจาเหลวไหลของคนเหล่านั้น ท่านจึงได้แต่งตำราเฉพาะเล่มหนึ่งชื่อ «เราะฟอุลมะลาม อะนิลอะอิมมะติลอะอ์ลาม» (رفع الملام عن الأئمة الأعلام) ซึ่งเป็นหนึ่งในงานเขียนที่ดีที่สุดในหัวข้อนี้ ในตอนต้นของตำราเล่มนี้ท่านเขียนว่า:

يجب على المسلمين بعد موالاة الله ورسوله موالاة المومنين كما نطق به القرآن خصوصًا العلماء الذين هم ورثة الانبياء الذين جعلهم الله بمنزلة النجوم يهتدى بهم في ظلمات البر والبحر، وقد اجمع المسلمون على هدايتهم ودرايتهم

«จำเป็นสำหรับมุสลิมทั้งหลาย หลังจากการภักดีและความรักต่ออัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์แล้ว คือการภักดีและความรักต่อผู้ศรัทธา ดังที่อัลกุรอานได้กล่าวไว้อย่างชัดแจ้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งความรักและการภักดีต่ออุละมาอ์ผู้เป็นทายาทของบรรดานบี ผู้ซึ่งอัลลอฮ์ทรงให้พวกเขาอยู่ในฐานะดุจดวงดาว ที่ผู้คนได้รับแสงสว่างและการชี้นำจากพวกเขาในความมืดมิดแห่งแผ่นดินและท้องทะเล และมุสลิมทั้งหลายได้มีมติเป็นเอกฉันท์ถึงการอยู่ในทางนำและความรอบรู้ของพวกเขา»

[^1]: ดู ฟะตาวา อิบนุตัยมียะฮ์ เล่ม 1, 2, 3, 4, 5

اذ كل امة قبل مبعث محمد (صلى الله عليه وسلم) علمائها شرارها الا المسلمين فان علمائهم خيارهم فانهم خلفاء الرسول فى امته والمحيون لما مات من سنته بهم قام الكتاب وبه قاموا وبهم نطق الكتاب وبه نطقوا وليعلم انه ليس احد من الائمة المقبولين عند الامة قبولا عاما يتعمد مخالفة رسول الله صلى الله عليه وسلم فى شئ من سنة دقيق ولا جليل فانهم متفقون اتفاقا يقينيا على وجوب اتباع الرسول وعلى ان كل احد من الناس يؤخذ من قوله ويترك الا رسول الله صلى الله عليه وسلم واذا وجد لواحد منهم قول قد جاء حديث صحيح بخلافه فلا بد له من عذر فى تركه وجميع الاعذار ثلاثة اصناف (احدها) عدم اعتقاده ان النبى (صلى الله عليه وسلم) قاله (والثانى) عدم اعتقاده ارادة تلك المسئلة بذلك القول (الثالث) اعتقاده

«เป็นที่เห็นพ้องกันว่า ท่านผู้ทรงไว้ซึ่งการชี้นำและผู้ทรงไว้ซึ่งความรู้ความเข้าใจทั้งหลายนั้นยืนยันว่า ก่อนการแต่งตั้งท่านนบี ﷺ อุละมาอ์ของประชาชาติอื่น ๆ เป็นคนที่เลวที่สุดในประชาชาติของตน แต่อุละมาอ์ของประชาชาตินี้เป็นคนที่ดีที่สุดในประชาชาติ เพราะพวกเขาเป็นผู้สืบทอดของท่านเราะซูล ﷺ ในประชาชาตินี้ และเป็นผู้ฟื้นฟูซุนนะฮ์ที่ถูกละทิ้งไป คัมภีร์ของอัลลอฮ์ได้รับความรุ่งเรืองและแพร่หลายก็ด้วยพวกเขา และพวกเขาก็ยืนหยัดอยู่ได้ด้วยคัมภีร์นั้น พวกเขาเป็นผู้ถ่ายทอดและอธิบายคัมภีร์ของอัลลอฮ์ และคัมภีร์ของอัลลอฮ์ก็เป็นถ้อยคำที่อยู่บนลิ้นของพวกเขา ทั้งเป็นหลักฐานและข้อพิสูจน์ของพวกเขา

พึงจดจำไว้ว่า ในบรรดาอิมามที่เป็นที่ยอมรับและเชื่อถือโดยทั่วไปในหมู่มุสลิมนั้น ไม่มีผู้ใดเลยที่จงใจขัดแย้งกับซุนนะฮ์ของท่านเราะซูล ﷺ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องเล็กหรือเรื่องใหญ่ เพราะพวกเขาทั้งหมดเห็นพ้องกันอย่างแน่วแน่ว่า การปฏิบัติตามและเจริญรอยตามท่านนบี ﷺ เป็นสิ่งวาญิบ และมีเพียงท่านเท่านั้นที่ถ้อยคำและบทบัญญัติทั้งหมดของท่านจำเป็นต้องยอมรับ ส่วนผู้อื่นนั้น ถ้อยคำใดของเขาก็อาจรับได้และอาจละทิ้งได้ หากพบว่าอิมามคนใดในบรรดาอิมามเหล่านี้มีคำกล่าวที่หะดีษเศาะฮีหฺ…»

ان ذلك الحكم منسوخ.

«…ที่ขัดแย้งกับหะดีษ ย่อมแน่นอนว่าอิมามท่านนั้นมีข้ออ้างบางประการ และข้ออ้างในการละทิ้งหะดีษนั้นโดยทั่วไปไม่พ้นไปจากสามประเภท ประการแรก อิมามท่านนั้นไม่เชื่อว่าท่านนบี ﷺ ได้กล่าวเช่นนั้น และหะดีษนั้นเศาะฮีห์ ประการที่สอง ท่านเห็นว่าประเด็นนี้ไม่อาจสรุปออกมาจากหะดีษนี้ได้ และนี่ไม่ใช่ความหมายที่หะดีษต้องการ ประการที่สาม ตามการตรวจสอบของท่าน บทบัญญัตินี้ถูกยกเลิก (มันสูค) ไปแล้ว»

ประเด็นเรื่องการหย่าสามครั้ง

ถึงกระนั้นก็ตาม เช่นเดียวกับที่ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้ก้าวออกนอกขอบเขตของมัซฮับฮัมบะลีในบางครั้ง และให้น้ำหนักแก่มัซฮับอื่นๆ ด้วยเหตุแห่งหลักฐาน ในทำนองเดียวกัน ในบางประเด็นซึ่งมีน้อยและหาได้ยากยิ่ง ท่านก็ได้ให้ฟัตวาที่ขัดแย้งกับมัซฮับทั้งสี่ทั้งหมด และได้ปฏิบัติตามตัวบทและหลักฐานจากอัลกุรอานและซุนนะฮ์โดยตรงตามทัศนะของท่าน ประเด็นเหล่านี้ (ซึ่งท่านมีความเห็นต่างจากอิมามทั้งสี่โดยรวม) มีไม่เกินสองสี่ประเด็น และที่โด่งดังที่สุดในบรรดาประเด็นเหล่านั้นคือประเด็นการหย่าสามครั้งในการชุมนุม (มัจญ์ลิส) เดียว

คำถามคือ หากชายคนหนึ่งหย่าภรรยาของตนสามครั้งในมัจญ์ลิสเดียว (ไม่ว่าจะด้วยถ้อยคำเดียวหรือด้วยถ้อยคำหลายถ้อยคำ) แม้ว่าเขาจะได้กระทำสิ่งที่เป็นบิดอะฮ์และขัดต่อบทบัญญัติตามมติของบรรดาอิมามและประชาชาติส่วนใหญ่ และเขาได้กระทำบาปแล้วก็ตาม แต่ข้อตัดสินของการหย่าเหล่านี้คืออะไร? การหย่าเหล่านั้นมีผลจริงทั้งหมด และหญิงนั้นขาดจากเขาโดยเด็ดขาด (บาอิน) และบัดนี้การคืนดี (เราะญ์อะฮ์) เป็นไปไม่ได้ตามบทบัญญัติ (จนกว่านางจะแต่งงานกับชายอื่น และเขาได้…

[^1]: رفع الملام عن الأئمة الأعلام (เราะฟอุลมะลาม อะนิลอะอิมมะฮ์ อัลอะอ์ลาม)

เคยมีความสัมพันธ์ฉันสามีภรรยากับนาง แล้วหย่านาง จากนั้นสามีคนแรกจึงจะแต่งงานกับนางได้อีก) หรือว่าการหย่าสามครั้งนั้นจะนับเป็นการหย่าเพียงครั้งเดียว และสามารถคืนดี (ร็อจอะฮ์) ได้ มัซฮับของอิมามทั้งสี่ อิมามแห่งฟิกฮ์และหะดีษ (อัล-เอาซาอี, อัน-นะเคาะอี, อัษ-เษารี, อิสหาก อิบนุ รอฮะวัยฮ์, อบูเษาร์, อัล-บุคอรี) ตลอดจนศอฮาบะฮ์และตาบิอีนส่วนใหญ่ เห็นว่า แม้จะเป็นการกระทำบิดอะฮ์และการฝ่าฝืน การหย่าทั้งสามนี้ก็มีผลเกิดขึ้น และไม่สามารถคืนดีได้ อิมามอัน-นะวะวี เขียนไว้ในชัรห์ศอฮีห์มุสลิมว่า

وقد اختلف العلماء في من قال لامراته انت طالق ثلاثا فقال الشافعي ومالك وابوحنيفة واحمد وجماهير العلماء من السلف والخلف يقع الثلاث

«อุละมาอ์มีความเห็นแตกต่างกันในกรณีผู้ที่กล่าวแก่ภรรยาของตนว่า "เธอถูกหย่าสามครั้ง" อัช-ชาฟิอี มาลิก อบูหะนีฟะฮ์ อะห์มัด และอุละมาอ์ส่วนใหญ่ทั้งชนรุ่นสะลัฟและเคาะลัฟกล่าวว่า การหย่าทั้งสามมีผลเกิดขึ้น»

อัลลามะฮ์อิบนุรุชด์ เขียนไว้ใน "บิดายะตุลมุจตะฮิด" (بداية المجتهد) ว่า

جمهور فقهاء الامصار على ان الطلاق بلفظ الثلاث حكمه حكم الطلقة الثالثة

«นักนิติศาสตร์ส่วนใหญ่แห่งหัวเมืองต่าง ๆ เห็นว่า การหย่าด้วยถ้อยคำ "สาม" นั้น มีหุก่มเท่ากับการหย่าครั้งที่สาม»

ศิษย์คนสำคัญของชัยค์อัล-อิสลาม คือ อัล-หาฟิซอิบนุก็อยยิม กล่าวไว้ใน "ซาดุลมะอาด" (زاد المعاد) ว่า

وهذا قول الائمة الاربعة وجمهور التابعين وكثير من الصحابة

«และนี่คือทัศนะของอิมามทั้งสี่ ตาบิอีนส่วนใหญ่ และศอฮาบะฮ์จำนวนมาก»

ในบรรดาหลักฐานของท่านเหล่านี้ มีหะดีษมัรฟูอ์หลายบทที่ถูกรายงานไว้ ซึ่งยืนยันว่าท่านนบี ﷺ ได้ถือว่าการหย่าสามครั้งนั้น หรือการหย่าที่มากกว่าสามครั้ง เป็นการหย่าสามครั้ง และได้ให้ฟัตวาว่าหญิงนั้นกลายเป็นผู้ถูกหย่าขาด (บาอิน)[^1]

ชัยค์อัล-อิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และสหายกับศิษย์บางคนของท่านมีทัศนะว่า การหย่าสามครั้งนี้จะนับเป็นการหย่าแบบร็อจอีย์ (คืนดีได้) เพียงครั้งเดียว และหลังจากนั้นชายผู้นั้นสามารถคืนดีได้เช่นเดียวกับที่เขาสามารถทำได้หลังการหย่าหนึ่งครั้ง ท่านเขียนว่า

وهذا القول منقول عن طائفة من السلف من اصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم مثل الزبير بن عوام، وعبد الرحمن بن عوف، ويروى عن علي، وعن ابن مسعود، وابن عباس وهو قول داؤد واكثر اصحابه، ويروى عن ابي جعفر محمد (الباقر) ابن علي بن حسين وابنه جعفر (الصادق) ولهذا ذهب الى ذلك من ذهب من الشيعة

«ทัศนะนี้ถูกรายงานมาจากกลุ่มหนึ่งของชนรุ่นสะลัฟในหมู่ศอฮาบะฮ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เช่น อัซ-ซุบัยร์ อิบนุ อัล-เอาวาม (ร.ฎ.) และอับดุรเราะห์มาน อิบนุ เอาฟ์ (ร.ฎ.) และมีรายงานจากอะลี (ร.ฎ.) จากอิบนุมัสอูด (ร.ฎ.) และอิบนุอับบาส (ร.ฎ.) และเป็นทัศนะของดาวูดและสานุศิษย์ส่วนใหญ่ของเขา และมีรายงานจากอบูญะอ์ฟัร มุฮัมมัด (อัล-บากิร) อิบนุ อะลี อิบนุ อัล-หุสัยน์ และบุตรของท่าน ญะอ์ฟัร (อัศ-ศอดิก) ด้วยเหตุนี้ ชาวชีอะฮ์บางส่วนจึงยึดถือทัศนะนี้»[^2]

[^1]: ฝ่ายที่สองได้วิพากษ์สายรายงานของหะดีษเหล่านี้ และฝ่ายแรกได้ตอบโต้ไว้ตามแนวทางของนักหะดีษ [^2]: ฟะตาวา อิบนุตัยมียะฮ์ เล่ม 3

ชัยคุลอิสลามใช้อัลกุรอาน หะดีษ และกิยาส (การอนุมานเทียบเคียง) เป็นหลักฐานยืนยันแนวทางนี้ของท่าน[^1]

ข้อเท็จจริงในประเด็นนี้คือ แม้ท่านจะไม่ได้เป็นผู้ถือทัศนะนี้แต่เพียงลำพัง และแม้จะมีบางท่านในหมู่สะลัฟก่อนหน้าท่านถือแนวทางนี้มาแล้วก็ตาม แต่ก็ไม่ต้องสงสัยเลยว่าทัศนะนี้เป็นที่รู้จักแพร่หลายก็เพราะตัวท่านเอง และท่านเป็นผู้ชูธงของทัศนะนี้ ด้วยเหตุนี้ เมื่อท่านแสดงผลการค้นคว้าและความเห็นของท่านในประเด็นนี้ออกมา จึงเกิดความประหลาดใจและความสับสนวุ่นวายขึ้นโดยทั่วไปในแวดวงนักนิติศาสตร์

ประเด็นการสาบานด้วยเฏาะลาก และการถูกกักขัง

อย่างไรก็ตาม ประเด็นเฏาะลากสามครั้งรวดเดียวนั้นเป็นประเด็นทางนิติศาสตร์และเรื่องภายในครอบครัวล้วน ๆ ซึ่งผลกระทบของมันตกอยู่กับชีวิตของครอบครัวหนึ่ง ๆ แต่ยังมีอีกประเด็นหนึ่งที่ท่านมีความเห็นแตกต่างจากมัซฮับทั้งสี่และทัศนะที่เป็นที่รู้จัก และส่งผลกระทบไปถึงกิจการต่าง ๆ การเมือง ตลอดจนความสัมพันธ์ระหว่างราษฎรกับรัฐบาล นั่นคือประเด็นการสาบานด้วยเฏาะลาก (หัลฟ์ บิฏเฏาะลาก)

ในยุคนั้น การสาบานด้วยเฏาะลากได้กลายเป็นธรรมเนียมแพร่หลายทั่วไป ผู้คนจะอ้างเฏาะลากอย่างไม่ยั้งคิดเพื่อเน้นย้ำเรื่องใดเรื่องหนึ่ง หรือเพื่อแสดงความสัตย์จริงหรือความตั้งใจของตน โดยนำมันเข้ามาเกี่ยวข้อง เช่น «ฉันจะทำอย่างนั้นแน่นอน มิฉะนั้นก็ให้เป็นเฏาะลาก» (عليّ الطلاق لأفعلنّ كذا) «ฉันจะไม่ทำอย่างนั้นเด็ดขาด มิฉะนั้นก็ให้เป็นเฏาะลาก» (عليّ الطلاق لأمتنعنّ عن كذا) หรือ «ท่านต้องทำอย่างนั้น มิฉะนั้นก็ให้เป็นเฏาะลาก» (عليّ الطلاق لتفعلنّ كذا) หรือ «ฉันซื้อของชิ้นนี้มาในราคาเท่านั้น หากฉันพูดเท็จก็ให้เป็นเฏาะลาก» (عليّ الطلاق اشتريتها بكذا) อิบนุตัยมียะฮ์เห็นว่า แท้จริงแล้วนี่คือรูปแบบหนึ่งของการสาบานและการเน้นย้ำ ผู้คนเพียงแต่นำคำว่าเฏาะลากเข้ามาเพื่อเน้นย้ำและสร้างความเชื่อมั่นเท่านั้น โดยที่พวกเขาไม่เคยมีเจตนาจะหย่าเลย

[^1]: สำหรับการอภิปรายโดยละเอียดและการอ้างหลักฐานอย่างพิสดาร โปรดดูหนังสือของหาฟิซ อิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) คือ «ซาดุลมะอาด» (زاد المعاد) หัวข้อ «ว่าด้วยผู้ที่หย่าสามด้วยถ้อยคำเดียว» เล่ม 4 และ «อิฆอษะตุลละฮ์ฟาน» (إغاثة اللهفان)

ดังนั้น โดยแท้จริงแล้วสิ่งนี้ก็คือการสาบานประเภทหนึ่ง แต่เนื่องจากถูกถือว่าเป็นการหย่าแบบมีเงื่อนไข (เฏาะลาก มุอัลลัก) จึงมีการนำบทบัญญัติว่าด้วยการหย่ามาบังคับใช้กับมัน และด้วยเหตุนี้ ครอบครัวและวงศ์ตระกูลนับร้อยๆ ต้องแตกสลาย ชีวิตครอบครัวเกิดความระส่ำระสายและความเสื่อมโทรมอย่างรุนแรง

นอกจากนี้ ตั้งแต่สมัยของหัจญาจ บิน ยูซุฟ ได้มีการนำถ้อยคำเรื่องการหย่าเข้าไปใส่ไว้ในสำนวนการให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) ด้วย เพื่อทำให้บัยอะฮ์มั่นคงและหนักแน่น จนถ้อยคำนี้กลายเป็นส่วนหนึ่งของบัยอะฮ์ไปว่า "หากข้าพเจ้าละเมิดบัยอะฮ์ต่อผู้นั้น ภรรยาของข้าพเจ้าก็ถูกหย่า"

หลังจากที่อิบนุตัยมียะฮ์ได้พิจารณาประเด็นนี้แล้ว ท่านก็เริ่มออกฟัตวาว่า สิ่งนี้เป็นเพียงรูปแบบหนึ่งของการสาบาน ในกรณีที่ทำฝ่าฝืน หรือในกรณีที่เหตุการณ์เกิดขึ้นขัดกับถ้อยคำที่กล่าวไว้ ผู้สาบานจะเป็นผู้ผิดคำสาบาน และจำเป็นต้องจ่ายกัฟฟาเราะฮ์ของการสาบาน แต่การหย่าจะไม่เกิดขึ้น

แม้ว่าอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) จะได้นำเสนอทัศนะของอิมามบางท่านจากสี่มัซฮับ และของสานุศิษย์บางคนของพวกท่าน มาสนับสนุนฟัตวานี้ของท่าน[^1] แต่ความจริงก็คือ ฟัตวานี้ขัดกับทัศนะที่เป็นที่รู้จักและเป็นทัศนะที่ใช้ออกฟัตวา (มุฟตาบิฮ์) ของมัซฮับเหล่านั้น และดูเหมือนเป็นการค้นคว้าใหม่และเป็นอิจญ์ติฮาดของท่านเอง ด้วยเหตุนี้ ฟัตวานี้จึงก่อให้เกิดความปั่นป่วนในหมู่ประชาชนโดยทั่วไป บรรดาอุละมาอ์และกอฎีจึงเห็นความจำเป็นที่จะต้องแนะนำให้ท่านงดเว้นจากฟัตวานี้ เพื่อมิให้เกิดความปั่นป่วนและความแตกแยกมากขึ้นไปอีก ท่านหาฟิซ อิบนุกะษีร เขียนไว้ในเหตุการณ์ของปี ฮ.ศ. 718 ว่า

«ในวันพฤหัสบดีที่ 15 เดือนเราะบีอุลเอาวัล ท่านกอฎีอัลกุฎอต ชัมสุดดีน บิน มุสลิม ได้เข้าพบอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ และแนะนำท่านว่า ในประเด็นการสาบานด้วยการหย่า (อัลหัลฟ์ บิฏเฏาะลาก) ขอให้ท่านอย่าได้ออกฟัตวาอีกต่อไป ท่านชัยค์ได้รับคำแนะนำของเขา และด้วยความเกรงใจต่อเขาและการคำนึงถึงบรรดาผู้ออกฟัตวา ท่านจึงให้สัญญาในเรื่องนี้ ในต้นเดือนญุมาดัลอูลา จากอียิปต์…»

[^1]: เพื่อทำความเข้าใจรูปแบบที่ถูกต้องของประเด็นนี้และหลักฐานของทั้งสองฝ่าย โปรดดูหนังสือ "อิบนุตัยมียะฮ์" (ابن تیمیہ) ของชัยค์มุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์ อัลมิศรี ในหัวข้อ "อัลหัลฟ์ บิฏเฏาะลาก" (الحلف بالطلاق) หน้า 423–436

พระราชโองการของสุลต่านก็มาถึงด้วย ซึ่งในนั้นได้ห้ามอิบนุตัยมียะฮ์มิให้ออกฟัตวาในประเด็นการสาบานด้วยการหย่า (หัลฟ์ บิฏฏอลาก) พระราชโองการนี้ถูกอ่านในที่ประชุมสาธารณะ อิมามก็ยอมรับ และมีการประกาศเรื่องนี้ไปทั่วเมือง ก่อนพระราชโองการของสุลต่านนี้ คณะหนึ่งจากบรรดาผู้ออกฟัตวาได้เข้าพบกอฎีอิบนุมุสลิมแล้ว และตามคำปรึกษาของพวกเขา ท่านกอฎีได้แสดงความประสงค์ต่ออิบนุตัยมียะฮ์ให้ท่านนิ่งเงียบในประเด็นนี้ และท่านก็ยอมรับเพื่อหลีกเลี่ยงความขัดแย้งและความวุ่นวาย»[^1]

ดูเหมือนว่าหลังจากพระราชโองการของสุลต่านออกมาแล้ว ด้วยความคิดที่ว่ารัฐบาลไม่มีสิทธิ์ใด ๆ ที่จะเข้าแทรกแซงในประเด็นนี้ และไม่เป็นที่อนุญาตสำหรับผู้รู้คนใดที่จะปกปิดความรู้และอะกีดะฮ์ของตนเพราะความกลัวรัฐบาล หรือเพราะความมั่นใจและความแจ่มแจ้งในใจของท่านในประเด็นนี้ได้เพิ่มพูนขึ้น ท่านจึงเริ่มออกฟัตวาตามผลการค้นคว้าของท่าน และไม่ใส่ใจต่อคำสั่งห้ามของรัฐบาลเลย ด้วยเหตุนี้อิบนุกะษีรจึงเขียนไว้ในเหตุการณ์ปี ฮ.ศ. 720 ว่า

«วันพฤหัสบดีที่ 22 เดือนเราะญับ ได้มีการจัดประชุมขึ้นที่ดารุสสะอาดะฮ์ ต่อหน้าผู้สำเร็จราชการ (นาอิบุสสุลฏอนะฮ์) โดยมีบรรดากอฎีและมุฟตีของมัซฮับทั้งสี่ และชัยคุลอิสลามเข้าร่วม ผู้ร่วมประชุมได้ทักท้วงว่า ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้กลับมาออกฟัตวาในประเด็นการหย่าอีกแล้ว ผู้สำเร็จราชการจึงออกคำสั่งให้กักตัวท่านไว้ในป้อมปราการ และท่านถูกคุมขังในป้อมปราการ (เมื่อวันที่ 22 เราะญับ ฮ.ศ. 720)

แต่ระยะเวลาการถูกจองจำครั้งนี้ไม่ได้ยาวนานนัก หลังจากห้าเดือนสิบแปดวัน ในวันที่ 10 มุหัรร็อม ฮ.ศ. 721 คำสั่งปล่อยตัวท่านก็มาถึงโดยตรงจากอียิปต์ และท่านก็ได้รับการปล่อยตัวเป็นอิสระ»[^2]

การถูกจองจำครั้งสุดท้าย

ตั้งแต่ ฮ.ศ. 721 ถึง ฮ.ศ. 726 เป็นเวลาประมาณห้าปีครึ่ง ชัยคุลอิสลามได้มีอิสรภาพอย่างเต็มที่ และความทุ่มเท

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 87 [^2]: แหล่งเดียวกัน

ควบคู่ไปกับการสอน การแต่งตำรา การออกฟัตวา และการบรรยายธรรม ในช่วงเวลานี้ท่านสอนอยู่ที่มัดเราะสะฮ์ฮัมบะลียะฮ์เป็นส่วนใหญ่ หรือที่มัดเราะสะฮ์เฉพาะของท่านซึ่งตั้งอยู่ในย่านอัล-เกาะศศอศีน ในช่วงเวลานี้ท่านได้ทบทวนตำราและริสาละฮ์เก่า ๆ ของท่าน และได้แต่งงานเขียนใหม่บางเล่ม

บางทีในช่วงเวลานี้ท่านอาจได้ทำงานที่เป็นประโยชน์อย่างยิ่งยวด และจากปลายปากกาของท่านอาจได้มีตำราอันทรงคุณค่าและหาได้ยากในหัวข้อสำคัญบางเรื่องออกมาอีก แต่ความเหนือชั้นทางวิชาการของท่าน และการมีทัศนะเฉพาะตัวในบางประเด็น ได้กลายเป็นบททดสอบอันใหญ่หลวงทั้งสำหรับผู้คนร่วมสมัยของท่านและสำหรับตัวท่านเอง ซึ่งท่านต้องชดใช้ด้วยราคาอันแพงครั้งแล้วครั้งเล่า ถึงกระนั้นท่านก็ไม่ค่อยได้มีโอกาสนั่งอย่างสงบใจได้นานนัก เวลาผ่านไปเพียงเล็กน้อย ประเด็นใหม่ก็ถูกยกขึ้นมาถกเถียง ซึ่งดึงดูดความสนใจของทั้งชนชั้นนำและสามัญชน และมิใช่ประเด็นทางนิติศาสตร์ล้วน ๆ เหมือนประเด็นเรื่องเฏาะลาก หากแต่มีองค์ประกอบทางอารมณ์ความรู้สึกเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย และมีศักยภาพที่จะสร้างความปั่นป่วนแก่หัวใจผู้คนได้มากกว่า ประเด็นนั้นคือเรื่องการเยี่ยมเยียนกุบูรของท่านนบี (ขอความโปรดปรานและความสันติจงมีแด่เจ้าของกุบูรนั้น)

อิบนุตัยมียะฮ์ได้ออกฟัตวาไว้เมื่อสิบเจ็ดปีก่อนหน้านั้นว่า การเดินทางโดยเจตนามุ่งมั่นเพื่อไปเยี่ยมเยียนกุบูรใดก็ตาม (แม้จะเป็นกุบูรอันประเสริฐของท่านนบี ขอความโปรดปรานและความสันติพันประการจงมีแด่เจ้าของกุบูรนั้น) ซึ่งในภาษาอาหรับเรียกว่า "ชัดดุรริฮาล" นั้นไม่เป็นที่อนุญาต เพราะในหะดีษมีว่า

لا تشد الرحال الا الى ثلاثة مساجد، المسجد الحرام ومسجدی هذا والمسجد الاقصیٰ

«อย่าได้ผูกอานพาหนะ (คือเดินทางโดยเจตนามุ่งมั่น) ไปยังที่ใด นอกจากมัสยิดสามแห่ง คือ อัล-มัสญิดิลหะรอม (บัยตุลลอฮ์) มัสยิดของฉันนี้ (มัสยิดนะบะวี) และอัล-มัสญิดิลอักศอ (บัยตุลมักดิส)»

จากนั้นตามแนวทางที่ท่านยึดถือเป็นปกติ ท่านได้แจกแจงถึงวิทยปัญญาทางชะรีอะฮ์ของเรื่องนี้ ตลอดจนความเสียหายและโทษภัยที่เกิดขึ้นหากฝ่าฝืน ซึ่งสรุปได้ว่า การเดินทางโดยเจตนามุ่งมั่นเช่นนี้เปิดประตูสู่ความเชื่อและการกระทำที่เป็นชิริกและมีลักษณะแห่งชิริก ผู้คนเริ่มถือว่าการเยี่ยมเยียนนั้นเป็นอิบาดะฮ์และเป็นสื่อในการเข้าใกล้อัลลอฮ์ เมื่อไปถึงที่นั่นก็ล่วงละเมิดขอบเขตของชะรีอะฮ์ และชายผ้าแห่งเตาฮีดก็หลุดลอยไปจากมือ ท่านนบี ﷺ จึง (ทรงกังวล) ในเรื่องที่ว่ากุบูรอันประเสริฐ

...ให้ปลอดภัยจากการกระทำและประเพณีเหล่านั้นซึ่งแพร่หลายอยู่ในหมู่ชนชาติญาฮิลียะฮ์และในหมู่ชาวยิวและชาวคริสต์ ท่านนบี ﷺ ทรงเอาใจใส่ในเรื่องนี้อย่างยิ่งถึงขนาดที่ท่านกล่าวว่า

لعن الله اليهود والنصارىٰ اتخذوا قبور انبيائهم مساجد

«ขออัลลอฮ์ทรงสาปแช่งชาวยิวและชาวคริสต์ พวกเขาได้ยึดเอาหลุมศพของบรรดานบีของพวกเขาเป็นสถานที่สุญูด»[^1]

นอกจากนี้ท่านยังได้ขอดุอาอ์ด้วยความเอาใจใส่อย่างยิ่งว่า

اللهم لا تجعل قبري وثنا يعبد اشتد غضب الله علىٰ قوم اتخذوا قبور انبيائهم مساجد

«โอ้อัลลอฮ์ ขอพระองค์อย่าได้ทรงทำให้หลุมศพของข้าพระองค์เป็นเจว็ดที่ถูกเคารพบูชา ความกริ้วของอัลลอฮ์ได้รุนแรงยิ่งต่อชนกลุ่มหนึ่งที่ยึดเอาหลุมศพของบรรดานบีของพวกเขาเป็นสถานที่สุญูด»[^2]

และท่านยังกล่าวอีกว่า

لا تتخذوا قبري عيدًا وصلوا عليّ فان صلاتكم حيثما كنتم تبلغني

«พวกท่านอย่ายึดเอาหลุมศพของฉันเป็นสถานที่ชุมนุมเทศกาล แต่จงกล่าวเศาะละวาตแด่ฉันเถิด เพราะเศาะละวาตของพวกท่านจะไปถึงฉัน ไม่ว่าพวกท่านจะอยู่ ณ ที่ใดก็ตาม»[^3]

ด้วยเหตุนี้เช่นกัน ท่านจึงไม่พึงประสงค์ที่จะถูกฝังในที่โล่งแจ้ง แต่ได้ถูกฝังไว้ในห้องของท่านหญิงอาอิชะฮ์ (ร.ฎ.) ซึ่งเป็นสถานที่ที่ปลอดภัย ทั้งหมดนี้บ่งชี้ว่าหลุมศพอันประเสริฐนั้นควรได้รับการปกป้องให้พ้นจากภยันตรายทั้งปวง และไม่ควรอนุญาตให้ผู้คนหลั่งไหลกันมาเป็นกลุ่มก้อนด้วยเจตนาเพื่อการซิยาเราะฮ์โดยเฉพาะ ส่วนผู้ที่มายังมัสญิดนะบะวีด้วยเจตนาเพื่อละหมาด ก็ให้พวกเขาซิยาเราะฮ์ตามวิธีการที่เป็นซุนนะฮ์ และกล่าวเศาะละวาตและสลามแด่ท่าน ดังที่เป็นแนวปฏิบัติของบรรดาศอฮาบะฮ์และตาบิอีน[^4]

ด้วยสาเหตุและแรงจูงใจต่าง ๆ เมื่อราวสิบเจ็ดปีก่อน ได้มีการนำฟัตวานี้ออกมาเผยแพร่ และมีการประโคมข่าวอย่างกว้างขวาง ด้านหนึ่งสิ่งนี้ได้กระทบกระเทือนความรู้สึกของมุสลิมทั่วไปซึ่งถือว่าการซิยาเราะฮ์นี้เป็นความผาสุกอันยิ่งใหญ่และเป็นนิอ์มัตอันสูงส่ง และพวกเขามีความปรารถนาและความกระหายต่อการนั้น และพวกเขามองเห็นร่องรอยแห่งความบกพร่องในด้านอะดับ (มารยาท) ต่อสำนักแห่งความเป็นนบี

[^1]: บุคอรีและมุสลิม [^2]: มาลิก (แบบมุรสัล), มุสนัดอิมามอะห์มัด [^3]: สุนันอบีดาวูด [^4]: ในส่วนที่เกี่ยวกับเจตนารมณ์เหล่านี้ (คือการให้ความสำคัญต่อเตาฮีดให้มากที่สุด การปิดช่องทางของการกระทำและประเพณีแห่งชิริก และไม่อนุญาตให้กระทำสิ่งเหล่านั้น) ไม่มีผู้ทรงความรู้คนใดที่จะเห็นแย้งได้ แต่การห้ามการซิยาเราะฮ์หลุมศพของท่านนบีโดยสิ้นเชิงเพื่อการนี้ ดูไม่ปราศจากความกระด้างและความเข้มงวด และเรื่องนี้ก็ไม่ได้ขัดต่อความยิ่งใหญ่ทางวิชาการและทางศาสนาของท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) และไม่ขัดต่อความเชื่อถือที่ดีของเราและการยอมรับในคุณความดีอันสมบูรณ์ของท่าน อีกทั้งปัญหานี้ก็มิได้ร้ายแรงถึงขนาดที่ท่านจะต้องถูกจองจำเพราะเหตุนี้ และต้องจากโลกนี้ไปในสภาพของผู้ถูกคุมขัง

อีกด้านหนึ่ง อุละมาอ์มองเห็นในเรื่องนี้ถึงการขัดแย้งกับมติของประชาชาติส่วนใหญ่ (ญุมฮูร) ตลอดจนการถือดีและการยึดความเห็นของตนเอง และบางทีนี่เองคือแรงผลักดันที่แท้จริงของการคัดค้านของพวกเขา

อย่างไรก็ตาม ความขัดแย้งนี้ทวีความสำคัญขึ้นอย่างมาก และเป็นที่โจษจันกันไปทั่ว จนรัฐบาลในสมัยนั้นเห็นสมควรเข้ามาแทรกแซง (ไม่ว่าจะเพราะการกระตุ้นของอุละมาอ์ หรือเพราะผลประโยชน์ทางการปกครองของตนเองก็ตาม) และในวันที่ 7 ชะอ์บาน ฮ.ศ. 726 ได้มีคำสั่งให้คุมขังท่าน ชัยค์ได้ต้อนรับข่าวนี้อย่างยินดีและแสดงความปีติยิ่ง เมื่อได้รับแจ้งเรื่องการคุมขังของตน ท่านก็กล่าวทันทีว่า

انا كنت منتظرا ذلك وهذا فيه خير كثير ومصلحة كبيرة

«ข้าพเจ้ารอคอยสิ่งนี้อยู่แล้ว ในเรื่องนี้มีความดีอันมากมายและมีประโยชน์อันยิ่งใหญ่»

ชัยค์ถูกย้ายไปยังป้อมปราการแห่งดิมัชก์ ซึ่งมีการจัดห้องโถงห้องหนึ่งไว้ให้ท่านโดยเฉพาะ มีการจัดให้นำน้ำพุจากภายนอกเข้ามาในป้อม และเพื่อการปรนนิบัติและความสะดวกสบายของท่าน ได้มีการอนุญาตให้ซัยนุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ น้องชายของท่าน พักอยู่ด้วย รัฐบาลยังได้กำหนดเงินจำนวนพอสมควรไว้สำหรับค่าใช้จ่ายของท่านด้วย

หลังจากท่านถูกคุมขัง ผู้คนก็ได้โอกาสดำเนินการแก้แค้น บรรดาผู้อิจฉาและฝ่ายตรงข้ามของท่านได้ลงมือกับมิตรสหายใกล้ชิดและศิษย์ของท่าน บางคนถูกจับขึ้นขี่สัตว์แห่ประจานไปทั่ว จากนั้นตามคำสั่งของกอฎีอัลกุฎอฮ์ (หัวหน้าผู้พิพากษา) กลุ่มหนึ่งก็ถูกจำคุก ไม่กี่วันต่อมาทุกคนก็ได้รับการปล่อยตัว แต่ศิษย์คนสำคัญอันเป็นที่ภาคภูมิใจและผู้สืบทอดของชัยค์อัลอิสลาม คือ ท่านหาฟิซ อิบนุก็อยยิม ได้อยู่ร่วมกับอาจารย์และชัยค์ของตนตลอดมา และได้รับการปล่อยตัวหลังจากท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) เสียชีวิตแล้ว[^1]

[^1]: อิบนุตัยมียะฮ์ โดยมุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์ หน้า […]

ความโศกเศร้าและการคัดค้านของผู้มีความรู้และผู้ยึดมั่นในศาสนา

การถูกจองจำและกักขังของชัยค์อัลอิสลาม แม้จะเป็นเหตุแห่งความยินดีและความสะใจของกลุ่มผู้อิจฉาริษยาและฝ่ายปรปักษ์จำนวนน้อยนิด แต่สำหรับผู้มีความรู้นับพันและมุสลิมนับแสนแล้ว เหตุการณ์นี้ทำให้พวกเขาเศร้าโศกและเจ็บปวดอย่างยิ่ง พวกเขาถือว่าเหตุการณ์นี้เท่ากับเป็นชัยชนะของบิดอะฮ์เหนือซุนนะฮ์ และเป็นการทดสอบอันหนักหน่วงสำหรับสัจธรรมและผู้ยึดมั่นในสัจธรรม จากทุกสารทิศของราชอาณาจักร ผู้มีความรู้และผู้ยึดมั่นในศาสนาระดับสูงได้ส่งจดหมายและหนังสือร้องเรียนไปถึงสุลต่านผู้ยิ่งใหญ่ (อัลมะลิก อันนาศิร) ซึ่งในจดหมายเหล่านั้นได้แสดงความรู้สึกสะเทือนใจและความประหลาดใจต่อเหตุการณ์นี้ ในเรื่องนี้ ขอยกมาเพียงจดหมายฉบับเดียวที่อุละมาอ์แห่งแบกแดดส่งถึงสุลต่าน ซึ่งทำให้เห็นได้ว่าดะอ์วะฮ์และชื่อเสียงของชัยค์ได้แผ่ขยายไปทั่วดินแดนอิสลาม และผู้ยึดมั่นในสัจธรรมทั้งหลายต่างมีความผูกพันและความรักเป็นพิเศษต่อตัวท่าน อุละมาอ์แห่งแบกแดดเขียนว่า:

لما قرع اهل البلاد المشرقية والنواحي العراقية التضييق على شيخ الاسلام تقي الدين احمد بن تيمية سلّمه الله عظم ذلك على المسلمين وشقّ على ذوي الدين وارتفعت رؤس الملحدين وطابت نفوس اهل الأهواء والمبتدعين، ولما رأى علماء اهل هذه الناحية عظم هذه النازلة من شماتة اهل البدع واهل الاهواء

«เมื่อชาวดินแดนตะวันออกและแคว้นอิรักได้ทราบข่าวว่าชัยค์อัลอิสลาม ตะกียุดดีน อะห์มัด อิบนุตัยมียะฮ์ (ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครองท่าน) ถูกบีบคั้น เรื่องนี้ได้สร้างความหนักใจอย่างยิ่งแก่ชาวมุสลิม และสร้างความทุกข์ใจอย่างใหญ่หลวงแก่ผู้ยึดมั่นในศาสนา ส่วนพวกนอกรีตกลับเชิดหน้าชูตาได้รับเกียรติ และจิตใจของพวกที่ตามอารมณ์และพวกผู้ทำบิดอะฮ์ก็เบิกบานยินดี เมื่ออุละมาอ์แห่งแถบนี้ได้ตระหนักถึงความร้ายแรงของเหตุการณ์นี้ และเห็นว่าพวกผู้ทำบิดอะฮ์และผู้ยึดถือความเท็จต่างสะใจต่อความอัปยศที่เกิดแก่บรรดาผู้มีคุณธรรมชั้นนำและอิมามแห่งอุละมาอ์…»

บาอากาบิรฺ อัล-ฟุฎ็อลาอ์ วะอะอิมมะฮ์ อัล-อุละมาอ์ อันฮู อะห์วาล

هذا الامر الفظيع والامر الشنيع الى الحضرة الشريفة السلطانية زادها الله شرفًا، وكتبوا اجوبتهم فى تصويب ما اجاب به الشيخ سلمه الله فى فتاواه وذكروا من علمه وفضائله بعض ما هو فيه، وحملوا ذلك بين يدى مولانا ملك الامراء اعز الله انصاره وضاعف اقتداره غيرةً منهم على هذا الدين ونصيحة لِلاسلام وامراء المؤمنين۔

«…และ [บรรดาอุละมาอ์] ที่กำลังยินดีปรีดากับการทดสอบ [ที่ชัยค์ได้รับ] นั้น พวกเขาเห็นว่าจำเป็นต้องแจ้งเหตุการณ์อันไม่พึงปรารถนานี้และผลกระทบของมันต่อราชสำนักของสุลต่าน พวกเขาได้เขียนคำตอบของตนเพื่อสนับสนุนฟัตวาของชัยค์ส่งไป พวกเขายังได้บันทึกความเห็นและข้อมูลของตนเกี่ยวกับความรู้ คุณธรรม และความสมบูรณ์ของชัยค์ไว้ด้วย แล้วนำทั้งหมดนี้ทูลเกล้าถวายแด่พระราชาผู้ยิ่งใหญ่ แรงผลักดันและเหตุแห่งการทั้งหมดนี้ไม่ใช่สิ่งอื่นใด นอกจากความหวงแหนในศาสนา และความปรารถนาดีต่ออิสลามและบรรดาสุลต่านแห่งอิสลามเท่านั้น»

กิจวัตรของชัยค์ในป้อมปราการ

หลังจากเวลาอันยาวนาน ชัยค์ได้รับช่วงเวลาแห่งความสงบและสมบัติแห่งความมีสมาธิแน่วแน่ ดูเหมือนว่าด้วยเหตุนี้เองท่านจึงกล่าวว่า (فيه خير كثير ومصلحة كبيرة) «ในนั้นมีความดีมากมายและประโยชน์อันยิ่งใหญ่» ท่านได้ให้คุณค่าอย่างเต็มที่แก่การปลีกตัวและการตัดขาดจากผู้คนนี้ และหมกมุ่นอยู่กับอิบาดะฮ์และการอ่านอัลกุรอานด้วยความทุ่มเทและความปีติยินดีอย่างเต็มเปี่ยม เวลาที่เหลือจากนั้น ท่านใช้ไปกับการศึกษาค้นคว้า การประพันธ์ และการทบทวนแก้ไขหนังสือของท่าน ซึ่งในตัวมันเองก็เป็นอิบาดะฮ์อย่างหนึ่ง ในช่วงว่างนี้ กิจที่สำคัญที่สุดของท่านคือการอ่านอัลกุรอานเป็นวิรฺด (กิจประจำ) ท่านอยู่ในที่คุมขังนี้สองปี ในระยะเวลาอันสั้นนี้ ท่านได้อ่านอัลกุรอานจบไปแปดสิบรอบร่วมกับชัยค์ซัยนุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ น้องชายของท่าน[^2]

[^1]: อัล-อุกูด อัด-ดุรรียะฮ์ (العقود الدرية) หน้า 35 และ อัล-เกาะวากิบ อัด-ดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 190 [^2]: อัล-บิดายะฮ์ วะอัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) หน้า 135

ในคุก สิ่งที่ท่านเขียนส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการตัฟซีร สาเหตุของเรื่องนี้ก็น่าจะเป็นเพราะท่านอ่านอัลกุรอานเป็นอย่างมาก และใคร่ครวญพินิจพิจารณาอัลกุรอานอย่างลึกซึ้ง ท่านยังได้เขียนริซาละฮ์ (ตำราขนาดสั้น) และคำตอบในประเด็นปัญหาบางเรื่องด้วย เมื่อมีคำถามเชิงวิชาการที่สำคัญและพิเศษ ตลอดจนคำถามด้านฟิกฮ์ส่งมาจากภายนอก ท่านก็จะเขียนคำตอบให้ ด้วยเหตุนี้ งานทั้งหมดของท่านจึงยังคงดำเนินต่อไป ยกเว้นการสอนและการบรรยายธรรมแก่สาธารณชน ทั้งยังมีการอ่านอัลกุรอานและการทำอิบาดะฮ์อย่างมากเพิ่มขึ้นมาอีกด้วย

ข้อจำกัดใหม่ และการถูกริบอุปกรณ์การอ่านและการเขียน

สิ่งใดก็ตามที่ชัยค์เขียนขึ้นในคุก ผู้คนต่างรับไปอย่างกระตือรือร้น และงานเขียนนั้นก็แพร่ไปจากสุดเขตหนึ่งของประเทศจนถึงอีกสุดเขตหนึ่ง นอกจากริซาละฮ์และประเด็นปัญหาอื่น ๆ ที่ท่านเขียนในคุกแล้ว ยังมีริซาละฮ์เล่มหนึ่งที่เป็นเอกเทศว่าด้วยประเด็นเรื่องการซิยาเราะฮ์ ซึ่งท่านได้หักล้างทัศนะของกอฎีชาวอียิปต์ผู้หนึ่งที่สังกัดมัซฮับมาลิกี คือ กอฎีอับดุลลอฮ์ อิบนุ อัล-อัคนาอี[^1] ในริซาละฮ์นั้นท่านได้พิสูจน์ให้เห็นว่ากอฎีผู้นี้เป็นผู้มีความรู้น้อยมากและเป็นคนไม่รู้ประสา กอฎีผู้นั้นจึงไปร้องเรียนเรื่องนี้ต่อสุลต่าน และแสดงความเสียใจและความโกรธแค้นของตน สุลต่านจึงออกคำสั่งให้ยึดหนังสือ กระดาษ ปากกา และหมึกทั้งหมดที่ชัยค์มีอยู่ไป และไม่ให้มีอุปกรณ์ใด ๆ อยู่กับท่านที่ท่านจะใช้ช่วยในการแต่งและเรียบเรียงตำราได้อีก

วันที่ 9 ญุมาดัล-อาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 728 คำสั่งนี้ก็ถูกนำไปปฏิบัติ และอุปกรณ์การอ่านการเขียนทั้งหมดถูกยึดเป็นของรัฐ ในวันที่ 1 เดือนเราะญับ ร่างต้นฉบับและเอกสารทั้งหมดของท่านถูกนำออกจากคุก แล้วนำไปเก็บไว้ในหอสมุดใหญ่ของอัล-อาดิลิยะฮ์[^2] หนังสือเหล่านี้มีจำนวนหกสิบเล่ม และปึกกระดาษอีกสิบสี่ปึกที่ท่านใช้อ่านและเขียน

[^1]: โปรดดู ริซาละฮ์ อัล-อัคนาอียะฮ์ (الرسالة الإخنائية) ฉบับพิมพ์ที่อียิปต์ [^2]: อาคารแห่งนี้ตั้งอยู่ตรงข้ามกับ อัล-มักตะบะฮ์ อัซ-ซอฮิรียะฮ์ (المكتبة الظاهرية) ในอาคารนี้ อิบนุ คัลลิกาน ได้เขียนผลงานที่มีชื่อเสียงของท่านคือ วะฟะยาต อัล-อะอ์ยาน (وفيات الأعيان) และอิบนุ มาลิก ผู้แต่ง อัล-อัลฟียะฮ์ (الألفية) ก็ได้สอนหนังสือที่นี่ ปัจจุบันอาคารนี้เป็นศูนย์ของ อัล-มัจญ์มะอ์ อัล-อิลมี อัล-อะเราะบี (المجمع العلمي العربي)

การเขียนและการประพันธ์ด้วยถ่านหิน

ชัยค์มิได้แสดงความทุกข์ร้อนหรือตีโพยตีพายใด ๆ ต่อเรื่องนี้เลย และมิได้ร้องเรียนต่อรัฐบาลแต่อย่างใด เมื่อปากกาและหมึกของท่านถูกยึดไป ท่านก็เริ่มเขียนด้วยถ่านหินลงบนแผ่นกระดาษที่กระจัดกระจาย ได้มีการพบบทความและงานเขียนหลายชิ้นของท่านที่เขียนด้วยถ่านหิน และงานเหล่านั้นยังคงถูกเก็บรักษาไว้ในสภาพนั้นเป็นเวลานาน ในสภาพที่ถูกบีบบังคับและขาดแคลนเช่นนี้ ท่านยังคงดูเป็นผู้กตัญญูขอบคุณและพึงพอใจต่อการกำหนดของอัลลอฮ์ ท่านตระหนักด้วยว่าท่านยังคงได้รับความประเสริฐของสนามญิฮาด และสภาพการณ์ก็มิได้เปลี่ยนแปลงไปแต่อย่างใด ในจดหมายฉบับหนึ่งท่านเขียนว่า:

نحن ولله الحمد في عظيم الجهاد في سبيله بل جهادنا في هذا مثل جهادنا التتار قازان والجبلية، والجهمية والاتحادية وامثال ذلك، وذلك من اعظم نعم الله علينا وعلى الناس، ولكن اكثر الناس لا يعلمون۔

«พวกเราด้วยการสรรเสริญแด่อัลลอฮ์ กำลังอยู่ในญิฮาดอันยิ่งใหญ่ในหนทางของอัลลอฮ์ ญิฮาดของเราที่นี่มิได้ด้อยไปกว่าญิฮาดที่เราเคยทำมาในการต่อสู้กับพวกตาตาร์ (ภายใต้) ฆอซาน พวกญะบะลียะฮ์ (ชาวภูเขา) พวกญะฮ์มียะฮ์ และพวกอิตติหาดียะฮ์ (ผู้ยึดถือแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูด) และพวกอื่น ๆ ทำนองนั้น นี่คือความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ที่มีต่อเราและต่อมนุษย์ทั้งหลาย แต่มนุษย์ส่วนใหญ่ไม่รู้ถึงความจริงข้อนี้»

การยอมจำนน ความพึงพอใจ การสรรเสริญ และการขอบคุณ

ในจดหมายอีกฉบับหนึ่ง สภาวะแห่งอีมานของท่าน และความงดงามแห่งการยอมจำนนและความพึงพอใจของท่าน ได้ฉายออกมาเช่นนี้:

كل ما يقضيه الله تعالى فيه الخير والرحمة والحكمة، انّ ربي لطيف لما يشاء انه

«ทุกสิ่งที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงกำหนดให้แก่บ่าวของพระองค์ ในนั้นย่อมมีความดี ความเมตตา และวิทยปัญญา (แท้จริงพระเจ้าของฉันทรงละเอียดอ่อนต่อสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์)»

[^1]: อิบนุตัยมียะฮ์ โดยมุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์

هو القوي العزيز العليم الحكيم ولا يحل على أحد ضرر إلا من ذنوبه، ما أصابك من حسنة فمن الله وما أصابك من سيئة فمن نفسك، فالعبد عليه أن يشكر الله ويحمده دائمًا على كل حال، ويستغفر من ذنوبه، فالشكر يوجب المزيد من النعم والاستغفار يدفع النقم، ولا يقضي الله للمرء من قضاء إلا كان خيرًا له، إن أصابته سراء شكر، وإن أصابته ضراء صبر فكان خيرًا له.

«แท้จริงพระองค์คือผู้ทรงพลัง ผู้ทรงเดชานุภาพ ผู้ทรงรอบรู้ และผู้ทรงปรีชาญาณ มนุษย์จะได้รับความเสียหายก็เพราะบาปของตนเองเท่านั้น مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ (ความดีใดที่ประสบแก่เจ้า ย่อมมาจากอัลลอฮ์ และความชั่วใดที่ประสบแก่เจ้า ย่อมมาจากตัวของเจ้าเอง) ดังนั้น จึงเป็นหน้าที่ของบ่าวที่จะต้องขอบคุณอัลลอฮ์ตะอาลาและสรรเสริญพระองค์ในทุกสภาพ และขออภัยโทษต่อบาปของตน เพราะการขอบคุณเป็นเหตุให้ได้รับความโปรดปรานใหม่ๆ และเพิ่มพูนยิ่งขึ้น ส่วนการขออภัยโทษนั้นจะปัดเป่าความกริ้วและการลงโทษ และสิ่งใดก็ตามที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงกำหนดให้แก่มนุษย์ สิ่งนั้นย่อมเป็นสิ่งที่ดีที่สุดสำหรับเขา ในหะดีษมีรายงานว่า เมื่อผู้ศรัทธาได้รับความยินดีและความโปรดปราน เขาก็ขอบคุณ และเมื่อประสบเคราะห์กรรมและความยากลำบาก เขาก็อดทน และสิ่งนี้ย่อมเป็นสิ่งที่ดีสำหรับเขา» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:79)

แม้ในสภาพเช่นนี้ ท่านก็ยังมั่นใจในความถูกต้องของแนวทางของตนและในความบริสุทธิ์ของตนจากความผิด ท่านถือว่าความผิดของท่านมีเพียงเท่านี้ คือ ในประเด็นทางศาสนบัญญัติข้อหนึ่ง ท่านไม่ยอมทำตามคำของผู้ปกครองในยุคนั้น และยืนหยัดอยู่กับสิ่งที่ท่านเห็นว่าเป็นความจริง… แต่ท่านก็ยอมรับความผิดนี้ และถือว่าสิ่งนี้เป็นสิ่งที่อีมานและเตาฮีดเรียกร้อง

غاية ما عندهم أنه خولف مرسوم بعض المخلوقين والمخلوق كائنًا من

«ข้อกล่าวหาที่ใหญ่ที่สุดของพวกเขาก็คือ (ข้าพเจ้าได้ขัดคำสั่ง) ของมนุษย์คนหนึ่ง (ซึ่งก็เป็นเพียงบ่าวคนหนึ่งของอัลลอฮ์เช่นเดียวกับมนุษย์คนอื่นๆ)»

كان اذا خالف امر الله تعالى ورسوله لم يجب، بل لا تجوز طاعته في مخالفة امر الله ورسوله باتفاق المسلمين.

«…การตัดสินของผู้ตัดสินที่ยุติธรรมก็ตาม ไม่ว่าผู้นั้นจะเป็นผู้ปกครองในยุคสมัยหรือเป็นสุลต่าน แต่เมื่อเขาขัดต่อคำสั่งของอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ คำพูดของเขาจะไม่ถูกยอมรับเลย ยิ่งไปกว่านั้น โดยมติเอกฉันท์ของบรรดามุสลิม การเชื่อฟังเขาในสภาพที่ขัดต่ออัลลอฮ์และเราะซูลนั้นไม่เป็นที่อนุญาตเลย»

วันสุดท้ายของชีวิตและการเสียชีวิต

ไซนุดดีน อับดุรเราะห์มาน น้องชายของชัยคุลอิสลาม เล่าว่า หลังจากที่ท่านอ่านอัลกุรอานจบครบแปดสิบรอบแล้ว ท่านก็เริ่มอ่านรอบใหม่ และเมื่ออ่านมาถึงอายะฮ์นี้ในซูเราะฮ์อัล-เกาะมัร

إِنَّ ٱلْمُتَّقِينَ فِى جَنَّـٰتٍ وَنَهَرٍ ﴿٥٤﴾ فِى مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُّقْتَدِرٍۭ ﴿٥٥﴾

«แท้จริงบรรดาผู้ยำเกรงจะอยู่ในสวนสวรรค์ทั้งหลายและลำน้ำ ณ ที่นั่งแห่งความสัจจริง ณ ที่พระผู้ทรงอำนาจผู้ทรงสามารถยิ่ง» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะมัร 54:54–55)

ท่านก็เปลี่ยนมาเริ่มอ่านรอบใหม่ร่วมกับอับดุลลอฮ์ อิบนุมุหิบบ์ และอับดุลลอฮ์ อัซซุรอี แทนข้าพเจ้า ทั้งสองท่านนี้เป็นคนที่ศอลิหฺอย่างยิ่ง และเป็นพี่น้องแท้ ๆ กัน ชัยค์ชื่นชอบการอ่านอัลกุรอานของทั้งสองมาก การอ่านรอบนี้ยังไม่ทันจบ วันเวลาแห่งชีวิตของท่านก็ครบกำหนดเสียแล้ว

เมื่ออาการป่วยครั้งสุดท้ายเริ่มขึ้น ผู้ปกครองนครดามัสกัส (ผู้ว่าการดามัสกัส) ได้มาเยี่ยมไข้ หลังจากถามไถ่อาการแล้ว เขาได้กล่าวขออภัยเป็นอย่างมาก และกล่าวว่า หากข้าพเจ้าได้บกพร่องหรือทำให้ท่านเดือดร้อนประการใด ขอได้โปรดอภัยให้เพื่ออัลลอฮ์ด้วยเถิด ชัยค์ได้ตอบว่า

اني قد احللتك، وجميع من عادانى وهو لا يعلم اني على الحق، واحللت السلطان المعظم الملك الناصر من حبسه اياي، لكونه فعل ذلك مقلدًا

«ข้าพเจ้าได้ยกโทษและอภัยให้แก่ท่านแล้วจากฝ่ายข้าพเจ้า และให้แก่ทุกคนที่เป็นศัตรูกับข้าพเจ้า ทั้งที่พวกเขาไม่รู้ว่าข้าพเจ้าอยู่บนความจริง และข้าพเจ้าได้อภัยให้แก่สุลต่านผู้ยิ่งใหญ่ อัลมะลิก อันนาศิร จากการที่เขาจองจำข้าพเจ้า เพราะเขากระทำเช่นนั้นโดยตามผู้อื่น…»

معذورًا ولم يفعله لحظ نفسه وقد احللت كل احد مما بيني وبينه الا من كان عدوالله ورسوله (صلى الله عليه وسلم)

«...[ข้าพเจ้า]ไม่ถือโทษพวกเขาที่คุมขังข้าพเจ้า เพราะพวกเขากระทำไปด้วยความเชื่อถือและการตักลีดตามอุละมาอ์ พวกเขาจึงเป็นผู้ที่ได้รับการยกเว้น และในเรื่องนี้ไม่มีความใฝ่ต่ำแห่งอารมณ์ของพวกเขาเข้ามาเกี่ยวข้อง ข้าพเจ้าได้ยกโทษให้แก่ทุกคนในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับข้าพเจ้าแล้ว เว้นแต่ผู้ที่เป็นศัตรูของอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ ﷺ»

ก่อนการเสียชีวิตยี่สิบสองวัน ท่านเริ่มล้มป่วย และอาการก็ไม่ดีขึ้นอีกเลย จนกระทั่งในคืนวันที่ 22 ซุลเกาะอ์ดะฮ์ ฮ.ศ. 728 เวลาที่ถูกกำหนดไว้ก็มาถึง และบุคคลผู้รวบรวมความสมบูรณ์ทั้งหลายผู้นี้ก็ได้จากโลกนี้ไปในวัยหกสิบเจ็ดปี

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ ﴿٢٦﴾ وَيَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو ٱلْجَلَـٰلِ وَٱلْإِكْرَامِ ﴿٢٧﴾

«ทุกสิ่งที่อยู่บนแผ่นดินย่อมสูญสลาย และพระพักตร์แห่งพระผู้อภิบาลของเจ้า ผู้ทรงความยิ่งใหญ่และทรงเกียรติเท่านั้นที่จะคงอยู่» (ซูเราะฮ์อัร-เราะห์มาน 55:26–27)

มุอัซซินของป้อมปราการได้ขึ้นไปบนหออะซานประกาศข่าวการเสียชีวิตของชัยค์อัล-อิสลาม ยามที่ประจำอยู่บนหอคอยต่าง ๆ ก็ประกาศข่าวจากที่นั่น ข่าวนี้แพร่สะพัดไปทั่วเมืองดุจสายฟ้าแลบ ประตูป้อมปราการถูกเปิดออกและอนุญาตให้คนทั่วไปเข้ามาได้ ผู้คนหลั่งไหลเข้ามาเป็นกลุ่ม ๆ เยี่ยมคารวะแล้วก็จากไป ผู้คนจำนวนมากด้วยความรักอันล้นเหลือได้จุมพิตหน้าผากนั้น ซึ่งเคยแนบติดอยู่กับพื้นดินเป็นเวลานานต่อหน้าพระผู้เป็นเจ้าของตน

ก่อนการอาบน้ำมัยยิต ผู้คนได้อ่านอัลกุรอานจนจบ (คอตัม) หลายจบ หลังจากผู้ชายแล้ว ผู้หญิงก็ได้รับอนุญาตให้เข้ามา และพวกนางก็ได้เยี่ยมคารวะ ในเวลาอาบน้ำมัยยิตเหลือเพียงผู้ที่ต้องทำหน้าที่อาบน้ำเท่านั้น

สภาพของญะนาซะฮ์และการฝังศพ

หลังจากอาบน้ำมัยยิตแล้ว ได้มีการละหมาดญะนาซะฮ์ครั้งหนึ่งภายในป้อมปราการ ชัยค์มุฮัมมัด ตัมมาม เป็นผู้นำละหมาด หลังละหมาดแล้วญะนาซะฮ์ก็ถูกนำออกมาข้างนอก ถนนทุกสายระหว่างป้อมปราการกับมัสญิดญามิอ์เต็มไปด้วยฝูงชน เมื่อตะวันขึ้นได้ราวสี่ฆะรี ญะนาซะฮ์ก็มาถึงมัสญิดญามิอ์ (ญามิอ์อุมะวีย์) ฝูงชนแน่นขนัดจนกระทั่งทหารต้องล้อมญะนาซะฮ์ไว้

...ถือไว้ มิฉะนั้นการดูแลรักษาและการจัดการญะนาซะฮ์คงเป็นเรื่องยากยิ่ง ฝูงชนมีมากจนประมาณไม่ได้ ท่ามกลางมวลชนอันหนาแน่นนี้ มีผู้หนึ่งร้องขึ้นด้วยเสียงอันดังว่า

هٰكذا تكون جنائز ائمة السنة

«ญะนาซะฮ์ของบรรดาอิมามแห่งซุนนะฮ์ย่อมเป็นเช่นนี้แล»

เมื่อได้ยินดังนั้น เสียงร่ำไห้ก็ระงมไปทั่ว

หลังซุฮรีได้มีการละหมาดญะนาซะฮ์ ฝูงชนเพิ่มพูนขึ้นทุกขณะ จนลานกว้าง ตรอกซอกซอย และตลาดเต็มแน่นไปหมด ไม่ว่ามองไปทางใดก็เห็นแต่ฝูงชน ตลาดปิด ร้านอาหารทุกร้านปิด ผู้คนจำนวนมากตั้งเจตนาถือศีลอด เพราะวันนั้นไม่มีใครมีใจจะกินจะดื่ม

หลังละหมาดญะนาซะฮ์ ญะนาซะฮ์ก็ถูกยกขึ้น ไม่มีโอกาสที่จะได้แบกบนบ่า ญะนาซะฮ์เคลื่อนไปบนปลายนิ้วและบนศีรษะของผู้คน ทุกทิศทางมีเสียงร่ำไห้ดังขึ้น ทุกลิ้นและทุกริมฝีปากเอ่ยถ้อยคำสรรเสริญ ยกย่อง และขอดุอาอ์ ผู้คนด้วยความรักและศรัทธาอันล้นเหลือต่างโยนผ้าเช็ดหน้าและผ้าขึ้นไปให้สัมผัสกับญะนาซะฮ์ ด้วยความเบียดเสียดอย่างรุนแรง รองเท้าและเกี๊ยะหลุดจากเท้าผู้คน ผ้าโพกศีรษะและผ้าเช็ดหน้าตกหล่น ผู้คนต่างจดจ่อและดื่มด่ำอยู่กับการมองดูและติดตามญะนาซะฮ์จนไม่รู้สึกตัวถึงเสื้อผ้าและรองเท้าของตน ญะนาซะฮ์เคลื่อนไปบนศีรษะของผู้คน บางครั้งก็ไปข้างหน้า บางครั้งก็ถอยหลัง บางครั้งก็หยุดนิ่ง เมื่อถึงสูกอัลค็อยล์ ฝูงชนก็มากมายเกินประมาณ ญะนาซะฮ์ถูกวางลง ณ ที่นั้น น้องชายของท่าน คือ ซัยนุดดีน อับดุรเราะห์มาน ได้ออกไปข้างหน้านำละหมาด หลังละหมาดแล้ว ท่านได้ถูกฝังที่มักบะเราะฮ์ อัศศูฟียะฮ์ เคียงข้างพี่ชายของท่าน คือ ชะร็อฟุดดีน อับดุลลอฮ์[^1]

[^1]: สุสานแห่งนี้เป็นที่ฝังศพของบุคคลผู้มีชื่อเสียงยิ่งใหญ่ทั้งในด้านวิชาการและความดีงาม (เช่น อิบนุอะซากิร, อิบนุศศ็อลาห์, อิบนุลอะษีร, อบุลหัจญาจ อัลมิซซี, ฮาฟิซ อิมาดุดดีน อิบนุกะษีร เป็นต้น) บัดนี้ได้สูญหายไปสิ้นแล้ว มีอาคารใหญ่โตสร้างขึ้นทับ คงเหลือเพียงกุบูรของชัยคุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ ซึ่งยังคงอยู่จนถึงบัดนี้ ตรงหน้าอาคารหลังหนึ่งของหอประชุมมหาวิทยาลัยซีเรียและโรงพยาบาล เมื่อวันที่ ... เดือนเชาวาล ฮ.ศ. ... (28 กรกฎาคม ค.ศ. ...) ผู้เขียนได้ไปเยี่ยมกุบูรนี้ โดยมีอัลลามะฮ์แห่งชาม ชัยค์มุฮัมมัด บะฮ์ญะฮ์ อัลบัยฏอร (ร.ฮ.) ร่วมเดินทางและนำทาง ท่านอัลลามะฮ์ได้เล่าเหตุการณ์ให้ฟังว่า ในการก่อสร้างของมหาวิทยาลัย สุสานแห่งนี้ถูกขุดทำลายลงในคืนเดียว เมื่อรุ่งเช้าข่าวนี้ทราบถึงประธานาธิบดี ชุกรี อัลกุวัตลี ท่านจึง... (ต่อหน้า 126)

ญะนาซะฮ์ถูกนำออกจากป้อมปราการในเวลาเช้า แต่เนื่องจากผู้คนแออัดหนาแน่น จึงได้ฝังในเวลาอะซานอัศร์ ดูเหมือนว่าทั้งเมืองได้เดินตามญะนาซะฮ์ จำนวนผู้เข้าร่วมประมาณการไว้อย่างน้อยหกหมื่นคนจนถึงหนึ่งแสนคน ประมาณว่ามีสตรีราวหนึ่งหมื่นห้าพันคนที่เข้าร่วมญะนาซะฮ์ ซึ่งยังไม่นับรวมสตรีที่เฝ้ามองอยู่จากห้องชั้นบนและหลังคาบ้าน ฝูงชนในงานญะนาซะฮ์เช่นนี้ไม่เคยปรากฏในประวัติศาสตร์ของดามัสกัสมาก่อน เป็นไปได้ว่าในสมัยบนีอุมัยยะฮ์ ซึ่งดามัสกัสมีประชากรหนาแน่นมากและเป็นนครหลวงแห่งเคาะลีฟะฮ์ อาจเคยมีความแออัดเช่นนี้ในญะนาซะฮ์ของผู้ใดผู้หนึ่ง[^1]

การละหมาดญะนาซะฮ์ฆออิบ

ในประเทศมุสลิมส่วนใหญ่ แม้กระทั่งในดินแดนสุดทางใต้และสุดทางตะวันออก ได้มีการละหมาดญะนาซะฮ์ฆออิบ (ละหมาดญะนาซะฮ์ลับหลัง) ให้แก่ท่าน อิบนุเราะญับ (ร.ฮ.) เขียนไว้ในหนังสือ "ซัยลุ เฏาะบะกอติล หะนาบิละฮ์" (ذيل طبقات الحنابلة) ว่า

وصلے علیہ صلاۃ الغائب فی غالب بلاد الاسلام القریبۃ والبعیدۃ حتّٰی فی الیمن والصین واخبر المسافرون انہ نودی باقصی الصین للصّلاۃ علیہ یوم جمعۃ "الصّلاۃ علی ترجمان القرآن"

«ได้มีการละหมาดญะนาซะฮ์ฆออิบให้แก่ท่านในประเทศมุสลิมส่วนใหญ่ ทั้งใกล้และไกล แม้กระทั่งในเยเมนและจีน บรรดานักเดินทางเล่าว่า ในเมืองหนึ่งที่ไกลที่สุดของจีน ได้มีการประกาศละหมาดญะนาซะฮ์ (ฆออิบ) ในวันศุกร์ด้วยถ้อยคำว่า "จะมีการละหมาดญะนาซะฮ์ให้แก่ตัรญุมานุลกุรอาน (ผู้แปลความหมายอัลกุรอาน)"»

(ต่อจากหน้า 125) ได้ตักเตือนรองอธิการบดีว่า หากกุบูรของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ถูกรื้อถอนไป ข้าพเจ้าจะตอบสุลต่านอิบนุสะอูด ผู้ซึ่งมีความสัมพันธ์ฉันมิตรกับข้าพเจ้าว่าอย่างไร ด้วยเหตุนี้ กุบูรนั้นจึงถูกคงไว้ และยังคงได้รับการรักษาไว้จนถึงทุกวันนี้

[^1]: รายละเอียดทั้งหมดนี้ อิบนุกะษีรได้บันทึกไว้โดยอ้างอิงจากชัยค์อะละมุดดีน อัล-บิรซาลี ผู้ซึ่งเป็นคนร่วมสมัยและเพื่อนร่วมเรียนของชัยคุลอิสลาม เล่ม 14 หน้า 136–139

คุณลักษณะและความเป็นเลิศอันโดดเด่น

ความจำและความเฉลียวฉลาดที่อัลลอฮ์ทรงประทาน

สถานะแห่งมุจญ์ตะฮิดที่ชัยค์อัลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้บรรลุในศาสตร์อิสลามในยุคสมัยของท่าน ตลอดจนร่องรอยแห่งความเป็นอิมาม ความรอบรู้ลึกซึ้ง และความเชี่ยวชาญอันไม่ธรรมดาในวิชาตัฟซีร หะดีษ และฟิกฮ์พร้อมกันในคราวเดียว ซึ่งท่านได้ประทับไว้ต่อยุคสมัยของท่านนั้น ส่วนสำคัญยิ่งมาจากความจำและความเฉลียวฉลาดอันไม่ธรรมดาของท่าน อันเป็นของขวัญจากพระผู้เป็นเจ้าและเป็นความโปรดปรานจากอัลลอฮ์ ในยุคของอิบนุตัยมียะฮ์ ศาสตร์อิสลามได้แผ่ขยายกว้างขวางถึงเพียงนั้น และคลังแห่งตัวบทที่ถ่ายทอดสืบต่อกันมา (มันกูลาต) ก็ได้สั่งสมไว้มากมายถึงเพียงนั้น จนกระทั่งผู้ใดที่มิได้มีความจำอันไม่ธรรมดา ย่อมไม่อาจเชี่ยวชาญคลังอันกว้างใหญ่นี้ได้ ไม่อาจกล้าเปิดปากต่อหน้าบรรดาผู้ร่วมสมัยที่มีชื่อเสียงและรอบรู้ลึกซึ้งในประเด็นที่มีความเห็นแตกต่างและเป็นข้อขัดแย้ง และไม่มีสิทธิ์ที่จะเห็นต่างจากอุละมาอ์รุ่นก่อนคนใดในประเด็นใด ๆ ได้ แต่ด้วยความจำและพลังแห่งการระลึกนึกได้ที่อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานแก่อิบนุตัยมียะฮ์ ท่านจึงได้ใช้มันเป็นเครื่องช่วยจนเชี่ยวชาญคลังความรู้ในวิชาตัฟซีร หะดีษ ฟิกฮ์ อุศูลุลฟิกฮ์ อิลมุลคิลาฟ (ความเห็นแตกต่างของบรรดาอิมาม) อิลมุลกะลาม ประวัติศาสตร์ ซีเราะฮ์และอาษาร อิลมุรริญาล ภาษา และไวยากรณ์ (นะห์วู) เท่าที่มีอยู่จนถึงเวลานั้น ตำราทั้งหลายและแหล่งข้อมูลที่มีอยู่ในเวลานั้นซึ่งท่านสามารถเข้าถึงได้ ท่านได้ศึกษามันทั้งหมด และความจำอันแข็งแกร่งและซื่อตรงของท่านก็ได้เก็บรักษามันไว้ และท่านได้นำมันมาใช้ในชีวิตทางวิชาการและการประพันธ์ของท่าน ดุจดังนักรบผู้ช่ำชองที่ [หยิบลูกศร] จากกระบอกธนูของตน…

...คลังความรู้นั้นมาช่วย

บรรดาผู้ร่วมสมัยของท่านต่างยกย่องและยอมรับในพลังความจำอันไม่ธรรมดาของท่าน ความสามารถในการระลึกได้ทันที ตลอดจนความเฉลียวฉลาดและปัญญาอันเฉียบแหลมของท่าน ทั้งผู้ร่วมสมัยและคนรุ่นหลังต่างเห็นพ้องกันว่าท่านมีความจำแข็งแกร่งยิ่ง เข้าใจได้รวดเร็ว และมีปัญญาเฉลียวฉลาด อัลลามะฮ์อะลามุดดีน อัล-บิรซาลี ผู้เป็นเพื่อนร่วมเรียนของท่านกล่าวว่า

قل ان سمع شيئاً الا حفظه، وكان ذكياً كثير المحفوظ

«น้อยครั้งนักที่ท่านได้ยินสิ่งใดแล้วจะไม่จดจำไว้ได้ ท่านเป็นผู้เฉลียวฉลาดและจดจำสิ่งต่าง ๆ ไว้ได้มากมาย»[^1]

(คือสิ่งใดก็ตามที่ท่านได้ยิน ท่านก็จดจำไว้ได้ ซึ่งน้อยครั้งนักที่จะพลาด ท่านเฉลียวฉลาดอย่างยิ่ง และจดจำสิ่งต่าง ๆ ไว้ได้มากมาย) ฮาฟิซซะฮะบี ผู้เป็นอิมามในศาสตร์ริญาลและนักประวัติศาสตร์อิสลาม กล่าวว่า

ما رأيت اشد استحضاراً للمتون وعزوها منه، وكانت السنة بين عينيه وعلى طرف لسانه

«ฉันไม่เคยเห็นผู้ใดที่ระลึกถึงตัวบท (มะตัน) และการอ้างอิงที่มาของมันได้ดีเยี่ยมยิ่งไปกว่าท่าน ซุนนะฮ์นั้นอยู่ต่อหน้าต่อตาและอยู่ที่ปลายลิ้นของท่าน»[^2]

(ฉันไม่เคยเห็นผู้ใดที่จดจำตัวบท (ถ้อยคำและสำนวนดั้งเดิมของหะดีษ) นำมาใช้ได้ทันท่วงที และอ้างอิงที่มาได้ถูกต้องยิ่งไปกว่าท่าน คลังหะดีษนั้นอยู่ต่อหน้าต่อตาและอยู่ที่ปลายลิ้นของท่าน) ประจักษ์พยานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดต่อความจำของท่าน คือคำกล่าวของผู้ร่วมสมัยของท่านว่า หะดีษใดที่อิบนุตัยมียะฮ์กล่าวว่าท่านไม่รู้จัก หะดีษนั้นก็ไม่ใช่หะดีษเลย ในเมื่อคลังหะดีษนั้นยิ่งใหญ่และกว้างขวางเพียงใด และการระลึกได้ทุกขณะนั้นยากลำบากเพียงใด การที่จะเชื่อถือในความจำและความรู้ของท่านแต่เพียงผู้เดียวในเรื่องหะดีษภายหลังจากนั้น และยึดคำกล่าวของท่านเป็นข้อตัดสิน จะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อยอมรับว่าท่านเป็นฮาฟิซหะดีษที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในยุคของท่าน และความจำของท่านไม่เคยทรยศหรือหักหลังท่านเลย ฮาฟิซซะฮะบีกล่าวว่า

يصدق عليه ان يقال كل حديث لا يعرفه ابن تيمية فليس بحديث

«เป็นการถูกต้องที่จะกล่าวถึงท่านว่า ทุกหะดีษที่อิบนุตัยมียะฮ์ไม่รู้จัก ย่อมไม่ใช่หะดีษ»[^3]

(เป็นการถูกต้องที่จะกล่าวถึงท่านว่า หะดีษใดที่อิบนุตัยมียะฮ์ไม่รู้จัก หะดีษนั้นก็ไม่ใช่หะดีษเลย)

ผู้ร่วมสมัยบางคนของท่านถึงกับกล่าวว่า ตลอดหลายศตวรรษไม่เคยมีมนุษย์ผู้มีความจำแข็งแกร่งเช่นนี้ถือกำเนิดขึ้นมาเลย อัลลามะฮ์กะมาลุดดีน อิบนุซ-ซัมละกานี ซึ่งเป็นผู้ร่วมสมัยของชัยคุลอิสลามในลักษณะที่ว่า ในเวทีการโต้วาทีนั้นท่าน...

[^1]: อัร-ร็อดดุล วาฟิร (الرد الوافر) หน้า 66 [^2]: อัล-เกาลุล ญะลี (القول الجلي) หน้า 101 [^3]: อัล-กะวากิบ (الكواكب) หน้า 145

...เป็นคู่แข่ง และมีความเห็นขัดแย้งอย่างรุนแรงกับท่านในหลายประเด็น ยังได้ยืนยันถึงคุณสมบัติอันเป็นพรสวรรค์จากอัลลอฮ์นี้ของท่านด้วยถ้อยคำเหล่านี้ว่า

لم يرمن خمس مائة سنة او قال اربع مائة سنة - والشك من الناقل احفظ منه

«ตลอดห้าร้อยปี หรือสี่ร้อยปี (ผู้รายงานไม่แน่ใจว่ากล่าวว่าห้าร้อยปีหรือสี่ร้อยปี) ไม่เคยปรากฏผู้ใดที่มีความจำแข็งแกร่งยิ่งกว่าท่าน»[^1]

เกี่ยวกับความเฉลียวฉลาดของท่าน ท่านหาฟิซซะฮะบีกล่าวไว้ว่า

كان يتوقد ذكاءً

«ท่านเป็นดั่งเปลวไฟแห่งความเฉลียวฉลาด»

และอีกแห่งหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า

كان آية من الذكاء وسرعة الادراك

«ท่านเป็นสิ่งมหัศจรรย์แห่งยุคสมัยในด้านความเฉลียวฉลาดและความรวดเร็วในการเข้าใจ»[^2]

ความรู้อันลึกซึ้งและความรอบด้าน

ด้วยความจำและความเฉลียวฉลาดที่อัลลอฮ์ประทานให้ ความผูกพันกับวิชาความรู้ที่สืบทอดมาในวงศ์ตระกูล ความวิริยะอุตสาหะอย่างหนัก ความใฝ่ใจในการศึกษาและความรักในวิชาความรู้ และเหนือสิ่งอื่นใดคือเตาฟีกจากอัลลอฮ์ ท่านจึงมีความรู้อันลึกซึ้งและรอบด้านในศาสตร์อิสลามและวิชาการแขนงต่าง ๆ ที่แพร่หลายในยุคนั้น จนถึงขนาดที่บรรดาผู้ร่วมสมัยที่มีชื่อเสียงของท่าน ซึ่งในหมู่พวกเขามีผู้ที่อาวุโสกว่าท่าน และเป็นครูบาอาจารย์และผู้นำในศาสตร์นั้น ๆ ที่ได้รับการยอมรับในยุคของตน ต่างก็ทึ่งจนต้องเอานิ้วกัดปากเมื่อได้เห็นความรู้อันลึกซึ้งและรอบด้านของท่าน และต่างยืนยันว่าท่านคือทะเลแห่งความรู้และเป็นห้องสมุดแห่งอิสลามที่มีชีวิต และท่านมีความชำนาญในทุกศาสตร์ถึงขนาดที่ดูราวกับว่าศาสตร์นั้นคือความเชี่ยวชาญเฉพาะของท่าน

อัลลามะฮ์ตะกียุดดีน อิบนุดะกีกุลอีด (ร.ฮ.) เป็นผู้ที่ได้รับการยอมรับในฐานะทางวิชาการด้านหะดีษ อุละมาอ์ในยุคนั้นโดยทั่วไปถือว่าท่านเป็นครูและผู้อาวุโสของพวกเขา ในปี ฮ.ศ. 700 เมื่ออิบนุตัยมียะฮ์เดินทางไปยังอียิปต์ ท่านได้พบกับอัลลามะฮ์อิบนุดะกีกุลอีด หลังจากการพบปะครั้งนั้น อัลลามะฮ์ผู้นี้ได้แสดงความรู้สึกของท่านด้วยถ้อยคำเหล่านี้

[^1]: อัลเกาะวากิบ หน้า 145 [^2]: อัรร็อดดุลวาฟิร หน้า 29

لما اجتمعت بابن تيمية رأيت رجلًا العلوم كلها بين عينيه يأخذ منها ما يريد ويدع ما يريد

«เมื่อข้าพเจ้าได้พบกับอิบนุตัยมียะฮ์ ข้าพเจ้ารู้สึกว่าวิชาความรู้ทั้งปวงอยู่ต่อหน้าต่อตาของบุคคลผู้นี้ สิ่งใดที่เขาต้องการเขาก็หยิบเอา และสิ่งใดที่เขาต้องการเขาก็ละไว้»

อัลลามะฮ์ กะมาลุดดีน อิบนุซ-ซัมลากานี ซึ่งตัวท่านเองก็เป็นผู้รอบรู้ลึกซึ้งและเชี่ยวชาญในหลายแขนงวิชา ได้แสดงความทึ่งของท่านด้วยถ้อยคำเหล่านี้ว่า:

كان اذا سئل عن فن من العلم ظن الرّائي والسّامع انه لايعرف غير ذلك الفن وحكم ان احدًا لايعرف مثله

«เมื่อท่านถูกถามเกี่ยวกับวิชาแขนงใด ผู้ที่ได้เห็นและได้ฟังจะคิดว่าท่านไม่รู้สิ่งใดนอกจากวิชาแขนงนั้น และจะตัดสินว่าไม่มีผู้ใดเทียบเทียมท่านได้ในวิชาแขนงนั้น»

อัลลามะฮ์ ตะกียุดดีน อิบนุซ-ซุบกี เป็นคู่ขัดแย้งที่มีชื่อเสียงของท่าน ซึ่งได้เขียนหนังสือหลายเล่มโดยเฉพาะเพื่อโต้แย้งท่านในประเด็นเรื่องการเดินทางไปเยือน (ชัดด์อัร-ริฮาล) และในประเด็นทางนิติศาสตร์อื่นๆ บางประการ และยังได้แสดงทัศนะเกี่ยวกับท่านในรูปของบทกวีด้วย[^3] ถึงกระนั้นก็ตาม ท่านได้เขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงท่านอัล-ฮาฟิซ อัซ-ซะฮะบีว่า:

المملوك يتحقق كبير قدره وزخارة بحره وتوسعه فى العلوم الشرعية والعقلية وفرط ذكائه واجتهاده وبلوغه فى كلّ ذلك المبلغ الذى لايتجاوزهٗ الوصف والمملوك

«ผู้ต่ำต้อยผู้นี้ตระหนักดีว่า อิบนุตัยมียะฮ์เป็นผู้รู้ที่มีเกียรติสูงส่ง เปรียบดั่งมหาสมุทรอันกว้างใหญ่ และมีความรอบรู้ลึกซึ้งในวิชาการทางศาสนาและวิชาการทางปัญญา ผู้ต่ำต้อยผู้นี้ตระหนักดีถึงความเฉลียวฉลาดอันสูงยิ่ง ความอุตสาหะ และการใคร่ครวญพินิจของท่าน และรู้ดีว่าท่าน (ในด้านความสมบูรณ์ทางวิชาการ) ได้บรรลุถึงระดับที่การพรรณนาคุณ […]»

[^1]: อัร-ร็อดดุล วาฟิร (الرد الوافر) หน้า 31 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 3 [^3]: ดูชีวประวัติของอัลลามะฮ์ ตะกียุดดีน อิบนุซ-ซุบกี ใน ฏ็อบะกอตุช-ชาฟิอียะฮ์ อัล-กุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى) ของตาญุดดีน อิบนุซ-ซุบกี

يقول ذلك دائما

«…เป็นเรื่องยาก ผู้ต่ำต้อยผู้นี้ยอมรับและกล่าวถึงเรื่องนี้ในมัจลิสของตนอยู่เสมอ»

ประวัติศาสตร์ไม่ใช่วิชาเฉพาะทางของท่าน และท่านก็มิได้ยึดเอาวิชานี้เป็นหัวข้อหลักของตน ถึงกระนั้น นักประวัติศาสตร์และนักวิพากษ์อย่างอัซ-ซะฮะบีก็ยังกล่าวว่า

ومعرفته بالتاريخ والسير فعجب عجيب

«ความรอบรู้ของท่านในด้านประวัติศาสตร์และซีเราะฮ์นั้นเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ยิ่ง» (ความรู้ทางประวัติศาสตร์ของท่านนั้นน่าทึ่งและน่าประหลาดใจ)

เหตุการณ์อันน่าอัศจรรย์ครั้งหนึ่งซึ่งแสดงถึงความรอบรู้ด้านประวัติศาสตร์ ความกว้างขวางของทัศนะ และไหวพริบอันฉับไวของท่าน ได้รับการบันทึกไว้โดยศิษย์คนสำคัญของท่าน คือ ท่านหาฟิซ อิบนุก็อยยิม ในหนังสือ "ซาดุลมะอาด" (زاد المعاد) ท่านเขียนว่า

"ในดินแดนอิสลามแห่งหนึ่ง (น่าจะเป็นชามหรืออิรัก) พวกยิวได้นำเอกสารเก่าแก่ฉบับหนึ่งมาแสดง ซึ่งลายมือและกระดาษดูเก่าแก่มาก ในเอกสารนั้นระบุว่า ท่านนบี ﷺ ได้ยกเว้นการจ่ายญิซยะฮ์ให้แก่ชาวยิวแห่งค็อยบัร เอกสารนี้มีลายเซ็นของท่านอะลี (ร.ฎ.) ท่านสะอัด บิน มุอาซ (ร.ฎ.) และศอฮาบะฮ์กลุ่มหนึ่ง ผู้ไม่รู้บางคนซึ่งไม่มีความรู้กว้างขวางและลึกซึ้งในด้านประวัติศาสตร์ ซีเราะฮ์ และสภาพการณ์ของยุคนั้น ได้หลงเชื่อ และมั่นใจว่าเอกสารนั้นถูกต้อง จึงตัดสินใจปฏิบัติตามและยกเลิกการเก็บญิซยะฮ์จากชาวยิว เมื่อเอกสารนี้มาถึงชัยคุลอิสลาม ท่านได้ประกาศว่ามันไม่น่าเชื่อถือโดยสิ้นเชิงและเป็นของปลอม และได้เสนอหลักฐานสิบประการเพื่อพิสูจน์ว่าเป็นของปลอมและถูกปั้นแต่งขึ้น หลักฐานหนึ่งในนั้นคือ ในเอกสารมีลายเซ็นของท่านสะอัด บิน มุอาซ (ร.ฎ.) ทั้งที่ท่านเสียชีวิตไปแล้วก่อนสงครามค็อยบัร อีกประการหนึ่งคือ ในเอกสารกล่าวว่าญิซยะฮ์ถูกยกเว้นจากชาวยิว ทั้งที่บทบัญญัติเรื่องญิซยะฮ์ยังไม่ได้ถูกประทานลงมาในเวลานั้น และศอฮาบะฮ์เองก็ยังไม่รู้จักบทบัญญัตินี้ บทบัญญัติเรื่องญิซยะฮ์ได้ถูกประทานลงมาสามปีหลังจากค็อยบัร ในปีแห่งสงครามตะบูก…"

[^1]: อัล-เกาะวากิบ (الكواكب) หน้า 146

ได้ถูกประทานลงมา ประการที่สาม ในเอกสารนั้นระบุว่าชาวยิวจะไม่ถูกเกณฑ์ใช้แรงงานโดยไม่ได้รับค่าจ้าง ซึ่งเป็นเรื่องไร้สาระ เพราะไม่เคยมีธรรมเนียมเกณฑ์แรงงานจากผู้ใดเลย ไม่ว่าจะเป็นชาวยิวหรือมิใช่ชาวยิว ท่านนบี ﷺ และบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ล้วนบริสุทธิ์จากการกดขี่และการบังคับเช่นนี้โดยสิ้นเชิง ท่านเหล่านั้นไม่เคยเกณฑ์แรงงานจากผู้ใด สิ่งนี้เป็นสิ่งที่บรรดากษัตริย์ผู้อธรรมคิดขึ้น และยังคงสืบทอดมาจนถึงทุกวันนี้ หลักฐานประการที่สี่คือ ไม่มีผู้ใดในหมู่ผู้รู้ ไม่ว่านักบันทึกประวัติการศึกสงครามและชีวประวัติ (อะฮ์ลุลมะฆอซีย์และสิยัร) นักหะดีษ นักนิติศาสตร์ หรือนักตัฟซีร ได้กล่าวถึงเอกสารฉบับนี้เลย และเอกสารนี้ก็ไม่เคยถูกนำออกมาแสดงในยุคของสะลัฟด้วย กล่าวโดยสรุป เอกสารนี้เป็นของปลอมและไร้ที่มาโดยสิ้นเชิง และมีหลักฐานภายในเนื้อหาเองที่บ่งชี้ว่าเป็นของปลอมแปลง ด้วยการพิสูจน์ของชัยคุลอิสลามนี้ มนต์สะกดดังกล่าวจึงถูกทำลายลง และการปลอมแปลงนั้นก็ถูกเปิดโปง[^1]

ความรอบรู้อันกว้างขวางและความเฉลียวฉลาดของท่านอาจประเมินได้จากเหตุการณ์ต่อไปนี้ ชัยค์ศอลิห์ ตาญุดดีน ผู้ร่วมสมัยกับท่านคนหนึ่งเล่าว่า ครั้งหนึ่งข้าพเจ้าได้ไปพบท่าน ชาวยิวคนหนึ่งได้ส่งคำถามเกี่ยวกับเรื่องกอฎอและกอดัร (เกาะดัร) มาถามท่าน โดยเขียนคำถามและข้อโต้แย้งของตนเป็นบทกวีแปดบท ชัยค์ใคร่ครวญอยู่ครู่หนึ่ง แล้วจึงเริ่มเขียนคำตอบ พวกเราที่อยู่ในที่ประชุมต่างเข้าใจว่าท่านกำลังตอบเป็นร้อยแก้ว เมื่อท่านเขียนเสร็จ มีคนหยิบกระดาษขึ้นมาดู พวกเราประหลาดใจอย่างที่สุด เมื่อได้ทราบว่าชัยค์ได้ตอบคำถามนั้นอย่างฉับพลันเป็นบทกวีถึง 184 บท โดยใช้สัมผัสและคำลงท้าย (กอฟิยะฮ์และเราะดีฟ) เดียวกันทุกประการ ในคำตอบนั้นบรรจุศาสตร์ความรู้ไว้มากมาย จนหากจะนำมาอธิบายและขยายความ ก็จะได้หนังสือเล่มหนาถึงสองเล่ม[^2]

เมื่อได้เห็นความรอบรู้และความครอบคลุมนี้ ผู้ร่วมสมัยและคนรุ่นหลังจึงได้กล่าวถึงท่านด้วยถ้อยคำยกย่องสูงส่งยิ่ง และนับท่านว่าเป็นบุคคลหาได้ยากแห่งยุคสมัย เป็นผู้นำของบรรดานักพิสูจน์ความจริง (มุหักกิกีน) เป็นมุจญ์ตะฮิดคนสุดท้าย และเป็นสัญญาณหนึ่งจากบรรดาสัญญาณของอัลลอฮ์ อิบนุซัยยิดินนาส (เสียชีวิต ฮ.ศ. 734) กล่าวว่า

لم ترعين من رآه مثله ولا رأت عينه مثل نفسه

«ผู้ร่วมสมัยและผู้ที่ได้พบเห็นท่าน ไม่เคยเห็นผู้ใดเสมอเหมือนท่าน และตัวท่านเองก็ไม่เคยเห็นผู้ใดที่เทียบเท่าตัวท่าน»[^3]

[^1]: ซาดุลมะอาด (زاد المعاد) เล่ม 3 หน้า 32 บท «ว่าด้วยสิ่งที่ท่านนบีชี้นำในเรื่องการทำสัญญาซิมมะฮ์และการเก็บญิซยะฮ์ ...» [^2]: อัลเกาะวากิบ (الكواكب) หน้า 152 [^3]: แหล่งเดียวกัน

ท่านฮาฟิซชัมซุดดีน อัซ-ซะฮะบี (ร.ฮ.) นักประวัติศาสตร์ผู้มีทัศนะกว้างไกลและนักวิพากษ์ผู้เฉียบแหลม ถึงกับกล่าวไว้ว่า:

لوحلفت بين الركن والمقام لحلفت انى ما رأيت بعيني مثله ولا والله رأى هو مثل نفسه في العلم.

«หากข้าพเจ้าถูกขอให้สาบานระหว่างรุกน์กับมะกอมอิบรอฮีม ข้าพเจ้าก็จะสาบานได้ว่า ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดเสมอเหมือนท่านด้วยตาของข้าพเจ้าเอง และขอสาบานต่ออัลลอฮ์ว่า ตัวท่านเองก็ไม่เคยเห็นผู้ใดเสมอเหมือนท่านในด้านวิชาความรู้»

ความกล้าหาญและความเป็นอิสระทางความคิด

ความกล้าหาญ ความเด็ดเดี่ยว และความไม่หวาดกลัวต่อความตายของอิบนุตัยมียะฮ์ เป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ใจสำหรับบรรดาผู้ร่วมสมัยของท่านทั้งหมด แม้กระทั่งบรรดาหัวหน้าและนายทหารชาวเติร์ก ความกล้าหาญ ความเป็นลูกผู้ชาย ความองอาจ และความไม่หวั่นเกรงที่ท่านแสดงออกในการเผชิญหน้ากับพวกมองโกลนั้น ทำให้ชาวเติร์กซึ่งเป็นนายทหารและเจ้าขุนมูลนายผู้มีชื่อเสียงในยุคนั้นต่างประหลาดใจอย่างยิ่ง ถ้อยคำของท่านฮาฟิซสิรอญุดดีนมีว่า:

وكان اذا ركب الخيل يجول في العدو كأعظم الشجعان ويقوم كأثبت الفرسان وينكي العدو من كثرة الفتك بهم ويخوض بهم خوض رجل لا يخاف الموت.

«เมื่อท่านขึ้นขี่ม้า ท่านจะตะลุยไปในแถวของข้าศึกเหมือนผู้กล้าหาญที่ยิ่งใหญ่ที่สุด และยืนหยัดมั่นคงเหมือนอัศวินผู้มั่นคงที่สุด ท่านโจมตีข้าศึกจนบอบช้ำด้วยการโจมตีอันหนักหน่วง และบุกฝ่าเข้าไปในกองทัพของพวกเขาอย่างไม่ลังเล ราวกับคนที่ไม่เกรงกลัวความตายเลย»[^1]

แต่ในที่นี้ เราไม่ได้มุ่งที่จะกล่าวถึงความกล้าหาญของท่านที่ปรากฏในสนามรบ และในการเปล่งถ้อยคำแห่งสัจธรรมต่อหน้าบรรดาสุลต่าน ซึ่งรายละเอียดบางส่วนได้กล่าวไปแล้วในหน้าก่อน ๆ

[^1]: อัล-เกาะวากิบ (الكواكب) หน้า 161

ในที่นี้ประสงค์จะแสดงให้เห็นถึงความกล้าหาญของท่าน ซึ่งปรากฏออกมาในสมรภูมิแห่งงานเขียน ในเวทีแห่งวิชาการ ในการค้นคว้าวิจัย และในการประกาศสัจธรรม

ผู้อ่านที่เป็นนักวิชาการย่อมทราบดีว่า ในประเด็นปัญหาส่วนใหญ่นั้นท่านมิได้เป็นผู้เดียวที่ถือทัศนะดังกล่าว ประเด็นเหล่านี้เคยมีการถกเถียงกันมาก่อนแล้ว และมีการเขียนตำราไว้แล้ว อีกทั้งในยุคสมัยของท่านเองก็มีผู้ร่วมสมัยหลายคนที่มีความคิดเห็นตรงกับท่าน แต่ความกล้าหาญ ความเด็ดเดี่ยว ความตรงไปตรงมา และความหนักแน่นในการประกาศความคิดเห็นและผลการค้นคว้าของท่าน ตลอดจนการแสดงออกอย่างไม่เกรงกลัวทั้งในการบรรยายและงานเขียนนั้น เป็นคุณลักษณะเฉพาะของท่านโดยแท้ ไม่ว่าจะเป็นการอธิบายเตาฮีดอันบริสุทธิ์ การหักล้างการขอความช่วยเหลือ (อิสติฆาษะฮ์และอิสติอานะฮ์) จากผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์ การหักล้างบิดอะฮ์ การต่อต้านสิ่งมุงกัร (ความชั่ว) ในยุคสมัย การทำญิฮาดด้วยปากกาและด้วยวาจาต่อต้านแนวคิดวะห์ดะตุลวุญูด หุลูล และอิตติหาด รวมทั้งการเปิดโปงการบิดเบือนหลอกลวงของบรรดาผู้อ้างตนว่าเป็นนักตะเซาวุฟและพวกผู้กระทำบิดอะฮ์ ซึ่งท่านได้แสดงความกล้าหาญและความไม่หวั่นเกรงออกมา และในประเด็นปัญหาและผลการค้นคว้าที่ท่านเห็นว่าเป็นสัจธรรม ไม่ว่าจะเกี่ยวข้องกับการอภิปรายทางวิชากะลาม หรือกับมัซฮับทางนิติศาสตร์ ท่านได้นำเสนอไว้อย่างมีหลักฐานและหนักแน่นทรงพลัง ได้วางข้อตั้งและหลักฐานต่าง ๆ เพื่อพิสูจน์ประเด็นเหล่านั้น และท่านได้ยืนหยัดอยู่บนความคิดเห็นและอะกีดะฮ์ของท่านจนถึงวาระสุดท้าย พร้อมทั้งอดทนต่อความยากลำบากในหนทางนี้ สิ่งเหล่านี้มิได้เป็นเพียงหลักฐานแสดงถึงความกล้าหาญและความมั่นคง (อิสติกอมะฮ์) ของท่านเท่านั้น หากยังแสดงถึงความยิ่งใหญ่และความเป็นอิมามของท่านอีกด้วย อัซ-ซะฮะบี ได้กล่าวถึงความกล้าหาญและความมั่นคงทางวิชาการและทางศาสนาของท่านไว้ด้วยถ้อยคำสรรเสริญดังนี้

اطلق عبارات احجم عنها الاولون والآخرون وهابوا وجسر هو عليها حتى قام عليه خلق من علماء مصر والشام قياماً لا مزيد عليه وبدّعوه وناظروه وكاتبوه وهو ثابت

«ท่านได้ใช้ถ้อยคำสำนวนเพื่อสื่อความหมายของท่าน ซึ่งบรรดาคนรุ่นก่อนและรุ่นหลังไม่กล้าใช้และเกรงกลัว แต่ท่านกลับกล้าหาญที่จะใช้มัน จนถึงขั้นที่อุละมาอ์จำนวนมากแห่งอียิปต์และชามลุกขึ้นต่อต้านท่านอย่างที่สุดไม่มีอะไรจะยิ่งไปกว่านั้น พวกเขาตัดสินว่าท่านเป็นผู้กระทำบิดอะฮ์ โต้เถียงกับท่าน และเขียนจดหมายโต้ตอบกับท่าน แต่ท่านก็ยังคงยืนหยัดมั่นคง»

لا يداهن ولا يحابي بل يقول الحق المر الذي اداه اليه اجتهاده وحدة ذهنه وسعة دائرته في السنن والاقوال مع ما اشتهر عنه من الورع وكمال الفكر وسرعة الادراك والخوف من الله العظيم والتعظيم لحرمات الله فجرى بينه وبينهم حملات حربية ووقعات شامية ومصرية وكم من نوبة رموه عن قوس واحدة فينجيه الله

«มีผู้กล่าวหาท่านว่าทำบิดอะฮ์ มีการโต้วาทีและการโต้ตอบทางจดหมายกับท่าน แต่ในทุกสภาวการณ์ท่านยังคงยืนหยัดในความคิดเห็นและอะกีดะฮ์ของตน ท่านไม่เคยประนีประนอมหรือเกรงใจผู้ใด ท่านกล่าวความจริงแม้จะขมขื่นเสมอ ซึ่งเป็นสิ่งที่ท่านได้มาจากการอิจญ์ติฮาด การใคร่ครวญไตร่ตรอง ความเฉลียวฉลาด และความรอบรู้อันกว้างขวางในซุนนะฮ์และทัศนะต่าง ๆ มิใช่เพียงเท่านั้น ท่านยังมีความสมถะและความยำเกรง ความคิดที่ลึกซึ้ง ความเข้าใจที่ฉับไว ความเกรงกลัวต่ออัลลอฮ์ และการเคารพยกย่องต่อขอบเขตและบทบัญญัติของพระองค์ ระหว่างท่านกับผู้ร่วมสมัยและฝ่ายตรงข้ามจึงเกิดการปะทะครั้งใหญ่ และมีการเผชิญหน้ากันอย่างรุนแรงทั้งในชามและอียิปต์ หลายครั้งถึงขั้นที่ทุกกลุ่มรวมกันอยู่ฝ่ายหนึ่ง ส่วนท่านอยู่ลำพังอีกฝ่ายหนึ่ง แล้วอัลลอฮ์ตะอาลาก็ทรงคุ้มครองท่านให้พ้นจากภัยของฝ่ายตรงข้าม»

อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) โดดเด่นเหนือผู้ร่วมสมัยของท่านในด้านความลุ่มลึกทางวิชาการอย่างแน่นอน ดังที่ผู้ร่วมสมัยของท่านได้ยอมรับไว้ด้วยถ้อยคำอันสูงส่ง แต่ความโดดเด่นที่แท้จริงของท่าน ซึ่งทำให้ท่านเป็นบุคคลที่หาผู้เทียบได้ยากในหมู่ผู้ร่วมสมัยที่มีชื่อเสียงและทรงความรู้ และทำให้ท่านเป็นอมตะและเป็นที่จดจำในประวัติศาสตร์นั้น มิใช่เพียงความลุ่มลึกทางวิชาการเท่านั้น หากแต่คือความเป็นอิสระทางความคิด ความใฝ่ในการค้นคว้าวิจัย และวิถีแห่งการอิจญ์ติฮาดของท่าน ท่านได้ศึกษาวิชาความรู้และศาสตร์แขนงเดียวกัน และตำราเล่มเดียวกันกับที่ผู้ร่วมสมัยส่วนใหญ่ของท่านได้ศึกษา แต่ท่านได้…ภายในวิชาความรู้และตำราเหล่านั้น

[^1]: อัร-เราะฮ์ ฎุล-วาฟิร (الرد الوافر)

ท่านได้เปิดทางเข้าสู่วิชานั้นและในไม่ช้าก็ได้รับตำแหน่งอันโดดเด่น วิชานะห์วุ (ไวยากรณ์อาหรับ) ท่านก็ได้ศึกษามาแล้ว และทุกคนถือว่าการตักลีดสีบะวัยฮ์เป็นสิ่งจำเป็น โดยยอมรับคำกล่าวของอิมามผู้นี้ว่าเป็นที่สิ้นสุดทุกถ้อยคำ แต่อิบนุตัยมียะฮ์ได้ศึกษาแม้กระทั่งหนังสือ "อัล-กิตาบ" (الكتاب) (ซึ่งอุละมาอ์ด้านนะห์วุถือว่าเป็นคัมภีร์ของวิชานะห์วุ และเป็นตำราที่ลบล้างตำราอื่นทั้งปวง) อย่างวิพากษ์วิจารณ์ เมื่ออบูหัยยาน อัน-นะห์วีอ้างอิงสีบะวัยฮ์ ท่านก็กล่าวอย่างตรงไปตรงมาว่า สีบะวัยฮ์เป็นนบีหรือ? (หรือ) นะห์วุถูกประทานลงมาแก่เขาหรือ? เขาได้ผิดพลาดไว้ใน "อัล-กิตาบ" ถึง 80 แห่ง

อุละมาอ์และฟุเกาะฮาอ์ส่วนใหญ่ในยุคของท่านต่างระมัดระวังจากการศึกษาตรรกศาสตร์และปรัชญากรีก ส่วนผู้ที่ได้ศึกษาก็ได้รับอิทธิพลจากมันไม่มากก็น้อย ถึงขนาดที่ว่า แม้แต่ผู้วิพากษ์ปรัชญาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดและผู้หยั่งรู้ชีพจรของมันอย่างลึกซึ้งที่สุดในหมู่มุสลิม คือหุจญะตุลอิสลาม อัล-ฆอซาลี ก็ยังไม่อาจรักษางานเขียนของตน แม้แต่ "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน" (إحياء العلوم) ให้พ้นจากอิทธิพลของเทววิทยากรีกและปรัชญาจริยธรรมได้โดยสิ้นเชิง และในงานเขียนหลายเล่มของท่าน นักประวัติศาสตร์ปรัชญาได้พบร่องรอยและเงาของปรัชญากรีก[^1] แต่อิบนุตัยมียะฮ์ได้ชูธงแห่งการต่อต้านตรรกศาสตร์และปรัชญากรีก และไม่ปรากฏว่าท่านได้ประนีประนอมกับมันแต่อย่างใด ท่านได้วิพากษ์ประเด็นและหลักตั้งต้นที่ถือว่าเป็นที่ยอมรับแล้วของตรรกศาสตร์และปรัชญากรีกอย่างวิพากษ์วิจารณ์ไว้ในหนังสือ "อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกียีน" (الرد على المنطقيين) และได้ผ่าตัดมัน ทำให้ระบบทั้งหมดนั้นบาดเจ็บ และพรุนไปด้วยลูกศรแห่งข้อโต้แย้งของท่าน

ในฟิกฮ์และหะดีษ การค้นคว้าและพิจารณาได้กลายเป็นวงจำกัดบางวงมาเป็นเวลานาน ซึ่งไม่มีผู้ใดกล้าก้าวเท้าออกนอกวงนั้น และเป็นเวลายาวนานที่คลังความรู้นี้ไม่ได้รับการเพิ่มเติมใดๆ อิบนุตัยมียะฮ์ได้พิจารณาใหม่ในประเด็นฟิกฮ์จำนวนมากที่ถูกถือว่ายุติแล้ว และได้นำเสนอผลการค้นคว้าของท่านด้วยความกล้าหาญเต็มเปี่ยมและความหนักแน่นทางวิชาการ ผลก็คือ เกิดความเคลื่อนไหวขึ้นอีกครั้งในสมองและในพื้นผิวอันนิ่งสงบของวงการวิชาการ และประตูแห่งการใคร่ครวญพิจารณาก็ได้เปิดออก ในบั้นปลาย ท่านได้เริ่มออกฟัตวาโดยอิสระ บนพื้นฐานของอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ และอาษารของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) เท่านั้น หาฟิซ อัซ-ซะฮะบี เขียนไว้ในชีวประวัติของท่านว่า:

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "ฟัลสะฟะตุล-อัคลาก ฟิล-อิสลาม วะศิละตุฮา บิล-ฟัลสะฟะติล-อิฆรีกียะฮ์" และ "ตารีค อัล-อัคลาก" โดย ดร.มุฮัมมัด ยูสุฟ มูซา

وله الآن عدة سنين لا يفتي بمذهب معين بل بما قام الدليل عليه، ولقد نصر السنة المحضة والطريقة السلفية ببراهين ومقدمات وامور لم يسبق اليها.

«หลายปีมาแล้วที่ท่านไม่ได้ให้ฟัตวาตามมัซฮับใดมัซฮับหนึ่งโดยเฉพาะ (ในบรรดามัซฮับทั้งสี่) แต่ท่านให้ฟัตวาตามมัซฮับที่ท่านพบว่ามีหลักฐานรองรับ ท่านได้สนับสนุนซุนนะฮ์อันบริสุทธิ์และแนวทางของสะลัฟ ด้วยหลักฐาน ข้อตั้ง และเหตุผลที่ท่านริเริ่มขึ้นเป็นคนแรก ไม่มีผู้ใดเคยนำเสนอหลักฐานและข้อตั้งเช่นนั้นมาก่อนท่าน»

ในการวินิจฉัย (อิจญ์ติฮาด) เหล่านี้ บางครั้งท่านก็ปรากฏว่ามีความเห็นเป็นเอกเทศ และท่านก็มีข้อผิดพลาดเกิดขึ้นบ้าง เช่นเดียวกับที่เกิดขึ้นกับทุกคนที่มิได้เป็นผู้บริสุทธิ์จากความผิด (มะอ์ศูม) หลักฐานของท่านในทุกประเด็นจึงไม่จำเป็นต้องหนักแน่นและควรแก่การยอมรับเสมอไป แต่ไม่ต้องสงสัยเลยว่าท่านมีความบริสุทธิ์ใจในเป้าหมายของท่าน ท่านไม่ได้ละทิ้งแนวทางของอิมามท่านใด หรือของมัซฮับฟิกฮ์ใด หรือทัศนะของอุละมาอ์ส่วนใหญ่ แล้ววินิจฉัยประเด็นใดขึ้นมาเพราะการตามอารมณ์ การตามความใคร่ การชอบความสะดวกสบาย หรือเพราะผลประโยชน์ใด ๆ หากแต่ท่านเป็นผู้แสวงหาสัจธรรม ยึดมั่นในหลักฐาน และปฏิบัติตามอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ในเรื่องนี้ คำกล่าวของท่านอัลฮาฟิซ อิบนุหะญัร อัลอัสเกาะลานี อัชชาฟิอี (ร.ฮ.) ผู้แต่ง ฟัตหุลบารี (فتح الباري) ถือเป็นคำชี้ขาด ท่านกล่าวว่า

انه شيخ مشائخ الاسلام في عصره بلا ريب والمسائل التي أُنكرت عليه ما كان يقولها بالتشهي ولا يصرّ على القول بها بعد قيام الدليل عليه غالبًا فالذي اصاب فيه وهو الاكثر

«ไม่ต้องสงสัยเลยว่า ท่านคือชัยค์แห่งบรรดาชัยค์ในยุคสมัยของท่าน ประเด็นต่าง ๆ ที่ท่านถูกคัดค้านนั้น ท่านก็มิได้กล่าวไว้ตามอารมณ์ความต้องการ และโดยมากแล้วท่านจะยืนกรานในประเด็นเหล่านั้นก็ต่อเมื่อท่านมั่นใจในหลักฐานของมันแล้ว ส่วนประเด็นที่ท่านถูกต้องนั้น ซึ่งเป็นส่วนใหญ่…»

[^1]: อัรร็อดดุลวาฟิร หน้า 57

...มากยิ่งกว่านั้นอีก ฉะนั้นจึงควรได้รับประโยชน์จากท่านในเรื่องเหล่านั้น และควรขอดุอาอ์ให้ท่านด้วยเหตุนั้น ส่วนประเด็นปัญหาที่ท่านผิดพลาดนั้น ไม่ควรตามท่าน (ตักลีด) ในเรื่องเหล่านั้น แต่ท่านก็ยังได้รับการผ่อนผัน (มะอ์ซูร) ในเรื่องเหล่านั้น เพราะอุละมาอ์ชั้นนำในยุคของท่านได้ยอมรับว่าท่านมีคุณสมบัติครบถ้วนแห่งการอิจญ์ติฮาด ถึงขนาดที่คู่ปรับคนสำคัญยิ่งคนหนึ่งของท่าน ผู้ซึ่งคอยหาทางทำร้ายท่านอยู่เสมอ คือชัยค์ญะมาลุดดีน อัซ-ซัมละกานี ก็ยังยอมรับในข้อนี้

سيستفاد منه ويترحم عليه بسببه والذي اخطأ فيه لايقلد فيه بل هو معذور لأن ائمة عصره شهدوا له بأن ادوات الاجتهاد فيه حتى كان أشدّ المتعصبين عليه والعاملين في ايصال الشر اليه وهو الشيخ جمال الدين الزملكاني شهد له بذلك

«(สิ่งที่ท่านถูกต้อง) จะได้รับประโยชน์จากท่าน และขอความเมตตาให้ท่านด้วยเหตุนั้น ส่วนสิ่งที่ท่านผิดพลาดนั้น ไม่พึงตามท่านในเรื่องนั้น แต่ท่านได้รับการผ่อนผัน เพราะบรรดาอิมามในยุคของท่านได้ยืนยันว่าท่านมีเครื่องมือแห่งการอิจญ์ติฮาด ถึงขนาดที่ผู้ที่คลั่งต่อต้านท่านมากที่สุดและพยายามนำความชั่วร้ายมาสู่ท่าน คือชัยค์ญะมาลุดดีน อัซ-ซัมละกานี ก็ยังยืนยันเช่นนั้นให้แก่ท่าน»

ความอิคลาศและการทุ่มเท

ลักษณะเด่นประการหนึ่งในชีวิตของอิบนุตัยมียะฮ์ คือท่านอุทิศตนทั้งกายและใจเพื่อรับใช้วิชาความรู้ทางศาสนา ตลอดชีวิตท่านไม่เคยเกี่ยวข้องกับสิ่งอื่นใดเลย ผู้ร่วมสมัย สหาย และผู้มีอายุรุ่นราวคราวเดียวกันกับท่านส่วนใหญ่ ซึ่งในหมู่พวกเขามีผู้มีความอิคลาศอย่างยิ่งและผู้ทรงความรู้อย่างยิ่ง ต่างได้รับเกียรติดำรงตำแหน่งต่าง ๆ ของรัฐ หรือรับตำแหน่งทางศาสนาหรือหน้าที่ทางการปกครอง หรือได้รับเกียรติด้วยของพระราชทานจากสุลต่าน เสื้อคลุมพระราชทาน หรือรางวัลและการยกย่อง หรือรับเบี้ยหวัดจากรัฐ แต่ชายผ้าของอิบนุตัยมียะฮ์ตลอดชีวิตของท่านปราศจากมลทินเหล่านี้ ท่านไม่เคยข้องเกี่ยวกับภารกิจใดนอกจากการขวนขวายในวิชาความรู้และศาสนา การให้ฟัตวา การเรียนการสอน การเทศนาและการชี้แนะ การประพันธ์และเรียบเรียงตำรา และการค้นคว้าวิจัย ผู้ร่วมสมัยคนหนึ่งของท่านได้กล่าวถึงความมุ่งมั่นทางวิชาการอันแน่วแน่นี้ของท่าน...

[^1]: อัร-ร็อดดุ อัล-วาฟิร (الرد الوافر)

...การทุ่มเทให้แก่ศาสนาและการปลีกตัวไม่ผูกพันกับโลก ด้วยถ้อยคำดังต่อไปนี้:

ماخالط الناس في بيع ولاشراء ولا معاملة ولاتجارة ولامشاركة ولامزارعة ولاعمارة ولاكان ناظرًا اومباشرًا المال وقف، ولم يقبل جراية ولاصلة لنفسه من سلطان ولاامير ولاتاجر ولاكان مدّخرًا دينارًا ولادرهمًا ولامتاعًا ولاطعامًا وانّما كانت بضاعته مدة حياته وميراثه بعد وفاته رضي الله عنه العلم اقتداء بسيد المرسلين فانه قال ان العلماء ورثة الانبياء ان الانبياء لم يورثوا دينارًا ولادرهمًا ولكن ورثوا العلم فمن اَخَذَ بِهِ اخذ بحظ وافر

«ท่านไม่เคยเกี่ยวข้องกับผู้คนในการซื้อขาย การทำธุรกรรม การค้า การเป็นหุ้นส่วน การเกษตร การก่อสร้าง หรือกิจการใด ๆ ทำนองนี้ ท่านไม่เคยเป็นผู้ดูแลหรือผู้จัดการทรัพย์สินวะกัฟใด ๆ ไม่เคยรับเบี้ยเลี้ยงจากรัฐบาลหรือของกำนัลจากสุลต่าน ผู้ปกครอง หรือพ่อค้าคนใด ไม่เคยสะสมดีนาร์ ดิรฮัม ข้าวของหรืออาหาร ทุนทรัพย์และสมบัติของท่านตลอดชีวิต และมรดกของท่านเมื่อท่านจากไปแล้ว คือความรู้เท่านั้น และนี่คือซุนนะฮ์ของท่านนบี ﷺ เพราะท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า อุละมาอ์คือทายาทของบรรดานบี บรรดานบีมิได้ทิ้งดีนาร์หรือดิรฮัมไว้เป็นมรดกเลย แต่พวกท่านทิ้งมรดกไว้คือความรู้ ผู้ใดได้รับมรดกนี้ ผู้นั้นได้รับส่วนแบ่งอันยิ่งใหญ่»

ผู้แต่งหนังสือ อัลเกาะวากิบุดดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) เขียนไว้ โดยรายงานจากบุคคลที่เชื่อถือได้ว่า:

انه كان قد قطع جُلّ وقته وزمانه في العبادة حتى انه لم يجعل لنفسه شاغلة تشغله عن الله ومايراد له

«ท่านได้ทุ่มเทเวลาทั้งหมดและชั่วชีวิตของท่านให้แก่การอิบาดะฮ์ จนกระทั่งท่านมิได้เลือกภารกิจอื่นใดสำหรับตัวเอง...»

[^1]: อัลเกาะวากิบุดดุรรียะฮ์ หน้า 152–157

لا من اهل ولا من مال

«…ไม่ได้ (แต่งงาน) เพราะสิ่งที่อาจทำให้เขาหันเหจากอัลลอฮ์ตะอาลาและทำให้เขาหมกมุ่นอยู่กับมัน ไม่ว่าจะเป็นครอบครัวหรือทรัพย์สินก็ตาม»

กิจกรรมและความห่วงใยในเรื่องวิชาความรู้และศาสนา ความทุ่มเท และชีวิตอันวุ่นวายของท่าน (ซึ่งส่วนสำคัญของชีวิตนั้นผ่านไปในคุกและการถูกกักบริเวณ) ไม่เปิดโอกาสให้ท่านได้แต่งงานเลย ท่านใช้ชีวิตทั้งชีวิตอยู่อย่างโสด ในแบบของผู้แสวงหาความรู้และนักต่อสู้ ผู้เขียน "อัล-เกาะวากิบ อัด-ดुรรียะฮ์" (الكواكب الدرية) ได้บรรยายกิจวัตรประจำวันและการจัดสรรเวลาของท่านไว้ดังนี้:

ولا يزال تارةً فی افتاء النّاس وتارةً فی قضاء حوائجهم حتّی یصلی الظهر مع الجماعة ثم کذالك بقیة یومه ثم یُصلّی المغرب ویقرأ علیه الدرس ثم یُصلّی العشاء ثم یقبل علی العلوم الی ان یذهب طویل من اللیل وهو فی خلال ذلك کله اللیل والنهار لایزال یذکر الله تعالی ویوحّده ویستغفره

«บางครั้งท่านก็วุ่นอยู่กับการให้ฟัตวา บางครั้งก็ช่วยเหลือผู้คนให้ได้รับสิ่งที่พวกเขาต้องการ จนกระทั่งท่านละหมาดซุฮ์รีร่วมกับญะมาอะฮ์ จากนั้นเวลาที่เหลือของวันก็ผ่านไปในลักษณะเดียวกัน แล้วท่านก็ละหมาดมัฆริบ และเริ่มการสอนบทเรียน จากนั้นละหมาดอิชาอ์ แล้วเริ่มการสอนและการศึกษาค้นคว้า จนกระทั่งล่วงเลยไปจนดึกมาก ในระหว่างนั้นทั้งกลางวันและกลางคืน ท่านจะง่วนอยู่กับการซิกรุลลอฮ์ การกล่าวกะลิมะฮ์เตาฮีด และการขออภัยโทษอยู่เสมอ»

หากวิชาความรู้สำหรับครูหรือมุฟตีคนหนึ่งมีสถานะเป็นเพียงความจำเป็น เป็นกิจกรรมและงานบริการชั่วคราว สำหรับอิบนุตัยมียะฮ์แล้ว มันได้กลายเป็นอาหาร เป็นเครื่องนุ่งห่มและที่หลับนอนของท่าน และกลายเป็นธรรมชาติที่สองของท่านไปแล้ว ชัยค์สิรอญุดดีน อบูหัฟศ์ อัล-บัซซาร กล่าวว่า:

وکان العلم کأنه قد اختلط بلحمه ودمه

«ดูราวกับว่าวิชาความรู้ได้ซึมซาบเข้าไปในทุกเส้นเลือดและเส้นใยของท่าน»

[^1]: อัล-เกาะวากิบ อัด-ดุรรียะฮ์ หน้า 156 [^2]: แหล่งเดียวกัน

وسائره، فانه لم يكن مستعارًا بل كان له شعارًا ودثارًا۔

«…ได้ซึมซาบเข้าไป และกลายเป็นเนื้อหนังของท่าน ความรู้นั้นมิใช่สิ่งที่หยิบยืมมาชั่วคราวหรือเป็นของภายนอกสำหรับท่าน หากแต่เป็นอาภรณ์ชั้นในและชั้นนอกของท่าน»

หลักฐานสำคัญประการหนึ่งที่แสดงถึงความอิคลาศและความบริสุทธิ์ใจเพื่ออัลลอฮ์ของท่าน คือ ท่านให้อภัยแก่คู่ปรับและผู้ประสงค์ร้ายต่อท่านในทุกโอกาส และประกาศอย่างชัดแจ้งว่า "أَحْلَلْتُ كُلَّ مُسْلِمٍ عَنْ إِيذَائِهِ لِي" (ข้าพเจ้าอภัยให้แก่มุสลิมทุกคนจากการที่เขาได้ทำร้ายข้าพเจ้า) หลังจากที่สุลต่านอันนาศิรเสด็จกลับมา แม้สุลต่านจะคะยั้นคะยอ ท่านก็ยังให้อภัยแก่กอฎีอิบนุมัคลูฟ คู่ปรับคนสำคัญที่สุดของท่าน และวิธีที่ท่านกล่าวชื่นชมและขอร้องแทนกอฎีผู้นั้นตลอดจนผู้ร่วมกระทำการทั้งหมดและอุละมาอ์ของราชสำนักต่อหน้าสุลต่าน ย่อมแสดงให้เห็นถึงความไม่ยึดติดในตัวเอง ใจกว้าง และความอิคลาศของท่าน และเป็นที่ประจักษ์ว่าความขัดแย้งทั้งหมดของท่านนั้นตั้งอยู่บนพื้นฐานทางวิชาการและศาสนา หาได้มีอารมณ์ใฝ่ต่ำหรือเรื่องส่วนตัวเจือปนแม้แต่น้อยไม่ ผลของความอิคลาศและความทุ่มเทนี้ทำให้ท่านทิ้งผลงานประพันธ์ งานวิจัย และมรดกทางวิชาการไว้มากมาย ในชีวิตเพียง 67 ปีที่วุ่นวาย เต็มไปด้วยเหตุการณ์และความผันผวน ซึ่งเพียงพอจะเป็นความภาคภูมิใจของคณะผู้รู้ทั้งคณะ และก็เป็นผลของความอิคลาศและความทุ่มเทนี้เองที่ทำให้ท่านทิ้งร่องรอยอันยั่งยืนไว้แก่ยุคสมัย จนสมควรได้รับการกล่าวขานว่าเป็นผู้วางรากฐานแห่งยุคใหม่ และเป็นบุคคลผู้สร้างยุคสมัย

ลักษณะเด่นในงานประพันธ์ของท่าน

งานประพันธ์ของอิบนุตัยมียะฮ์มีลักษณะเฉพาะบางประการที่ทำให้โดดเด่นอย่างชัดเจนเหนืองานประพันธ์ทั่วไปในยุคนั้น และผลของมันก็คือ แม้เวลาจะล่วงเลยไปหลายศตวรรษแล้ว และ (หลังจากนั้น) งานวิชาการที่สำคัญยิ่ง…

[^1]: อัลเกาะวากิบ อัดดุรริยะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 156

...การเปลี่ยนแปลงทางความคิด ถึงกระนั้นงานเขียนเหล่านั้นก็ยังคงส่งผลต่อจิตใจและความคิดของคนรุ่นใหม่จนถึงทุกวันนี้ และด้วยเหตุนี้เองในยุคแห่งการยึดถือเหตุผลและการแสวงหาความทันสมัยนี้ งานเขียนเหล่านั้นจึงกลับได้รับการยอมรับขึ้นมาอีกครั้ง ในบรรดาคุณลักษณะเหล่านี้ มีสี่ประการที่มีความสำคัญเป็นพิเศษ

1. งานเขียนแทบทุกชิ้นของอิบนุตัยมียะฮ์ทำให้ผู้อ่านรู้สึกว่า ผู้ประพันธ์หนังสือเล่มนี้เป็นผู้หยั่งรู้ความลับของมะกอศิดุชชะรีอะฮ์ (เจตนารมณ์ของบทบัญญัติ) และจิตวิญญาณของศาสนา ปลายเชือก (แก่นและหลักการ) ของศาสนาอยู่ในมือของเขา ด้วยเหตุนี้ในทุกประเด็นการอภิปรายของเขาจึงเป็นไปในเชิงหลักการและตรงสู่แก่นกลาง ให้ความกระจ่าง สร้างความสงบใจ และก่อให้เกิดความมั่นใจ เขาเน้นที่หลักการแทนที่จะเน้นรายละเอียดปลีกย่อย และเปิดการอภิปรายในลักษณะที่ทำให้ผู้อ่านรู้สึกว่า นี่แหละคือธรรมชาติของศาสนาและจิตวิญญาณของมัน และนี่คือสิ่งที่ชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ เรียกร้องอย่างชัดแจ้งในตัวเองและอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ความลับแห่งความเหนือกว่าของเขาเมื่อเทียบกับผู้ร่วมสมัยและนักประพันธ์คนอื่น ๆ ก็คือความรอบรู้ในมะกอศิดุชชะรีอะฮ์และจิตวิญญาณของศาสนา และการถ่ายทอดสิ่งเหล่านั้นได้อย่างประสบความสำเร็จ ซึ่งปรากฏเด่นชัดในงานเขียนทุกชิ้นของเขาไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อเขาอภิปรายเรื่องอะกีดะฮ์และประเด็นสำคัญทางวิชากะลามและฟิกฮ์

1. คุณลักษณะเด่นประการที่สองของเขาคือ ในหนังสือของเขาปรากฏให้เห็นถึงชีวิตชีวา ให้ความรู้สึกว่าหนังสือเหล่านั้นมิได้ถูกเขียนขึ้นในมุมใดมุมหนึ่งทางวิชาการหรือบนเกาะที่ตัดขาดจากผู้คน หากแต่ถูกเขียนขึ้นท่ามกลางสนามแห่งชีวิตจริงและท่ามกลางมวลชน จากหนังสือของเขาเราสามารถระบุยุคสมัยของเขาได้อย่างง่ายดาย และสามารถประเมินความคิดและศีลธรรมของสังคมที่ผู้ประพันธ์สังกัดอยู่ได้[^1] นอกจากนี้ จากหนังสือเหล่านั้นยังสามารถประเมินถึงอารมณ์ความรู้สึก ความกระตือรือร้น ตลอดจนความชอบและไม่ชอบของเขาได้อีกด้วย ทำให้รู้สึกได้ว่าผู้ประพันธ์เป็นผู้ที่มีหัวใจและสติปัญญา และมีความรู้สึกและอารมณ์แบบมนุษย์...

[^1]: ตัวอย่างเช่น ดู «อิกติฎออุศศิรอฏิลมุสตะกีม มุคอละฟะตะ อัศฮาบิลญะฮีม» (اقتضاء الصراط المستقيم مخالفة أصحاب الجحيم)

เป็นมนุษย์ผู้หนึ่ง มิใช่เป็นเพียงเครื่องมือในการเขียนหรือเป็นเพียงสติปัญญาล้วน ๆ

ลักษณะเด่นอันยิ่งใหญ่อีกประการหนึ่งของวิธีการตัฟซีรของท่านคือ การที่มันมีความเชื่อมโยงกับชีวิต ผู้แต่งได้นำอายะฮ์ต่าง ๆ ของอัลลอฮ์มาปรับใช้กับชีวิตรอบตัวและกับผู้คนร่วมสมัยของท่าน ท่านพิจารณาชีวิตจากมุมมองของอายะฮ์เหล่านั้น และตรวจสอบชนชั้นต่าง ๆ ของผู้คนร่วมยุคและของประชาชาติ ท่านชี้ให้เห็นว่าชีวิตได้เบี่ยงเบนออกไปจากอายะฮ์และสัจธรรมเหล่านี้ ณ จุดใด และผลลัพธ์อะไรที่เกิดขึ้นจากการนั้น[^1] คุณลักษณะแห่งความมีชีวิตชีวานี้เองที่มอบชีวิตอันยืนยาว พลังแห่งการโน้มน้าว และความดึงดูดใจให้แก่งานเขียนของท่าน ซึ่งเป็นสิ่งที่หาได้ยากและส่วนใหญ่ไม่มีอยู่เลยในงานเขียนอื่น ๆ

1. ไม่ว่าท่านจะจับปากกาเขียนในหัวข้อใด ท่านจะรวบรวมเนื้อหาและข้อมูลในเรื่องนั้นไว้มากมาย ซึ่งปกติแล้วกระจัดกระจายอยู่ในหนังสือนับสิบ ๆ เล่มและในหน้ากระดาษนับร้อย ๆ หน้า ลีลาการเขียนเช่นนี้ของท่าน (ซึ่งอาจเรียกได้ว่าเป็นลีลาแบบสารานุกรม) เป็นคุณลักษณะที่โดดเด่นในงานเขียนทั้งหมดของท่าน ไม่ว่าจะเป็นการอภิปรายในเชิงนักล (หลักฐานที่ถ่ายทอดมา) หรือการอภิปรายในเชิงเหตุผล ด้วยเหตุนี้ ในหนังสือของท่านจึงพบเนื้อหาที่ถูกรวบรวมไว้ ณ ที่เดียวมากมายเสียจนหนังสือเล่มหนึ่งของท่านมักจะทำหน้าที่แทนห้องสมุดทั้งห้อง และทำให้นักศึกษาไม่จำเป็นต้องพึ่งพาหนังสืออื่นอีกหลายเล่ม[^2] บ่อยครั้งที่ในการนำเสนอเนื้อหาและคำอ้างอิงเหล่านี้ เส้นสายของการอภิปรายได้หลุดลอยไป และผู้อ่านก็หลงทางอยู่ท่ามกลางคำกล่าวและคำอ้างอิงจำนวนมหาศาล ทำให้การเก็บประเด็นการอภิปรายเป็นเรื่องยาก ถึงกระนั้น แม้จะมีความยุ่งยากดังกล่าว ก็ไม่อาจดูแคลนแง่มุมอันเป็นประโยชน์ของหนังสือของท่านได้เลย เพราะหนังสือเหล่านั้นเป็นคลังรวบรวมคำกล่าวและทัศนะของอุละมาอ์รุ่นก่อนและรุ่นร่วมสมัย และเป็น "ดาอิเราะตุลมะอาริฟ" (สารานุกรม) ขนาดย่อมในหัวข้อนั้น ๆ นี่คือคุณูปการทางวิชาการอันยิ่งใหญ่ของท่าน ที่ท่านได้รักษาเนื้อหาและข้อมูลเก่าแก่จำนวนมากไว้ และได้ปกป้องทัศนะและแนวคิดมากมายมิให้สูญหายไป ด้วยการบันทึกไว้ในหนังสือของท่าน

[^1]: โปรดดู ตัฟซีรซูเราะฮ์อันนูร ซูเราะฮ์อัลอิคลาศ เป็นต้น [^2]: ตัวอย่างเช่น โปรดดู «มินฮาจุซซุนนะฮ์» (منهاج السنة) และ «อัลญะวาบุศศ่อฮีห์ ลิมัน บัดดะละ ดีนัลมะซีห์» (الجواب الصحيح لمن بدل دين المسيح)

1. หนังสือของท่านยังมีความโดดเด่นเหนือตำราด้านกะลาม (เทววิทยา) และฟิกฮ์ทั่วไปในแง่ที่ว่า หนังสือของท่านไม่มีลักษณะแห้งแล้ง ซับซ้อน และเป็นแบบตัวบท (มุตูน) เหมือนหนังสือในสาขาวิชาเหล่านั้น ซึ่งโดยทั่วไปทุกถ้อยคำถูกผูกมัดอย่างรัดกุมและเป็นภาษาเชิงกฎเกณฑ์ ในงานเขียนของอิบนุตัยมียะฮ์มีความลื่นไหล มีพลังของภาษาอาหรับ และบางแห่ง (โดยมิได้เจตนา) ก็ปรากฏลักษณะของวาทศิลป์ วรรณศิลป์ และศิลปะการเทศนาขึ้นมา ซึ่งทำให้หนังสือของท่าน (ที่ส่วนใหญ่เป็นเล่มขนาดใหญ่) น่าอ่าน มีชีวิตชีวา และทรงพลัง โดยเฉพาะเมื่อท่านอภิปรายถึงความเหนือกว่าของแนวทางของสะลัฟ และความประเสริฐและความเหนือชั้นด้านศาสนา วิชาการ และความคิดของพวกเขา ปากกาของท่านก็จะทรงพลังอย่างยิ่ง และการอภิปรายของท่านก็จะมีลักษณะดั่ง "บทกลอนเร้าใจ (เราะญัซ)"

บรรดาผู้ร่วมสมัยและนักเขียนชีวประวัติของท่าน เมื่อกล่าวถึงสภาพและความสมบูรณ์ของท่าน ได้กล่าวถึงวาทศิลป์และความสามารถในการเทศนาของท่านเป็นพิเศษ ท่านฮาฟิซ อบูหัฟศ์ กล่าวว่า

يجري كما يجري التيار ويفيض كما يفيض البحر ويصير منذ يتكلم إلى أن يفرغ كالغائب عن الحاضرين، مغمضًا عينيه ويقع عليه إذ ذاك من المهابة ما يرعد القلوب ويحير الأبصار والعقول

«ในถ้อยคำของท่านมีความไหลบ่าดั่งกระแสน้ำหลาก และความเชี่ยวกรากดั่งท้องทะเล ตั้งแต่เริ่มพูดจนจบ ท่านดูราวกับไม่ได้อยู่ ณ ที่นั้น ท่านหลับตาลงและบรรยาย ในขณะนั้นความเกรงขามและความยิ่งใหญ่ปกคลุมไปทั่ว จนความหวาดเกรงแผ่ซ่านไปทั้งที่ชุมนุม»

จากการศึกษางานเขียนของท่านทำให้รู้ว่า ความลื่นไหลของถ้อยคำและความเชี่ยวกรากของความรู้มิได้จำกัดอยู่เพียงในที่ชุมนุมของท่านเท่านั้น ปากกาของท่านก็มีส่วนร่วมกับลิ้นของท่านด้วย อัลอักชะฮ์รีได้แสดงความประทับใจของตนไว้ในบันทึกการเดินทางของเขาว่า "وقلمه ولسانه متقاربان" (ปากกาของท่านและลิ้นของท่านทัดเทียมกัน)

ควบคู่ไปกับคุณงามความดีเหล่านี้ ในฐานะนักประวัติศาสตร์และนักวิจารณ์ ก็จำเป็นต้องกล่าวด้วยว่า หนังสือของท่าน…

[^1]: อัลกะวากิบ (الكواكب) หน้า ๑๕๕

และความกระจัดกระจายในประเด็นต่าง ๆ การเปลี่ยนจากเรื่องหนึ่งไปสู่อีกเรื่องหนึ่ง และการเริ่มการอภิปรายเรื่องหนึ่งจากอีกเรื่องหนึ่งด้วยความเกี่ยวโยงเพียงเล็กน้อย ตลอดจนความยืดยาวและการขยายความ ปรากฏให้เห็นอยู่มาก ซึ่งสำหรับผู้ที่ศึกษาตำราของท่าน (โดยเฉพาะผู้ที่ไม่คุ้นเคยกับลีลาการประพันธ์และรูปแบบการเขียนของท่าน) สิ่งนี้กลายเป็นเหตุแห่งการทดสอบและบททดลองอันหนักหน่วง สาเหตุสำคัญของเรื่องนี้ดูเหมือนจะเป็นความเฉียบคมแห่งสติปัญญา ความเฉลียวฉลาดอันล้นเหลือ ความรู้อันมากมาย และความพลุ่งพล่านแห่งอุปนิสัยของท่าน กล่าวคือ ขณะที่อภิปราย ทั้งความคิดและปลายปากกาของท่านไม่อาจหยุดนิ่งอยู่ ณ จุดใดจุดหนึ่งได้ การหลั่งไหลของเนื้อหาและการเคลื่อนไปของความคิดเกิดขึ้นด้วยความรุนแรงและรวดเร็วจนไม่อาจถูกจำกัดได้ นี่คือลักษณะเฉพาะของการสอนของท่านด้วย อบูหัฟศ์ อัล-บัซซาร ศิษย์ของท่านกล่าวว่า

كان ابن تيمية اذا شرع في الدرس يفتح الله عليه اسرار العلوم وغوامض ولطائف ودقائق وفنون ونقول واستدلالات بآيات واحاديث واستشهادا باشعار العرب وهو مع ذالك يجري كما يجري التيار ويفيض كما يفيض البحر.

«เมื่ออิบนุตัยมียะฮ์เริ่มการสอน อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงเปิดให้แก่ท่านซึ่งความลับของวิชาความรู้ เรื่องราวอันลึกซึ้ง ประเด็นอันละเอียดอ่อน ปัญหาอันประณีต ศาสตร์ต่าง ๆ ทัศนะและคำรายงานของอุละมาอ์ และประตูแห่งการอ้างหลักฐานด้วยอายะฮ์และหะดีษ ตลอดจนการยกบทกวีของชาวอาหรับเป็นหลักฐาน และดูราวกับว่ามีกระแสน้ำหลากและทะเลสายหนึ่งกำลังโหมกระหน่ำเข้ามา»[^1]

ด้วยการเคลื่อนไปของความคิด ความมากมายของเนื้อหาและหลักฐาน และการแตกแขนงของสติปัญญาเช่นนี้เอง ทำให้คู่โต้วาทีของท่านประสบความยากลำบากอย่างมากในการประชุมโต้วาที ในการอภิปรายและโต้วาทีนั้น ท่านจะยกปัญหาขึ้นมามากมาย และนำศาสตร์ความรู้เข้ามามากมายจนคู่โต้วาทีของท่านประสบความยากลำบากอย่างยิ่งในการอภิปรายอย่างมีจุดศูนย์รวมและเป็นระบบ ด้วยเหตุนี้ อุละมาอ์และนักนิติศาสตร์ในแคว้นชามและอียิปต์จึงหลีกเลี่ยงที่จะอภิปรายและโต้วาทีกับท่านในที่ประชุมสาธารณะ และส่วนใหญ่มักจะขอตัว ความยากลำบากนี้ ชัยค์เศาะฟียุดดีน อัล-ฮินดี ผู้ทรงความรู้ร่วมสมัยและนักโต้วาทีคนหนึ่งของท่าน

[^1]: อัล-กะวากิบ (الكواكب) หน้า 155

…ได้กล่าวไว้ด้วยถ้อยคำเหล่านี้ว่า

ما اراك يا ابن تيمية الا كالعصفور حيث اردت ان اقبضه من مكان فرّ الى مكان اخر

«โอ้ อิบนุตัยมียะฮ์ ท่านเป็นเหมือนนกกระจอกตัวน้อย เมื่อใดที่ข้าพเจ้าต้องการจับมันจากที่หนึ่ง มันก็บินหนีไปยังอีกที่หนึ่ง»

คุณลักษณะทางอุปนิสัยของท่านนี้ (ซึ่งมิได้เกิดจากความบกพร่องใด ๆ หากแต่เกิดจากความเหนือล้ำ ความสมบูรณ์ ความเฉลียวฉลาดอันล้นเหลือ และความรู้อันกว้างขวาง) ปรากฏอยู่ในงานนิพนธ์ของท่านด้วยเช่นกัน หากผู้แสวงหาความรู้ที่จริงใจใช้ความอดทนและความมุ่งมั่น และสามารถฝ่าฟันความยากลำบากนี้ไปได้ เขาก็จะสามารถงมไข่มุกอันล้ำค่าจากมหาสมุทรที่มีคลื่นซัดสาดนี้ได้

[^1]: นุซฮะตุลเคาะวาฏิร (نزهة الخواطر) เล่ม 2 หน้า 140 ชีวประวัติของมุฮัมมัด บิน อับดุรเราะฮีม อัล-อุรมะวี (อัช-ชัยค์ ศอฟียุดดีน อัล-ฮินดี)

สาเหตุของการต่อต้าน และบรรดาผู้วิพากษ์และผู้ปกป้องท่าน

เมื่อเห็นความสมบูรณ์ทางวิชาการและสติปัญญาอันไม่ธรรมดาเหล่านี้ ประกอบกับความอิคลาศและความเคร่งครัดในศาสนาที่เป็นที่ยอมรับ ย่อมเกิดคำถามขึ้นในใจของผู้มีจิตใจเที่ยงตรงว่า เหตุใดผู้ร่วมสมัยของท่านและผู้มาภายหลังบางคนจึงต่อต้านท่านอย่างรุนแรงถึงเพียงนี้[^1] และเหตุใดตัวตนของท่านจึงกลายเป็นหัวข้อถกเถียงนับตั้งแต่สมัยของท่านจนถึงปัจจุบัน? บุคคลที่รวบรวมความสมบูรณ์ไว้รอบด้านเช่นนี้ ทุกคนน่าจะเห็นพ้องต้องกันในความยิ่งใหญ่และการเป็นที่ยอมรับของท่าน คำถามนี้ชอบด้วยเหตุผล และสมควรได้รับคำตอบอย่างจริงจังในแสงสว่างของชีวประวัติของท่านและประวัติศาสตร์ร่วมสมัยของท่าน

1. ประการแรก การที่ผู้คนแตกออกเป็นสองฝ่ายเกี่ยวกับตัวท่านตั้งแต่แรกเริ่ม และมีการขับเคี่ยวกันอย่างคู่แข่งระหว่างทั้งสองฝ่ายนั้น ก็เป็นหลักฐานแสดงถึงความยิ่งใหญ่ของท่านเอง บุคคลในประวัติศาสตร์ที่โดดเด่นอย่างยิ่ง มีความสมบูรณ์อันไม่ธรรมดาและเหนือปกติวิสัย ล้วนได้รับท่าทีเช่นนี้เสมอมา คือกลุ่มหนึ่งกลายเป็นผู้ศรัทธาเลื่อมใสในตัวพวกเขา ซึ่งยกย่องสรรเสริญอย่างเกินเลยและเกินขอบเขต ส่วนอีกกลุ่มหนึ่งเป็นผู้วิพากษ์และ…

[^1]: พึงระลึกว่า การต่อต้าน (มุคอละฟะฮ์) กับการเห็นต่าง (อิคติลาฟ) นั้นแตกต่างกัน การเห็นต่างเป็นสิทธิของผู้มีความรู้และนักค้นคว้า และสิทธินี้ไม่อาจถูกพรากไปจากอุละมาอ์ในยุคใดได้ ในที่นี้มิได้กล่าวถึงการเห็นต่าง หากแต่กล่าวถึงสาเหตุของการต่อต้าน การกล่าวหาว่าหลงผิด (ตัฎลีล) และการกล่าวหาว่าเป็นกาฟิร (ตักฟีร)

ของบรรดาฝ่ายตรงข้าม ซึ่งปรากฏว่าสุดโต่งและเกินเลยในการวิพากษ์วิจารณ์ หรือถึงขั้นดูหมิ่นท่าน ในเรื่องเกี่ยวกับบุคคลผู้ยิ่งใหญ่และเหนือธรรมดา นี่คือประสบการณ์ทางประวัติศาสตร์ที่ต่อเนื่องและเกิดซ้ำอย่างสม่ำเสมอ จนนักปรัชญาประวัติศาสตร์และนักวิจารณ์ด้าน "จิตวิทยาแห่งความยิ่งใหญ่และอัจฉริยภาพ" บางคนถือว่าสิ่งนี้เป็นกฎสากล และเป็นเงื่อนไขหนึ่งของความยิ่งใหญ่และอัจฉริยภาพ

1. บททดสอบและการทดลองที่ใหญ่ที่สุดสำหรับคนร่วมสมัยของอิบนุตัยมียะฮ์ซึ่งเกิดจากตัวท่านเองก็คือ ท่านอยู่สูงกว่าระดับทางความคิดและทางวิชาการโดยทั่วไปของยุคนั้นและของคนรุ่นนั้น การอยู่สูงกว่าระดับของยุคสมัยของตนเป็นความโปรดปรานที่อัลลอฮ์ประทานให้ และเป็นความเป็นเลิศที่น่าอิจฉา แต่ผู้เป็นเลิศต้องจ่ายราคาที่สูงมากสำหรับความเป็นเลิศนี้ ผู้เป็นเลิศนั้นจะตกอยู่ในบททดสอบและการทดลองอย่างต่อเนื่องจากคนร่วมสมัยของตน และคนร่วมสมัยเหล่านั้นก็ตกอยู่ในความยากลำบากและความเดือดร้อนจากผู้เป็นเลิศนั้นตลอดชีวิต พวกเขาไม่อาจตามทันความสดใหม่ทางความคิด ความลึกซึ้งของทัศนะ และพลังแห่งการอิจญ์ติฮาดของเขาได้ และพวกเขาเข้าไม่ถึงขอบฟ้าแห่งความรู้และความคิดของเขา ส่วนเขาก็ไม่อาจถูกจำกัดอยู่ในศัพท์เฉพาะที่ตายตัวและคับแคบ และในกรอบของสถาบันการศึกษาของพวกเขาได้ เขาโบยบินอย่างเสรีในห้วงอากาศอันอิสระแห่งความรู้และการพิจารณา และในขอบฟ้าอันสูงส่งและกว้างไกลของอัลกุรอานและหะดีษ ขณะที่ขีดสุดแห่งความรู้ของพวกเขาคือการเข้าใจตำราของบรรพชนรุ่นก่อนและตำราของนักวิชาการในสำนักเรียน ส่วนเขาเป็นผู้ริเริ่มวิชาความรู้ และเป็นมุจญ์ตะฮิดและมุญัดดิดในหลายสาขาวิชา กล่าวโดยสรุป ความแตกต่างแห่งระดับความเข้าใจและศักยภาพนี้ก่อให้เกิดความขัดแย้งระหว่างเขากับคนร่วมสมัยผู้จริงใจของเขา จนเป็นปมที่ไม่เคยคลี่คลาย และเขาก็ไม่อาจทำให้คนร่วมสมัยของตนพอใจได้เลย ผู้เป็นเลิศและอุละมาอ์ผู้เป็นมุจญ์ตะฮิดในสาขาวิชาของตนในทุกยุคสมัยต่างร้องทุกข์ในเรื่องนี้ว่า งานวิจัย วิชาความรู้ และเนื้อหาของพวกเขานั้นอยู่สูงกว่าระดับทางวิชาการและหลักสูตรการศึกษาในยุคสมัยของพวกเขา และอยู่เกินเอื้อมของนักวิชาการเหล่านั้น ซึ่งความคิดของพวกเขาโบยบินไปได้ไม่ไกลเกินกว่าตำราที่ใช้เรียนกันทั่วไป และนี่เองคือ[สาเหตุ]แห่งการต่อต้านของนักวิชาการจำนวนมาก

เป็นสาเหตุและแรงผลักดัน[^1]

1. ผู้ต่อต้านกลุ่มหนึ่งต่อต้านด้วยเหตุที่ว่า ท่านมีความเฉลียวฉลาดและความรู้อันไม่ธรรมดา และด้วยบุคลิกภาพอันน่าดึงดูดใจและสูงส่ง ท่านจึงเป็นที่ยอมรับทั้งในหมู่คนทั่วไปและคนชั้นสูง และมีอิทธิพลเหนือบุคคลในรัฐบาลยิ่งขึ้นเรื่อย ๆ ต่อหน้าความรู้และการบรรยายของท่าน ตะเกียงของผู้ใดก็ไม่อาจส่องแสงได้ ท่านอยู่ที่ใดก็โดดเด่นเหนือทุกคน เมื่อท่านสอน วงเรียนอื่น ๆ ก็ร่วงโรยไร้ชีวิตชีวา เมื่อท่านบรรยาย ก็ดูประหนึ่งว่ามหานทีแห่งความรู้ได้ไหลบ่าออกมา อัซ-ซะฮะบีได้เปิดเผยสิ่งที่ซ่อนอยู่ในหัวใจนี้ไว้ในถ้อยคำที่เปี่ยมความหมายว่า

غيرانه يغترف من بحر وغيره من الائمة يغترفون من السواقي

«ดูราวกับว่าท่านตักน้ำจากมหาสมุทร ส่วนอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่คนอื่น ๆ ตักน้ำจากลำธารและลำคลองเล็ก ๆ»[^2]

อุละมาอ์ในทุกยุคสมัยอย่างไรเสียก็เป็นมนุษย์ มีหัวใจและสมองอย่างมนุษย์ และมีความรู้สึกแบบมนุษย์ จึงไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจที่สำหรับผู้คนจำนวนมาก สาเหตุของการต่อต้านท่านคือปมด้อยนี้เอง และเป็นความอ่อนแออันเก่าแก่ของธรรมชาติมนุษย์ ซึ่งการหลีกเลี่ยงมันเป็นเรื่องยากยิ่ง นักประวัติศาสตร์เมื่อกล่าวถึงสาเหตุที่ผู้คนมีความขัดแย้งและเป็นปฏิปักษ์อย่างรุนแรงต่ออิมามอบูหะนีฟะฮ์ (ร.ฮ.) ได้บันทึกบทกวีนี้ไว้ ซึ่งเป็นจริงในทุกยุคสมัย

حسدوا الفتى اذ لم ينالوا سعيه فالناس اعداءٌ له وخصوم

«พวกเขาอิจฉาชายหนุ่มผู้นั้น เพราะไม่อาจไปถึงความพากเพียรของเขาได้ ผู้คนจึงกลายเป็นศัตรูและคู่ปรปักษ์ของเขา»

[^1]: ชาห์วะลียุลลอฮ์ ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้มาภายหลัง ได้ชี้ถึงประเด็นนี้ไว้ในงานเขียนของท่านหลายแห่ง ที่หนึ่งท่านกล่าวไว้ในหนังสือ "อิซาละตุล-เคาะฟาอ์" (ازالۃ الخفاء) ว่า «เมื่อผู้ใดไม่เคยอ่านความงดงามและรัศมีเช่นนี้ในตำราวิชาการเกี่ยวกับอิลมุลกะลาม ก็อาจเป็นไปได้ที่ความหวาดหวั่นจะเข้าสู่จิตใจของเขา» อีกแห่งหนึ่งท่านกล่าวว่า «แต่การเข้าใจความหมายนี้ละเอียดอ่อนยิ่งนัก ผู้ที่ทุนความรู้ของเขามีเพียงชัรห์ วิกอยะฮ์และอัล-ฮิดายะฮ์ จะเข้าใจความลับอันละเอียดอ่อนนี้ได้อย่างไร» เล่ม 2 หน้า 84 [^2]: อัล-เกาะวากิบ อัด-ดุรริยะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 145

1. สาเหตุโดยธรรมชาติประการหนึ่งของการต่อต้านจากบรรดาผู้ร่วมสมัยจำนวนมาก คือลักษณะนิสัยเฉพาะตัวประการหนึ่งของชัยค์อัลอิสลาม ซึ่งพบได้ในผู้ทรงความสมบูรณ์จำนวนมากที่มีสติปัญญาเฉียบแหลม มีทัศนะกว้างไกล และมีความรู้มากมายเป็นพิเศษ นั่นคือความเร็วร้อนของอุปนิสัยและความไวของการรับรู้ ซึ่งบางครั้งผลักดันให้ท่านวิพากษ์วิจารณ์คู่โต้แย้งบางคนอย่างรุนแรง และกล่าวถึงความโง่เขลา ความทึบ และความรู้อันน้อยนิดของพวกเขาอย่างเปิดเผย และด้วยความรู้สึกที่รุนแรง ถ้อยคำบางอย่างก็หลุดออกจากปากของท่าน ซึ่งทำให้บรรดาผู้รู้ร่วมสมัยของท่าน ตลอดจนผู้ศรัทธาและลูกศิษย์ของพวกเขาเกิดความเจ็บช้ำน้ำใจและรู้สึกถูกดูหมิ่น และหว่านเมล็ดพันธุ์แห่งความเกลียดชังและความเป็นปฏิปักษ์อันถาวรลงในใจของพวกเขา ซึ่งปรากฏออกมาในรูปของสำนวนทางวิชาการและนิติศาสตร์ ฟัตวาว่าเป็นกุฟร์และหลงผิด การต่อต้านอย่างต่อเนื่อง และการวางแผนร้ายต่าง ๆ บรรดาผู้ร่วมสมัยและนักเขียนชีวประวัติของชัยค์อัลอิสลาม เมื่อกล่าวถึงคุณความดี เกียรติคุณ และสภาพความเป็นอยู่ของท่าน ก็มิได้มองข้าม "สภาพทางอุปนิสัย" นี้ ซึ่งในระดับหนึ่งเป็นผลมาจากสภาพชีวิต และความสมบูรณ์ทางวิชาการและสติปัญญาของท่าน อัลลามะฮ์อัษ-ษะฮะบี ผู้ซึ่งประทับใจอย่างยิ่งในความสมบูรณ์ทางวิชาการและศาสนาของท่าน ได้เขียนไว้ในที่แห่งหนึ่งว่า

تعتريه حدّة في البحث، وغضب وصدمة للخصوم، تزرع له عداوة في النفوس، ولولا ذلك لكان كلمة اجماع فانّ كبارهم خاضعون لعلومه معترفون بانّه بحر لا ساحل له وكنز ليس له نظير

«ในระหว่างการโต้แย้ง บางครั้งอุปนิสัยของท่านก็เกิดความเร็วร้อนและความโกรธ และท่านปะทะกับคู่โต้แย้งและผู้ถกเถียงของท่าน ซึ่งเป็นเหตุให้เมล็ดพันธุ์แห่งความเป็นศัตรูงอกงามในจิตใจ หากไม่เป็นเช่นนี้ ก็คงจะเกิดความเห็นพ้องเป็นเอกฉันท์ในคุณความดีและความสมบูรณ์ของท่าน เพราะบรรดาผู้ร่วมสมัยที่มีชื่อเสียงและอุละมาอ์ชั้นนำต่างก้มศีรษะยอมรับต่อความรู้และความสามารถของท่าน และยอมรับอย่างชัดแจ้งว่าท่านเป็นมหาสมุทรที่ไร้ฝั่ง และเป็นคลังแห่งวิชาความรู้ที่ไม่มีผู้ใดเทียบเทียม»

ในชีวิตของท่าน มีเหตุการณ์หลายครั้งที่พบว่า ในประเด็นทางวิชาการและศาสนาบางเรื่อง เมื่อผู้ร่วมสมัยของท่านเข้าใจผิดพลาดหรือ […]

...การอ่านตำราและวิสัยทัศน์ที่คับแคบเช่นนั้น ท่านจึงได้แสดงออกอย่างเปิดเผย และด้วยการแสดงออกนี้เอง ผู้รู้ร่วมสมัยท่านนั้นจึงกลายเป็นคู่แข่งและปฏิปักษ์ของท่านอย่างถาวร ตัวอย่างเช่น ในประเด็นเรื่องการซิยาเราะฮ์ (การเยี่ยมสุสาน) เมื่อตะกียุดดีน อิบนุลอัคนาอี อัลมาลิกี ได้เขียนโต้แย้งท่าน และท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้อ่านหนังสือโต้แย้งนั้นแล้ว ท่านก็ได้เขียนตอบกลับ โดยในนั้นท่านได้แสดงให้เห็นว่าบุคคลผู้นี้มีความรู้น้อยและมีข้อมูลจำกัดยิ่ง และไม่มีความสามารถพอที่จะเขียนในประเด็นนี้ คำวิจารณ์นี้ของท่านได้กลายเป็นต้นเหตุแห่งการทดสอบและความยากลำบากเพิ่มเติมแก่ท่าน นักเขียนชีวประวัติของท่านบางคนเห็นว่า การถูกกักขังครั้งสุดท้ายของท่าน การถูกจองจำเป็นเวลายาวนาน และการถูกยึดอุปกรณ์การเขียนนั้น มีสาเหตุมาจากคำวิจารณ์และการแสดงความเห็นเช่นนี้ของท่าน[^1]

ในทำนองเดียวกัน อบูหัยยาน นักตัฟซีร ซึ่งได้รับการยอมรับว่าเป็นอิมามแห่งวิชานะหฺว์ (ไวยากรณ์อาหรับ) ในยุคของตน ได้มาหาอิบนุตัยมียะฮ์ด้วยความเลื่อมใสและนอบน้อม และได้แต่งกาพย์กลอน (เกาะศีดะฮ์) อันทรงพลังเพื่อสรรเสริญท่าน ซึ่งมีบทเปิดว่า

لما اتانا تقي الدين لاح لنا داع الى الله فرد ما له وزر

«เมื่อตะกียุดดีน (อิบนุตัยมียะฮ์) มาหาพวกเรา พวกเราก็ได้เห็นผู้เรียกร้องสู่อัลลอฮ์คนหนึ่ง ผู้เป็นเอกในคุณลักษณะของตน และไม่มีผู้ใดเทียบเทียมได้»

และในกาพย์กลอนนั้นมีอีกบทหนึ่งว่า

يا من يحدث عن علم الكتاب أصغ هذا الامام الذي قد كان ينتظر

«โอ้ผู้ที่เคยพูดถึงความรู้แห่งคัมภีร์ จงตั้งใจฟังเถิด นี่แหละคืออิมามผู้ที่ถูกรอคอยมาช้านาน»

ระหว่างการสนทนา ได้มีการถกเถียงกันในประเด็นหนึ่งทางวิชานะหฺว์ อบูหัยยานได้อ้างถึงสีบะวัยฮ์เพื่อสนับสนุนความเห็นของตน เขาคาดว่าเมื่ออิบนุตัยมียะฮ์ได้ยินชื่อสีบะวัยฮ์แล้ว ท่านจะนิ่งเงียบและยอมรับ แต่กลับได้รับคำตอบที่ตรงข้ามกับความคาดหมายของเขาโดยสิ้นเชิง นั่นคือ สีบะวัยฮ์ไม่ใช่นบีแห่งวิชานะหฺว์ที่ปราศจากความผิดพลาด...

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 123

เขาได้ผิดพลาดใน "อัล-กิตาบ" ถึงแปดสิบแห่ง ซึ่งท่านไม่อาจแม้แต่จะเข้าใจได้" เมื่อได้ยินเช่นนี้ อบูหัยยานก็เกิดความขุ่นเคืองใจถึงขนาดที่ได้ตัดเกาะศีดะฮ์บทนั้นออกจากดีวานของตน และมิใช่เพียงเลิกศรัทธาในอิบนุตัยมียะฮ์เท่านั้น หากแต่ได้กลายเป็นผู้ต่อต้านและผู้วิพากษ์วิจารณ์ท่านไปตลอดกาล

1. สาเหตุประการหนึ่งของการต่อต้าน คือผลการค้นคว้าและการชี้ขาดเลือกทัศนะบางประการของท่าน ซึ่งในเรื่องเหล่านั้นท่านมีทัศนะเฉพาะตน และบางครั้งก็ปรากฏว่าแตกต่างจากมัซฮับที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายและจากอิมามทั้งสี่ด้วย สำหรับผู้ที่มีความรู้กว้างขวางในประวัติศาสตร์ของฟิกฮ์และการขัดแย้งทางทัศนะ ตลอดจนคำกล่าวและประเด็นปัญหาของบรรดาอิมามมุจญ์ตะฮิด "ทัศนะเฉพาะตน" (ตะฟัรรุดาต) เหล่านี้มิใช่สิ่งที่น่าตื่นตระหนกแต่อย่างใด และมิได้เป็นเหตุให้ต้องปฏิเสธความประเสริฐและความสมบูรณ์ของอิบนุตัยมียะฮ์ พวกเขารู้ดีว่า หากรวบรวมทัศนะเฉพาะตนและประเด็นแปลกๆ ของบรรดาอิมามผู้มีชื่อเสียงและเหล่าเอาลิยาอ์ผู้เป็นที่ยอมรับเข้าไว้ด้วยกันแล้ว ทัศนะเฉพาะตนเหล่านี้ก็จะดูเบาบางและธรรมดาอย่างยิ่ง และความเชื่อถืออันดีงามของผู้คนที่มีต่อบุคคลเหล่านั้น ซึ่งถือว่า "การมีทัศนะเฉพาะตน" ขัดกับการเป็นที่ยอมรับและการอยู่บนสัจธรรม และถือว่าเงื่อนไขประการหนึ่งของความยิ่งใหญ่และความเป็นวะลีย์ก็คือ จะต้องไม่มีคำกล่าวหรือผลการค้นคว้าใดของเขาขัดแย้งกับผลการค้นคว้าที่เป็นที่รู้จักแพร่หลาย ความเชื่อนั้นก็จะสั่นคลอน แม้แต่ชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี ซึ่งโลกทั้งโลกยอมรับในความยิ่งใหญ่และความเป็นวะลีย์ของท่าน ก็ยังมีทัศนะเฉพาะตนในประเด็นทางฟิกฮ์และกะลามจำนวนมาก ซึ่งท่านดูโดดเดี่ยวโดยสิ้นเชิง และก่อนหน้าท่านไม่เคยมีผู้ใดแสดงทัศนะและผลการค้นคว้าเช่นนั้นมาก่อน "ทัศนะเฉพาะตน" เหล่านี้ของท่านได้กลายเป็นหัวข้อถกเถียงของอุละมาอ์อะฮ์ลุสซุนนะฮ์ นับแต่สมัยของท่านจนถึงปัจจุบัน[^1]

แต่สำหรับผู้ที่มีความรู้เรื่อง "ประเด็นขัดแย้ง" (คิลาฟิยาต) ไม่กว้างขวางถึงเพียงนั้น หรือผู้ที่อาจยอมรับให้มีทัศนะเฉพาะตนและ "ความแปลกแยก" (ชุซูซ) ได้สำหรับบรรพชนรุ่นก่อน แต่ไม่ยอมเปิดช่องเช่นนั้นให้แก่ผู้ทรงความสมบูรณ์และผู้มีความรู้ร่วมสมัยกับตน สำหรับคนเหล่านี้ ทัศนะเฉพาะตนดังกล่าวก็กลายเป็นเหตุแห่งการต่อต้าน และเป็นหลักฐานแสดงถึงความเสื่อมเสียในอะกีดะฮ์ ความหลงผิด และการละเมิดอิจญ์มาอ์ ในเรื่องนี้ คำกล่าวของอะมีรุลมุอ์มินีนฟิลหะดีษ ท่านหาฟิซ อิบนุหะญัร อัล-อัสก็อลานี (ร.ฮ.)

[^1]: อัลลามะฮ์ นุอ์มาน อาลูซี ได้รวบรวมทัศนะเฉพาะตนเหล่านี้ไว้ในที่เดียวในหนังสือ "ญะลาอุลอัยนัยน์" (جلاء العينين) ดู ญะลาอุลอัยนัยน์ หน้า ๔๓

(ซึ่งได้ยกมาข้างต้นแล้ว) มีความเป็นกลาง สมดุล และปราศจากความสุดโต่งทั้งในทางเกินเลยและบกพร่องอย่างยิ่ง ท่านกล่าวว่า:

فالذی اصاب فیه وهو الاکثر یستفاد منه ویترحم علیه بسببه والذی اخطأ فیه لا یقلد فیه بل هو معذور

«ในประเด็นต่าง ๆ ที่ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้ไปถึงจุดที่ถูกต้องด้วยการอิจญ์ติฮาดของท่าน (และประเด็นเหล่านั้นมีจำนวนมากกว่า) ก็ให้ได้รับประโยชน์จากประเด็นเหล่านั้น และขอดุอาอ์ความดีงามให้แก่ท่านเพราะเหตุนั้น ส่วนประเด็นที่ท่านผิดพลาดในการอิจญ์ติฮาด ก็ไม่ให้ตามท่านในเรื่องนั้น แต่ให้ถือว่าท่านได้รับการอภัย (มะอ์ซูร)»

1. เหตุผลที่หนักแน่นประการหนึ่งของการต่อต้านท่านก็คือ ท่านได้คัดค้านแนวทางการใช้ถ้อยคำแบบนี้ และวิธีการตีความ (ตะอ์วีล) ศิฟาต (คุณลักษณะของอัลลอฮ์) และอายะฮ์มุตะชาบิฮาต ซึ่งถูกขนานนามว่าเป็นอะกีดะฮ์อัชอะรียะฮ์ หรือแม้กระทั่งอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ และการเบี่ยงออกจากแนวทางนี้ถูกถือว่าเป็นความโง่เขลา หรือเป็นการขัดแย้งกับอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ ดังที่ได้กล่าวมาแล้วโดยละเอียดข้างต้นว่า อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้คัดค้านแนวทางนี้อย่างกล้าหาญและเข้มแข็งเต็มที่ และได้อธิบายแนวทางของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ตาบิอีน อิมามมุจญ์ตะฮิด และนักวิชาการกะลามรุ่นแรก จนถึงอิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรี กอฎีอบูบักร์ อัลบากิลลานี และอิมามุลหะเราะมัยน์ ในเรื่องศิฟาต จากคำพูดและผลงานเขียนของพวกท่านเอง และพิสูจน์ด้วยการยกข้อความจากหนังสือของพวกท่านว่า บุคคลเหล่านี้ทั้งหมดถือว่าจำเป็นต้องศรัทธาต่อศิฟาตเหล่านั้น และยอมรับความจริงแท้ของศิฟาตเหล่านั้นตามที่เหมาะสมกับความยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ตะอาลา ตามหลัก «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ» และบริสุทธิ์ปราศจากการเปรียบเทียบ (ตัชบีฮ์) การทำให้เป็นรูปร่าง (ตัจญ์ซีม) ตลอดจนการปฏิเสธ (นัฟย์) และการทำให้ไร้ความหมาย (ตะอ์ฏีล) ท่านกล่าวอย่างมั่นใจว่า ไม่มีแม้แต่ถ้อยคำเดียวที่ขัดแย้งกับสิ่งนี้ ไม่ว่าโดยตัวบทหรือโดยนัยภายนอก ที่ได้รับการยืนยันจากศอฮาบะฮ์ ตาบิอีน และสะลัฟ

ในเวลานั้น อิทธิพลของอุละมาอ์และนักวิชาการกะลามที่ยึดอะกีดะฮ์อัชอะรีได้แผ่ครอบคลุมทั่วโลกอิสลาม ความเห็นต่างของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ซึ่งตั้งอยู่บนรากฐานทางวิชาการล้วน ๆ จึงถูกมองว่าเป็นบิดอะฮ์ และเท่ากับเป็น "การตามแนวทางอื่นที่มิใช่ทางของผู้ศรัทธา"

ถูกมองว่า… และท่านถูกกล่าวหาว่าเป็นผู้ถือแนวคิดตัจสีม (การให้รูปร่างแก่อัลลอฮ์) ในเวลานั้น เนื่องจากมีการเน้นหนักอย่างมากในเรื่องการตะอ์วีล (การตีความ) พลังทั้งหมดของปากกาของท่านจึงทุ่มเทไปในการต่อต้านเรื่องนี้ การที่ท่านคัดค้าน "ตะอ์วีล" อย่างเสียงดังนี้เองทำให้ผู้คนสงสัยว่าท่านถือแนวคิดตัจสีม ในเรื่องนี้มีการเกินเลยถึงขั้นที่มีการพาดพิงรายงานต่าง ๆ ถึงท่าน ซึ่งแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่าท่านเป็นพวกมุญัสสิมะฮ์ ตัวอย่างเช่น ว่าท่านกำลังกล่าวคุฏบะฮ์อยู่ในมัสยิดญามิอ์อุมะวีย์ที่ดิมัชก์ แล้วท่านก้าวลงจากขั้นหนึ่งของมิมบัรไปยังอีกขั้นหนึ่ง และกล่าวว่า "เช่นเดียวกับที่ฉันได้ลงมานี้ อัลลอฮ์ตะอาลาก็เสด็จลงมาเช่นนี้เอง"[^1] อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และบรรดาลูกศิษย์ของท่านได้ปฏิเสธข้อกล่าวหานี้อย่างหนักแน่น และกล่าวย้ำครั้งแล้วครั้งเล่าว่า เช่นเดียวกับที่พวกเขาปฏิเสธการตะอ์ฏีล (การปฏิเสธคุณลักษณะ) พวกเขาก็เป็นศัตรูกับตัจสีมเช่นกัน แต่กระนั้น สิ่งที่ท่านเขียนต่อต้านการตะอ์วีลอย่างรุนแรงและเข้มข้นนั้น บรรดาฝ่ายตรงข้ามได้นำมาเสนอเป็นหลักฐานยืนยันการตัจสีม นี่จึงเป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญของการต่อต้านจากอุละมาอ์จำนวนมากและผู้ติดตามของพวกเขา และความจริงก็คือ เส้นทางระหว่างตะอ์วีลกับตัจสีมนั้นบางเฉียบถึงขนาดที่ยากที่ทุกคนจะจับได้ อีกทั้งเมื่อมีบุคคลจำนวนหนึ่งจากหมู่ชาวหะนาบิละฮ์และผู้ปฏิเสธการตะอ์วีลได้ล่วงเข้าไปในเขตแดนของ "ตัจสีม" การที่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ถูกกล่าวหาว่าถือตัจสีมจึงไม่ใช่เรื่องที่ขัดต่อการคาดคะเนหรือเป็นไปไม่ได้ แม้ว่าความเป็นจริงคือท่านบริสุทธิ์จากข้อกล่าวหานี้โดยสิ้นเชิง

1. สาเหตุหนึ่งของการต่อต้านคือ การที่ท่านคัดค้านชัยค์อักบัร มุหยิดดีน อิบนุอะเราะบีย์ ซึ่งมีผู้คนจำนวนมาก…

[^1]: รายงานนี้ อิบนุบะฏูเฏาะฮ์ได้บันทึกไว้ในบันทึกการเดินทางของเขาในฐานะเหตุการณ์ที่ได้เห็นด้วยตาตนเอง ผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ได้กล่าวถึงเรื่องนี้กับอัลลามะฮ์แห่งชาม ชัยค์บะฮ์ญะฮ์ อัลบัยฏอร ท่านกล่าวว่า ในแง่ประวัติศาสตร์ รายงานนี้ไม่มีมูลความจริงเลย อิบนุบะฏูเฏาะฮ์เองกล่าวว่าเขามาถึงดิมัชก์ในเดือนเราะมะฎอน ฮ.ศ. 726 และเป็นที่ยอมรับกันว่าชัยค์อัลอิสลามถูกคุมขังไปแล้วตั้งแต่เดือนชะอ์บาน ฮ.ศ. 726 อีกทั้งอิบนุตัยมียะฮ์ไม่เคยเป็นคอฏีบของมัสยิดญามิอ์อุมะวีย์เลย ในช่วงเวลานั้นคอฏีบของมัสยิดญามิอ์อุมะวีย์คือชัยค์ญะลาลุดดีน อัลก็อซวีนีย์ ดังนั้นจึงเป็นที่ชัดเจนว่า อิบนุบะฏูเฏาะฮ์อาจเกิดความสับสน หรือไม่ก็กล่าวความไม่จริง

ในสายตาของผู้คน โดยเฉพาะผู้ที่มีรสนิยมทางตะเซาวุฟ ความผิดของอิบนุตัยมียะฮ์ข้อนี้เป็นสิ่งที่อภัยให้ไม่ได้ และได้ลบล้างคุณงามความดีและความเป็นเลิศทั้งหมดของท่านไปเสียสิ้น นั่นคือ ท่านได้หักล้างทัศนะและข้อค้นคว้าอันเลื่องชื่อของอัช-ชัยค์ อัล-อักบัร ตลอดจนแนวทางวะห์ดะตุลวุญูด (เอกภาพแห่งการมีอยู่) ของเขาอย่างหนักแน่น และท่านเป็นหนึ่งในบรรดาผู้คัดค้านเขา

ในเรื่องนี้ แม้ว่าแนวทางและรสนิยมของเราจะตรงกับสิ่งที่อิมามร็อบบานี มุญัดดิด อัลฟ์ษานี ท่านชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ในหนังสือ "อัลมักตูบาต" (مکتوبات) ทุกประการ ว่า

«ช่างเป็นเรื่องน่าประหลาดยิ่ง ชัยค์มุห์ยิดดีนดูเหมือนจะเป็นหนึ่งในผู้ที่ได้รับการยอมรับ (ณ อัลลอฮ์) แต่ความรู้ส่วนใหญ่ของเขาซึ่งขัดแย้งกับทัศนะของอะฮ์ลุลหัก (ผู้อยู่บนสัจธรรม) นั้น ปรากฏว่าผิดพลาดและไม่ถูกต้อง»[^1]

ในจดหมายฉบับเดียวกันนี้ ท่านได้เขียนต่อไปว่า

«ความรู้เชิงกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) ส่วนใหญ่ของเขานั้นแตกต่างจากความรู้ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ และห่างไกลจากความถูกต้อง ผู้ที่จะปฏิบัติตามเขาก็มีแต่ผู้ที่หัวใจป่วยไข้ หรือผู้ที่ตามอย่างงมงายล้วน ๆ เท่านั้น»[^2]

แต่ในส่วนที่เกี่ยวกับการหักล้างและการคัดค้านของชัยค์ุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) นั้น ท่านมิได้โดดเดี่ยวในเรื่องนี้ ผู้เขียนหนังสือ "ญิลาอุลอัยนัยน์" (جلاء العینین) ได้ระบุรายชื่อของผู้ที่มีทัศนะเดียวกับอิบนุตัยมียะฮ์ในประเด็นนี้ไว้ ซึ่งหลายท่านในจำนวนนั้นได้เรียบเรียงตำราเฉพาะในหัวข้อนี้ไว้ด้วย ในรายชื่อดังกล่าว เราพบนามของอุละมาอ์และอิมามผู้เชี่ยวชาญที่มีชื่อเสียง เช่น อัลลามะฮ์ อัส-สะคอวี, อัลลามะฮ์ สะอ์ดุดดีน อัต-ตัฟตาซานี, มุลลา อะลี อัล-กอรี, อัลหาฟิซ อิบนุหะญัร อัล-อัสก็อลานี, อบูหัยยาน นักตัฟซีร, ชัยค์ุลอิสลาม อิซซุดดีน อิบนุอับดิสสลาม, อัลหาฟิซ อบูซุรอะฮ์ และชัยค์ุลอิสลาม สิรอจุดดีน อัล-บุลกีนี[^3]

[^1]: มักตูบาต, จดหมายเล่มที่ 1 ฉบับที่ 266 [^2]: แหล่งเดียวกัน [^3]: ญิลาอุลอัยนัยน์ หน้า 43, 44

อนึ่ง การที่ชัยคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) คัดค้านชัยค์อักบัร (อิบนุอะเราะบี) นั้น มิได้เกิดจากเรื่องส่วนตัวหรืออารมณ์ หากแต่เกิดจากความหวงแหนในศาสนาและความหึงหวงตามหลักชะรีอะฮ์ ในหมู่สะลัฟและเคาะลัฟมีตัวอย่างเช่นนี้มากมายนับไม่ถ้วน กล่าวคือ เมื่อผู้มีความหวงแหนในศาสนาและผู้พิทักษ์ชะรีอะฮ์เห็นว่าคำกล่าวของผู้ใดขัดแย้งกับตัวบทของซุนนะฮ์และชะรีอะฮ์ และขัดกับหลักอะกีดะฮ์ที่เด็ดขาดซึ่งสืบทอดมาอย่างมุตะวาติร[^1] พวกเขาก็จะหักล้างคำกล่าวนั้น และความยิ่งใหญ่ ชื่อเสียง ความเป็นวะลี และร่องรอยแห่งการเป็นที่ยอมรับของเจ้าของคำกล่าว ก็ไม่อาจยับยั้งพวกเขาจากการหักล้างได้ เพราะในทัศนะของพวกเขา ความศักดิ์สิทธิ์ของชะรีอะฮ์และความยิ่งใหญ่ของสถานะแห่งการเป็นนบีนั้นมาก่อนความศักดิ์สิทธิ์ใด ๆ และสูงส่งเหนือความยิ่งใหญ่ใด ๆ ทั้งปวง แม้แต่ท่านมุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) เองในสถานการณ์เช่นนี้ก็ไม่อาจยับยั้งความกระตือรือร้นแบบฟารูกีและความเดือดดาลด้วยความหวงแหนในศาสนาของท่านได้ และท่านได้หักล้างคำกล่าวเหล่านั้นอย่างหนักแน่น เมื่อมีผู้เขียนถึงท่านว่า ชัยค์อับดุลกะบีร ยะมะนี มีความเห็นว่าอัลลอฮ์มิใช่ผู้ทรงรอบรู้สิ่งเร้นลับ ท่านได้เขียนตอบว่า

«ท่านผู้เป็นนายของข้าพเจ้า! ผู้ต่ำต้อยผู้นี้ไม่อาจทนฟังคำพูดเช่นนี้ได้เลยแม้แต่น้อย เส้นเลือดฟารูกีของข้าพเจ้าเต้นขึ้นมาโดยมิอาจห้ามได้ และไม่เปิดโอกาสให้ตีความหรือหาเหตุผลมาอธิบายคำพูดเช่นนั้น ไม่ว่าผู้กล่าวคำนี้จะเป็นชัยค์กะบีร ยะมะนี หรือชัยค์อักบัร ชามี ก็ตาม สิ่งที่เราต้องการคือคำพูดของท่านมุฮัมมัด อะเราะบี ﷺ มิใช่คำพูดของมุห์ยิดดีน (อิบนุ) อะเราะบี เศาะดรุดดีน กูนะวี และอับดุรร็อซซาก กาชานี เรามีธุระกับ “นัศ” (ตัวบท)[^2] มิใช่กับ “ฟัศ” (ฟุศูศ)[^3] ฟุตูฮาตมะดะนียะฮ์[^4] ทำให้เราไม่ต้องพึ่งฟุตูฮาตมักกียะฮ์»

[^1]: แม้ว่าในความเป็นจริงอาจจะไม่ใช่เช่นนั้นก็ตาม แต่มนุษย์มีหน้าที่ต้องยึดตามการมองเห็น ความเข้าใจ และความรู้ของตนเท่านั้น ผู้ทรงรอบรู้ความลับและผู้ทรงรอบรู้สิ่งเร้นลับคืออัลลอฮ์ตะอาลาเท่านั้น [^2]: หมายถึงตัวบทของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ [^3]: เป็นการพาดพิงถึงหนังสือที่มีชื่อเสียงของชัยค์อักบัร คือ “ฟุศูศุลหิกัม” (فصوص الحکم) [^4]: หมายถึงคำสอนของอัลกุรอานและซุนนะฮ์

…ได้ทำให้เราไม่จำเป็นต้องพึ่งพา[^1] «ได้ทำให้เราไม่ต้องพึ่งพาหนังสือ อัลฟุตูหาต อัลมักกียะฮ์ (الفتوحات المكية)[^2] อีกต่อไป»

ความหวงแหนและความเร่าร้อนนี้ ตลอดจนการคัดค้านและการปฏิเสธนี้ ซึ่งมีที่มาและแรงผลักดันมาจากความหวงแหนในศาสนา และการปกป้องและสนับสนุนอัลกุรอานและซุนนะฮ์เท่านั้น มิใช่สิ่งอื่นใด การให้ความสำคัญแก่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์เหนือสิ่งอื่นใดทั้งปวง และการรักผู้ใดก็รักเพื่ออัลลอฮ์เท่านั้น ไม่สมควรถูกนับเป็นข้อบกพร่องของบุคคลใด หากแต่สมควรถูกนับเป็นคุณความดีและเกียรติคุณอันสูงส่งของเขา เพราะเขาคือผู้ที่ตรงตามความหมายของหะดีษนี้อย่างแท้จริง

ثلٰث من كن فيه وجد بهن حلاوة الايمان من كان الله ورسوله احب اليه مما سواهما ومن احب عبدًا لا يحبه الا لله ومن يكره ان يعود فى الكفر بعد ان انقذه الله منه كما يكره انْ يُلقىٰ فى النار

«สามประการ ผู้ใดมีอยู่ในตัว เขาจะได้ลิ้มรสความหวานของอีมานด้วยสิ่งเหล่านั้น ประการแรก อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์เป็นที่รักแก่เขายิ่งกว่าสิ่งอื่นใด ประการที่สอง เขารักบุคคลหนึ่งโดยรักเพื่ออัลลอฮ์เท่านั้น ประการที่สาม เขารังเกียจการหวนกลับไปสู่การปฏิเสธศรัทธา หลังจากที่อัลลอฮ์ทรงช่วยให้เขารอดพ้นจากมันแล้ว เสมือนกับที่เขารังเกียจการถูกโยนลงในไฟ»[^3]

1. คนกลุ่มหนึ่งมีความเข้าใจผิดและความสับสนอย่างรุนแรงเกี่ยวกับท่าน นักเขียนบางคนที่ไม่ระมัดระวังและมีอคติได้อ้างคำพูดบางอย่างว่าเป็นของท่าน ซึ่งตามอะกีดะฮ์ทั่วไปของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์และแนวทางของอุละมาอ์ส่วนใหญ่แล้ว ถือเป็นเหตุแห่งการปฏิเสธศรัทธา และคำพูดบางอย่างที่ถูกอ้างว่าเป็นของท่านนั้น ส่อไปในทางไม่ให้เกียรติและลดทอนสถานะแห่งความเป็นเราะซูล (ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครองเราและมุสลิมทั้งมวลให้พ้นจากสิ่งนั้น) เรื่องเช่นนี้มิได้เกิดขึ้นกับอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เพียงผู้เดียว บรรดาผู้อาวุโสท่านอื่นๆ ก็ตกเป็นเหยื่อของแผนร้ายนี้ของบรรดาผู้เป็นปรปักษ์เช่นกัน ไม่เพียงแต่…

[^1]: มักตูบาตของอิมามร็อบบานี มักตูบที่ […] เล่มที่ 1 [^2]: หนังสือที่มีชื่อเสียงของชัยค์อักบัร (อิบนุอะเราะบี) [^3]: บันทึกโดยอัลบุคอรีและมุสลิม

ถ้อยคำและหลักความเชื่อต่าง ๆ ถูกนำไปอ้างว่าเป็นของพวกเขา ทั้งที่พวกเขาบริสุทธิ์จากสิ่งเหล่านั้นโดยสิ้นเชิง ยิ่งไปกว่านั้น ในหนังสือของพวกเขายังมีการสอดแทรกเนื้อหาที่เป็นเหตุแห่งการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) และการหลงผิดเข้าไปด้วย และก้าวไปไกลกว่านั้นอีกขั้นหนึ่ง คือมีการแต่งหนังสือขึ้นทั้งเล่ม (ซึ่งบรรจุถ้อยคำที่เป็นกุฟร์) แล้วอ้างว่าเป็นผลงานของพวกเขา และเผยแพร่ออกไปอย่างกว้างขวาง ฮุจญะตุลอิสลาม อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ก็ถูกกระทำในลักษณะเดียวกันนี้ อุละมาอ์กลุ่มใหญ่กลุ่มหนึ่งเห็นว่าหนังสือ «อัล-มัฎนูน บิฮี อะลา ฆอยริ อะฮ์ลิฮี» (المضنون به على غير أهله), «อัล-มัฎนูน บิฮี อะลา อะฮ์ลิฮี» (المضنون به على أهله), «มะอาริจุล กุดส์» (معارج القدس) และ «มิชกาตุล อันวาร» (مشكاة الأنوار) เป็นหนังสือที่ไร้หลักฐานและถูกปลอมแปลงขึ้น ซึ่งศัตรูและผู้ประสงค์ร้ายของอิมามอัล-ฆอซาลีได้แต่งขึ้นแล้วอ้างว่าเป็นของท่าน ในหนังสือของชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี ก็เช่นกัน อิมามอัช-ชะอ์รอนีและคนอื่น ๆ เห็นว่ามีการกระทำเช่นนี้ และมีการสอดแทรกเนื้อหาและข้อความต่าง ๆ เข้าไป อิมามอัช-ชะอ์รอนีเองได้บันทึกประสบการณ์อันน่าสนใจและเป็นบทเรียนเกี่ยวกับหนังสือของท่านเองไว้ในหนังสือ «อัล-อัจญ์วิบะฮ์ อัล-มัรฎียะฮ์» (الأجوبة المرضية) ว่า

«ในหนังสือของข้าพเจ้าชื่อ "อัล-บะห์รุล เมาริด ฟิล มะวาษีก วัล อุฮูด" (البحر المورود في المواثيق والعهود) ผู้อิจฉาริษยาบางคนได้สอดแทรกเนื้อหาที่ขัดต่อชะรีอะฮ์เข้าไป และนำไปเผยแพร่อย่างกว้างขวางในญามิอ์อัล-อัซฮัรและที่อื่น ๆ จนเกิดฟิตนะฮ์ขึ้น ถึงขั้นที่ข้าพเจ้าต้องส่งต้นฉบับที่ถูกต้องและได้รับการเก็บรักษาไว้ของข้าพเจ้า ซึ่งมีคำรับรองและคำยกย่องของอุละมาอ์และบรรดาชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งอิสลามเขียนไว้ ไปยังบรรดาอุละมาอ์ เมื่อนั้นพวกเขาจึงทราบความจริงของเนื้อหาที่ถูกสอดแทรกเข้าไป และฟิตนะฮ์ก็สงบลง»

ด้วยการปฏิบัติที่อิบนุตัยมียะฮ์ได้รับจากผู้ร่วมสมัยและผู้มีอคติบางคนนับแต่แรกเริ่ม จึงไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจเลยที่จะมีถ้อยคำที่เป็นกุฟร์และเนื้อหาที่ดูหมิ่นจำนวนมากถูกนำไปอ้างว่าเป็นของท่าน และอุละมาอ์ผู้มีความบริสุทธิ์ใจและผู้มีความหวงแหนในศาสนาจำนวนมากได้รับอิทธิพลจากสิ่งนั้น จนพร้อมที่จะคัดค้านท่าน หรือแม้กระทั่งกล่าวหาว่าท่านหลงผิดและตักฟีรท่าน ในช่วงปลายศตวรรษที่แปดและต้นศตวรรษที่เก้าเอง กลุ่มผู้มีอคติและฝ่ายตรงข้ามกลุ่มหนึ่งได้สุดโต่งในเรื่องนี้ถึงขนาดออกฟัตวาว่า «ผู้ใดเรียกอิบนุตัยมียะฮ์ว่า ชัยคุลอิสลาม ผู้นั้นเป็นกาฟิร» เพื่อหักล้างข้อนี้และพิสูจน์ความสัจจริง ความยิ่งใหญ่ และความเป็นอิมามของท่าน ฮาฟิซ ชัมสุดดีน อัช-ชาฟิอี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 842) ได้เขียนหนังสืออันมีชื่อเสียงของท่านชื่อ «อัร-ร็อดดุล วาฟิร อะลา มัน ซะอะมะ อันนะ มัน สัมมา อิบนะ ตัยมียะฮ์ ชัยค็อลอิสลาม…» (الرد الوافر على من زعم أن من سمى ابن تيمية شيخ الإسلام…)

...ประพันธ์ขึ้น[^1] ซึ่งในนั้นได้รวบรวมทัศนะ ความประทับใจ และคำยอมรับของบรรดาผู้อาวุโส อุละมาอ์ผู้มีชื่อเสียง และอิมามแห่งศาสตร์วิชาต่าง ๆ ถึงแปดสิบเจ็ดท่าน ตลอดจนคำยืนยันของพวกเขาเกี่ยวกับความยิ่งใหญ่และความเป็นอิมามของท่าน หนังสือเล่มนี้ ท่านหาฟิซอิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานี และอัลลามะฮ์อัล-อัยนี ได้เขียนคำนิยมไว้ ทั้งยังสนับสนุนหนังสือนั้น และได้ยกย่องสรรเสริญชัยคุลอิสลามอย่างเต็มที่ พร้อมกับแสดงให้ประจักษ์ว่า โดยไม่ต้องสงสัยเลย ท่านเป็นผู้มีอะกีดะฮ์ที่ถูกต้อง ดำเนินตามแนวทางซุนนะฮ์ และเป็นชัยคุลอิสลามที่ได้รับการยอมรับโดยทั่วไป อัลลามะฮ์อัล-อัยนีถึงกับเขียนไว้ว่า

من نسبه الى الزندقة فهو زنديق وقد سارت تصانيفه الى الآفاق وليس فيها شيئ مما يدل على الزيغ والشقاق

«ผู้ใดกล่าวหาท่านว่าเป็นซินดีก (ผู้นอกรีต) ผู้นั้นเองคือซินดีก งานเขียนของท่านได้แพร่หลายไปทั่วทุกสารทิศ และในงานเหล่านั้นไม่มีสิ่งใดเลยที่บ่งชี้ถึงความหลงผิดและการแตกแยกออกจากอะฮ์ลุสซุนนะฮ์»

ดูเหมือนว่ากระแสเช่นนี้ยังคงดำเนินต่อไปเรื่อย ๆ คำกล่าวและรายงานที่ไร้มูลเหล่านั้นถูกถ่ายทอดต่อกันมา และผู้คนก็ได้รับอิทธิพลจากสิ่งเหล่านั้นจนลุกขึ้นเขียนโจมตีท่าน ผู้ที่อยู่แถวหน้าสุดในเรื่องนี้คืออัลลามะฮ์อิบนุหะญัร อัล-มักกี[^2] อาลิมและนักประพันธ์ผู้มีชื่อเสียงแห่งศตวรรษที่สิบแห่งฮิจญ์เราะฮ์ ซึ่งได้เขียนฟัตวาอย่างรุนแรงโจมตีอิบนุตัยมียะฮ์ และจากปลายปากกาของท่านเกี่ยวกับอิบนุตัยมียะฮ์ได้ปรากฏถ้อยคำว่า "عبد خذله الله تعالى وأضله وأعماه" ...

[^1]: หนังสือเล่มนี้เป็นประมวลงานเขียนชุดหนึ่ง รวบรวมและเรียบเรียงโดยฟะร็อจญุลลอฮ์ ซะกี อัล-กุรดี ตีพิมพ์โดยการดูแลของชัยค์อับดุลกอดิร อัต-ติลิมสานี ที่โรงพิมพ์กุรดิสถาน ประเทศอียิปต์ ในปี ฮ.ศ. 1329 เป็นคลังข้อมูลอันล้ำค่ายิ่งเกี่ยวกับชีวประวัติของชัยค์

[^2]: เกิด ฮ.ศ. 909 (อียิปต์) เสียชีวิต ฮ.ศ. 973 (มักกะฮ์อัล-มุกัรเราะมะฮ์) ผลงานที่มีชื่อเสียงเป็นพิเศษ ได้แก่ "ตุห์ฟะตุลมุห์ตาจญ์" (تحفة المحتاج) (1, 2, 3, 4) "อัซ-ซะวาญิร อัน อิกติรอฟ อัล-กะบาอิร" (الزواجر عن اقتراف الكبائر) "อัศ-เศาะวาอิก อัล-มุห์ริเกาะฮ์" (الصواعق المحرقة) และ "อัล-ฟะตาวา อัล-ฟิกฮียะฮ์ วัล-หะดีษิยะฮ์" (الفتاوى الفقهية والحديثية) ท่านผู้นี้คืออิบนุหะญัร อัล-มักกี ซึ่งเป็นคนละคนกับอัลลามะฮ์อิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานี เจ้าของ "ฟัตหุลบารี" (فتح الباري) และมีชีวิตอยู่ในยุคหลังจากท่าน อิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานีเป็นอิมามผู้มีชื่อเสียงด้านหะดีษ เป็นนักวิชาการที่ลุ่มลึกอย่างยิ่งและมีทัศนะกว้างไกล ในหมู่นักวิชาการรุ่นหลังนั้นหาผู้เทียบเคียงท่านได้ยาก ส่วนอิบนุหะญัร อัล-มักกีนั้น ในด้านความรู้ ความกว้างไกลของทัศนะ ความกว้างขวางของจิตใจ และการค้นคว้าวิจัย ไม่อาจเทียบเท่าผู้มีชื่อเดียวกันอันลือนามของท่านได้

…วะอะศ็อมมะฮู วะอะซัลละฮู" (ขออัลลอฮ์ทรงทำให้เขาหูหนวกและทำให้เขาต่ำต้อย)

แต่จากถ้อยคำของฟัตวานั้นเองทำให้ทราบว่า อัลลามะฮ์อิบนุหะญัรเองมิได้อ่านหนังสือของอิบนุตัยมียะฮ์ และความรู้ของท่านเกี่ยวกับอิบนุตัยมียะฮ์ก็มิใช่ความรู้ส่วนตัวที่ได้รับโดยตรง ความเชื่อมั่นทั้งหมดของท่านและรากฐานของฟัตวานั้นตั้งอยู่บนคำบอกเล่าและเรื่องที่เล่าลือกันอยู่ ซึ่งบรรดาผู้คัดค้านอิบนุตัยมียะฮ์ในยุคนั้นได้นำมาอ้างไว้ในหนังสือของพวกเขาและกล่าวถึงในวงชุมนุมของพวกเขา ในฟัตวาเดียวกันนี้ หลังจากที่ท่านได้ยกทัศนะเฉพาะตัวด้านอิลมุลกะลามและด้านฟิกฮ์ของชัยค์อัล-อิสลามมาแล้ว ท่านได้เขียนไว้ว่า

وقال بعضهم ومن نظر الی کتبه لم ینسب الیه اکثر هٰذه المسائل

«และบางคนกล่าวว่า ผู้ใดที่ได้พิจารณาหนังสือของเขา (โดยตรง) จะไม่ถือว่าประเด็นส่วนใหญ่เหล่านี้เป็นของเขา» (คือ ผู้ที่ได้ศึกษาหนังสือของท่านโดยตรงย่อมไม่ยอมรับว่าการพาดพิงประเด็นส่วนใหญ่ข้างต้นไปยังท่านนั้นถูกต้อง)

ในตอนท้ายของฟัตวา ท่านได้แสดงความลังเลของท่านออกมาด้วยถ้อยคำว่า

فان صح عنه مكفر او مبتدع يعامله الله تعالى بعدله والا يغفر الله لنا وله

«หากปรากฏว่าเป็นความจริงจากเขาในสิ่งที่ทำให้เป็นกุฟร์หรือเป็นบิดอะฮ์ อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงปฏิบัติต่อเขาด้วยความยุติธรรมของพระองค์ มิฉะนั้นแล้ว ขออัลลอฮ์ทรงอภัยแก่เราและแก่เขา» (หากปรากฏแน่ชัดว่าท่านมีอะกีดะฮ์ใดที่นำไปสู่กุฟร์หรือบิดอะฮ์ อัลลอฮ์ก็จะทรงปฏิบัติต่อท่านด้วยความยุติธรรมของพระองค์ หากมิใช่เช่นนั้น ก็ขอพระองค์ทรงอภัยแก่เราและแก่ท่าน)

คำตอบต่อฟัตวานี้ และการวินิจฉัยเปรียบเทียบอย่างทรงภูมิระหว่างอิบนุตัยมียะฮ์กับอิบนุหะญัร ได้รับการกระทำโดยอัลลามะฮ์ค็อยรุดดีน นุอ์มาน อาลูซีซาดะฮ์ บุตรผู้มีชื่อเสียงของอัลลามะฮ์มะห์มูด อาลูซี ผู้เป็นความภาคภูมิใจของอิรัก เจ้าของตัฟซีร "รูหุลมะอานี" (روح المعانی) และเป็นสมาชิกของตระกูลนักวิชาการที่มีชื่อเสียงแห่งแบกแดด ในผลงานเล่มใหญ่ของท่านชื่อ "ญะลาอุลอัยนัยน์ ฟี มุหากะมะติล อะห์มะดัยน์" (جلاء العينين في محاكمة الأحمدين) อัลลามะฮ์ท่านนี้ได้ตอบโต้ทุกถ้อยคำอย่างละเอียด และได้พิสูจน์ให้เห็นว่า คำบอกเล่าเหล่านั้นส่วนหนึ่งไร้มูลฐานโดยสิ้นเชิงและเป็นการกุขึ้นล้วน ๆ ทั้งยังพบในหนังสือของชัยค์อัล-อิสลามถึงคำชี้แจงและคำแถลงที่ขัดแย้งและตรงกันข้ามกับสิ่งนั้นโดยสิ้นเชิง ส่วนอีกส่วนหนึ่ง (ซึ่งเบามาก) นั้นต้องการการอธิบายรายละเอียด กล่าวคือ ความจริงของมันมิได้เป็นไปตามที่ถูกกล่าวอ้าง หรือมิฉะนั้นท่านก็มิได้มีทัศนะนั้นแต่เพียงผู้เดียว นอกจากนี้ ในหนังสือเล่มนี้ ท่านยังได้รวบรวมข้อมูลอันทรงคุณค่าและล้ำค่าเกี่ยวกับชีวประวัติและเรื่องราวของชัยค์อัล-อิสลามไว้ด้วย…

ได้กระทำไว้แล้ว[^1]

นับตั้งแต่หลังอิบนุหะญัร อัลมักกี จนถึงปัจจุบัน บรรดาอุละมาอ์ผู้ค้นคว้าอย่างลึกซึ้ง ผู้มีทัศนะกว้างไกล และนักประพันธ์ผู้เที่ยงธรรม ต่างแสดงความเห็นต่างจากอัลลามะฮ์อิบนุหะญัรในเรื่องนี้มาโดยตลอด และในงานประพันธ์และบทนิพนธ์ของพวกเขา ก็ได้แสดงถึงความบริสุทธิ์ของชัยคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ ตลอดจนความยิ่งใหญ่และฐานะอันสูงส่งของท่านอยู่เสมอ แม้แต่ศิษย์คนสำคัญของอัลลามะฮ์อิบนุหะญัร อัลมักกีเอง คือมุลลา อะลี อัลกอรี[^2] ก็มีความเห็นต่างจากทัศนะของอาจารย์ของตนในเรื่องชัยคุลอิสลาม ท่านกล่าวถึงอิบนุตัยมียะฮ์ด้วยถ้อยคำยกย่องสรรเสริญอย่างสูงในงานประพันธ์ของท่าน ท่านเขียนไว้ใน «ชัรห์ ชะมาอิล อัตติรมิซี» และ «มิรกอฮ์ ชัรห์ มิชกาฮ์» ว่า

ومن طالع شرح منازل السائرين تبين له انهما كانا من أكابر اهل السنة والجماعة ومن اولياء هذه الامة

«ผู้ใดได้ศึกษาคำอธิบายหนังสือ «มะนาซิล อัสสาอิรีน» (คือ «มะดาริจ อัสสาลิกีน») ก็จะประจักษ์แก่เขาว่า อิบนุตัยมียะฮ์และอิบนุลก็อยยิมนั้นเป็นหนึ่งในบรรดาผู้อาวุโสของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ และเป็นหนึ่งในบรรดาวะลีของอัลลอฮ์แห่งอุมมะฮ์ของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ นี้»

ในท้ายที่สุด อิมามุลมุตะอัคคิรีน ชัยคุลอิสลาม ชาห์ วะลียุลลอฮ์ อัดดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ได้ปกป้องชัยคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์อย่างหนักแน่น และเขียนไว้อย่างชัดเจนว่า «ท่านมิได้เป็นเพียงอาลิมผู้มีอะกีดะฮ์แบบซุนนีและแนวทางแบบสะละฟีเท่านั้น หากแต่ท่านยังเป็นผู้แปลความหมายและผู้แทนอันยิ่งใหญ่ของชะรีอะฮ์ เป็นผู้รับใช้อย่างจริงใจต่ออัลกุรอานและซุนนะฮ์ และเป็นอาลิมผู้ทรงเกียรติสูงส่งคนหนึ่งของอุมมะฮ์มุหัมมะดียะฮ์ การมีอยู่ของท่านเป็นหนึ่งในสิ่งหายากของยุคสมัย ซึ่งจะถือกำเนิดขึ้นในรอบหลายศตวรรษ»

[^1]: หนังสือเล่มนี้พิมพ์ที่โรงพิมพ์บูลาก ประเทศอียิปต์ ในปี ฮ.ศ. 1329 มีจำนวน 362 หน้า ด้วยตัวพิมพ์อียิปต์ขนาดเล็ก

[^2]: ท่านเป็นชาวเมืองเฮรัต (อัฟกานิสถาน) ได้รับการนับว่าเป็นหนึ่งในอุละมาอ์ชั้นนำในยุคของท่าน ท่านเดินทางไปยังมักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์และตั้งรกรากอยู่ที่นั่น ท่านเป็นหนึ่งในอุละมาอ์ที่โดดเด่นที่สุดในด้านพิธีกรรมหัจญ์ ฟิกฮ์ และหะดีษ ในบรรดางานประพันธ์ของท่าน ที่มีชื่อเสียง ได้แก่ «มิรกอฮ์», «ชัรห์ ฟิกฮุลอักบัร», «ชัรห์ อัชชิฟาอ์», «ชัรห์ ชะมาอิล อัตติรมิซี», «ชัรห์ นุคบะฮ์», «ชัรห์ ชาฏิบียะฮ์», «ชัรห์ ญะซะรียะฮ์», «คุลาเศาะฮ์ อัลกอมูส» เป็นต้น ท่านยังได้ลิ้มรสแห่งตะเซาวุฟและมะอ์ริฟะฮ์อีกด้วย ท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 1014 และที่มัสยิดอัลอัซฮัร ประเทศอียิปต์ ได้มีการละหมาดญะนาซะฮ์ฆออิบให้แก่ท่านโดยญะมาอะฮ์จำนวนมาก

ผู้คนที่ได้คัดค้านท่านและตามโจมตีท่านนั้น ไม่อาจเทียบเคียงกับท่านได้เลยในด้านความรู้และการพินิจพิเคราะห์ ท่านชาห์ (ร.ฮ.) ได้รับรองความเที่ยงธรรมของผู้แบกรับอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และอุละมาอ์แห่งอิสลาม โดยยกหะดีษที่เป็นที่รู้จักกันดีเป็นหลักฐานว่า

يحمل هذا العلم من كل خلف عدوله

«ความรู้นี้ (คือความรู้อัลกุรอานและซุนนะฮ์) จะถูกแบกรับไว้ในทุกรุ่นโดยผู้ที่เที่ยงธรรมของรุ่นนั้น»

แล้วท่านได้กล่าวเกี่ยวกับชัยค์อัล-อิสลามว่า

وعلى هذا الاصل اعتقدنا فی شیخ الاسلام ابن تیمیہ رحمہ اللہ تعالیٰ فانا قد تحققنا من حالہ انہ عالم بکتاب اللہ ومعانیہ اللغویۃ والشرعیۃ وحافظ لسنۃ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم وآثار السلف عارف لمعانیھما اللغویۃ والشرعیۃ، استاذٌ فی النحو واللغۃ محررٌ لمذھب الحنابلۃ فروعہ واصولہ فائق فی الذکاء ذو لسان وبلاغۃ فی الذب عن عقیدۃ اھل السنۃ لم یؤثر عنہ فسق ولا بدعۃ اللّٰھمّ الا ھذہ الامور التی ضُیّق علیہ لاجلھا ولیس شئ منھا الا ومعہ دلیلہ من الکتاب والسنۃ وآثار السلف فمثل

«บนพื้นฐานนี้เอง เรามีความเชื่อเกี่ยวกับชัยค์อัล-อิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เพราะเราได้ตรวจสอบสภาพของท่านจนเป็นที่ประจักษ์แล้วว่า ท่านเป็นผู้รู้ในคัมภีร์ของอัลลอฮ์ ทั้งความหมายทางภาษาและทางชะรีอะฮ์ เป็นผู้ท่องจำซุนนะฮ์ของท่านเราะซูล ﷺ และร่องรอยของสะลัฟ รู้ซึ้งถึงความหมายของสิ่งเหล่านั้นทั้งทางภาษาและทางชะรีอะฮ์ เป็นผู้เชี่ยวชาญในวิชานะห์วูและภาษาศาสตร์ เป็นผู้เรียบเรียงและขัดเกลามัซฮับหะนาบิละฮ์ทั้งในประเด็นปลีกย่อยและหลักการ เป็นผู้มีสติปัญญาเฉียบแหลมเป็นเลิศ มีวาทศิลป์และความคมคายอย่างยิ่งในการปกป้องอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ ... ไม่มีสิ่งใดที่ยืนยันได้ว่าท่านกระทำความชั่วหรือบิดอะฮ์ เว้นแต่เพียงบางประเด็นที่ท่านถูกบีบคั้นอย่างหนักเพราะเรื่องเหล่านั้น และในประเด็นเหล่านั้นก็ไม่มีสักเรื่องเดียวที่ท่านไม่มีหลักฐานจากอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ และร่องรอยของสะลัฟรองรับ ดังนั้นผู้ทรงคุณธรรมเช่นนี้ ซึ่งหาผู้เสมอเหมือนได้ยากในด้านความรู้…»

هذا الشيخ عزيز الوجود في العلم، ومن يطيق ان يلحق شاؤه في تحريره وتقريره، والذين ضيقوا عليه ما بلغوا معشار ما آتاه الله تعالى وان كان تضييقه ذلك ناشئا من اجتهاد ومشاجرة العلماء في مثل ذلك ما هي الا كمشاجرة الصحابة رضي الله تعالى عنهم فيما بينهم والواجب في ذلك كشف اللسان الا بخير

«ชัยค์ท่านนี้เป็นบุคคลที่หาได้ยากยิ่งในโลก และผู้ใดเล่าจะมีความสามารถไปถึงระดับของท่านในด้านการเขียนและการบรรยาย ส่วนบรรดาผู้ที่เข้มงวดต่อท่านนั้น พวกเขาไม่มีส่วนเกี่ยวข้องใด ๆ เลยกับความเป็นเลิศและคุณลักษณะพิเศษของท่าน แม้ว่าความเข้มงวดนี้จะเป็นเรื่องของการอิจญ์ติฮาดก็ตาม ความขัดแย้งของอุละมาอ์ในเรื่องนี้ก็เปรียบเสมือนความขัดแย้งระหว่างบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) สิ่งที่เหมาะสมในเรื่องนี้คือการระงับลิ้น และไม่กล่าวสิ่งใดออกจากปากนอกจากความดี»

หลังจากการรับรอง การเป็นพยาน และถ้อยคำยกย่องอันสูงส่งเหล่านี้ของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) แล้ว การวิพากษ์ของนักวิชาการหรือผู้ประพันธ์คนใดก็ตามที่ไม่อาจเข้าถึงขอบฟ้าแห่งความรู้และความคิดของอิบนุตัยมียะฮ์ ย่อมไม่มี…

[^1]: นี่คือส่วนหนึ่งของจดหมายภาษาอาหรับที่ท่านชาห์ (วะลียุลลอฮ์) เขียนตอบนักวิชาการร่วมสมัยท่านหนึ่ง คือ มัคดูม มุอีนุดดีน ษัฏเฏาะวี (แห่งษัฏเฏาะฮ์ แคว้นสินธ์) นักวิชาการผู้นี้ได้อ้างถึงทัศนะเฉพาะตัว (ตะฟัรรุดาต) บางประการของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ และข้อโต้แย้งของบรรดาผู้คัดค้านท่าน แล้วขอความเห็นจากท่านชาห์ในเรื่องดังกล่าว ประมวลจดหมายนี้รวบรวมโดยควาญะฮ์ มุฮัมมัด อะมีน กัชมีรี ศิษย์และมุรีดผู้มีชื่อเสียงของท่านชาห์ ข้อความนี้ยังถูกยกมาอย่างครบถ้วนในประมวลจดหมาย ชื่อ «มะนากิบ อบีอับดิลลาฮ์ มุฮัมมัด บิน อิสมาอีล อัลบุคอรี วะฟะฎีละฮ์ อิบนิตัยมียะฮ์» (مناقب ابی عبد اللہ محمد بن اسمٰعیل البخاری وفضیلت ابن تیمیہ) ซึ่งตีพิมพ์ที่โรงพิมพ์มัฏบะอ์ อะห์มะดี (หน้า 45–46)

...ไม่มีน้ำหนักทางวิชาการ อัลลอฮ์ตะอาลาได้ประทานความลึกซึ้งในวิชาความรู้ ความหลากหลายแห่งคุณสมบัติอันสมบูรณ์ ความคิดและทัศนะในระดับมุจญ์ตะฮิด แนวทางสายกลางในประเด็นข้อขัดแย้ง และความสามารถในการตระหนักถึงสถานะของอุละมาอ์แห่งอิสลาม แก่ฮะกีมุลอิสลาม ชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ด้วยเหตุนี้ คำกล่าวของท่านในเรื่องนี้จึงเป็นคำตัดสินชี้ขาด

«เรื่องราวแห่งฤดูดอกไม้บาน นกไนติงเกลย่อมขับขานได้ไพเราะที่สุด»

ชัยคุลอิสลาม: ผู้รู้แจ้งในอัลลอฮ์ (อาริฟ บิลลาฮ์) และนักวิจัยผู้ลุ่มลึก

โดยทั่วไปผู้คนรู้จักชัยคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ในฐานะนักเทววิทยา (มุตะกัลลิม) นักโต้วาที นักหะดีษ และนักนิติศาสตร์ (ผู้ช่ำชองการโต้แย้ง) ภาพที่ผู้ศึกษาความเป็นเลิศทางวิชาการของท่านและงานเขียนเชิงโต้แย้งของท่านสร้างขึ้นในใจ มักไม่เกินไปกว่าภาพของบุคคลผู้ฉลาดหลักแหลมอย่างยิ่ง มีความรู้กว้างขวาง มีหลักฐานแข็งแกร่ง และเป็นอาลิมผู้รู้ในศาสตร์ภายนอก (ซอฮิร) เท่านั้น ยกเว้นลูกศิษย์คนสำคัญของท่าน คือ ฮาฟิซอิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) ผู้ได้บันทึกแง่มุมด้านในของชีวิตทั้งของตนเองและของอาจารย์ผู้เป็นที่รักไว้ในหนังสือ "มะดาริจุสสาลิกีน" (مدارج السالكين) ซึ่งเป็นอรรถาธิบายหนังสือ "มะนาซิลุสสาอิรีน" (منازل السائرين) ของชัยคุลอิสลามอัลฮะเราะวี และได้พิสูจน์ให้เห็นว่าทั้งสองท่านเป็นผู้รู้แจ้งในอัลลอฮ์ระดับสูง และเป็นผู้อาวุโสที่มีรสนิยมทางจิตวิญญาณ (เซาก์) และความรู้แจ้ง (มะอ์ริฟะฮ์)

ผู้ที่พยายามทำความเข้าใจชัยคุลอิสลามโดยอาศัยนักเขียนชีวประวัติและนักบันทึกประวัติบุคคลทั่วไป หรือคาดคะเนเกี่ยวกับท่านจากการดูบรรดาผู้ติดตามและผู้สังกัดสายของท่านในยุคหลัง ย่อมไม่อาจให้สถานะแก่ท่านได้มากไปกว่าการเป็นนักหะดีษผู้แห้งแล้งและอาลิมผู้รู้ในศาสตร์ภายนอกคนหนึ่ง แต่ถ้อยคำและสภาวะ (อะห์วาล) ของชัยคุลอิสลามที่อิบนุก็อยยิมได้นำเสนอไว้เป็นช่วง ๆ ในมะดาริจุสสาลิกีน ตลอดจนที่อัลลามะฮ์อัษษะฮะบีและท่านอื่น ๆ ได้กล่าวถึงจริยธรรม รสนิยม อุปนิสัย คุณลักษณะ กิจวัตร และการงานของท่านไว้ในการบันทึกประวัติของท่าน เมื่อนำสิ่งเหล่านี้มาพิจารณา ผู้มีใจเป็นธรรมย่อมได้ข้อสรุปว่า ชัยคุลอิสลามสมควรถูกนับอยู่ในหมู่บรรดาผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) และบรรดาคนของอัลลอฮ์ (อะฮ์ลุลลอฮ์) แห่งประชาชาตินี้

ควร และเขาจะเกิดความตระหนักรู้ภายใน (วิจดาน) ว่าตนได้บรรลุถึงขั้นตอนเหล่านั้นแล้ว และได้รับประโยชน์จากเป้าหมายเหล่านั้นแล้ว ซึ่งโดยทั่วไปแล้วการจะบรรลุสิ่งเหล่านี้ต้องอาศัยการฝึกฝนตน (ริยาเฎาะฮ์) และการต่อสู้กับอารมณ์ (มุญาฮะดะฮ์) เป็นเวลาหลายต่อหลายปี การอยู่ร่วมกับบรรดาผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์แห่งสุลูก และการซิกรุ้ลลอฮ์และมุรอเกาะบะฮ์อย่างต่อเนื่อง และเป็นสิ่งที่บรรดาศูฟีรุ่นหลังเรียกว่า "นิสบะฮ์ มะอัลลอฮ์" (ความผูกพันกับอัลลอฮ์)

ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ

«และนั่นคือความโปรดปรานของอัลลอฮ์ ซึ่งพระองค์ทรงประทานแก่ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์» (ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ 62:4)

บรรดาผู้มีสายตาอันลึกซึ้งย่อมทราบถึงความจริงข้อนี้ว่า รสสัมผัสทางจิตวิญญาณ (เซากฺ) และมะอ์ริฟะฮ์ อีมานที่แท้จริงและความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ (ยะกีน) ความบริสุทธิ์ใจ (อิคลาศ) และความมั่นคงหนักแน่น (อิสติกอมะฮ์) การขัดเกลาจิตใจภายในและการขัดเกลามารยาท การปฏิบัติตามซุนนะฮ์อย่างสมบูรณ์ และการหลอมตนเข้ากับชะรีอะฮ์ (ฟะนาอ์ ฟิช-ชะรีอะฮ์) สิ่งเหล่านี้คือเป้าหมายที่แท้จริง ซึ่งมีการใช้วิธีการต่าง ๆ เพื่อบรรลุถึง บรรดานักวิชาการผู้ลึกซึ้ง (มุหักกิกีน) ไม่ได้ถือว่าการบรรลุเป้าหมายเหล่านี้จำกัดอยู่เพียงวิธีการใดวิธีการหนึ่งเท่านั้น ถึงขนาดที่มีผู้กล่าวไว้ (และก็ไม่ได้กล่าวผิดแต่อย่างใด) ว่า

طرق الوصول الى الله بعدد أنفاس الخلائق

«หนทางที่จะเข้าถึงอัลลอฮ์นั้นมีมากเท่าจำนวนลมหายใจของสรรพสิ่งทั้งหลาย»

ในยุคแรก สื่ออันทรงพลังและมีประสิทธิผลที่สุดสำหรับการบรรลุเป้าหมายเหล่านี้คือการได้อยู่ร่วมกับท่านนบี ﷺ (ศุหบะฮ์ นะบะวียะฮ์) ซึ่งผลอันวิเศษดุจยาอายุวัฒนะของมันเป็นที่ประจักษ์แก่โลก หลังจากที่ความโปรดปรานนี้ไม่มีแล้ว บรรดาแพทย์ทางจิตวิญญาณของอุมมะฮ์และบรรดาผู้สืบทอดภารกิจแห่งนุบูวะฮ์ได้เสนอทางเลือกต่าง ๆ ขึ้นในยุคสมัยของตน ในท้ายที่สุดด้วยเหตุผลหลายประการ จึงได้มีการเน้นย้ำถึงการอยู่ร่วม (ศุหบะฮ์) และการซิกรุ้ลลอฮ์ให้มาก ซึ่งวิธีการที่ได้รับการขัดเกลาและจัดระบบไว้อย่างเป็นแบบแผนของมัน ก็คือระบบที่เป็นที่รู้จักในนามตะเซาวุฟและสุลูก แต่ก็ไม่มีผู้ใดปฏิเสธว่าการบรรลุเป้าหมายเหล่านี้มิได้ขึ้นอยู่กับวิธีการเหล่านี้เท่านั้น นอกเหนือจากการคัดเลือกโดยอัลลอฮ์ (อิจติบาอ์) และการประทานให้ (เมาฮิบะฮ์) แล้ว การมีอีมานและการหวังผลบุญ (อิห์ติซาบ) การตรวจสอบตนเอง การปฏิบัติตามซุนนะฮ์ การหมกมุ่นอยู่กับตำราหะดีษและตำราชะมาอิลด้วยความรักและความเคารพยกย่อง การละหมาดสุนัตและการขอดุอาอ์ให้มาก การกล่าวเศาะละวาตให้มาก การรับใช้เพื่อนมนุษย์ด้วยเจตนาและการหวังผลบุญ ญิฮาด การกำชับความดีและการห้ามปรามความชั่ว ดะอ์วะฮ์และการเผยแผ่ ไม่ว่าสิ่งใดสิ่งหนึ่งในบรรดาสิ่งเหล่านี้ หากกระทำด้วยการระลึกตระหนักและความเอาใจใส่ ก็สามารถเป็นสื่อแห่งการเข้าใกล้อัลลอฮ์และเป็นเหตุแห่งการได้รับนิสบะฮ์ได้[^1] วิธีการต่าง ๆ

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "ศิรอฏ มุสตะกีม" (صراط مستقیم) ซึ่งเป็นมัลฟูซาต (ถ้อยคำบันทึก) ของท่านซัยยิด อะห์มัด ชะฮีด (ร.ฮ.) รวบรวมโดยเมาลานา อิสมาอีล ชะฮีด (ร.ฮ.) และเมาลานา อับดุลหัยย์ (ร.ฮ.) โดยเฉพาะภาคว่าด้วยสุลูกแห่งวิถีนุบูวะฮ์

อาจแตกต่างกันได้ แต่เป้าหมายนั้นมีเพียงหนึ่งเดียว จากประมวลสภาวะต่าง ๆ ของชัยคุลอิสลามเป็นที่ประจักษ์ชัดว่าท่านได้บรรลุเป้าหมายนี้แล้ว และสิ่งที่ประสงค์จะแสดงในที่นี้ก็คือเรื่องนี้เอง

การจะเป็นพยานยืนยันเกี่ยวกับบุคคลใดว่าเขาเป็นหนึ่งในบรรดาผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) ผู้ประจักษ์สัจธรรม (มุหักกิกีน) ผู้เป็นที่รัก (มักบูลีน) และผู้สมบูรณ์ (กามิลีน) โดยพิจารณาจากสภาวะ รสนิยมทางจิตวิญญาณ จริยธรรม นิสัยใจคอ และอารมณ์ความรู้สึกที่เป็นไปโดยธรรมชาติไม่เสแสร้งของเขานั้น ไม่มีมาตรวัดหรือเครื่องชี้วัดภายนอก และไม่มีหลักฐานเชิงตรรกะใด ๆ ทั้งสิ้น ด้วยการอ่านชีวประวัติของบรรดาผู้เป็นที่รักของอัลลอฮ์และผู้รู้แจ้งอยู่เสมอ และด้วยการได้อยู่ร่วมใกล้ชิดกับพวกเขา มนุษย์ผู้มีฟิฏเราะฮ์อันบริสุทธิ์และมีรสนิยมอันถูกต้องจะเกิดมีความชำนาญและความรู้สึกหยั่งรู้ภายใน ซึ่งทำให้เขาสามารถตัดสินในเรื่องนี้ได้ ถึงกระนั้นก็ยังมีสภาวะและสัญญาณบางประการที่ทำให้สามารถประเมินได้ว่าบุคคลผู้นี้อยู่ในระดับจิตใจที่สูงกว่าคนทั่วไป และได้รับส่วนจากสภาวะและรสนิยมอันถูกต้องของศาสนา รวมทั้งจริยธรรมของบรรดาผู้เป็นที่รักของอัลลอฮ์ ตัวอย่างเช่น รสนิยมแห่งความเป็นบ่าว (อุบูดิยะฮ์) และการหวนกลับสู่อัลลอฮ์ (อินาบะฮ์ คือการมุ่งหน้าสู่อัลลอฮ์) สภาวะพิเศษอย่างหนึ่ง รสนิยมและความดื่มด่ำในอิบาดะฮ์ รสนิยมในการขอดุอาอ์และการวิงวอนอย่างนอบน้อม ความสมถะ (ซุฮด์) การตัดขาดจากโลก และการเห็นว่าโลกนี้ต่ำต้อย ความเอื้อเฟื้อและการเสียสละ ความถ่อมตนและการไม่ยึดติดตัวตน ความสงบนิ่งและความเบิกบานใจ การปฏิบัติตามซุนนะฮ์อย่างสมบูรณ์ การเป็นที่ยอมรับในหมู่คนศอลิห์และการยืนยันของบรรดาอุละมาอ์ร่วมสมัย ความเคร่งครัดในศาสนาและความประพฤติอันงดงามของบรรดาผู้ติดตามและผู้รักใคร่ ฯลฯ ในที่นี้เราจะนำเสนอคำยืนยันและความประทับใจของบรรดาผู้ร่วมสมัยและนักประวัติศาสตร์ที่มีต่อชัยคุลอิสลามภายใต้หัวข้อเหล่านี้

รสนิยมแห่งความเป็นบ่าวและการหวนกลับสู่อัลลอฮ์

สภาวะที่แท้จริงของรสนิยมแห่งความเป็นบ่าวและการหวนกลับสู่อัลลอฮ์ เป็นหลักฐานอันชัดแจ้งว่าภายในของบุคคลผู้นั้นเปี่ยมด้วยความเชื่อมั่นอย่างแท้จริง (ยะกีน) เปี่ยมล้นด้วยความยิ่งใหญ่และความเกรียงไกรของอัลลอฮ์ตะอาลา และสว่างไสวด้วยการประจักษ์ถึงความไร้อำนาจและความอ่อนแอของตนเอง ตลอดจนพลานุภาพและความยิ่งใหญ่ของพระผู้ทรงเป็นเจ้าแห่งอาณาจักร เมื่อความเชื่อมั่นและการประจักษ์นี้เกิดขึ้นในภายในแล้ว มันก็จะปรากฏออกมาทางถ้อยคำและการกระทำ ในเรื่องนี้ ระหว่างความจริงแท้กับการเสแสร้งนั้นแตกต่างกันราวฟ้ากับดิน

ความแตกต่างนี้ไม่อาจซ่อนเร้นจากผู้มีสายตาอันลึกซึ้งและผู้มีญาณสัมผัสได้

ليس التكحّل في العينين كالكحل

«การทาขอบตาให้ดำ ย่อมไม่เหมือนกับดวงตาที่ดำขลับโดยธรรมชาติ»

เหตุการณ์ต่าง ๆ ของอิบนุตัยมียะฮ์บอกให้รู้ว่า ท่านได้บรรลุถึงความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ (ยะกีน) และการประจักษ์แจ้ง (มุชาฮะดะฮ์) และสิ่งนี้ได้ก่อให้เกิดในตัวท่านซึ่งสภาวะแห่งความรู้สึกขัดสน ความรู้สึกจนตรอกต่อพระองค์ การหวนกลับคืนสู่พระองค์ และความเป็นบ่าว ดังที่ได้กล่าวไปแล้วในหน้าก่อน ๆ ว่า เมื่อใดที่ท่านประสบความยุ่งยากในประเด็นปัญหาใด หรือมีความลำบากในการทำความเข้าใจอายะฮ์ใด ท่านจะไปยังมัสยิดที่เงียบสงัดแห่งหนึ่ง แล้ววางหน้าผากลงบนดินและกล่าวอยู่นานว่า "ยา มุอัลลิมะ อิบรอฮีม ฟะฮ์ฮิมนี" (โอ้ผู้ทรงประทานความรู้แก่อิบรอฮีม โปรดประทานความเข้าใจในเรื่องนี้แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด)[^1] อัษ-ษะฮะบีย์กล่าวว่า

لم أر مثله في ابتهاله واستغاثته وكثرة توجهه.

«ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดเสมอเหมือนท่านในการวิงวอนอย่างนอบน้อม การขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ และการมุ่งหน้าสู่อัลลอฮ์อย่างมากมาย»

ท่านกล่าวว่า

انه ليقف خاطري في المسألة او الشئ او الحالة التي تشكل عليّ فاستغفر الله تعالى الف مرة او اكثر او اقل حتّى ينشرح الصدر وينجلي اشكال ما اشكل.

«บางครั้งความคิดของข้าพเจ้าติดขัดในประเด็นปัญหาใดหรือในเรื่องใด หรือในสภาวการณ์ใดที่ยุ่งยากสำหรับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็จะขออภัยโทษต่ออัลลอฮ์ตะอาลาหนึ่งพันครั้ง หรือมากกว่าหรือน้อยกว่านั้น จนกระทั่งจิตใจเปิดกว้าง ความเข้าใจปลอดโปร่ง และความยุ่งยากนั้นก็หมดไป»

ในสภาวะเช่นนี้ ไม่ว่าจะอยู่ท่ามกลางผู้คน ในที่ชุมนุม ในตลาด หรือท่ามกลางความอึกทึกครึกโครม ก็ไม่มีสิ่งใดเป็นอุปสรรคแก่ท่านได้ ท่านกล่าวว่า

واكون اذ ذاك في السوق او المسجد او الدرب او المدرسة لا يمنعني ذلك

«ในสภาวะเช่นนั้น บางครั้งข้าพเจ้าอยู่ในตลาด บางครั้งอยู่ในมัสยิด ในตรอก หรือในมัดเราะซะฮ์ แต่สิ่งเหล่านั้นก็ไม่เป็นอุปสรรคใด ๆ ต่อการซิกรุลลอฮ์และการขออภัยโทษของข้าพเจ้า»

[^1]: อัล-อุกูด อัด-ดุรริยยะฮ์ (العقود الدرية) หน้า 6

من الذكر والاستغفار الى ان أنال مطلوبي

«…(ข้าพเจ้าจะกลับไปสู่) การซิกร์และการขออภัยโทษ และหมกมุ่นอยู่กับมันอย่างต่อเนื่อง จนกระทั่งสิ่งที่ปรารถนาได้บรรลุผล»

ความเชื่อมั่นอันแน่วแน่และรสชาติแห่งความเป็นบ่าว (อุบูดียะฮ์) นี้ เมื่อเกิดขึ้นและซึมซาบเข้าไปในจิตใจภายในแล้ว มนุษย์ก็จะเกิดความรู้สึกถึงความไร้อำนาจ ความน่าสงสาร ความว่างเปล่าในมือ และความไร้ทุนรอนของตนเองอย่างลึกซึ้ง จนเขาไปยืนอยู่ที่ธรณีประตูแห่งองค์ราชันพร้อมกับถือชามขอทาน และวิงวอนขอทานแห่งความเมตตาและพระกรุณาของพระผู้เป็นเจ้า ในเวลานั้น จากทุกขุมขนของเขาจะดังก้องเสียงนี้ว่า

«พวกเราผู้ยากไร้ได้มาถึงตรอกของพระองค์แล้ว ขอทานสักสิ่งหนึ่งเพื่ออัลลอฮ์จากความงามแห่งพระพักตร์ของพระองค์ โปรดยื่นพระหัตถ์มายังย่ามของพวกเราเถิด ขอความสรรเสริญจงมีแด่พระหัตถ์และพระพาหาของพระองค์»

จากเรื่องราวชีวิตของอิบนุตัยมียะฮ์ ปรากฏว่าท่านได้รับสมบัติแห่งความยากจน (ฟักร์) และเกียรติแห่งการถ่อมตนนี้ อิบนุลก็อยยิมเล่าว่า ข้าพเจ้าได้เห็นสภาพของชัยคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ในเรื่องนี้ ซึ่งไม่เคยเห็นในผู้ใดมาก่อน ท่านมักกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่มีสิ่งใดเลย และในตัวข้าพเจ้าก็ไม่มีสิ่งใดเลย" ท่านมักจะอ่านบทกวีนี้บ่อย ๆ

انا المكدي انا المكدي وهكذا كان ابي وجدي

«(ใช่แล้ว ข้าพเจ้าคือขอทานแห่งประตูของพระองค์! ใช่แล้ว ข้าพเจ้าคือขอทานแห่งประตูของพระองค์! และมิใช่ขอทานหน้าใหม่ แต่เป็นขอทานโดยสายตระกูล เป็นผู้ขอสืบทอดกันมาหลายชั่วคน บิดาของข้าพเจ้าก็เป็นขอทานแห่งประตูของพระองค์ และปู่ของข้าพเจ้าก็เช่นกัน)»

รสชาติแห่งอิบาดะฮ์และการหมกมุ่นในอิบาดะฮ์

รสชาติแห่งอิบาดะฮ์และการหมกมุ่นอยู่ในอิบาดะฮ์นั้นจะเกิดขึ้นไม่ได้ จนกว่ามนุษย์จะได้ลิ้มรสความหวานชื่นและรสชาติอันแท้จริงของมัน และมันได้กลายเป็นยารักษาความเจ็บปวดของเขา เป็นอาหารของหัวใจ และเป็นพลังของวิญญาณ

[^1]: อัลเกาวากิบ อัดดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 145

และไม่ได้รับการประทานความสอดคล้องกับมะกอม (ฐานะทางจิตวิญญาณ) แห่ง "جُعِلَتْ قُرَّةُ عَيْنِي فِي الصَّلَاةِ" (ความชื่นใจแห่งดวงตาของฉันได้ถูกทำให้อยู่ในการละหมาด) และ "أَرِحْنَا يَا بِلَالُ" (โอ้บิลาล จงทำให้เราได้พักผ่อนเถิด) บรรดาผู้ร่วมสมัยของท่านอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และผู้ที่รู้จักสภาพของท่านเป็นอย่างดีต่างยืนยันว่า ท่านได้รับส่วนแบ่งจากความโปรดปรานแห่งการตื่นตัวนี้ ท่านมีความดื่มด่ำเป็นพิเศษในการปลีกตัว การวิงวอนรำพึงต่ออัลลอฮ์ และการทำอิบาดะฮ์และการละหมาดสุนัต และความทุ่มเทของท่านในเรื่องนี้ก็สูงยิ่งนัก ในหนังสือ "อัลเกาะวากิบ อัดดุรรียะฮ์" (الكواكب الدرية) มีบันทึกว่า

وكان فی لیله منفردًا عن الناس کلهم خالیًا بربه عز وجل ضارعًا الیه مواظبًا علی تلاوة القرآن العظیم مکررًا لانواع التعبدات اللیلیة والنهاریة وکان اذا دخل فی الصلاة ترتعد فرائصه واعضاؤه حتی یمیل یمنة ویسرة.

«ในยามค่ำคืน ท่านจะปลีกตัวออกห่างจากผู้คนทั้งปวง ในเวลานั้นไม่มีผู้ใดอยู่กับท่านนอกจากอัลลอฮ์ ท่านจะร่ำไห้และวิงวอนต่อพระองค์ และอ่านอัลกุรอานอย่างต่อเนื่อง ทั้งกลางคืนและกลางวันท่านจะง่วนอยู่กับการละหมาดสุนัตและอิบาดะฮ์นานาประเภท เมื่อท่านเริ่มละหมาด บ่าและอวัยวะของท่านจะสั่นสะท้าน จนกระทั่งร่างของท่านโยกไปทางขวาและทางซ้าย»

พลังและความกระปรี้กระเปร่าของบรรดาผู้มีหัวใจและผู้มีรสนิยมทางจิตวิญญาณเช่นนี้ ดำรงอยู่ได้ด้วยการซิกรุลลอฮ์และอิบาดะฮ์ หากสิ่งนี้ขาดตกบกพร่องไป พลังของพวกเขาก็จะหมดสิ้น และพวกเขาจะรู้สึกเหมือนอดอาหาร ท่านอิบนุลก็อยยิม (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า

وکان اذا صلی الفجر یجلس فی مکانه حتی یتعالی النهار جدًا یقول هذه غدوتی لو لم اتغد هذه الغدوة سقطت قوای.

«เมื่อท่านละหมาดฟัจญ์รแล้ว ท่านจะนั่งอยู่ ณ ที่ของท่านจนกระทั่งตะวันขึ้นสูงมาก เมื่อมีผู้ถาม ท่านจะกล่าวว่า นี่คืออาหารเช้าของฉัน หากฉันไม่ได้รับอาหารเช้านี้ เรี่ยวแรงของฉันก็จะหมดสิ้นไป และร่างกายของฉันก็จะไม่ทำงาน»

หลังจากความดื่มด่ำและความทุ่มเทนี้ อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงประทานความมั่นคงหนักแน่น (อิสติกอมะฮ์) และการซิกรุลลอฮ์ อิบาดะฮ์ และกิจวัตรต่าง ๆ ก็จะกลายเป็นธรรมชาติที่สองของเขา ท่านอัษษะฮะบี (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า

[^1]: อัลเกาะวากิบ หน้า 156 [^2]: อัรร็อดดุลวาฟิร (الرد الوافر) หน้า 36

له اوراد وأذكار يدمنها بكيفية وجمعية

«ท่านปฏิบัติวิรด์และซิกร์ของท่านอย่างสม่ำเสมอครบถ้วน และกระทำมันด้วยจิตใจที่สงบตั้งมั่นในทุกสภาวะ»

ซุฮด์ การตัดขาด และการเห็นโลกนี้เป็นสิ่งต่ำต้อย

สภาวะที่แท้จริงของซุฮด์และการเห็นโลกนี้เป็นสิ่งต่ำต้อยนั้น จะไม่อาจเกิดขึ้นได้ จนกว่าความจริงของโลกนี้จะประจักษ์แจ้งอย่างสมบูรณ์ และสภาวะแห่ง

وَإِنَّ ٱلدَّارَ ٱلْـَٔاخِرَةَ لَهِىَ ٱلْحَيَوَانُ

«และแท้จริงบ้านแห่งปรโลกนั้น คือชีวิตที่แท้จริง» (ซูเราะฮ์อัล-อันกะบูต 29:64)

และ

وَمَا عِندَ ٱللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ

«สิ่งที่อยู่ ณ อัลลอฮ์นั้นดีกว่าและจีรังกว่า» (ซูเราะฮ์อัช-ชูรอ 42:36)

จะครอบงำจิตใจอย่างเต็มที่ และสิ่งนี้ไม่อาจเป็นไปได้หากปราศจากความเชื่อมั่นแน่วแน่ (ยะกีน) มะอ์ริฟะฮ์ที่ถูกต้อง และความผูกพันกับอัลลอฮ์ บรรดาผู้ร่วมสมัยของท่านได้กล่าวถึงซุฮด์ การตัดขาด และความยากจนที่ท่านเลือกเองไว้ในหลายแห่ง สหายร่วมเรียนและผู้ร่วมยุคของท่าน คือชัยค์อะละมุดดีน อัล-บิรซาลี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 739) กล่าวว่า

وجرى على طريقة واحدة من اختيار الفقر والتقلّل من الدنيا ورد ما يفتح به عليه

«ตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุด สภาวะของท่านคงเส้นคงวาเสมอ ท่านเลือกความยากจนเสมอมา รับจากโลกนี้เพียงเท่าที่จำเป็น และสิ่งใดที่ถูกหยิบยื่นมาให้ ท่านก็ส่งคืนกลับไป»

เมื่อสิ่งนี้กลายเป็นสภาวะของผู้ใด และอัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานความร่ำรวยแห่งหัวใจอันเป็นสมบัตินิรันดร์แก่เขา อำนาจของกิสรอและก็อยศ็อรก็ดูไร้ค่าในสายตาของเขา และเขาถือว่าการเหลียวมองมันเป็นบาปและเป็นการเนรคุณต่อความโปรดปรานของอัลลอฮ์ ตะอาลา ในเวลานั้น ด้วยสภาวะแห่งการลืมตน เขาจะกล่าวว่า

«ข้าจะไม่ยอมแลกผ้าขี้ริ้วของข้ากับมงกุฎของเหล่ากษัตริย์ ข้าจะไม่ยอมแลกความยากจนของข้ากับอาณาจักรของสุลัยมาน จากความทุกข์แห่งความยากจน ข้าได้พบขุมทรัพย์ในหัวใจ ข้าจะไม่ยอมแลกความทุกข์นี้กับความสุขสบายของเหล่ากษัตริย์»

ผู้ที่ไม่รู้ถึงสถานะของเขา บางครั้งก็คิดร้ายต่อเขาว่า เขาละโมบในอำนาจการปกครอง

[^1]: อัร-ร็อดดุ อัล-วาฟิร (الرد الوافر) หน้า 18 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 65

...มองดูพวกเขา และเขาก็โศกเศร้าต่อความไม่รู้และรสนิยมที่ต่ำทรามของพวกเขา ว่าหลังจากได้รับทรัพย์อันเป็นนิรันดร์นี้แล้ว จะยังหันไปมองอาณาจักรอันไม่จีรังนี้ได้อย่างไร? นี่คือสภาพของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ครั้งหนึ่งอัล-มะลิก อัน-นาศิรกล่าวแก่ท่านว่า "ข้าพเจ้าได้ยินมาว่าผู้คนจำนวนมากได้กลายเป็นผู้เชื่อฟังท่าน และในใจของท่านมีความคิดที่จะยึดครองอำนาจการปกครอง" ชัยค์ได้ตอบด้วยความสงบมั่นอย่างยิ่ง ด้วยเสียงอันดังจนผู้ที่อยู่ ณ ที่นั้นทุกคนได้ยินว่า:

انا افعل ذلك؟ والله ان ملكك وملك المغل لايساوي عندي فلسًا

«ข้าพเจ้าจะทำเช่นนั้นหรือ? ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ อำนาจการปกครองของท่านและของพวกตาตาร์รวมกัน ในสายตาของข้าพเจ้ายังไม่เท่ากับเงินหนึ่งเบี้ย»[^1]

ความเอื้อเฟื้อและการเสียสละ (อีษาร)

คุณลักษณะพิเศษของอะฮ์ลุลลอฮ์ และผู้ที่ได้รับส่วนแบ่งจากมรดกแห่งจริยธรรมของท่านนบี ﷺ คือความเอื้อเฟื้อและการเสียสละ อิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ในหนังสือ "ซาดุลมะอาด" (زاد المعاد) ในการอธิบายซูเราะฮ์ "อะลัม นัชเราะห์" ว่า ผลของทรัพย์แห่งการเปิดกว้างของหัวใจ (ชัรหุศเศาะดร์) และอีมานกับความมั่นใจ (ยะกีน) คือความเอื้อเฟื้อและการเสียสละ ดังนั้นผู้ใดได้รับส่วนจากทรัพย์นี้ ความเอื้อเฟื้อและการเสียสละก็จะเป็นสัญลักษณ์ของเขา

บรรดาผู้ร่วมสมัยและมิตรสหายของชัยค์ุลอิสลามต่างยอมรับและสรรเสริญความเอื้อเฟื้อของท่านอย่างไม่มีขอบเขต ในหนังสือ "อัล-เกาะวากิบ อัด-ดุรริยะฮ์" (الكواكب الدرية) กล่าวว่า:

وهو احد الاجواد الاسخياء الذين يضرب بهم المثل

«ท่านเป็นหนึ่งในบรรดาผู้ใจบุญและผู้เอื้อเฟื้อเพียงไม่กี่คน ซึ่งความเอื้อเฟื้อของพวกเขาถูกยกเป็นแบบอย่าง»[^2]

อัล-หาฟิซ อิบนุฟัฎลิลลาฮ์ อัล-อุมะรี ผู้ร่วมสมัยกับท่าน ได้บรรยายสภาพความเอื้อเฟื้อนี้ไว้ดังนี้:

كانت تاتيه القناطير المقنطرة من الذهب والفضة والخيل المسوّمة والانعام والحرث فيهب ذلك باجمعه

«มีทองคำและเงินกองเป็นภูเขา ม้าพันธุ์ดีเลิศ ปศุสัตว์ ที่ดินและทรัพย์สินมาถึงท่าน แล้วท่านก็มอบทั้งหมดนั้นให้แก่ผู้อื่นไป หรือแก่ผู้ที่มีความจำเป็น...»

[^1]: อัล-เกาะวากิบ อัด-ดุรริยะฮ์ หน้า 166 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 146

ويضعهٗ عند اهل الحاجة فی موضعه لا یاخذ منه شیئًا الا لیهبه ولا یحفظ الا لیبذله

«ท่านจะนำมันไปมอบไว้กับผู้ขัดสน ณ ที่อันควรของมัน ท่านไม่รับสิ่งใดจากมันเลย เว้นแต่เพื่อจะมอบให้ผู้อื่น และไม่เก็บรักษามันไว้ เว้นแต่เพื่อจะบริจาคมันออกไป»

ความเอื้อเฟื้อของท่านถึงขั้นที่ว่า หากไม่มีสิ่งใดจะให้ ท่านก็จะถอดเสื้อผ้าของตนออกให้

کان یتصدق حتیٰ اذا لم یجد شیئًا نزع بعض ثیابه فیصل به الفقراء

«ท่านมักบริจาคทาน จนเมื่อไม่มีสิ่งใดเหลืออยู่ ท่านก็จะถอดเสื้อผ้าบางชิ้นของท่านออกมอบให้ และช่วยเหลือความจำเป็นของผู้ขัดสน»

ผู้รู้อีกท่านหนึ่งกล่าวว่า

وکان یتفضل من قوته الرغیف والرغیفین فیؤثر بذلك علی نفسه

«ท่านมักเก็บขนมปังหนึ่งหรือสองก้อนจากอาหารของท่านไว้ แล้วสละให้ผู้อื่นยิ่งกว่าตนเอง»

ขั้นอันละเอียดอ่อนขั้นหนึ่งของการเสียสละ (อีษาร) คือการที่คนเราปฏิบัติต่อศัตรูและคู่แข่งของตนด้วยใจกว้าง ทั้งยังให้อภัยและทำดีต่อพวกเขา และยิ่งไปกว่านั้นคือขอดุอาอ์และหวังดีต่อพวกเขา ขั้นนี้จะได้แก่บุคคลที่ก้าวพ้นจากความเห็นแก่ตัวและความใคร่ของอารมณ์มาไกลแล้ว และได้รับความโปรดปรานของอัลลอฮ์หลั่งลงมาจนบรรลุถึงความสงบและความเบิกบานในระดับที่พวกเขามองเห็นการต่อต้านทั้งหลายเหล่านั้นเป็นสิ่งไร้ค่าดุจฟางเส้นหนึ่ง และในใจของพวกเขาเกิดความหวังดีและความเมตตาอย่างแรงกล้าแม้ต่อศัตรูและผู้ต่อต้านของตน

ดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่า ในปี ฮ.ศ. 709 เมื่อสุลต่านขึ้นครองราชย์เป็นครั้งที่สอง สุลต่านได้ขอฟัตวาจากท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) เป็นการส่วนตัวในเรื่องการประหารบรรดากอฎีที่เคยสนับสนุนญาชนกีร์ และออกฟัตวาให้ถอดสุลต่านออกจากตำแหน่ง ทั้งยังกล่าวด้วยว่าคนเหล่านั้นได้ปลุกปั่นความวุ่นวายต่อต้านท่าน และสร้างความเดือดร้อนให้แก่ท่าน ในการตอบนั้น อิบนุตัยมียะฮ์กลับยกย่องสรรเสริญคนเหล่านั้นอย่างมาก และได้ขอร้องต่อสุลต่านด้วยถ้อยคำอันหนักแน่นให้ละเว้นพวกเขา และยับยั้งสุลต่านไม่ให้ประหารพวกเขา บุคคลที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในหมู่พวกเขา…

[^1]: อัล-กะวากิบ (الكواكب) หน้า 151 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 157 [^3]: อ้างแล้ว

คำพูดของกอฎีอิบนุมัคลูฟ อัลมาลิกี ผู้เป็นคู่ปรับและฝ่ายตรงข้ามของท่าน ก็ได้กล่าวผ่านมาแล้วว่า "เราไม่เคยเห็นผู้ใดมีจิตใจสูงส่งและใจกว้างขวางเช่นอิบนุตัยมียะฮ์ เราได้ยุยงรัฐบาลให้ต่อต้านท่าน แต่เมื่อท่านมีอำนาจ ท่านกลับให้อภัยเราอย่างหมดสิ้น และยังกลับเป็นตัวแทนแก้ต่างและปกป้องเราเสียอีก"

ฮาฟิซอิบนุก็อยยิม ศิษย์คนสำคัญและสหายผู้ใกล้ชิดของท่าน กล่าวว่า ท่านมักขอดุอาอ์ให้เกิดความดีแก่ศัตรูของท่าน ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นท่านสาปแช่งผู้ใดในหมู่พวกเขาเลย วันหนึ่งข้าพเจ้านำข่าวการเสียชีวิตของบุคคลหนึ่งไปแจ้งท่าน ผู้นั้นเป็นคู่ปรับคนสำคัญที่สุดของท่าน และเป็นผู้ที่ล้ำหน้าที่สุดในการเป็นศัตรูและทำร้ายท่าน ท่านกลับดุข้าพเจ้าและเบือนหน้าหนี แล้วกล่าวว่า "อินนาลิลลาฮิ วะอินนาอิลัยฮิ รอญิอูน" จากนั้นท่านก็รีบไปยังบ้านของผู้ตายทันที กล่าวแสดงความเสียใจต่อครอบครัวของเขา และกล่าวว่า "จงถือว่าข้าพเจ้าอยู่ในฐานะของเขา สิ่งใดที่พวกท่านมีความจำเป็น ข้าพเจ้าจะช่วยเหลือพวกท่านในเรื่องนั้น" ท่านพูดจากับพวกเขาด้วยถ้อยคำที่อ่อนโยนและปลอบประโลมใจเช่นนี้ จนพวกเขามีความยินดียิ่งนัก พวกเขาขอดุอาอ์ให้แก่ท่านอย่างมากมาย และรู้สึกประหลาดใจในเรื่องนี้เป็นอย่างยิ่ง

ฐานะแห่งการให้อภัยและการทำดีต่อศัตรูและผู้ต่อต้าน พร้อมด้วยความเมตตาและความเอ็นดูนี้ เป็นฐานะที่สูงส่งและก้าวล้ำไปกว่าการเสียสละทางทรัพย์สินอย่างมาก นี่คือฐานะที่บรรดาศิดดีกีนและเอาลิยาอ์ผู้ใกล้ชิดเท่านั้นจะได้รับ อิบนุตัยมียะฮ์ได้ขึ้นสู่ฐานะนี้ และราวกับว่าท่านกล่าวด้วยภาษาแห่งสภาวะของท่าน ถึงสิ่งที่กวีผู้มีสภาวะทางจิตวิญญาณในฐานะเดียวกันนี้ได้กล่าวไว้เป็นภาษาเปอร์เซียว่า

«ผู้ใดมิได้เป็นมิตรกับเรา ขออัลลอฮ์ทรงเป็นมิตรของเขา ผู้ใดทำให้เราเจ็บปวด ขอให้เขาได้รับความสุขมากมาย ผู้ใดวางหนามไว้บนหนทางของเราด้วยความเป็นศัตรู ขอให้ดอกไม้ทุกดอกที่บานในสวนแห่งชีวิตของเขาปราศจากหนาม»

ความถ่อมตนและการละทิ้งอัตตา

ความถ่อมตนและการละทิ้งอัตตาเป็นคุณลักษณะเฉพาะของผู้ใกล้ชิดอัลลอฮ์ และเป็นระดับแห่งความสมบูรณ์ที่สูงส่งยิ่งกว่าการาเมาะฮ์นับพันประการ และ […]

...สูงส่งกว่าความประเสริฐนับพัน ฐานะนี้จะได้มาก็ต่อเมื่ออัตตาถูกลบล้างไป และนัฟซูได้รับการขัดเกลาอย่างสมบูรณ์ ชัยค์อัลอิสลามได้รับความสมบูรณ์ข้อนี้ด้วย ควบคู่ไปกับความเพียบพร้อมทางวิชาการและความรุ่งเรืองทั้งในทางศาสนาและทางโลก ถ้อยคำของท่านบ่งบอกว่าท่านได้บรรลุถึงระดับสูงสุดของการไร้อัตตา ความบริสุทธิ์ใจเพื่ออัลลอฮ์ การถ่อมตนและการปฏิเสธตัวตน อิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) กล่าวว่า ท่านมักจะกล่าวอยู่เสมอว่า "مَا لِي شَيْءٌ، وَلَا مِنِّي شَيْءٌ، وَلَا فِيَّ شَيْءٌ" (ฉันไม่มีสิ่งใด ไม่มีสิ่งใดมาจากฉัน และไม่มีสิ่งใดอยู่ในตัวฉัน) หากมีผู้ใดกล่าวสรรเสริญท่านต่อหน้า ท่านจะกล่าวว่า

واللہ انی الی الآن اجدد اسلامی کل وقت وما اسلمت بعد اسلاما جیدا

«ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ จนถึงบัดนี้ฉันยังคงต้องฟื้นฟูการเป็นมุสลิมของฉันอยู่ทุกขณะ และจนถึงบัดนี้ฉันก็ยังไม่อาจกล่าวได้ว่าฉันเป็นมุสลิมอย่างสมบูรณ์แล้ว»[^1]

บางครั้งเมื่อมีผู้กล่าวสรรเสริญ ท่านก็จะกล่าวว่า

انا رجل ملة لا رجل دولة

«ฉันเป็นเพียงคนธรรมดาคนหนึ่งของอุมมะฮ์ มิใช่คนของอำนาจการปกครองและรัฐบาล»[^2]

เมื่อบรรลุถึงระดับแห่งการไร้อัตตาและความเป็นบ่าวเช่นนี้ บุคคลจะมีสภาพที่ไม่ถือว่าตนมีสิทธิ์ใด ๆ เหนือผู้ใด ไม่เรียกร้องสิ่งใดจากใคร ไม่ตำหนิติเตียนผู้ใด และไม่แก้แค้นเพื่อตัวเอง อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงนำท่านขึ้นสู่ฐานะนี้แล้ว อิบนุก็อยยิมกล่าวว่า

سمعت شیخ الاسلام ابن تیمیة قدس اللہ روحه یقول العارف لا یری له علی احد حقا ولا یشهد له علی غیره فضلا ولذلك لا یعاتب ولا یطالب ولا یضارب

«ข้าพเจ้าได้ยินชัยค์อัลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ ขออัลลอฮ์ทรงทำให้วิญญาณของท่านบริสุทธิ์ กล่าวว่า ผู้รู้แจ้ง (อัลอาริฟ) ไม่เห็นว่าตนมีสิทธิ์ใดเหนือผู้ใด และไม่เห็นว่าตนมีความประเสริฐเหนือผู้อื่น ด้วยเหตุนี้เขาจึงไม่ตำหนิผู้ใด ไม่เรียกร้อง และไม่ต่อสู้โต้ตอบ»[^3]

ผู้ที่รู้จักสภาพความเป็นอยู่ของท่านย่อมรู้ดีว่า ใน "เรื่องราวของผู้อื่น" นั้น ท่านได้บรรยายสภาพของตนเอง...

[^1]: มะดาริจุสสาลิกีน (مدارج السالكين) เล่ม 1 หน้า 296 [^2]: อัลเกากิบุดดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 143 [^3]: มะดาริจุสสาลิกีน เล่ม 1 หน้า 296

…กำลังกล่าวถึงอยู่

ความสงบมั่นและความปีติสุข (สะกีนะฮ์และสุรูร)

หลังจากอีมานและความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ (ยะกีน) นี้ หลังจากความสัมพันธ์อันถูกต้องกับอัลลอฮ์ตะอาลา และหลังจากการเป็นอิสระจากมัคลูก รวมทั้งการที่หัวใจหลุดพ้นและไม่ผูกพันกับสิ่งใด มนุษย์จะได้รับความสงบมั่นและความปีติสุข จนเขาเริ่มได้ลิ้มรสสวรรค์ตั้งแต่ในชีวิตนี้ ชัยค์ุลอิสลาม (ตามที่อิบนุก็อยยิมได้รายงานไว้) เคยกล่าวไว้ครั้งหนึ่งว่า

ان فی الدنیا جنة من لم یدخلها لم یدخل جنة الآخرة

«ในโลกนี้ (สำหรับผู้ศรัทธา) มีสวรรค์อยู่แห่งหนึ่ง ผู้ใดไม่ได้เข้าสวรรค์แห่งนี้ เขาก็จะไม่ได้เข้าสวรรค์แห่งอาคิเราะฮ์ด้วย»

ผู้มีวิจารณญาณย่อมรู้ดีว่า บางครั้งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานสมบัติแห่ง

لَاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَاهُمْ يَحْزَنُوْنَ

«ไม่มีความกลัวใด ๆ แก่พวกเขา และพวกเขาก็จะไม่เศร้าโศก»

แก่บ่าวผู้บริสุทธิ์ใจของพระองค์ตั้งแต่ในชีวิตนี้ และพวกเขาได้เห็นตัวอย่างของสิ่งนั้น (ตามขอบเขตความกว้างของโลกนี้) ตั้งแต่ที่นี่ จากคำบอกเล่าของชัยค์ุลอิสลามและสหายของท่าน เป็นที่ประจักษ์ว่าท่านได้รับสมบัตินี้ ตัวท่านเองครั้งหนึ่งก็เคยกล่าวด้วยความปลาบปลื้มว่า

ما یصنع اعدائی بی، ان جنتی وبستانی فی صدری ان رحت فهی معی لاتفارقنی

«ศัตรูของฉันจะทำอะไรฉันได้ สวรรค์และสวนของฉันอยู่ในอกของฉัน ไม่ว่าฉันจะไปที่ใด มันก็อยู่กับฉัน»

สภาวะแห่งความสงบมั่นและความพึงพอใจนี้อยู่กับท่านทั้งในยามมีชีวิตและหลังจากเสียชีวิต อิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า ครั้งหนึ่งฉันได้ฝันเห็นท่าน ฉันได้กล่าวถึงอะมัลแห่งหัวใจบางประการกับท่าน ท่านชัยค์จึงกล่าวว่า

اما انا فطریقتی الفرح والسرور

«พี่น้องเอ๋ย แนวทางของฉันคือความยินดีและความปีติสุข»

[^1]: อัล-วาบิล อัศ-ศ็อยยิบ (الوابل الصيب) หน้า 66 (ตามที่ระบุในเชิงอรรถ; ดู อัร-ร็อดดุล วาฟิร หน้า 36 ด้วย) [^2]: อัร-ร็อดดุล วาฟิร (الرد الوافر) หน้า 36 / อัล-วาบิล อัศ-ศ็อยยิบ หน้า 66 [^3]: อิฆอษะตุลละฮ์ฟาน (إغاثة اللهفان)

อิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า:

وهكذا كانت حاله في الحياة يبدو ذلك على ظاهره وينادي به عليه حاله

«นี่คือสภาพของท่านในยามมีชีวิต ร่องรอยแห่งความปีติยินดีปรากฏให้เห็นบนใบหน้าของท่าน และสภาพของท่านก็ประกาศถึงสิ่งนั้น»[^1]

ความสมบูรณ์ในการปฏิบัติตามซุนนะฮ์

มะกอมนี้ (คือมะกอมแห่งการเป็นที่ยอมรับและความเป็นศิดดีก) เริ่มต้นด้วยการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ และบทสิ้นสุดของมันก็คือความสมบูรณ์ในการปฏิบัติตามซุนนะฮ์เช่นกัน ความผูกพันและความทุ่มเทที่อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) มีต่อหะดีษและซุนนะฮ์นั้น แม้แต่ฝ่ายตรงข้ามของท่านก็ยอมรับ แต่ความผูกพันและความทุ่มเทนี้มิได้เป็นเพียงด้านวิชาการและทฤษฎีเท่านั้น หากยังเป็นด้านการปฏิบัติที่ปรากฏให้เห็นด้วย บรรดาผู้ร่วมสมัยของท่านต่างเป็นพยานว่า ความนอบน้อมและความเคารพต่อสถานะแห่งความเป็นเราะซูล และความเอาใจใส่ในการปฏิบัติตามซุนนะฮ์อย่างที่ได้เห็นในตัวอิบนุตัยมียะฮ์นั้น ไม่เคยพบเห็นในผู้ใดอื่น ท่านหาฟิซ ซิรอญุดดีน อัล-บัซซาร (ร.ฮ.) ได้กล่าวสาบานว่า:

لا والله ما رأيت احدا اشد تعظيما لرسول الله صلى الله عليه وسلم ولا احرص على اتباعه ونصر ما جاء به منه

«ไม่ ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ฉันไม่เคยเห็นผู้ใดที่ให้ความนอบน้อมและความเคารพต่อท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และมีความมุ่งมั่นในการปฏิบัติตามท่าน และในการช่วยเหลือศาสนาของท่าน ยิ่งไปกว่าอิบนุตัยมียะฮ์»[^2]

สิ่งนี้ครอบงำตัวท่านและปรากฏเด่นชัดในชีวิตของท่าน จนหัวใจของผู้พบเห็นต้องเป็นพยานว่า การปฏิบัติตามอย่างสมบูรณ์และความรักต่อซุนนะฮ์นั้นคือสิ่งนี้เอง อัลลามะฮ์ อิมาดุดดีน อัล-วาสิฏี (ร.ฮ.) กล่าวว่า:

ما رأينا في عصرنا هذا من تستجلى النبوة

«ในยุคสมัยของเรานี้ เราไม่พบผู้ใดที่ (ความงดงามแห่ง) การเป็นนบีของท่านมุฮัมมัด ﷺ ปรากฏให้เห็น นอกจากอิบนุตัยมียะฮ์ […]»

[^1]: มะดาริจุส-สาลิกีน (مدارج السالكين) [^2]: อัล-เกาะวากิบุด-ดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 149

المحمدية وسننها من اقواله وافعاله الاهذا الرجل يشهد القلب الصحيح ان هذا هو الاتباع حقيقة۔

«…ราวกับว่าการปฏิบัติตามแบบอย่างของท่านนบี ﷺ และซุนนะฮ์ทั้งหลายของท่านปรากฏชัดอยู่ในคำพูดและการกระทำของเขา หัวใจที่บริสุทธิ์ย่อมเป็นพยานว่า นี่แหละคือการปฏิบัติตามที่แท้จริง และนี่แหละคือชื่อของการเจริญรอยตามอย่างสมบูรณ์»

การเป็นที่ยอมรับในหมู่ผู้ศอลิห์และการเป็นพยานของอุละมาอ์ร่วมสมัย

การที่ฝูงชนและมวลชนจำนวนมากยกย่องสรรเสริญบุคคลใดบุคคลหนึ่งนั้น มิใช่หลักฐานแสดงถึงการเป็นที่ยอมรับ ณ อัลลอฮ์ ความมั่นคงในหนทางที่เที่ยงตรง และความสูงส่งของฐานะ หลักฐานที่แท้จริงคือการเป็นพยานและการยกย่องของผู้คนแห่งความศอลิห์และความมั่นคง ตลอดจนผู้มีความรู้และผู้มีญาณทัศน์ในยุคสมัยของเขา และนอกจากนี้ คือการที่ในหมู่ผู้เจริญรอยตามเขา ผู้ที่รักและผูกพันกับเขา และผู้ที่ไปมาหาสู่นั่งร่วมกับเขา มีความศอลิห์และความเที่ยงตรง อะกีดะฮ์ที่ดีงาม ความยำเกรง ความระมัดระวัง และความใส่ใจห่วงใยต่ออาคิเราะฮ์ และพวกเขาเป็นผู้โดดเด่นเหนือคนร่วมสมัยในด้านความเคร่งครัดในศาสนาและความถูกต้องปลอดภัยในแนวทาง กรณีของอิบนุตัยมียะฮ์ก็เป็นเช่นนั้น กล่าวคือ บรรดาผู้คนแห่งความศอลิห์และการชี้นำที่โดดเด่นที่สุดในยุคนั้น ตลอดจนผู้มีความรู้และความคิดพิจารณา ล้วนยอมรับในความยิ่งใหญ่และความประเสริฐ ความถูกต้องของความเชื่อ และความปลอดภัยของอะกีดะฮ์ของท่าน และเป็นผู้ยกย่องสรรเสริญท่าน ส่วนในหมู่ผู้ต่อต้านท่านนั้น จำนวนมากเป็นผู้ที่มีความเกี่ยวพันกับรัฐบาลและเป็นชาวโลก ผู้ป่วยด้วยโรคแห่งการแสวงหาตำแหน่ง และผู้ปรารถนาทรัพย์สินและเกียรติยศ[^2] ผู้แต่งหนังสือ «อัลเกาะกิบ» (الكواكب) เขียนไว้ว่า

قالوا ومن امعن النظر ببصيرته لم ير عالمًا من اهل اى بلد شاء موافقًا له الا ورآه من اتبع علماء بلده للكتاب والسنة واشغلهم بطلب الآخرة والرغبة

«ผู้คนกล่าวว่า ผู้ใดพิจารณาอย่างถี่ถ้วนด้วยญาณทัศน์ของเขา เขาจะเห็นว่า อาลิมคนใดก็ตามที่เห็นพ้องกับท่าน ไม่ว่าจะมาจากเมืองใด ผู้นั้นย่อมเป็นผู้ที่ปฏิบัติตามคัมภีร์และซุนนะฮ์มากที่สุดในหมู่อุละมาอ์แห่งเมืองนั้น และเป็นผู้ที่ขวนขวายแสวงหาอาคิเราะฮ์มากที่สุด และมีความปรารถนาต่อ…»

[^1]: ญะลาอ์ อัลอัยนัยน์ (جلاء العينين) หน้า […] [^2]: บรรดาท่านที่เกิดความเข้าใจผิดบางประการ หรือผู้ที่ความขัดแย้งของพวกเขาเป็นเรื่องทางวิชาการและหลักการล้วน ๆ ย่อมได้รับการยกเว้นจากข้อสรุปทั่วไปนี้ «และไม่มีข้อความทั่วไปใดเว้นแต่จะมีบางส่วนถูกยกเว้นออกไป»

فيها وابلغهم فى الاعراض عن الدنيا والاهمال لها ولا يرى عالمًا مخالفًا له منحرفًا عنه الا وهو من اكثرهم نهمة فى جمع الدنيا واكثرهم رياءً او سمعة والله اعلم

«…เป็นผู้ที่ใฝ่ในสิ่งนั้น และเป็นผู้ที่ไม่ใยดีต่อดุนยาและไม่หันไปสนใจมันมากที่สุด ส่วนผู้ที่ขัดแย้งกับท่าน ก็จะเห็นได้ว่าเขาเป็นผู้ละโมบในดุนยา ลุ่มหลงในตัณหา เป็นผู้โอ้อวด (ริยาอ์) และแสวงหาชื่อเสียง วัลลอฮุอะอ์ลัม»

ถ้อยคำของอัลลามะฮ์ อัซ-ซะฮะบี (ร.ฮ.) ต่อไปนี้ก็ไม่ควรลืมเลือนเช่นกัน:

واخيف فى نصر السنة المحفوظة حتى اعلى الله تعالى مناره وجمع قلوب اهل التقوى على محبته والدعاء له

«ท่านถูกข่มขู่คุกคามอย่างหนักเพราะ "ความผิด" ในการปกป้องซุนนะฮ์ จนกระทั่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงยกย่องเชิดชูท่านให้มีเกียรติสูงส่ง และทรงรวมหัวใจของผู้มีตักวาให้รักใคร่ท่านและขอดุอาอ์ให้แก่ท่าน»

ฟิรอสะฮ์และกะรอมะฮ์

แม้ว่ากัชฟ์และกะรอมะฮ์จะไม่ใช่ส่วนหนึ่งของความเป็นผู้ประเสริฐและเป็นที่ยอมรับ (ต่ออัลลอฮ์) และไม่ใช่หลักฐานของสิ่งนั้น บรรดาผู้ทรงความรู้ได้เขียนไว้อย่างชัดเจนว่า "อัล-อิสติกอมะฮ์ เหนือกว่ากะรอมะฮ์" (الاستقامة فوق الكرامة) และประเด็นนี้ก็ไม่จำเป็นต้องถกเถียงกันอีกแล้ว แต่ก็เป็นความจริงเช่นกันว่า อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานสมบัติอันนี้แก่บ่าวผู้เป็นที่รักของพระองค์จำนวนมากเป็นรางวัล และเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่เป็นเครื่องยืนยันและร่องรอยแห่งความเป็นที่ยอมรับและเกียรติของพวกเขาก็ปรากฏขึ้นด้วยมือหรือด้วยลิ้นของพวกเขา เป็นประเด็นที่อะฮ์ลุซซุนนะฮ์เห็นพ้องกันว่า "กะรอมาตของบรรดาวะลีเป็นความจริง" (كرامات الأولياء حق) และในอัลกุรอานและหะดีษก็มีหลักฐานและเหตุการณ์มากมายเกี่ยวกับเรื่องนี้ อีกทั้งในหนังสือของชัยคุลอิสลาม (อิบนุตัยมียะฮ์) เองก็มีการอธิบายประเด็นนี้และยืนยันความจริงข้อนี้ไว้

[^1]: อัล-เกาะวากิบ อัด-ดุรรียะฮ์ (الكواكب الدرية) หน้า 161 [^2]: ญะลาอ์ อัล-อัยนัยน์ (جلاء العينين) หน้า 6

เหตุการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในลักษณะของกะรอมะฮ์และสิ่งที่ผิดไปจากธรรมดานั้น บรรดาศิษย์ มิตรสหาย และผู้ร่วมสมัยของท่านได้ให้การยืนยันไว้ และอุละมาอ์รุ่นหลังก็ได้ยอมรับในเรื่องนี้เช่นกัน ว่าเหตุการณ์เหล่านั้นเป็นที่เลื่องลือและถูกรายงานไว้มากมายจนไม่อาจปฏิเสธได้ อัลลามะฮ์อัลอัยนี ผู้แต่ง "อุมดะตุลกอรี ชัรห์อัลบุคอรี" (عمدة القاری شرح البخاری) ได้เขียนไว้ในคำนิยมของหนังสือ "อัรร็อดดุลวาฟิร" (الرد الوافر) ว่า:

وهذا الامام مع جلالة قدره في العلوم نقلت عنه على لسان جم غفير من الناس كرامات ظهرت منه بلا التباس

«ท่านอิหม่ามผู้นี้ นอกจากความยิ่งใหญ่และความสมบูรณ์ทางวิชาการแล้ว ยังมีกะรอมะฮ์ต่าง ๆ บังเกิดขึ้นจากท่าน ซึ่งผู้คนจำนวนมากได้รายงานไว้ และไม่มีช่องว่างให้สงสัยในเรื่องนั้นเลย»[^1]

แขนงหนึ่งของกะรอมะฮ์เหล่านี้คือ "ฟิรอสะฮ์ศอดิเกาะฮ์" (ญาณหยั่งรู้อันสัจจริง) ซึ่งเป็นสิ่งที่บรรดามุอ์มินชั้นนำและเอาลิยาอ์ผู้ยำเกรงได้รับ มีการรายงานเหตุการณ์อันน่าอัศจรรย์เกี่ยวกับฟิรอสะฮ์ของท่านไว้ ฮาฟิซอิบนุก็อยยิม ได้บันทึกเหตุการณ์มากมายเกี่ยวกับ "ฟิรอสะฮ์" นี้ไว้ในหนังสือ "มะดาริจุสสาลิกีน" (مدارج السالكين) และหนังสืออื่น ๆ ในมะดาริจุสสาลิกีนท่านเขียนไว้แห่งหนึ่งว่า:

ولقد شاهدت من فراسة شيخ الاسلام امورًا عجيبة وما لم اشاهده منها اعظم واعظم ووقائع فراسته تستدعي سفرًا ضخمًا

«แท้จริงข้าพเจ้าได้ประจักษ์เหตุการณ์อันน่าอัศจรรย์จากฟิรอสะฮ์ของชัยคุลอิสลาม และเหตุการณ์ที่ข้าพเจ้ามิได้ประจักษ์ด้วยตนเอง (แต่ได้ยินจากปากของผู้ที่เชื่อถือได้) นั้นยิ่งใหญ่ยิ่งกว่านั้นอีก การจะบันทึกเหตุการณ์แห่งฟิรอสะฮ์ของท่านนั้นต้องใช้หนังสือเล่มใหญ่ทีเดียว»[^2]

สิ่งที่ท่านได้เขียนไว้ในเรื่องต่าง ๆ เช่น วะห์ดะตุลวุญูด, ฟะนาอ์, บะกออ์, มะอ์ริฟะฮ์, อะอ์มาลกัลบียะฮ์ (การงานของหัวใจ) เป็นต้น แสดงให้เห็นว่าท่านได้ผ่านขั้นตอนเหล่านี้มาแล้วในทางปฏิบัติด้วย และในเรื่องนี้ท่านมี "อัซวากอาลิยะฮ์" (รสสัมผัสทางจิตวิญญาณอันสูงส่ง) และ "อะห์วาลศอฮีฮะฮ์" (สภาวะทางจิตวิญญาณอันถูกต้อง) และสิ่งที่ท่านกล่าวและเขียนนั้นมิใช่เป็นเพียงความเฉลียวฉลาดทั่วไป พลังแห่งความรู้ หรือ

[^1]: อัรร็อดดุลวาฟิร หน้า 89 [^2]: มะดาริจุสสาลิกีน เล่ม 2 หน้า 251

ไม่ใช่ผลของพลังปากกา หากแต่เป็นประสบการณ์และสิ่งที่ท่านได้ประจักษ์ด้วยตนเอง ในประเด็นและการอภิปรายเหล่านี้ บางครั้งถ้อยคำและข้อวิเคราะห์ของท่านก็สอดคล้องกับถ้อยคำและข้อวิเคราะห์ของบรรดานักตะเซาวุฟผู้รู้แจ้งและบรรดามุจญ์ตะฮิดในศาสตร์แห่งสุลูก (เช่น มัคดูม ชัยค์ชะรอฟุดดีน ยะห์ยา มะนีรี และอิมาม ร็อบบานี ท่านชัยค์อะห์มัด สิรฮินดี (ร.ฮ.)) ในหนังสือ «ริสาละฮ์ อัล-อุบูดิยะฮ์» (رسالۃ العبودیۃ) ท่านได้อธิบายประเภทของฟะนาอ์ ตลอดจนระดับขั้นและมะกอมของมันโดยละเอียด ดังนี้:

ฟะนาอ์มีสามประเภท ประเภทหนึ่งคือมะกอมแห่งฟะนาอ์ที่บรรดานบีและบรรดาวะลีผู้สมบูรณ์ได้รับ อีกประเภทหนึ่งคือมะกอมที่บรรดาวะลีและบรรดาผู้ศอลิหฺซึ่งยังไม่ถึงระดับแห่งความสมบูรณ์และความก้าวหน้าขั้นนี้ได้รับ และอีกประเภทหนึ่งคือมะกอมของพวกมุนาฟิกีน พวกนอกรีต และพวกที่เปรียบอัลลอฮ์กับสิ่งถูกสร้าง

มะกอมแรกคือ การได้บรรลุภาวะฟะนาอ์จากสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ จนเหลือเพียงความรักต่ออัลลอฮ์เท่านั้น การอิบาดะฮ์ต่ออัลลอฮ์เท่านั้น การตะวักกุลต่ออัลลอฮ์เท่านั้น และการแสวงหาอัลลอฮ์เท่านั้น โดยไม่มีสิ่งอื่นใดนอกจากพระองค์หลงเหลืออยู่เลย ถ้อยคำของชัยค์อะบูยะซีด อัล-บิสฏอมี ที่มีรายงานไว้ว่า

لا ارید الا ما یرید

«ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาสิ่งใด นอกจากสิ่งที่พระองค์ทรงปรารถนา»

ควรเข้าใจในความหมายนี้ กล่าวคือ ความปรารถนาของข้าพเจ้าคือสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์และทรงพอพระทัย และในที่นี้หมายถึงพระประสงค์ในเชิงศาสนา ความสมบูรณ์ของบ่าวคือ การที่ในตัวเขาเหลือเพียงความปรารถนาในสิ่งนั้น ความรักต่อสิ่งนั้น และความพึงพอใจต่อสิ่งนั้นเท่านั้น คือสิ่งที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประสงค์ ทรงพอพระทัย และทรงชื่นชอบ ซึ่งหมายถึงบรรดาพระบัญชาของพระเจ้า ไม่ว่าจะเป็นในระดับวาญิบหรือมุสตะหับ นี่คือมะกอมของบรรดามะลาอิกะฮ์ บรรดานบี และบรรดาผู้ศอลิหฺ ผู้ใดได้บรรลุมะกอมนี้ เขาก็ได้รับความโปรดปรานแห่ง «ก็อลบุน สะลีม» (หัวใจที่บริสุทธิ์)

إِلَّا مَنْ أَتَى ٱللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ ﴿٨٩﴾

«เว้นแต่ผู้ที่มาหาอัลลอฮ์ด้วยหัวใจที่บริสุทธิ์» (ซูเราะฮ์อัช-ชุอะรออ์ 26:89)

บรรดาอุละมาอ์ได้อรรถาธิบายอายะฮ์นี้ไว้ว่า คือหัวใจที่บริสุทธิ์จากการอิบาดะฮ์ต่อสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ จากการปรารถนาสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ หรือจากความรักต่อสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ ไม่ว่าจะเรียกสิ่งนี้ว่าฟะนาอ์หรือไม่ก็ตาม นี่แหละคือจุดเริ่มต้นและจุดสุดท้ายของอิสลาม และนี่คือทั้งด้านในและด้านนอกของศาสนา

ฟะนาอ์ประเภทที่สองคือ การที่จิตใจไม่ใส่ใจและเลือนหายไปจากการประจักษ์ถึงสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์โดยสิ้นเชิง นี่เป็นมะกอมที่ผู้เดินทางบนหนทาง (สาลิกีน) จำนวนมากได้ประสบ หัวใจของพวกเขาถูกครอบงำด้วยซิกร์ การอิบาดะฮ์ และความรักต่อพระเจ้า

...ไปยัง [อัลลอฮ์] มีแรงดึงดูดและแรงโน้มนำที่รุนแรงถึงเพียงนั้น จนหัวใจของพวกเขาไม่อาจทนมองสิ่งอื่นใดนอกจากพระองค์ได้ และไม่อาจมองเห็นสิ่งใดนอกจากเป้าหมายของตน สิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ไม่อาจผ่านเข้ามาในหัวใจของพวกเขาได้เลย ยิ่งกว่านั้น แม้แต่ความรู้สึกถึงสิ่งนั้นก็ไม่หลงเหลืออยู่ ในมะกอมนี้ แรงดึงดูดและแรงโน้มนำมีบทบาทฉันใด ในระดับหนึ่ง ความอ่อนแอของหัวใจพวกเขาก็มีบทบาทด้วยฉันนั้น ในอัลกุรอานมีระบุว่า

وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَىٰ فَـٰرِغًا ۖ إِن كَادَتْ لَتُبْدِى بِهِۦ لَوْلَآ أَن رَّبَطْنَا عَلَىٰ قَلْبِهَا

«และหัวใจของมารดาของมูซาก็ว่างเปล่า เกือบที่นางจะเปิดเผยเรื่องของเขาออกไปแล้ว หากเรามิได้ทำให้หัวใจของนางมั่นคง» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะศ็อศ 28:10)

บรรดานักตัฟซีรได้เขียนไว้ว่า ความหมายของอายะฮ์นี้คือ หัวใจของมารดาท่านนบีมูซา (อ.) ว่างเปล่าจากทุกสิ่ง เว้นแต่ความคิดและความระลึกถึงท่านนบีมูซา (อ.) สภาพเช่นนี้มักเกิดกับผู้คนที่ถูกความรัก ความกลัว หรือความหวังจู่โจมและครอบงำอย่างกะทันหัน ในเวลานั้นหัวใจของพวกเขาจะว่างเปล่าและปลอดจากทุกสิ่ง เว้นแต่ผู้เป็นที่รัก ศัตรู หรือสิ่งที่ตนปรารถนา และบางครั้งพวกเขาก็จมดิ่ง (อิสติฆรอก) อยู่ในความรัก ความกลัว หรือการแสวงหานั้นจนไม่หลงเหลือความรู้สึกต่อสิ่งอื่นใดนอกจากสิ่งนั้น

เมื่อบุคคลใดอยู่ในมะกอมแห่งฟะนาอ์นี้ และสภาวะนี้ครอบงำเขาอย่างสมบูรณ์ เขาจะจมดิ่งอยู่ในสิ่งที่มีอยู่นั้นจนไม่รับรู้ถึงการมีอยู่ของตนเอง การเห็น (ชุฮูด) ผู้ถูกเห็นเพียงหนึ่งเดียวนั้นครอบงำเขาจนไม่หลงเหลือการเห็นตนเอง การรำลึก (ซิกร์) ถึงผู้ถูกรำลึกเพียงหนึ่งเดียวนั้นครอบครองเขาจนการรำลึกและการครุ่นคิดถึงตนเองหายไปโดยสิ้นเชิง การรู้จัก (มะอ์ริฟะฮ์) ต่อผู้เป็นหนึ่งเดียวแผ่ปกคลุมเขาจนการรู้จักตนเองไม่หลงเหลืออยู่ ในเวลานั้น สรรพสิ่งทั้งปวงนอกจากการมีอยู่เพียงหนึ่งเดียวนั้น ล้วนกลายเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่และสูญสลายไปในสายตาของเขา

ผู้ใดก็ตามที่บรรลุมะกอมนี้ในความรักหรือการรู้จักต่ออัลลอฮ์ตะอาลา เขาจะเห็นสรรพสิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่และสูญสลาย และเหลือเพียงการมีอยู่ของอัลลอฮ์ตะอาลาเท่านั้น แต่ความจริงก็คือ สรรพสิ่งทั้งหลายมิได้ไม่มีอยู่หรือสูญสลายไปจริงๆ หากแต่มันได้สูญสลายและหายไปจากการเห็นและการรำลึกของบุคคลนั้น และเขาก็สูญสิ้นจากการรับรู้หรือการเห็นสรรพสิ่งเหล่านั้น เมื่อสิ่งนั้นครอบงำเขา...

และผู้รักก็เกิดความอ่อนแอขึ้นถึงขนาดที่พลังแห่งการแยกแยะของเขาเริ่มใช้การไม่ได้ บางครั้งเขาก็เริ่มเข้าใจว่าตนเองคือผู้เป็นที่รักนั่นเอง มีเรื่องเล่าว่า ชายคนหนึ่งกระโดดลงไปในแม่น้ำ ผู้ที่หลงรักเขายืนดูอยู่ เขาก็กระโดดลงแม่น้ำตามไปด้วย ผู้เป็นที่รักกล่าวว่า "ฉันกระโดดลงแม่น้ำ แล้วเธอกระโดดตามฉันมาทำไม?" เขาตอบว่า "ด้วยความรักที่มีต่อเธอ ฉันไม่มีสติรู้ตัวเลย จนถึงขนาดที่ฉันรู้สึกว่าเธอกับฉันเป็นหนึ่งเดียวกัน"

เมื่อมาถึงจุดนี้ ผู้คนจำนวนมากได้พลาดพลั้ง พวกเขาคิดว่านี่คือการรวมเป็นหนึ่ง (อิตติหาด) และผู้รักได้รวมเข้ากับผู้เป็นที่รักจนกลายเป็นหนึ่งเดียว ถึงขนาดที่ไม่เหลือความแตกต่างใด ๆ ในรากเหง้าและการมีอยู่ของทั้งสอง นี่เป็นความผิดโดยสิ้นเชิง ไม่มีสิ่งใดจะรวมเป็นหนึ่งเดียวกับพระผู้สร้างได้เลย แท้จริงแล้วข้อเท็จจริงก็คือ ไม่มีสิ่งใดจะรวมกับสิ่งอื่นจนกลายเป็นหนึ่งเดียวได้ การรวมเป็นหนึ่งอย่างสมบูรณ์ระหว่างสองสิ่งจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อทั้งสองสิ่งนั้นเปลี่ยนสภาพไป หรือเสื่อมสลายไป หรือจากการรวมกันของทั้งสองได้เกิดสิ่งที่สามขึ้นมา ซึ่งไม่ใช่ทั้งสิ่งนั้นและไม่ใช่ทั้งสิ่งนี้ เช่น น้ำกับนม หรือน้ำกับเครื่องดื่ม ผสมกันแล้วกลายเป็นสิ่งที่สาม

อย่างไรก็ตาม การเป็นหนึ่งเดียวกันในเจตนา ในความชอบ และความไม่ชอบนั้นเป็นไปได้ บุคคลสองคนสามารถเป็นหนึ่งเดียวกันในเจตนา ในความชอบและความไม่ชอบได้ คนหนึ่งรักผู้ใด อีกคนก็รักผู้นั้นด้วย คนหนึ่งเกลียดชังผู้ใด อีกคนก็เกลียดชังผู้นั้นด้วย คนหนึ่งชอบสิ่งใด อีกคนก็ชอบสิ่งนั้นด้วย ในทำนองเดียวกัน คนหนึ่งเป็นศัตรูกับผู้ใด อีกคนก็เป็นศัตรูกับผู้นั้นด้วย

แต่ฟะนาอ์ (การดับสูญ) อย่างสมบูรณ์ ซึ่งสิ่งมีอยู่อื่น ๆ ทั้งหลายดูเหมือนดับสูญไปโดยสิ้นเชิง และแม้แต่การประจักษ์และความรู้สึกถึงสิ่งเหล่านั้นก็ไม่หลงเหลืออยู่ นั่นเป็นสถานะที่บกพร่อง บรรดาเอาลิยาอ์ผู้ยิ่งใหญ่อย่างท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) และท่านอุมัร (ร.ฎ.) ตลอดจนบรรดามุฮาญิรีนและอันศอรผู้ได้รับความเป็นผู้นำหน้าและความเป็นคนแรก ๆ พวกเขาไม่ได้ตกอยู่ในฟะนาอ์ชนิดนี้ เมื่อพวกเขาอยู่เหนือกว่าสิ่งนี้แล้ว จะกล่าวไปไยถึงบรรดานบีผู้ทรงเกียรติ รสนิยมและสภาวะทางจิตวิญญาณในลักษณะนี้ได้เกิดขึ้นกับผู้คนในยุคหลังจากบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ...

บนหัวใจ บางครั้งเกิดสภาวะแห่งอีมานขึ้นอย่างรุนแรงจนสติปัญญา ความรู้สึกตัว และการแยกแยะไม่หลงเหลืออยู่ ส่วนบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) นั้นเป็นผู้มีสภาวะอันสมบูรณ์และมีหัวใจที่เข้มแข็งยิ่ง ในยามที่สภาวะแห่งอีมานเกิดขึ้น สติปัญญาของพวกท่านก็ไม่เคยหยุดทำงาน และไม่เกิดสภาวะแห่งความอ่อนแอ ความมึนเมาและการไร้ตัวตน ความดับสูญ (ฟะนาอ์) หรือความคลั่งไคล้ขึ้นแก่พวกท่าน

สายธารนี้เริ่มต้นขึ้นในยุคตาบิอีน และบรรดาผู้มีจิตใจอ่อนไหวและผู้ที่ทำอิบาดะฮ์มากในเมืองบัศเราะฮ์ได้ประสบกับสภาวะเหล่านี้ บางคนในหมู่พวกเขาเมื่อได้ฟังอัลกุรอานก็หมดสติ บางคนถึงกับเสียชีวิต เช่น อบูญุฮัยร์ผู้ตาบอด และซุราเราะฮ์ บิน อะบีเอาฟา กอฎีแห่งบัศเราะฮ์

ในทำนองเดียวกัน บรรดามะชาอิค (ชัยค์) แห่งตะเซาวุฟก็ได้ประสบสภาวะแห่งฟะนาอ์และความมึนเมาเช่นนี้ จนในสภาวะดังกล่าวสติปัญญาและการแยกแยะของพวกท่านไม่หลงเหลืออยู่ บ่อยครั้งในสภาวะเช่นนั้น มีถ้อยคำบางอย่างหลุดออกมาจากปากของพวกท่าน ซึ่งเมื่อได้สติกลับคืนมาแล้วก็ปรากฏชัดว่าเป็นถ้อยคำที่ผิดอย่างชัดแจ้ง ชัยค์อบูยะซีด อัลบิสฏอมี ชัยค์อบุลหะซัน อันนูรี และชัยค์อบูบักร์ อัชชิบลี ล้วนเคยประสบเรื่องเหล่านี้ และมีเหตุการณ์ทำนองนี้ถูกถ่ายทอดมาจากพวกท่าน

ทว่าจากอบูสุลัยมาน อัดดารอนี มะอ์รูฟ อัลกัรคี ฟุฎัยล์ บิน อิยาฎ ตลอดจนญุนัยด์ อัลบัฆดาดี และท่านอื่น ๆ ไม่มีรายงานเรื่องทำนองนี้เลย แม้อยู่ในสภาวะเช่นนั้น สติปัญญาและพลังแห่งการแยกแยะก็มิได้ละทิ้งพวกท่าน และพวกท่านก็ไม่ตกอยู่ในฟะนาอ์และความมึนเมาเช่นนั้น

ในจิตใจของบรรดาผู้สมบูรณ์เหล่านี้ ไม่มีสิ่งใดนอกจากความรักต่ออัลลอฮ์และพระประสงค์ของพระองค์ ความรู้ของพวกท่านกว้างขวางอย่างยิ่ง และพวกท่านเป็นผู้มีการแยกแยะเพียงนั้น จนสิ่งทั้งหลายและกิจการต่าง ๆ ปรากฏแก่พวกท่านตามสภาพและรูปลักษณ์อันแท้จริง แทนที่บรรดามัคลูกจะสูญสลายไปหรือไม่ปรากฏต่อพวกท่าน กลับปรากฏว่าพวกมันดำรงอยู่ด้วยพระบัญชาและพระประสงค์ของอัลลอฮ์ อยู่ภายใต้พระประสงค์ของพระองค์และถูกทำให้นอบน้อมต่อพระองค์ อีกทั้งยังง่วนอยู่กับการตัสบีหฺและการเชื่อฟังพระองค์ ด้วยประการนี้ การประจักษ์เช่นนี้จึงเพิ่มพูนความรู้แจ้งและการใคร่ครวญของพวกท่าน และเพิ่มพูนมะอ์ริฟะฮ์ ความบริสุทธิ์ใจ (อิคลาศ) เตาฮีด และอิบาดะฮ์ของพวกท่าน

นี่แหละคือสัจธรรมที่อัลกุรอานเรียกร้องไปสู่ และนี่คือฐานะของบรรดามุอ์มินผู้ถึงแก่นแท้ ผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) และผู้สมบูรณ์ (กามิลีน) และท่านนบีของเรา ﷺ คืออิมามและผู้นำของพวกเขาทั้งหมด และ

ในบรรดาพวกเขา ท่าน ﷺ เป็นผู้สมบูรณ์ที่สุดและสูงส่งที่สุด ด้วยเหตุนี้ เมื่อท่านได้ขึ้นมิอ์รอจ และท่านได้ประจักษ์อายะฮ์ (สัญญาณ) ต่าง ๆ ของอัลลอฮ์ ณ ที่นั้น ได้รับการสนทนาและการกระซิบกระซาบ ครั้นเมื่อท่านกลับมายังโลกนี้ สภาพของท่านก็มิได้เปลี่ยนแปลงไปแต่อย่างใด และไม่มีผู้ใดสัมผัสได้ถึงร่องรอยของสิ่งนั้นเลย ทั้งที่ท่านนบีมูซา (อ.) นั้น ในโอกาสเช่นนี้จะเกิดภาวะไร้สติและหมดสติขึ้น

ยังมีอีกสภาวะหนึ่ง ซึ่งบางครั้งถูกเรียกขานว่า "ฟะนาอ์" เช่นกัน นั่นคือการที่บุคคลหนึ่งยืนยันว่า นอกจากอัลลอฮ์แล้วไม่มีสิ่งใดมีอยู่จริงเลย และการมีอยู่ของพระผู้สร้างก็คือการมีอยู่ของบรรดามัคลูก ดังนั้นจึงไม่มีความแตกต่างใด ๆ ระหว่างพระผู้อภิบาลกับบ่าว นี่คือฟะนาอ์ของพวกหลงผิดและพวกนอกรีต (อิลหาด) ผู้ตกอยู่ในความเชื่อเรื่อง "หุลูล" (การที่พระเจ้าเข้าสิงในสิ่งถูกสร้าง) และ "อิตติหาด" (การรวมเป็นหนึ่งเดียวกับพระเจ้า)

ในบรรดาชัยค์ผู้มีความเที่ยงตรง (อิสติกอมะฮ์) หากผู้ใดกล่าวว่า "ฉันไม่เห็นสิ่งอื่นใดนอกจากอัลลอฮ์" หรือ "ฉันไม่มองไปยังสิ่งอื่นใดนอกจากอัลลอฮ์" หรือถ้อยคำทำนองเดียวกันนี้ ความหมายของเขาก็คือ ฉันไม่เห็นพระผู้อภิบาลอื่นใดนอกจากพระองค์ หรือฉันไม่เห็นผู้สร้างหรือผู้บริหารจัดการอื่นใดนอกจากพระองค์ หรือฉันไม่เห็นผู้ที่ควรได้รับการเคารพสักการะอื่นใดนอกจากพระองค์ หรือฉันไม่มองไปยังผู้ใดนอกจากพระองค์ด้วยความรัก ด้วยความยำเกรง หรือด้วยความหวัง เพราะกฎเกณฑ์ก็คือ ดวงตาย่อมมองไปยังสิ่งที่หัวใจผูกพันอยู่เสมอ ผู้ใดที่รักสิ่งใด หรือหวังในสิ่งใด หรือกลัวสิ่งใด เขาก็จะหันไปยังสิ่งนั้น หากในหัวใจของเขาไม่มีความรัก ความหวัง ความกลัว ความเกลียดชัง หรือความผูกพันใด ๆ ของหัวใจต่อสิ่งนั้นแล้ว ความตั้งใจที่จะหันไปยังสิ่งนั้นก็จะไม่เกิดขึ้นในหัวใจเลย และเขาก็จะไม่ยกสายตาขึ้นมองสิ่งนั้น และจะไม่มองเห็นมัน และหากบางครั้งสายตาของเขาไปตกกระทบสิ่งนั้น ก็เป็นเพียงความบังเอิญและเป็นแค่การมองผ่าน ๆ เหมือนกับที่คนผู้หนึ่งมองกำแพง หรือมองสิ่งที่หัวใจของเขาไม่ได้ผูกพันอยู่ด้วย

บรรดาชัยค์ผู้ศอลิหฺ บางครั้งได้กล่าวถ้อยคำที่เกี่ยวข้องกับเตาฮีดอันบริสุทธิ์และความอิคลาศอันสมบูรณ์ ความหมายของพวกเขาก็คือ บ่าวจะไม่หันเหความสนใจไปยังสิ่งอื่นใดนอกจากอัลลอฮ์เลย และ…

ต่อสิ่งอื่นนอกจากพระองค์ด้วยความรัก ความกลัว หรือความหวัง ทว่าหัวใจของเขาว่างเปล่าและปลอดจากสรรพสิ่งทั้งปวงโดยสิ้นเชิง เขามองไปยังสิ่งเหล่านั้นด้วยรัศมีของอัลลอฮ์ เขาได้ยินด้วยสัจธรรม (อัล-หัก) เขามองเห็นด้วยสัจธรรม เขาหยิบจับด้วยสัจธรรม และเขาเดินด้วยพลังของสัจธรรม ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงรัก เขาก็รักผู้นั้น ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงกริ้ว เขาก็ชิงชังผู้นั้น ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงยึดเป็นมิตร เขาก็ยึดผู้นั้นเป็นมิตร ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงเป็นศัตรู เขาก็เป็นศัตรูกับผู้นั้น ในกิจการของพวกเขา เขายำเกรงอัลลอฮ์ และในกิจการของอัลลอฮ์ เขาไม่เกรงกลัวพวกเขา นี่แหละคือหัวใจที่บริสุทธิ์ (เกาะลบุน สะลีม) ของผู้ที่เป็นหะนีฟ ผู้ยึดมั่นในเตาฮีด ผู้เป็นมุสลิมและมุอ์มิน ซึ่งในหัวใจนั้นพบมะอ์ริฟะฮ์ การตะหฺกีก และเตาฮีดแบบเดียวกับของบรรดานบีและเราะซูล นี่คือมะกอม (ตำแหน่ง) ที่บรรดาผู้ปฏิบัติตามนบีทั้งหลายได้บรรลุถึง และนี่คือฟะนาอ์ที่น่าสรรเสริญ อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงยกย่องและพรรณนาคุณลักษณะของผู้บรรลุถึงมะกอมนี้ และทรงนับพวกเขาไว้ในหมู่เอาลิยาอ์ผู้ยำเกรง (มุตตะกีน) พรรคพวกผู้ประสบความสำเร็จ (ฮิซบุล มุฟลิฮีน) และกองทัพผู้มีชัย (ญุนดุล ฆอลิบีน)

ส่วนประเภทที่สามคือ "ฟะนาอ์ฟิลวุญูด" (เตาฮีดวุญูดี หรือวะห์ดะตุลวุญูด) นั้น เป็นการตะหฺกีกและมะอ์ริฟะฮ์ในเรื่องเตาฮีดแบบพวกกะรอมิเฏาะฮ์ และเหมือนพวกพงศ์พันธุ์ของฟิรเอาน์ ไม่มีผู้ใดในหมู่มะชายิค (ชัยค์ทั้งหลาย) และคนศอลิหฺมุ่งหมายถึงสิ่งนี้เลย คำกล่าวที่ว่า "สิ่งใดในบรรดาสรรพสิ่งที่ข้าพเจ้ามองเห็นด้วยตาของข้าพเจ้า สิ่งนั้นคือพระผู้อภิบาลแห่งแผ่นดินและชั้นฟ้า" นั้น จะกล่าวได้ก็แต่ผู้ที่หลงผิดอย่างสุดขีด และมีความเสื่อมทางสติปัญญาหรือความเสื่อมทางอะกีดะฮ์ หรือตกเป็นเหยื่อของความวิกลจริตหรือพวกนอกรีต (อิลหาด) บรรดามะชายิคทั้งหลายผู้มีสถานะเป็นแบบอย่างในศาสนา ล้วนเห็นพ้องกันบนแนวทางเดียวกัน ซึ่งเป็นแนวทางของสะลัฟและบรรดาผู้นำของอุมมะฮ์นี้ นั่นคือ พระผู้สร้างผู้ทรงบริสุทธิ์และสูงส่งนั้นทรงมีอัตภาพ (วุญูด) ที่แยกต่างหากจากสรรพสิ่งโดยสิ้นเชิง ไม่มีส่วนใดแห่งซาตของพระองค์อยู่ในสรรพสิ่งที่พระองค์ทรงสร้าง และไม่มีส่วนใดแห่งสรรพสิ่งที่ทรงสร้างอยู่ในซาตของพระองค์ พวกเขาทั้งหมดเห็นพ้องกันว่า จะต้องแยกสิ่งที่เป็นนิรันดร์ (เกาะดีม) ออกจากสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ (หาดิษ) และถือว่าพระผู้สร้างทรงแตกต่างจากสิ่งถูกสร้าง ในเรื่องนี้มีคำกล่าวและคำสอนของพวกท่านถูกรายงานไว้มากมาย ซึ่งไม่อาจบรรจุไว้ได้ในบทความสั้นๆ นี้ พวกท่านยังได้ชี้แจงด้วยว่า บางครั้งหัวใจก็ประสบกับโรคบางอย่าง

และความคลุมเครือต่าง ๆ ก็เกิดขึ้น และบางคนถูกครอบงำด้วยสภาวะที่ทำให้เขาเห็นการมีอยู่ของสิ่งถูกสร้างทั้งหลาย แล้วเพราะความอ่อนแอหรือการขาดไปของพลังในการจำแนกแยกแยะ เขาจึงเริ่มเข้าใจว่าสิ่งเหล่านั้นคือผู้สร้างแผ่นดินและชั้นฟ้า เปรียบเสมือนคนผู้หนึ่งเห็นรัศมีเส้นหนึ่งของดวงอาทิตย์ แล้วเข้าใจไปว่านี่แหละคือดวงอาทิตย์ที่อยู่บนท้องฟ้า

ณ ที่นี้ควรเข้าใจด้วยว่า การแยกแยะระหว่างผู้สร้างกับสิ่งถูกสร้างนั้นมีอยู่สองระดับ ระดับหนึ่งคือ บ่าวมองเห็นความแตกแยกกระจัดกระจาย และความหลากหลายมากมายทำให้เขาสับสนว้าวุ่น หัวใจของเขาจึงฟุ้งซ่านเพราะความหลากหลายและความกระจัดกระจายนั้น หัวใจและสายตาของเขาตกอยู่ในความฟุ้งซ่าน บางครั้งความรัก บางครั้งความกลัว และบางครั้งความหวัง ก็ไปผูกพันอยู่กับสิ่งถูกสร้างเหล่านั้น เขาจึงไม่ได้รับความแน่วแน่และเตาฮีดที่แท้จริง เมื่อมนุษย์เคลื่อนจากการแยกแยะนี้ไปสู่การรวมเป็นหนึ่ง และจากความหลากหลายไปสู่ความเป็นเอกะ หัวใจของเขาก็จะได้รับความสงบมั่นคง และได้ลิ้มรสแห่งเตาฮีดในการอิบาดะฮ์ต่อพระองค์ผู้ทรงเอกะ ไม่มีภาคีใดสำหรับพระองค์ และหัวใจของเขาซึ่งเคยหันไปหาสิ่งถูกสร้างนั้น ก็จะหันไปหาอัลลอฮ์ตะอาลาโดยสิ้นเชิง ความรักของเขา ความกลัวของเขา ความหวังของเขา และการขอความช่วยเหลือของเขา ทั้งหมดล้วนผูกพันอยู่กับอัลลอฮ์ตะอาลา ในสภาวะนี้ บางครั้งในหัวใจของเขาไม่เหลือช่องว่างให้มองไปยังสิ่งถูกสร้างเลย ซึ่งจะทำให้เขาแยกแยะระหว่างผู้สร้างกับสิ่งถูกสร้างได้ เขาได้รับการหันไปหาอัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรมอย่างสมบูรณ์ และการหันหลังให้แก่สรรพสิ่งอย่างสิ้นเชิง สภาวะนี้ใกล้เคียงกับฟะนาอ์ประเภทที่สองซึ่งเราได้กล่าวไว้ข้างต้น

แต่หลังจากนั้นยังมีการแยกแยะอีกระดับหนึ่งซึ่งสูงส่งกว่านั้น คือ บ่าวมองเห็นว่าสิ่งถูกสร้างทั้งหลายดำรงอยู่ได้ด้วยอัลลอฮ์ตะอาลา อยู่ภายใต้พระบัญชาของพระองค์ และถูกทำให้ยอมจำนนต่อพระประสงค์ของพระองค์ เขามองเห็นความหลากหลายของสิ่งเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ไร้ค่าเมื่ออยู่ต่อหน้าความเป็นเอกะของอัลลอฮ์ตะอาลา เขาประจักษ์ว่าอัลลอฮ์ตะอาลาทรงเป็นพระผู้อภิบาล พระเจ้า ผู้สร้าง และผู้เป็นเจ้าของสรรพสิ่งที่ถูกสร้างขึ้น ในสภาวะเช่นนี้ หัวใจของเขา [อยู่กับ] อัลลอฮ์ตะอาลา…

มุ่งตรงสู่ […] อย่างแน่วแน่ และเขาได้รับสภาวะต่าง ๆ เช่น ความอิคลาศและความรัก ความเกรงกลัวและความหวัง การขอความช่วยเหลือและการมอบหมายต่ออัลลอฮ์ การรักเพื่ออัลลอฮ์และการเกลียดเพื่ออัลลอฮ์ เขามองเห็นความแตกต่างระหว่างพระผู้สร้างกับสิ่งถูกสร้างอย่างชัดแจ้ง และแยกแยะระหว่างทั้งสองอย่างชัดเจน เขามองเห็นความแตกแยกหลากหลายและความมากมายของสิ่งถูกสร้างทั้งหลาย และยังเป็นพยานด้วยว่าอัลลอฮ์ตะอาลาทรงเป็นพระผู้อภิบาลของทุกสรรพสิ่ง ทรงเป็นเจ้าของและผู้สร้างมัน

ان الله رب كل شئ ومليكه وخالقه وانه هو الله لا اله الا هو

«แท้จริงอัลลอฮ์ทรงเป็นพระผู้อภิบาลของทุกสิ่ง เป็นผู้ครอบครองและผู้สร้างมัน และแท้จริงพระองค์คืออัลลอฮ์ ไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์»

นี่แหละคือการเห็นประจักษ์ (ชุฮูด) ที่ถูกต้องและเที่ยงตรง และนี่แหละคือการปฏิญาณ «ลาอิลาฮะอิลลัลลอฮ์» อย่างแท้จริง[^1]

ในงานนิพนธ์ของท่าน มีการวิเคราะห์และวิชาความรู้ที่ถูกต้องในลักษณะนี้อยู่มากมาย ท่านหาฟิซ อิบนุก็อยยิม ได้รวบรวมการวิเคราะห์และสภาวะทางจิตวิญญาณของท่านไว้เป็นจำนวนมากในหนังสือ «มะดาริจุสสาลิกีน» (مدارج السالكين) เมื่อได้เห็นความรู้แจ้งและสภาวะเหล่านี้ของท่าน มุลลา อะลี อัลกอรี จึงได้เขียนถึงทั้งอาจารย์และศิษย์ไว้ว่า

ومن طالع شرح منازل السائرين تبين له انهما كانا من اكابر اهل السنة والجماعة ومن اولياء هذه الامة

«ผู้ใดได้ศึกษาหนังสืออธิบาย «มะนาซิลุสสาอิรีน» (คือ มะดาริจุสสาลิกีน) ย่อมประจักษ์แก่เขาว่า อิบนุตัยมียะฮ์และอิบนุก็อยยิมทั้งสองเป็นหนึ่งในบรรดาผู้อาวุโสของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ และเป็นหนึ่งในบรรดาวะลีย์ของอัลลอฮ์แห่งประชาชาติมุฮัมมัด»[^2]

[^1]: ริสาละฮ์ อัลอุบูดิยะฮ์ ฟี ตัฟซีร เกาลิฮี ตะอาลา «ยา อัยยุฮันนาสุอ์บุดู ร็อบบะกุม» หน้า 35–38 ตีพิมพ์ใน มัจมูอะฮ์ ร็อสาอิล โรงพิมพ์หุซัยนียะฮ์ อียิปต์ [^2]: มิรกอฮ์ ชัรห์ มิชกาฮ์ เล่ม 8 หน้า 146

ผลงานการฟื้นฟู (ตัจดีด) และการปฏิรูปของชัยค์ุลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์

ผลงานสำคัญที่ชัยค์ุลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ ได้ฝากไว้ในประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่นแน่วแน่ของอิสลามนั้น แม้จะครอบคลุมหลายสาขาและหลายด้านทั้งทางวิชาการและทางปฏิบัติ แต่ก็สามารถแบ่งออกได้เป็นสี่ส่วน ซึ่งมีความสำคัญเป็นพิเศษในประวัติศาสตร์แห่งการปฏิรูปและการฟื้นฟู สี่สาขาสำคัญนี้มีดังต่อไปนี้:

1. การฟื้นฟูอะกีดะฮ์เตาฮีด และการล้มล้างความเชื่อและประเพณีที่เป็นชิริก
2. การวิพากษ์ปรัชญา ตรรกศาสตร์ และวิชากะลาม และการให้ความสำคัญเหนือกว่าแก่แนวทางและวิธีการของอัลกุรอานและซุนนะฮ์
3. การโต้แย้งหักล้างศาสนาและนิกายที่มิใช่อิสลาม และการต่อสู้กับความเชื่อ ประเพณี และอิทธิพลของพวกเขา
4. การฟื้นฟูวิชาการแห่งชะรีอะฮ์ และการฟื้นคืนชีวิตให้แก่ความคิดอิสลาม

การฟื้นฟูอะกีดะฮ์เตาฮีด และการล้มล้างความเชื่อและประเพณีที่เป็นชิริก

ความเชื่อและประเพณีที่เป็นชิริกในยุคของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์

ด้วยการปะปนกับชนชาติที่มิใช่มุสลิมและชนชาติอะญัม (ที่มิใช่อาหรับ) ด้วยอำนาจและอิทธิพลของรัฐบาลอิสมาอีลียะฮ์และบาฏินียะฮ์ รวมทั้งด้วยคำสอนและการปฏิบัติของพวกศูฟีที่โง่เขลาและหลงผิด ความเชื่อและประเพณีที่เป็นชิริกจึงได้แพร่หลายในหมู่มุสลิมทั่วไป มุสลิมจำนวนมากมีความเชื่อต่อผู้นำทางศาสนาของตน ชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ ตลอดจนบรรดาเอาลิยาอ์และผู้ทรงคุณธรรมในลักษณะเดียวกับ…

...ทัศนะและอะกีดะฮ์ที่เกินเลยและเป็นชิริก ซึ่งเหมือนกับที่ชาวยิวและชาวคริสต์ยึดถือเกี่ยวกับท่านอุซัยร์ ท่านมะสีห์ และบรรดานักปราชญ์และนักบวชของพวกเขา สิ่งที่เริ่มเกิดขึ้นที่สุสานของบรรดาผู้ทรงคุณธรรมในศาสนา ล้วนเป็นการลอกเลียนพิธีกรรมและประเพณีที่เกิดขึ้น ณ ศาสนสถานของคนต่างศาสนาและที่หลุมฝังศพของบุคคลที่พวกเขาเคารพบูชาได้อย่างสมบูรณ์ เริ่มมีการขอความช่วยเหลือ (อิสติอานะฮ์) และขอความคุ้มครองให้พ้นภัย (อิสติฆอษะฮ์) จากผู้อยู่ในหลุมศพอย่างโจ่งแจ้ง การร้องทุกข์และวิงวอนต่อพวกเขา การขอสิ่งต่าง ๆ และการขอดุอาอ์จากพวกเขากลายเป็นธรรมเนียมที่แพร่หลาย มีการสร้างมัสยิดใหญ่โตบนหลุมศพของพวกเขา ทำให้หลุมศพเป็นที่สุญูด จัดงานเทศกาลประจำปีที่หลุมศพเหล่านั้น และเดินทางไกลมายังที่นั่นเป็นธรรมเนียมทั่วไป ความเกินเลยและความเสื่อมทรามทั้งด้านอะกีดะฮ์และการปฏิบัติได้ลุกลามไปถึงขั้นใดในปลายศตวรรษที่เจ็ด อาจประเมินได้บ้างจากข้อความที่ยกมาต่อไปนี้ ซึ่งคัดมาจากงานประพันธ์และงานเขียนของชัยค์อัลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เอง ในข้อความเหล่านี้ ท่านได้กล่าวถึงความหลงผิดบางประการในสมัยของท่าน ในระหว่างการตอบคำถามบางข้อหรือในบริบทของการอภิปรายบางเรื่อง และจากข้อความเหล่านี้ทำให้พอประเมินได้ว่าความเสื่อมถอยทางศาสนาในยุคของท่าน และการจู่โจมของญาฮิลียะฮ์ต่อหัวใจของอิสลามนั้นรุนแรงเพียงใด:

«ผู้คนจำนวนมากได้ยกผู้ตายขึ้นสู่ฐานะของพระเจ้าโดยสมบูรณ์ และยกปีร์ (ชัยค์) ที่ยังมีชีวิตอยู่ ซึ่งเป็นผู้ดูแลหลุมศพของเขาหรือเป็นผู้สืบทอดตำแหน่งของเขา ขึ้นสู่ฐานะของนบี พวกเขาร้องขอจากผู้ตายให้ช่วยให้กิจการของตนสำเร็จและให้คลี่คลายความยากลำบาก พวกเขาได้ยกปีร์หรือผู้ทรงคุณธรรมที่ยังมีชีวิตอยู่นั้นขึ้นสู่ฐานะที่ว่า สิ่งใดที่เขาประกาศว่าหะลาล สิ่งนั้นก็เป็นหะลาล และสิ่งใดที่เขากล่าวว่าหะรอม สิ่งนั้นก็เป็นหะรอม แท้จริงแล้ว ตามความเข้าใจของพวกเขาเอง พวกเขาได้ปลดอัลลอฮ์ ตะอาลา ออกจากตำแหน่งแห่งความเป็นพระเจ้า และปลดท่านมุฮัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ออกจากฐานะแห่งความเป็นนบีเสียแล้ว บ่อยครั้งที่มีคนนอกศาสนาหรือมุสลิมที่ศรัทธาด้วยความเลื่อมใส มาขอดุอาอ์ต่อเจ้าของสุสานให้ขจัดความอยุติธรรมของกษัตริย์องค์ใดองค์หนึ่ง หรือให้ความต้องการอื่นใดสำเร็จ ผู้ดูแลสุสานผู้นี้ก็จะเข้าไปข้างใน แล้วกล่าวว่า ข้าพเจ้าได้เรียนต่อท่านผู้ทรงเกียรติแล้ว ท่านผู้ทรงเกียรติได้เรียนต่อท่านนบี...»

ท่านนบีได้กล่าวว่าอัลลอฮ์ตะอาลาทรงส่งถึง (หรือว่าอัลลอฮ์ตะอาลาทรงส่งผู้สื่อสารของพระองค์ไปยังกษัตริย์องค์นั้นองค์นี้) (จงระวัง อย่าให้ผู้ใดกระทำการอธรรมต่อคนผู้นั้นผู้นี้) นี่มิใช่ศาสนาของพวกมุชริกีนและพวกนัศรอนีอย่างชัดแจ้งดอกหรือ? ในเรื่องนี้มีทั้งการกล่าวผิดพลาดอย่างมากมาย และความโง่เขลาอันชัดเจน ซึ่งแม้แต่มุชริกทุกคนและนัศรอนีทุกคนก็ไม่อาจยอมรับได้ และพวกเขาเองก็จะไม่ตกอยู่ในการหลอกลวงเช่นนี้ บรรดาผู้เฝ้าสุสาน (มุญาวิร) เหล่านี้ที่กินของบนบาน ของถวาย และสิ่งที่นำมาถวายที่กุบูรเหล่านั้นอย่างไม่ละอาย พวกเขาคือภาพสะท้อนและคำอธิบายอันสมบูรณ์ของอายะฮ์นี้ในอัลกุรอาน

أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِّنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ

«โอ้บรรดาผู้ศรัทธา แท้จริงอุละมาอ์และนักบวชจำนวนมากของพวกยิวและนัศรอนีนั้น กินทรัพย์สินของผู้คนโดยมิชอบ และขัดขวางทางของอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:34)[^1]

การบูชากุบูรอย่างโจ่งแจ้ง

“ในหมู่คนโง่เขลาเหล่านี้ มีคนจำนวนมากที่ละหมาดโดยหันหน้าไปทางกุบูรอย่างชัดเจน มีผู้ได้ยินบางคนขอดุอาอ์ในลักษณะนี้ว่า ‘ท่านผู้ทรงเกียรติ โปรดให้อภัยแก่ข้าพเจ้า โปรดเมตตาข้าพเจ้าด้วย’ บางคนวางกุบูรไว้ตรงหน้า แล้วหันหลังให้กะอ์บะฮ์ละหมาด และกล่าวว่า กุบูรคือกิบละฮ์ของคนชั้นพิเศษ ส่วนกะอ์บะฮ์คือกิบละฮ์ของคนทั่วไป คำพูดนี้ยังเป็นคำกล่าวของบุคคลที่มีความโดดเด่นในด้านอิบาดะฮ์และความสมถะ และมีมุรีดและผู้ศรัทธานับร้อยนับพัน และเป็นไปได้ว่าเขาเป็นผู้ที่ดีที่สุดในบรรดาผู้ปฏิบัติตามชัยค์ของตน บุคคลผู้นี้กล่าวถึงชัยค์ของเขาว่า บางชัยค์และผู้นำที่เป็นแบบอย่าง ซึ่งเป็นผู้บำเพ็ญริยาเฎาะฮ์และมุญาฮะดะฮ์อย่างหนัก เมื่อมุรีดเตาบะฮ์ต่อมือของพวกเขา สิ่งแรกที่พวกเขาสั่งสอนมุรีดก็คือ ให้ไปที่กุบูรของชัยค์ แล้วนั่งปลีกตัว (ชิลละฮ์) อยู่ที่นั่น เหมือนกับที่ผู้บูชารูปเจว็ดนั่งสมาธิอยู่ ณ รูปเจว็ดของตน ในบรรดาผู้บูชากุบูรเหล่านี้ คนจำนวนมากได้รับความอ่อนโยนของหัวใจ ความนอบน้อม (คุชูอ์) อารมณ์แห่งการขอดุอาอ์ และการมีจิตใจจดจ่อในการบูชากุบูรเหล่านั้น ซึ่งพวกเขาไม่ได้รับในมัสยิด…

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 295

ไม่เป็นเช่นนั้น ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาได้ตรัสเกี่ยวกับบ้านเหล่านั้นว่า

فِى بُيُوتٍ أَذِنَ ٱللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا ٱسْمُهُۥ

«(แสงสว่างนั้นอยู่) ในบ้านทั้งหลาย (คือมัสยิด) ซึ่งอัลลอฮ์ทรงบัญชาให้ยกให้สูงขึ้น และให้กล่าวพระนามของพระองค์ในนั้น» (ซูเราะฮ์อัน-นูร 24:36)[^1]

ความไม่เกรงกลัวต่ออัลลอฮ์ และความกลัวเกรงต่อเจ้าของสุสาน

“ความเชื่อและความผูกพันของคนเหล่านี้ที่มีต่อหลุมศพได้เพิ่มพูนขึ้นถึงขั้นที่ว่า พวกเขากระทำความผิดบาปและสิ่งต้องห้ามได้อย่างไม่รู้สึกลังเลใจ แต่เมื่อพวกเขาเห็นโดมหรือยอดโดมของสุสาน พวกเขาก็จะหยุดชะงัก และพูดกันว่า ระวังนะ! ยอดโดมนี้มองเห็นอยู่แล้ว พวกเขาคำนึงและหวาดกลัวต่อมนุษย์ที่ถูกฝังอยู่ใต้ยอดโดมนั้น แต่ไม่คำนึงถึงอัลลอฮ์แม้แต่น้อย ผู้ทรงเป็นผู้สร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน และด้วยพระบัญชาของพระองค์ ดวงจันทร์จึงแรมและขึ้น พวกเขาคิดว่าหากมีใครมาโต้เถียงกับพวกเขา พวกเขาก็จะขู่คู่กรณีด้วยความยิ่งใหญ่และอำนาจของบรรดาผู้อาวุโสเหล่านั้น เหมือนกับที่พวกมุชริกีนเคยขู่ท่านนบีอิบรอฮีม (อ.ล.) ดังที่มีในอัลกุรอานว่า

وَحَآجَّهُۥ قَوْمُهُۥ ۚ قَالَ أَتُحَـٰٓجُّوٓنِّى فِى ٱللَّهِ وَقَدْ هَدَىٰنِ ۚ وَلَآ أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِۦٓ إِلَّآ أَن يَشَآءَ رَبِّى شَيْـًٔا ۗ وَسِعَ رَبِّى كُلَّ شَىْءٍ عِلْمًا ۗ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ ﴿٨٠﴾ وَكَيْفَ أَخَافُ مَآ أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُم بِٱللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِۦ عَلَيْكُمْ سُلْطَـٰنًا ۚ فَأَىُّ ٱلْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِٱلْأَمْنِ ۖ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿٨١﴾ ٱلَّذِينَ

«และกลุ่มชนของเขาได้โต้เถียงกับเขา เขากล่าวว่า พวกท่านจะโต้เถียงกับฉันในเรื่องอัลลอฮ์กระนั้นหรือ ทั้งที่พระองค์ได้ทรงชี้นำทางแก่ฉันแล้ว และฉันไม่กลัวสิ่งที่พวกท่านนำมาเป็นภาคีกับพระองค์ นอกจากพระเจ้าของฉันจะทรงประสงค์สิ่งใด พระเจ้าของฉันทรงครอบคลุมทุกสิ่งด้วยความรู้ พวกท่านไม่ใคร่ครวญดอกหรือ และฉันจะกลัวสิ่งที่พวกท่านตั้งเป็นภาคีได้อย่างไร ในขณะที่พวกท่านไม่กลัวว่าพวกท่านได้ตั้งภาคีต่ออัลลอฮ์ในสิ่งที่พระองค์มิได้ทรงประทานหลักฐานใดๆ แก่พวกท่าน ดังนั้น ฝ่ายใดในสองฝ่ายนี้สมควรได้รับความปลอดภัยยิ่งกว่า หากพวกท่านรู้ ...» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:80–82)

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 295

ءَامَنُوا۟ وَلَمْ يَلْبِسُوٓا۟ إِيمَـٰنَهُم بِظُلْمٍ أُو۟لَـٰٓئِكَ لَهُمُ ٱلْأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ ﴿٨٢﴾

«…ท่านทั้งหลายไม่เกรงกลัวที่ได้ตั้งภาคีแก่อัลลอฮ์ด้วยสิ่งที่พระองค์มิได้ทรงประทานหลักฐานใด ๆ ลงมาแก่พวกท่าน หากพวกท่านมีความเข้าใจอยู่บ้าง ก็จงบอกมาเถิดว่า ในสองฝ่ายนี้ ฝ่ายใดสมควรได้รับความปลอดภัยมากกว่ากัน บรรดาผู้ที่ศรัทธาและมิได้ปะปนอีมานของพวกเขาด้วยการตั้งภาคี ความปลอดภัยย่อมเป็นของพวกเขาเท่านั้น และพวกเขาคือผู้ที่อยู่บนทางอันเที่ยงตรง»[^2]

การเย้ยหยันและการดูหมิ่นอัลลอฮ์และสัญลักษณ์ทางศาสนาของอัลลอฮ์

ผู้บูชาหลุมฝังศพเหล่านี้เย้ยหยันเตาฮีดและการอิบาดะฮ์ต่ออัลลอฮ์องค์เดียว ส่วนผู้ที่พวกเขายึดเป็นผู้ให้การช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) และผู้จัดการกิจการแทนอัลลอฮ์นั้น พวกเขากลับให้เกียรติยกย่องอย่างยิ่ง คนจำนวนมากในหมู่พวกเขาดูแคลนการทำหัจญ์ ณ บัยตุลลอฮ์และดูแคลนบรรดาผู้ไปหัจญ์ และมีความเชื่อว่าการไปเยือนหลุมฝังศพของอิมามและชัยค์ของพวกเขาประเสริฐกว่าการทำหัจญ์ ณ บัยตุลลอฮ์ ความเชื่อเช่นนี้พบได้ทั้งในหมู่ชาวชีอะฮ์และในหมู่คนจำนวนมากที่เรียกตนเองว่าซุนนี บางคนดูแคลนมัสญิดและการละหมาดห้าเวลา และเชื่อว่าดุอาอ์ของชัยค์ของพวกเขาประเสริฐและสูงส่งกว่าสิ่งเหล่านั้น ความเชื่อเช่นนี้ยังคงมีอยู่จนถึงทุกวันนี้ในหมู่ชาวชีอะฮ์ผู้ที่อ้างสังกัดตนกับยูนุส อัลก็อยซี ซึ่งจะเห็นได้จากบทเพลงของพวกเขาบทนี้

تعالوا نخرب الجامع ونجعل فيه خماره ونكسر المنبر ونجعل منه طنباره ونخرق المصحف ونجعل منه زماره

«มาเถิด พวกเราจงทำลายมัสญิดญามิอ์ แล้วทำให้มันเป็นร้านขายสุรา จงหักมินบัร แล้วทำจากมันเป็นเครื่องดนตรีตัมบูร และจงฉีกมุศฮัฟ แล้วทำจากมันเป็นปี่»

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 295 [^2]: ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:81–83

وننتف لحية القاضي ونجعل منه اوتاره

«และเราจะถอนเคราของกอฎี แล้วนำมันมาทำเป็นสายพิณ»[^1]

ความอวดดีและความไร้ยางอายของพวกมุชริกีน

«ความอวดดีของพวกเขาถึงขั้นที่ว่า พวกเขาสาบานเท็จได้โดยไม่ลังเลใจเลย แต่พวกเขาไม่อาจสาบานเท็จด้วยนามของชัยค์ของตนได้ บางคนในหมู่พวกเขากล่าวว่า "ริซกีใดที่ไม่ได้มาทางปีร์ (ชัยค์) ของฉัน ฉันจะไม่รับมัน" บางคนเชือดแพะแล้วกล่าวว่า "ด้วยนามของนายของฉัน" ผู้บำเพ็ญตนบางคนกล่าวว่า ชัยค์ของพวกเขาประเสริฐกว่าบรรดานบีและเราะซูล บางคนมีความเชื่อว่าชัยค์ของพวกเขามีความเป็นพระเจ้า ดังที่ชาวนะศอรอมีความเชื่อเกี่ยวกับท่านนบีอีซา (อ.ล.) เมื่อพวกเขากล่าวถึงชัยค์ของตน ก็กล่าวด้วยความเคารพยกย่องอย่างยิ่ง และอ้างว่าชัยค์มีความเป็นพระเจ้า พวกเขาแต่งบทกวีมากมายในนามของผู้อาวุโสของตน ซึ่งในนั้นมีการอ้างความเป็นพระเจ้าอย่างโจ่งแจ้ง และมีการโอ้อวดอย่างใหญ่โต บางคนกล่าวว่า "มูซาได้สนทนากับฉันที่ภูเขาฏูร และเมื่อเห็นการปรากฏ (ตะญัลลี) ของฉัน เขาก็สลบไป" บางคนกล่าวว่า "บนอะรัช ฉันนี่แหละที่ร้องตะโกนออกมา จนเกิดความโกลาหลไปทั่วโลก และทะเลทั้งเจ็ดก็ปั่นป่วนด้วยความเกรงขามต่อฉัน"»[^2]

ความเชื่อเรื่องความเป็นพระเจ้าของผู้อาวุโส

«ผู้โง่เขลาและพวกมุชริกีนจำนวนมากมีความเชื่อเกี่ยวกับบรรดานบีและผู้อาวุโสในศาสนาว่า พวกเขาคือผู้ที่ […] ของโลก

[^1]: (ความหมายของบทกวี) มาเถิด พวกเรามาทำให้มัสญิดร้างไป แล้วตั้งร้านขายสุราขึ้นในนั้น / ทุบมิมบัรทิ้ง แล้วนำมาทำเป็นเครื่องดนตรี / ฉีกอัลกุรอาน แล้วนำมาทำเป็นขลุ่ย / ถอนเคราของกอฎี แล้วนำมาทำเป็นสายพิณ

[^2]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 351

ดำเนินการบริหารจัดการ การให้กำเนิดและการตอบสนองความจำเป็นด้านปัจจัยยังชีพ ตลอดจนการขจัดความทุกข์ยาก ล้วนเป็นงานของพวกท่านเหล่านั้น — ความเชื่อเช่นนี้ไม่อาจเป็นอะกีดะฮ์ของมุสลิมได้เลยโดยเด็ดขาด แม้แต่ชาวคริสต์ก็มีความเชื่อเช่นนี้เฉพาะต่อท่านนบีอีซา (อ.ล.) เท่านั้น ทั้งนี้เพราะพวกเขาถือหลักการรวมเป็นหนึ่งเดียว (อิตติหาด) และการเข้าสิงสถิต (หุลูล) ด้วยเหตุนี้เองพวกเขาจึงไม่มีความเชื่อเช่นนั้นต่อท่านนบีอิบรอฮีม (อ.ล.) ท่านนบีมูซา (อ.ล.) และบรรดานบีท่านอื่น ๆ ทั้งที่พวกเขาเป็นผู้โง่เขลาอย่างที่สุด[^1]

ผู้คนจำนวนมากมีความเชื่อว่า ในเมืองหรือชุมชนใดที่มีสุสาน (มะซาร) ของผู้ทรงคุณธรรมคนใดคนหนึ่งอยู่ ด้วยบะเราะกะฮ์ของท่านผู้นั้น พวกเขาจะได้รับปัจจัยยังชีพ ได้รับความช่วยเหลือ ได้รับการปกป้องจากศัตรู และบ้านเมืองจะได้รับความคุ้มครอง บุคคลใดที่พวกเขาศรัทธาเลื่อมใส พวกเขาก็จะกล่าวถึงผู้นั้นว่า ท่านเป็นผู้พิทักษ์เมืองนั้นเมืองนี้ ตัวอย่างเช่น ท่านสัยยิดะฮ์นะฟีสะฮ์เป็นผู้พิทักษ์อียิปต์และไคโร ผู้ทรงคุณธรรมคนนั้นคนนี้เป็นผู้ปกป้องดามัสกัสและเมืองอื่น ๆ และคนนั้นคนนี้เป็นผู้เฝ้ารักษาแบกแดดและเมืองอื่น ๆ พวกเขามีความเชื่อว่า ด้วยบะเราะกะฮ์ของกุบูรของบรรดาคนศอลิหฺและบรรดานบีเหล่านี้เอง ภัยพิบัติจึงถูกปัดเป่าไปจากเมืองและชุมชนเหล่านั้น[^2]

สภาพของคนเหล่านี้คือ เมื่อศัตรูยกทัพมุ่งหน้าสู่ดามัสกัส พวกเขา (ผู้บูชากุบูร) ก็พากันออกเดินทางไปยังสุสานและมะซารต่าง ๆ เพื่อร้องวิงวอนขอความช่วยเหลือจากบรรดาผู้ทรงคุณธรรม ซึ่งพวกเขาหวังว่าท่านเหล่านั้นจะปัดเป่าภัยอันตรายนี้ให้พ้นไปจากพวกเขา และกวีบางคนได้กล่าวไว้ว่า:

يا خائفين من التتر لوذوا بقبر ابي عمر

«โอ้บรรดาผู้หวาดกลัวพวกตาตาร์ จงเข้ามาหลบภัยในความคุ้มครองของกุบูรของอบูอุมัรเถิด»

อีกคนหนึ่งกล่าวว่า:

عوذوا بقبر ابي عمر ينجيكم من الضرر

«จงขอความคุ้มครองจากกุบูรของอบูอุมัร ท่านจะช่วยให้พวกท่านรอดพ้นจากความทุกข์ภัย»[^3]

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 326 [^2]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-อิคนาอี (الرد على الإخنائي) หน้า 18 [^3]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี หน้า 277–278

ฟิตนะฮ์แห่ง "มะชาฮิด" (สถานที่ศักดิ์สิทธิ์)

ผลอันเป็นธรรมชาติและหลีกเลี่ยงไม่ได้ของการบูชาเอาลิยาอ์และการบูชาหลุมฝังศพนี้ก็คือ ความสำคัญของ "มะชาฮิด" (สถานที่ศักดิ์สิทธิ์) เพิ่มสูงขึ้นเหนือมัสยิด และสถานที่เหล่านั้นกลายเป็น "สถานที่เยี่ยมเยือนของผู้คน" และเป็น "กิบลัตแห่งการขอความต้องการ" ของสามัญชนและผู้ไม่รู้ ด้วยเหตุนี้ เครือข่ายของมะชาฮิดและมะซารต่าง ๆ จึงถูกแผ่ขยายไปทั่วทุกตารางนิ้วของโลกอิสลาม หลุมฝังศพทั้งที่แท้จริงและที่ปลอมขึ้นนับพันนับแสนแห่งได้เกิดขึ้น บรรดาขุนนางและสุลฏอนได้วะกัฟทรัพย์สินและที่ดินให้แก่สถานที่เหล่านั้นด้วยความใจกว้างและความกล้าหาญอย่างยิ่ง ณ ที่ของมะซารและบรรดาผู้อาวุโสเหล่านั้น ได้มีการสร้างอาคารสูงเสียดฟ้าและโดมทองคำ เกิดเป็นกลุ่มชนและประชาคมถาวรของผู้เฝ้าสุสาน ผู้กวาดลาน และผู้ดูแลรับใช้ การเดินทางไปยังสถานที่เหล่านั้นด้วยความเอิกเกริกและความโอ่อ่าหรูหรากลายเป็นธรรมเนียม กองคาราวานขนาดใหญ่เดินทางมาจากแดนไกลในลักษณะที่ดูเหมือนจะเทียบเท่าหรือเหนือกว่ากองคาราวานของผู้ไปประกอบพิธีฮัจญ์เสียอีก ความสนใจของมุสลิมทั่วไปได้หันเหจากมัสยิดไปยังมะชาฮิด ในศตวรรษที่เจ็ดและแปดแห่งฮิจเราะฮ์ "มะชาฮิดและมะซาร" ได้กลายเป็นศูนย์กลางและที่พึ่งอย่างสมบูรณ์ในชีวิตทางศาสนา และกลายเป็นคู่แข่งและปฏิปักษ์ของบัยตุลลอฮ์ไปแล้ว

จากงานประพันธ์และข้อเขียนของชัยคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ เป็นที่ทราบว่าฟิตนะฮ์แห่ง "มะชาฮิด" นี้ได้หยั่งรากลึกเพียงใด และมุสลิมผู้ไม่รู้และผู้มีผลประโยชน์ได้ผูกพันกับมันมากเพียงใด ปัจจัยหนึ่งที่มีส่วนสำคัญยิ่งในการที่ฟิตนะฮ์นี้ได้แข็งแกร่งและแผ่ขยายออกไป ก็คือ อาณาจักรบาฏินียะฮ์[^1] ได้ปกครองอย่างยิ่งใหญ่เกรียงไกรตั้งแต่มัฆริบอัล-อักศอ (โมร็อกโก) จนถึงอียิปต์และชาม เป็นเวลาหลายศตวรรษ พวกรอฟิเฎาะฮ์และชีอะฮ์นั้นตั้งแต่แรกเริ่มมีความผูกพันกับมะชาฮิดมากกว่ามัสยิด และผูกพันกับนะญัฟ กัรบะลาอ์ และมัชฮัดมากกว่าฮะรอมัยน์ (สองนครศักดิ์สิทธิ์) แม้ว่าก่อนการถือกำเนิดของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ อาณาจักร "ฟาฏิมียะฮ์" แห่งอียิปต์จะสิ้นสุดลงแล้วก็ตาม แต่อิทธิพลทางความคิดและวัฒนธรรมของมัน...

[^1]: อาณาจักรนี้โดยทั่วไปเป็นที่รู้จักในนาม "อาณาจักรฟาฏิมียะฮ์" แต่แท้จริงแล้วคืออาณาจักรของพวกอุบัยดียะฮ์ ดู ตารีค ดะอ์วัต วะอะซีมัต (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคแรก หน้า 349 พิมพ์ครั้งที่สอง

…อิทธิพลยังคงหลงเหลืออยู่ โดยเฉพาะในแคว้นชาม (ซีเรีย) มีชาวชีอะฮ์และอิสมาอีลียะฮ์อยู่เป็นจำนวนมาก การคบหาสมาคมกับพวกเขาส่งผลกระทบต่อมุสลิมทั่วไปและผู้ที่ขาดความรู้ ต่อมาตะเซาวุฟแบบผิด ๆ ซึ่งให้ความสำคัญและความศักดิ์สิทธิ์เป็นพิเศษแก่สุสานและสถานที่ระลึก (มะชาฮิด) ของบรรดาผู้อาวุโสทางศาสนา และมีธรรมเนียมการชุมนุมประจำปี (อุรส์) ณ ที่เหล่านั้นแพร่หลายขึ้น ก็ยิ่งทำให้มะชาฮิดและสุสานเหล่านี้โดดเด่นขึ้นไปอีก จนบัดนี้สถานที่เหล่านั้นได้กลายเป็นช่องทางสำคัญของชิริกและบิดอะฮ์ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวถึงมะชาฮิดและสุสานเหล่านี้ว่า:

การทำฮัจญ์ไปยังมะชาฮิดและสุสาน

«มีบางคนที่ทำฮัจญ์ไปยังหลุมศพ บางคนถึงกับแต่งตำราเฉพาะว่าด้วยมารยาทและบทบัญญัติของการเดินทางนี้ และตั้งชื่อตำราว่า "มะนาสิก ฮัจญ์ อัล-มะชาฮิด" (مناسك حج المشاهد) ดังเช่นอุละมาอ์ชีอะฮ์ผู้หนึ่งคือ อบูอับดุลลอฮ์ มุฮัมมัด บิน นุอ์มาน ผู้มีฉายาว่า อัล-มุฟีด ได้แต่งตำราเฉพาะชื่อนี้ ซึ่งในนั้นมีรายงานไร้หลักฐานจำนวนมากที่ถูกอ้างว่ามาจากอะฮ์ลุลบัยต์ ความไร้ที่มาของรายงานเหล่านั้นย่อมไม่เป็นที่ซ่อนเร้นแก่ผู้มีความรู้ความเข้าใจ บางคนเดินทางไปเยือนหลุมศพของบรรดาชัยค์ด้วยความเอิกเกริกยิ่ง แม้พวกเขาจะไม่เรียกสิ่งนั้นว่ามะนาสิกหรือฮัจญ์ แต่ทั้งสองอย่างก็ไม่มีความแตกต่างกันเลย บางคนในหมู่พวกเขา เมื่อสาบานก็จะกล่าวว่า "ขอสาบานด้วยสิทธิของท่านนบีที่บรรดาพาหนะมุ่งหน้าไปหา" พวกเขากล่าวถึงท่านนบี ﷺ ในทำนองเดียวกับการกล่าวถึงฮัจญ์ แต่ไม่กล่าวถึงฮัจญ์ไปยังบัยตุลลอฮ์ สำหรับผู้ทำฮัจญ์บางคน จุดมุ่งหมายที่ใหญ่ที่สุดของการทำฮัจญ์คือการเยือนหลุมศพอันจำเริญ มิใช่การทำฮัจญ์ไปยังบัยตุลลอฮ์»[^1]

การให้ความสำคัญเหนือฮัจญ์ไปยังบัยตุลลอฮ์

«บางคนถือว่าการทำฮัจญ์ไปยังหลุมศพประเสริฐกว่าการทำฮัจญ์ไปยังบัยตุลลอฮ์ บางคนมีความเชื่อว่า หาก…

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 295

ว่า หากไปเยี่ยมเยียนกุบูรของผู้ทรงคุณธรรมท่านนั้นสองหรือสามครั้ง ก็จะเท่ากับได้ทำหัจญ์หนึ่งครั้ง บางคนถือเอาสุสานของผู้ทรงคุณธรรมบางท่านเป็นทุ่งอะเราะฟาต และในช่วงฤดูหัจญ์ก็เดินทางไปที่นั่น แล้วทำการวุกูฟ (หยุดพำนัก) ในลักษณะเดียวกับที่มุสลิมทำการวุกูฟที่ทุ่งอะเราะฟาต และเรื่องเช่นนี้เกิดขึ้นอยู่เสมอทั้งในโลกตะวันตกและตะวันออก ในความเชื่อของบางคน การเดินทางไปยังสถานที่ศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้หรือไปยังกุบูรของผู้ทรงคุณธรรมของตนนั้นประเสริฐยิ่งกว่าการเดินทางไปทำหัจญ์เสียอีก มุรีดคนหนึ่งซึ่งเคยทำหัจญ์มาแล้วเจ็ดครั้ง ได้กล่าวกับมุรีดอีกคนหนึ่งว่า "ท่านจะยอมขายการเยี่ยมเยียนกุบูรของชัยค์แลกกับหัจญ์ทั้งเจ็ดครั้งนี้หรือไม่?" มุรีดผู้นั้นจึงไปปรึกษาชัยค์ของตน ชัยค์กล่าวแก่เขาว่า "หากท่านทำการแลกเปลี่ยนนี้ ท่านก็จะขาดทุนอย่างใหญ่หลวง" และได้ยินบางคนในหมู่พวกเขากล่าวว่า "ผู้ใดเดินรอบกุบูรของชัยค์เจ็ดรอบ เขาจะได้รับผลบุญเท่ากับการทำหัจญ์หนึ่งครั้ง"[^1]

ความรกร้างและการถูกทอดทิ้งของมัสยิด กับความคึกคักและการเอาใจใส่ต่อสุสาน

คนจำนวนมากในหมู่พวกเขาปล่อยให้มัสยิดรกร้าง แต่ทำให้สุสานคึกคักและรุ่งเรือง มัสยิดของพวกเขาซึ่งสร้างขึ้นเพื่อการละหมาดห้าเวลานั้น ดูรกร้างว่างเปล่าและไม่มีแม้แต่ตะเกียงจุดไว้ หากชาวบ้านที่ยากจนในละแวกนั้นจัดหาพรมปูให้ ก็จะมีพรม มิฉะนั้นก็ไม่มี มันดูราวกับเป็นที่พักคนเดินทางที่ไม่มีผู้ใดดูแลเอาใจใส่ ในทางกลับกัน สภาพของสุสานและกุบูรกลับปรากฏว่ามีผ้าคลุมปูอยู่บนนั้น ประดับประดาด้วยทองคำและเงิน พื้นปูด้วยหินอ่อน มีของเซ่นไหว้และการบนบาน (นัษร์และนิยาซ) หลั่งไหลเข้ามาทั้งเช้าและเย็น นี่มิใช่การดูหมิ่นอัลลอฮ์ อายะฮ์ของพระองค์ และเราะซูลของพระองค์อย่างโจ่งแจ้ง และการยกย่องชิริกอย่างเปิดเผยหรอกหรือ? เหตุใดสิ่งเหล่านี้จึงเกิดขึ้น? อะกีดะฮ์ของพวกเขาคือ การดุอาอ์ของเจ้าของสุสาน การวิงวอนต่อเขา และการร้องขอในนามของเขานั้นมีผลและเป็นประโยชน์ยิ่งกว่าการขอดุอาอ์ต่ออัลลอฮ์ในบ้านของอัลลอฮ์ ด้วยเหตุนี้ โดยธรรมชาติแล้ว เมื่อเทียบกับบ้านของอัลลอฮ์ (มัสยิด) บ้านหลังนี้ซึ่งสร้างขึ้นเพื่อการขอดุอาอ์ต่อมัคลูก (สิ่งถูกสร้าง) จึงได้รับความสำคัญเหนือกว่า หากมีทรัพย์วะก็อฟสำหรับมัสยิดบ้าง ก็มีสำหรับสุสานด้วยเช่นกัน

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 297

ก็ย่อมจะถือว่าการวะกัฟให้แก่สุสานนั้นสำคัญและยิ่งใหญ่กว่า และสูงส่งกว่าการวะกัฟให้แก่มัสยิด ในเรื่องนี้พวกเขาเดินตามรอยพวกมุชริกีนอาหรับทุกฝีก้าว ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงบรรยายสภาพของพวกเขาไว้ในซูเราะฮ์อัล-อันอามดังนี้[^1]

وَجَعَلُوا۟ لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ ٱلْحَرْثِ وَٱلْأَنْعَـٰمِ نَصِيبًا فَقَالُوا۟ هَـٰذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَـٰذَا لِشُرَكَآئِنَا ۖ فَمَا كَانَ لِشُرَكَآئِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى ٱللَّهِ ۖ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَىٰ شُرَكَآئِهِمْ ۗ سَآءَ مَا يَحْكُمُونَ ﴿١٣٦﴾

«และพวกเขาได้กำหนดส่วนหนึ่งจากพืชผลและปศุสัตว์ที่อัลลอฮ์ทรงให้บังเกิดขึ้นไว้เป็นของพระองค์ แล้วกล่าวตามความนึกคิดของพวกเขาว่า นี่เป็นส่วนของอัลลอฮ์ และนี่เป็นส่วนของบรรดาภาคีของเรา แล้วส่วนที่เป็นของบรรดาภาคีของพวกเขานั้นจะไม่ไปถึงอัลลอฮ์ ส่วนที่เป็นของอัลลอฮ์นั้นกลับไปถึงบรรดาภาคีของพวกเขา ช่างเลวร้ายจริงๆ ที่พวกเขาตัดสินกัน»[^2] (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:136)

จากข้อความที่ยกมาข้างต้น ผู้อ่านคงจะประเมินได้ว่า ในศตวรรษที่เจ็ดและแปด แม้จะมีรัฐอิสลามที่ทรงอำนาจตั้งอยู่ มีบรรดาอิมามผู้ยิ่งใหญ่แห่งศาสตร์ต่างๆ และมุหัดดิษกับฟุเกาะฮาอ์ชั้นนำอยู่ มีมัดเราะซะฮ์และศูนย์กลางทางวิชาการขนาดใหญ่ แต่สามัญชนและผู้ไม่รู้ก็ยังตกอยู่ในความหลงผิดทั้งทางอะกีดะฮ์และการปฏิบัติเพียงใด และอะกีดะฮ์กับการปฏิบัติแบบชิริกในระดับใดที่ได้แทรกซึมเข้าไปในสังคมมุสลิมและในอุปนิสัยของมุสลิมทั่วไป นอกเหนือจากสามัญชนและผู้ไม่รู้แล้ว อุละมาอ์และฟุเกาะฮาอ์จำนวนมากก็ยังตกอยู่ในความคลุมเครือหลายประการเกี่ยวกับอะกีดะฮ์และการปฏิบัติเหล่านี้ด้วย เมื่อได้เห็นงานเขียนและฟัตวาของพวกเขาแล้ว ก็จะประเมินได้ว่า ความคิดของพวกเขาในเรื่องชิริกและเตาฮีดนั้นไม่ได้ชัดเจนและแน่วแน่เท่าที่ควรจะเป็นสำหรับบุคคลผู้ซึ่งรับอะกีดะฮ์เตาฮีดมาจากอัลกุรอานและหะดีษโดยตรง และมีแบบอย่างแห่งยุคอันประเสริฐของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และยุคแห่งความดีงามและบะเราะกะฮ์ของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ตลอดจนคำพูดและการกระทำของพวกท่านอยู่ตรงหน้า ส่วนวิธีคิดของคนกลุ่มนี้ ซึ่งได้รับอิทธิพลจากประเพณีที่แพร่หลายในยุคของตนและจากธรรมเนียมเก่าแก่ ก็สามารถประเมินได้จากงานเขียนของชัยค์อะลี อิบนุยะอ์กูบ อัล-บักรี ผู้ร่วมสมัยกับอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ และของอัล-อัคนาอี

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 351 [^2]: ซูเราะฮ์อัล-อันอาม : 136

ซึ่งอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้เขียนหนังสือขนาดใหญ่สองเล่มเพื่อหักล้างเรื่องนี้[^1] ซึ่งข้อความที่ยกมาจากหนังสือทั้งสองนั้นได้นำเสนอไว้แล้ว

งานปฏิรูปของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ และการหักล้างและต่อต้านอะกีดะฮ์แห่งชิริก

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้ชูธงแห่งญิฮาดและการฟื้นฟู (ตัจดีด) ต่อต้านการกระทำและประเพณีอันเป็นชิริกเหล่านี้ ท่านไม่แยแสเลยต่อความพอใจหรือความไม่พอใจของสามัญชน ตลอดจนความโกรธเกรี้ยวและการตำหนิของบรรดาผู้มีฐานะซึ่งไม่ต่างอะไรกับสามัญชน ท่านได้หักล้างการกระทำและประเพณีที่แพร่หลายอยู่ รวมทั้งอะกีดะฮ์และความคิดอันเป็นชิริก และได้ลงมีดผ่าตัดอะกีดะฮ์และจินตนาการเหล่านั้น ซึ่งเป็นรากฐานของพฤติกรรมอันเป็นชิริกดังกล่าว

สาเหตุที่ใหญ่ที่สุดของการที่สามัญชนหลั่งไหลไปยังสุสานเหล่านี้ และของการกระทำและประเพณีอันเป็นชิริก ก็คือ สามัญชนขอดุอาอ์ต่อเจ้าของสุสานเหล่านั้นเพื่อความประสงค์และจุดมุ่งหมายของตน ร้องเรียกนามของพวกเขาเพื่อขอความช่วยเหลือ และเข้ามาขอความคุ้มครองจากพวกเขา อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้เขียนไว้อย่างชัดเจนในงานเขียนของท่านว่า การขอดุอาอ์ต่อผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์นั้นไม่อนุญาตโดยเด็ดขาด และเป็นชิริกอย่างชัดแจ้ง ซึ่งได้แทรกเข้ามาในหมู่มุสลิมเนื่องจากความไม่รู้ของมุสลิม หรือจากการคลุกคลีกับชนชาติที่มิใช่มุสลิม ท่านเขียนไว้ในหนังสือ "อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี" (الرد على البكري) ว่า

การห้ามขอดุอาอ์และขอความช่วยเหลือ (อิสติฆอษะฮ์) จากผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์

"หลังจากได้ศึกษาคำสอนของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และทำความเข้าใจอย่างถ่องแท้แล้ว ย่อมเป็นที่รู้ได้อย่างแน่นอนและประจักษ์ชัดว่า ท่าน ﷺ มิได้อนุญาตให้อุมมะฮ์ของท่านขอดุอาอ์ต่อนบีหรือคนศอลิห์คนใดที่เสียชีวิตไปแล้ว ไม่ว่าในรูปของการขอดุอาอ์หรือการขออิสติฆอษะฮ์ ในทำนองเดียวกัน ไม่อนุญาตให้อุมมะฮ์ของท่านสุญูดต่อผู้ใด ไม่ว่าผู้ตายหรือผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ และในทำนองเดียวกันนั้น การกระทำทั้งหลายที่จัดอยู่ในหมวดอิบาดะฮ์ ...

[^1]: ตัลคีศ กิตาบิล-อิสติฆอษะฮ์ (تلخيص كتاب الاستغاثة) ที่รู้จักกันในชื่อ อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี พิมพ์ที่สำนักพิมพ์สะละฟียะฮ์ อียิปต์ ฮ.ศ. 1346 และหนังสือ อัร-ร็อดดุ อะลัล-อิคนาอี (الرد على الأخنائي) และอิสติหบาบ ซิยาเราะฮ์ ค็อยริล-บะรียะฮ์ อัซ-ซิยาเราะฮ์ อัช-ชัรอียะฮ์ พิมพ์ที่สำนักพิมพ์สะละฟียะฮ์เช่นกัน ฮ.ศ. 1346 เล่มหลังนี้อยู่ในส่วนเชิงอรรถของเล่มแรก

…เป็นที่ทราบกันดีว่าท่านได้ห้ามกิจการเหล่านี้ทั้งหมด และสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดล้วนเข้าข่ายชิริกซึ่งอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ ﷺ ได้ทรงทำให้เป็นสิ่งต้องห้าม แต่เนื่องจากในยุคหลังความโง่เขลาได้แพร่หลายอย่างกว้างขวาง และความรู้เกี่ยวกับคำสอนแห่งนุบูวะฮ์และร่องรอยแห่งริสาละฮ์มีน้อยมาก อุละมาอ์จำนวนมากจึงระมัดระวังที่จะไม่ตัดสินว่าคนโง่เขลาเหล่านี้เป็นกาฟิร จนกว่าคำสอนของท่านนบี ﷺ และบทบัญญัติของศาสนาจะได้ปรากฏชัดแก่พวกเขาเสียก่อน[^1]

ในอีกตอนหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า

«การขอสิ่งที่ตนต้องการจากผู้ตาย หรือการขอความช่วยเหลือจากผู้ตาย ดังที่แพร่หลายอยู่ในหลายแห่งนั้น ไม่มีความเกี่ยวข้องใด ๆ กับชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ เลย แท้จริงแล้วสิ่งนี้คือรูปแบบหนึ่งของการบูชาเจว็ด ด้วยเหตุนี้บางครั้งชัยฏอนจึงปรากฏตัวต่อหน้าผู้ที่วิงวอนเหล่านั้นในรูปของเจ้าของหลุมฝังศพ หรือในรูปของบุคคลที่ไม่อยู่ ณ ที่นั้น ดังที่มักเกิดขึ้นกับผู้บูชาเจว็ดอยู่บ่อยครั้ง ความจริงก็เป็นดังที่ท่านอิบนุอับบาส (ร.ฎ.) ได้กล่าวไว้ว่า การบูชาเจว็ดนั้นเริ่มต้นมาจากหลุมฝังศพนั่นเอง»[^2]

ในอีกตอนหนึ่งท่านกล่าวว่า

«การขอจากผู้ตายหรือผู้ที่ไม่อยู่ ณ ที่นั้น ไม่ว่าเขาจะเป็นนบีหรือมิใช่นบีก็ตาม เป็นการกระทำที่บรรดาอิมามของมุสลิมทั้งหมดเห็นพ้องกันว่าเป็นสิ่งต้องห้าม อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ ﷺ มิได้ทรงบัญชาให้กระทำเช่นนั้น ไม่มีผู้ใดในหมู่ศอฮาบะฮ์และตาบิอีนกระทำเช่นนั้น และไม่มีอิมามคนใดของมุสลิมเห็นชอบกับสิ่งนี้ ศาสนาที่อยู่ต่อหน้าเราในปัจจุบันและได้รับการปกป้องรักษาสืบทอดมานั้น บ่งชี้อย่างชัดแจ้งว่าในยุคที่ดีเลิศ (ก็อรนุลค็อยร์) ไม่มีธรรมเนียมเช่นนี้เลยแม้แต่น้อย คือหากบุคคลใดตกอยู่ในความยากลำบากหรือประสบเคราะห์กรรม หรือมีความจำเป็นบางอย่างเกิดขึ้น เขาก็จะเอ่ยนามของผู้ทรงคุณธรรมหรือนบีที่ล่วงลับไปแล้วพลางกล่าวว่า "ยาสัยยิดี ฟุลาน อะนา ฟี หัสบิก" (โอ้ท่านเจ้านายของฉัน ท่านผู้นั้น ฉันอยู่ในความคุ้มครองของท่าน) …

[^1]: อัรร็อดดุ อะลัลบักรี (الرد على البكري) หน้า 377 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 56

ข้าพเจ้าอยู่ในความคุ้มครองของท่าน) ข้าพเจ้าได้ยึดชายผ้าของท่านไว้แล้ว" หรือ "โอ้ท่านผู้อาวุโสคนนั้นคนนี้ โปรดช่วยให้ความต้องการของข้าพเจ้าสำเร็จด้วยเถิด" ดังที่ผู้ตั้งภาคีบางคนในยุคนี้เอ่ยนามบรรดาผู้อาวุโสของพวกเขาที่ได้เสียชีวิตไปแล้ว หรือไม่ได้อยู่ ณ ที่นั้น แล้วกล่าวเช่นนั้น และไม่ปรากฏหลักฐานแห่งใดเลยว่าศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) คนใดหลังจากการวะฟาตของท่านนบี ﷺ ได้ร้องเรียกขอความช่วยเหลือจากท่าน ณ กุโบร์ของท่าน หรือ ณ กุโบร์ของนบีท่านอื่น หรือจากที่ไกลออกไปจากกุโบร์อันทรงเกียรติ ทั้งที่บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ได้ทำสงครามใหญ่หลวงหลายครั้งกับพวกมุชริกและกาฟิร และได้ตั้งแถวเผชิญหน้ากับพวกเขาครั้งแล้วครั้งเล่า ต้องเผชิญการรบที่ดุเดือด และบางครั้งก็ประสบความยากลำบากอย่างใหญ่หลวง ถึงกระนั้นก็ไม่มีผู้ใดในหมู่พวกเขาร้องเรียกขอความช่วยเหลือจากนบีคนใด หรือจากผู้ที่มิใช่นบี และไม่มีผู้ใดสาบานต่ออัลลอฮ์ด้วยสิ่งถูกสร้างใดๆ ท่านเหล่านั้นไม่เคยไปที่กุโบร์ของบรรดานบีหรือผู้ที่มิใช่นบีเพื่อขอดุอาอ์ หรือเพื่อละหมาด อิมามมาลิก (ร.ฮ.) และอุละมาอ์บางท่านถึงกับไม่ชอบที่ผู้ใดจะยืนอยู่ใกล้กุโบร์อันทรงเกียรติแล้วขอดุอาอ์แม้เพื่อตนเอง และพวกท่านได้ระบุไว้อย่างชัดเจนว่า สิ่งนี้เป็นบิดอะฮ์ประเภทที่ไม่พบร่องรอยใดๆ ในยุคสะลัฟ[^1]

ในรสาลาอันเลื่องชื่อของท่าน "อัตตะวัสสุล วัลวะซีละฮ์" (التوسل والوسيلة) ท่านเขียนไว้ว่า:

• การขอดุอาอ์ต่อมลาอิกะฮ์และบรรดานบี (หลังจากที่พวกท่านเสียชีวิตไปแล้ว หรือในขณะที่พวกท่านไม่ได้อยู่ ณ ที่นั้น) การขอสิ่งต่างๆ จากพวกท่าน การร้องเรียกขอความช่วยเหลือจากพวกท่าน และการขอการช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) จากพวกท่านหรือจากรูปปั้นของพวกท่าน เป็นศาสนาใหม่ที่อัลลอฮ์ตะอาลามิได้ทรงบัญญัติไว้ มิได้ทรงส่งนบีคนใดมาพร้อมกับสิ่งนี้ และมิได้ทรงประทานคัมภีร์จากฟากฟ้าเล่มใดลงมาเพื่อสนับสนุนสิ่งนี้เลย[^2]

หิกมะฮ์ของการห้ามขอดุอาอ์ต่อผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์

ในหนังสือเล่มนี้ ณ ที่หนึ่ง ท่านได้อธิบายถึงหิกมะฮ์ของการห้ามนี้ไว้ว่า:

• อัลลอฮ์ตะอาลา แม้จะทรงแจ้งไว้ว่ามลาอิกะฮ์ขอดุอาอ์และขออภัยโทษให้แก่พวกเรา แต่ก็ทรง…

[^1]: อัรร็อด อะลัลบักรี (الرد على البكري) หน้า 244 [^2]: ก็อยดะฮ์ ญะลีละฮ์ ฟิตตะวัสสุล วัลวะซีละฮ์ (قاعدة جليلة في التوسل والوسيلة) หน้า 15

ห้ามการขอดุอาอ์จากมะลาอิกะฮ์ ในทำนองเดียวกัน บรรดานบีและบรรดาผู้ทรงคุณธรรม (ศอลิฮีน) แม้ว่าพวกเขาจะมีชีวิตอยู่ในหลุมศพของพวกเขา และดังที่มีรายงานในอาษารบางบทว่า พวกเขาขอดุอาอ์ให้แก่ผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ด้วย แต่การที่ผู้ใดจะขอดุอาอ์จากพวกเขานั้นเป็นสิ่งที่ไม่อนุญาต และไม่มีรายงานว่าชาวสะลัฟได้กระทำเช่นนั้น เพราะการกระทำนี้จะกลายเป็นสื่อนำไปสู่ชิริกและการเคารพบูชาพวกเขาอย่างถาวร ต่างจากกรณีที่ขอสิ่งใดจากพวกเขาหรือถามพวกเขาในขณะที่พวกเขายังมีชีวิตอยู่ ซึ่งสิ่งนั้นไม่นำไปถึงชิริก

ประเด็นที่สองคือ การที่มะลาอิกะฮ์ บรรดานบี และบรรดาศอลิฮีนหลังจากสิ้นชีวิตแล้ว ขอดุอาอ์และขออิสติฆฟารให้แก่ผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่นั้น เป็นเรื่องที่อยู่ในกำหนดของอัลลอฮ์ (อัมรุน ตักวีนี) ซึ่งการร้องขอและดุอาอ์ของผู้อื่นไม่มีส่วนเกี่ยวข้องแต่อย่างใด ต่างจากในชีวิตของพวกเขา ซึ่งการตอบคำขอของผู้ร้องขอเป็นสิ่งที่บัญญัติไว้ในศาสนา ส่วนหลังจากสิ้นชีวิตแล้ว พวกเขามิได้ถูกกำหนดหน้าที่ (มุกัลลัฟ) ในเรื่องเหล่านี้อีกต่อไป»[^1]

ประเภทและรูปแบบของผู้ที่ขอดุอาอ์จากชาวกุบูร

ในอีกที่หนึ่ง ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้เขียนถึงประเภทและสภาพการณ์ต่าง ๆ ของผู้ที่ขอดุอาอ์และร้องขอที่หลุมศพ แล้วอธิบายหุก่มของแต่ละประเภทแยกกัน ท่านกล่าวว่า

«ผู้ใดที่มายังหลุมศพของนบีหรือของบุคคลผู้ทรงคุณธรรม หรือมายังหลุมศพที่เขาเข้าใจว่าเป็นหลุมศพของนบีหรือของบุคคลผู้ทรงคุณธรรม (ทั้งที่ความจริงมิได้เป็นเช่นนั้น) แล้วร้องขอและสุญูดที่นั่น สิ่งนั้นมีอยู่สามรูปแบบ

รูปแบบแรกคือ เขาร้องขอความต้องการของตนจากผู้นั้น เช่น ขอให้เขาขจัดโรคภัยของตนเองหรือของสัตว์เลี้ยงของตน หรือขอให้ชำระหนี้สินของตน หรือขอให้แก้แค้นศัตรูของตน หรือขอให้ตนเอง ครอบครัว และสัตว์เลี้ยงของตนมีสุขภาพดี และสิ่งอื่น ๆ ทำนองเดียวกันนี้ ซึ่งไม่มีผู้ใดมีอำนาจกระทำได้นอกจากอัลลอฮ์ นี่คือชิริกอย่างชัดแจ้ง บุคคลเช่นนี้จะต้องถูกให้เตาบะฮ์ หากเขาเตาบะฮ์ก็ดีไป มิฉะนั้นก็ต้องถูกประหาร

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 132

...ถูกทำให้สำเร็จ

หากเขากล่าวว่า ข้าพเจ้าขอจากเจ้าของสุสานท่านนี้ หรือจากนบีหรือวะลีท่านนี้ เพราะท่านมีความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์มากกว่าข้าพเจ้า เพื่อให้ท่านช่วยวิงวอนขอแทนข้าพเจ้าในเรื่องเหล่านี้ ด้วยเหตุนี้ข้าพเจ้าจึงยึดท่านเป็นสื่อกลาง (วะสีละฮ์) ต่ออัลลอฮ์ เสมือนที่ผู้คนยึดเอาบรรดาข้าราชบริพารคนสนิทและคนทั่วไปของสุลต่านเป็นสื่อกลางในราชสำนักของพระองค์ เช่นนี้ก็คือการกระทำของพวกมุชริกีนและพวกนะศอรอ เพราะพวกเขาก็กล่าวเช่นเดียวกันว่า พวกเขายึดเอาบรรดาอุละมาอ์และนักบวชของพวกเขาเป็นเพียงผู้ให้การช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) เท่านั้น และขอให้คนเหล่านั้นวิงวอนต่ออัลลอฮ์ตะอาลาเพื่อจุดประสงค์และความต้องการของพวกเขา ในทำนองเดียวกันนี้ อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงแจ้งเกี่ยวกับพวกมุชริกีนว่า พวกเขากล่าวว่า

مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلْفَىٰٓ

«พวกเราไม่ได้เคารพสักการะพวกเขา เว้นแต่เพื่อให้พวกเขานำพวกเราเข้าใกล้อัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:3)

และพระองค์ทรงตรัสว่า

أَمِ ٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ شُفَعَآءَ ۚ قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا۟ لَا يَمْلِكُونَ شَيْـًٔا وَلَا يَعْقِلُونَ ﴿٤٣﴾ قُل لِّلَّهِ ٱلشَّفَـٰعَةُ جَمِيعًا ۖ لَّهُۥ مُلْكُ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۖ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴿٤٤﴾

«หรือว่าพวกเขายึดเอาผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์เป็นผู้ช่วยเหลือ จงกล่าวเถิดว่า ถึงแม้ว่าพวกเขาไม่มีอำนาจใด ๆ เลย และไม่มีสติปัญญาก็ตามกระนั้นหรือ จงกล่าวเถิดว่า การช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) ทุกรูปแบบนั้นอยู่ในอำนาจของอัลลอฮ์แต่เพียงผู้เดียว อำนาจการปกครองชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดินเป็นของพระองค์ แล้วยังพระองค์นั้นที่พวกเจ้าจะถูกนำกลับไป» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:43–44)

และพระองค์ทรงตรัสว่า

مَا لَكُم مِّن دُونِهِۦ مِن وَلِىٍّ وَلَا شَفِيعٍ ۚ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ ﴿٤﴾

«สำหรับพวกเจ้านั้นไม่มีผู้คุ้มครองและไม่มีผู้ช่วยเหลือใด ๆ อื่นจากพระองค์ แล้วพวกเจ้าไม่ใคร่ครวญกระนั้นหรือ» (ซูเราะฮ์อัส-ซัจญ์ดะฮ์ 32:4)

ในทำนองเดียวกัน พระองค์ทรงตรัสว่า

مَن ذَا ٱلَّذِى يَشْفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذْنِهِۦ

«ผู้ใดเล่าที่จะให้การชะฟาอะฮ์ (ขอร้องแทน) ณ ที่พระองค์ได้ นอกจากด้วยการอนุมัติของพระองค์» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:255)

รูปแบบที่สอง คือ ไม่ได้ขอให้ผู้ทรงคุณธรรมหรือเจ้าของสุสานท่านนั้นกระทำการใด ๆ และไม่ได้ขอดุอาอ์ต่อเขา เพียงแต่ร้องขอให้เขาช่วยขอดุอาอ์ให้บรรลุเป้าหมาย เหมือนดังที่คนเราพูดกับคนที่ยังมีชีวิตอยู่ว่า "โปรดขอดุอาอ์ให้ฉันด้วย" และเหมือนดังที่บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) เคยร้องขอให้ท่านนบี ﷺ ขอดุอาอ์ให้ พึงทราบว่า ในกรณีของคนที่ยังมีชีวิตอยู่ สิ่งนี้เป็นที่อนุญาตและเป็นบทบัญญัติที่ชอบธรรม ส่วนการร้องขอดุอาอ์จากคนศอลิหฺที่เสียชีวิตไปแล้ว หรือจากนบีหลังจากที่ท่านได้จากโลกนี้ไปแล้วนั้น ไม่มีปรากฏในชะรีอะฮ์ ไม่ใช่การกระทำที่ชอบด้วยบทบัญญัติที่เราจะกล่าวกับผู้ทรงคุณธรรมหรือนบีหลังจากท่านเสียชีวิตไปแล้วว่า "โปรดขอดุอาอ์ให้เรา" หรือ "โปรดขอสิ่งนี้จากพระผู้อภิบาลของท่านให้แก่เรา" ไม่มีรายงานยืนยันว่าศอฮาบะฮ์หรือตาบิอีนคนใดเคยกระทำเช่นนั้น ไม่ใช่ทัศนะของอิมามคนใด และไม่มีหะดีษใดยืนยันเรื่องนี้

ตรงกันข้าม มีหะดีษเศาะฮีหฺยืนยันว่า ในสมัยของท่านอุมัร (ร.ฎ.) เมื่อเกิดภาวะแห้งแล้งอดอยาก ท่านได้ให้ท่านอับบาส (ร.ฎ.) ขอดุอาอ์ และได้ใช้ท่านเป็นสื่อ (วะซีละฮ์) โดยกล่าวว่า "โอ้อัลลอฮ์ เมื่อก่อนเวลาที่เราประสบภาวะแห้งแล้ง เราได้ใช้นบีของพระองค์เป็นสื่อ และพระองค์ก็ทรงประทานฝนลงมา บัดนี้เราขอใช้ลุงของนบีของพระองค์เป็นสื่อ ขอพระองค์โปรดประทานฝนแห่งความเมตตาลงมาด้วยเถิด" แล้วฝนก็ตกลงมา ในยามจำเป็นและยามประสบความทุกข์ยากเช่นนั้น พวกเขาไม่ได้ไปที่หลุมศพอันทรงเกียรติแล้วกล่าวว่า "โอ้เราะซูลุลลอฮ์ โปรดขอดุอาอ์ให้เรา และโปรดขอให้ฝนตก เราขอร้องเรียนต่อท่าน" ไม่เคยมีศอฮาบะฮ์คนใดกระทำเช่นนั้นเลย นี่คือบิดอะฮ์ที่ไม่มีหลักฐานใด ๆ จากอัลกุรอานและหะดีษ

รูปแบบที่สาม คือ ผู้มาเยือนกล่าวว่า "โอ้อัลลอฮ์ ด้วยเกียรติของบุคคลผู้นั้น ซึ่งเป็นที่ ณ พระองค์…"

ยิ่งใหญ่ยิ่ง" หรือ "ด้วยบะรอกะฮ์ของคนนั้นคนนี้" หรือ "ด้วยเกียรติของคนนั้นคนนี้ ขอพระองค์ทรงประทานสิ่งนั้นสิ่งนี้แก่ข้าพระองค์ ขอพระองค์ทรงปฏิบัติต่อข้าพระองค์เช่นนั้นเช่นนี้" นี่เป็นธรรมเนียมของผู้คนจำนวนมาก แต่การกระทำเช่นนี้ไม่มีรายงานมาจากศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) หรือตาบิอีนหรือสะลัฟท่านใดเลยว่าพวกท่านขอดุอาอ์ในลักษณะนี้ อุละมาอ์และผู้อาวุโสบางท่านอนุญาตให้กระทำเช่นนี้ได้เฉพาะกับท่านนบี ﷺ เท่านั้น และบางท่านกล่าวว่าสิ่งนี้ก็ใช้ได้เฉพาะในช่วงที่ท่านนบี ﷺ ยังมีชีวิตอยู่เท่านั้น มิใช่ตลอดไป"[^1]

การขอสิ่งที่อยู่เหนือขอบเขตของปัจจัยทางโลกจากผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ก็ไม่อนุญาต

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) มิได้หยุดเพียงแค่ว่า การวิงวอน การขอ และการขอดุอาอ์ต่อผู้อาวุโสหรือนบีที่ล่วงลับไปแล้วและต่อเจ้าของกุโบร์นั้นไม่อนุญาตเท่านั้น หากแต่ท่านยังเห็นว่า การเรียกร้องสิ่งใดก็ตามจากมนุษย์ที่ยังมีชีวิตอยู่ ซึ่งเป็นสิ่งที่อยู่เหนือขอบเขตของปัจจัยทางโลก และเกี่ยวข้องกับอำนาจแห่ง «كُنْ فَيَكُوْنُ» หรือเกี่ยวข้องกับกิจการที่เกิดขึ้นได้ด้วยอำนาจและพระประสงค์ของอัลลอฮ์เพียงองค์เดียว และอัลลอฮ์ตะอาลาทรงสงวนไว้เฉพาะพระองค์เองนั้น เป็นสิ่งที่ไม่อนุญาตและเป็นชิริก ท่านกล่าวไว้ในริสาละฮ์ของท่าน "ซิยาเราะตุลกุบูร" (زيارة القبور) ว่า

"หากสิ่งที่บ่าวต้องการนั้นเกี่ยวข้องกับกิจการและเรื่องราวซึ่งมีแต่อัลลอฮ์เท่านั้นที่ทรงมีอำนาจ การขอสิ่งนั้นจากผู้อื่นนอกจากอัลลอฮ์ ไม่ว่าเขาจะเป็นกษัตริย์ เป็นนบี หรือเป็นปีรหรือผู้อาวุโส ไม่ว่าจะยังมีชีวิตอยู่หรือล่วงลับไปแล้ว ย่อมไม่อนุญาต ตัวอย่างเช่น การขอให้ตนเองหรือสัตว์เลี้ยงหายจากโรคภัย หรือต้องการให้หนี้สินของตนได้รับการชำระโดยไม่มีช่องทางที่แน่นอน การขอความผาสุกให้แก่ครอบครัว การปัดเป่าภัยพิบัติแห่งดุนยาและอาคิเราะฮ์ หรือการ[ได้รับชัยชนะ]เหนือศัตรู

[^1]: ริสาละฮ์ ซิยาเราะตุลกุบูร ในมัจญ์มูอุรเราะซาอิล หน้า 101–112 โดยสรุป ทัศนะของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์เกี่ยวกับเรื่องตะวัสสุลเป็นที่รู้จักและทราบกันดี สำหรับรายละเอียดโปรดดูงานเขียนเฉพาะเรื่องของท่าน "เกาะอิดะฮ์ ญะลีละฮ์ ฟิตตะวัสสุล วัลวะซีละฮ์" (قاعدة جليلة في التوسل والوسيلة) แต่อิมามและอุละมาอ์ส่วนใหญ่มีความเห็นแตกต่างจากท่านในเรื่องนี้

ชัยชนะ, ฮิดายะฮ์ (ทางนำ) แห่งหัวใจ, การอภัยโทษบาป, การได้เข้าสวรรค์, การรอดพ้นจากนรก, การได้รับความรู้, การได้อ่านอัลกุรอาน, การแก้ไขหัวใจให้ถูกต้อง, การประดับจริยธรรม, การขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะฮ์ อัน-นัฟส์) เป็นต้น สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นเรื่องที่จะขอได้จากอัลลอฮ์เท่านั้น ไม่อนุญาตให้ผู้ใดกล่าวแก่กษัตริย์ นบี หรือปีร์ (ผู้นำทางจิตวิญญาณ) คนใด ไม่ว่าเขาจะเสียชีวิตแล้วหรือยังมีชีวิตอยู่ก็ตาม ว่า "โปรดอภัยโทษบาปของข้าพเจ้า โปรดให้ข้าพเจ้ามีชัยเหนือศัตรู โปรดให้ผู้ป่วยของข้าพเจ้าหายป่วย โปรดประทานความผาสุกแก่ข้าพเจ้า" หรือ "ขอให้ครอบครัวและสัตว์เลี้ยงของข้าพเจ้าได้รับความปลอดภัย" และดุอาอ์กับคำขอในทำนองเดียวกันนี้ หากผู้ใดขอสิ่งเหล่านี้จากมัคลูก (สิ่งถูกสร้าง) ใดก็ตาม ไม่ว่าผู้นั้นจะเป็นใคร เขาก็คือผู้ตั้งภาคี (มุชริก) และเป็นพวกเดียวกับบรรดามุชริกีนที่เคยเคารพบูชามลาอิกะฮ์และบรรดานบี ตลอดจนบูชาเจว็ดและรูปปั้นที่พวกเขาสร้างขึ้นตามรูปลักษณ์ของบุคคลเหล่านั้น และเช่นเดียวกับชาวนะศอรอที่เคยวิงวอนขอต่อท่านนบีอีซา (อ.) และมารดาผู้ทรงเกียรติของท่าน คือท่านหญิงมัรยัม[^1]

ความจริงของ "วาสิเฏาะฮ์" (สื่อกลาง)

ในประเด็นนี้ มีการยกข้อถกเถียงเรื่อง "วาสิเฏาะฮ์" (สื่อกลาง) ขึ้นมา โดยกล่าวถึงผู้ที่คัดค้านการขอดุอาอ์หรือขอการช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) จากท่านนบี ﷺ หรือจากวะลีย์ ผู้อาวุโส และบุคคลศอลิหฺ ว่าพวกเขาปฏิเสธวาสิเฏาะฮ์ ทั้ง ๆ ที่นบีเป็นสื่อกลางระหว่างมัคลูกกับพระผู้สร้าง และการเข้าถึงอัลลอฮ์โดยปราศจากสื่อกลางนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ตอบข้อนี้ไว้อย่างชัดเจน และชี้แจงว่าวาสิเฏาะฮ์มีสองความหมาย ความหมายหนึ่งเป็นความจริงและเป็นที่เห็นพ้องกัน ซึ่งศาสนาทั้งหมดตั้งอยู่บนรากฐานนั้น ส่วนอีกความหมายหนึ่งเป็นสิ่งเท็จ ไร้รากฐาน และถูกกุขึ้นเอง ท่านได้เขียนตำราเฉพาะในหัวข้อนี้ชื่อว่า "อัล-วาสิเฏาะฮ์ บัยนัล-ค็อลก์ วัล-หัก" (الواسطة بين الخلق والحق) ในตำราเล่มนั้นท่านกล่าวว่า:

[^1]: ซิยาเราะตุล-กุบูร (زيارة القبور) หน้า 104–105

• หากความหมายของการที่ท่านเราะซูลเป็น "สื่อกลาง" (วาสิเฏาะฮ์) คือ จำเป็นที่สิ่งถูกสร้างจะต้องมีสื่อกลางผู้หนึ่งซึ่งแจ้งบทบัญญัติของอัลลอฮ์และพระประสงค์ของพระองค์แก่ปวงบ่าวของพระองค์ ความหมายนี้ย่อมถูกต้องทั้งสิ้น เพราะสำหรับปวงบ่าวของอัลลอฮ์แล้ว ไม่มีหนทางอื่นใดนอกจากนี้ที่จะรู้ถึงสิ่งที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงพอพระทัย บทบัญญัติต่าง ๆ และสิ่งต้องห้ามทั้งหลาย ความโปรดปรานที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงเตรียมไว้สำหรับมิตรสหายและปวงบ่าวที่พระองค์ทรงรับไว้ และการลงโทษที่พระองค์ทรงสัญญาไว้สำหรับศัตรูของพระองค์ ทั้งหมดนี้ไม่อาจรู้ได้หากปราศจากพวกเขา ส่วนว่าพระนามและคุณลักษณะใดบ้างที่คู่ควรและเหมาะสมกับพระองค์อัลลอฮ์ตะอาลา ผู้ทรงปราศจากการถามว่า "อย่างไร" และ "เช่นไร" และสิ่งใดบ้างที่ไม่เหมาะสม สติปัญญาเพียงลำพังย่อมไร้ความสามารถและจนปัญญาที่จะรู้จักสิ่งเหล่านั้น สัจธรรมและความรู้ที่ถูกต้องทั้งหมดนี้จะได้มาก็โดยผ่านบรรดานบี (อ.ล.) เท่านั้น ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงส่งมาเพื่อชี้นำและสั่งสอนปวงบ่าวของพระองค์ นี่คือประเด็นพื้นฐานที่ไม่เพียงแต่มุสลิมเท่านั้นที่เห็นพ้องกัน หากแต่ผู้นับถือศาสนาทั้งหลาย แม้กระทั่งชาวยิวและชาวคริสต์ก็เห็นพ้องเช่นกัน พวกเขาทั้งหมดยอมรับว่ามีสื่อกลางในลักษณะนี้ระหว่างสิ่งถูกสร้างกับพระผู้สร้าง สื่อกลางเหล่านี้ก็คือบรรดาศาสนทูตของพระผู้เป็นเจ้า ผู้ซึ่งนำบทบัญญัติและข่าวสารจากอัลลอฮ์มาถ่ายทอด อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

ٱللَّهُ يَصْطَفِى مِنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ ٱلنَّاسِ

«อัลลอฮ์ทรงคัดเลือกจากหมู่มลาอิกะฮ์และจากหมู่มนุษย์ให้เป็นผู้นำสาส์น» (ซูเราะฮ์อัล-หัจญ์ 22:75)

ผู้ใดปฏิเสธสื่อกลางเหล่านี้ ผู้นั้นเป็นกาฟิรตามมติเอกฉันท์ของผู้นับถือศาสนาและลัทธิทั้งปวง[^1]

• และหากความหมายของสื่อกลางคือ จำเป็นต้องมีสื่อกลางเพื่อให้ได้มาซึ่งประโยชน์และเพื่อปัดเป่าภัยอันตราย เช่น จำเป็นต้องมีบุคคลผู้หนึ่งเป็นสื่อกลางระหว่างพระผู้เป็นเจ้ากับปวงบ่าวในเรื่องปัจจัยยังชีพ ความช่วยเหลือ และการชี้ทางแก่ผู้หลงทาง โดยที่ผู้คนขอสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดจากเขา แล้วเขาก็ไปรับมาจากพระผู้เป็นเจ้าแล้วมอบให้ และผู้คนก็ฝากความหวังไว้กับเขา เช่นนี้ย่อมเป็นชิริกขั้นร้ายแรงที่สุด ซึ่งด้วยเหตุนี้เองอัลลอฮ์ตะอาลาจึงทรง [ตำหนิ] บรรดามุชริกีน…

[^1]: อัล-วาสิเฏาะฮ์ บัยนัล-ค็อลกิ วัล-หักก์ (الواسطة بين الخلق والحق) หน้า 45–46

ได้ประกาศว่าพวกเขาเป็นผู้ปฏิเสธศรัทธา (ตักฟีร) เพราะพวกเขาได้ยึดถือเอาบรรดาวะลีและผู้ให้การช่วยเหลือ (ชะฟาอะฮ์) อื่นนอกจากอัลลอฮ์ตะอาลา ซึ่งพวกเขาแสวงหาประโยชน์และหลีกเลี่ยงความเสียหายผ่านบุคคลเหล่านั้น»[^1]

สามัญชน ผู้ไม่รู้ และบรรดาผู้ที่ถือว่าเป็นชนชั้นนำแต่แท้จริงก็ไม่ต่างจากสามัญชนเป็นอันมาก ได้เลยเถิดไปถึงขั้นที่ว่า มิใช่เพียงบรรดานบีและท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เท่านั้น หากแต่บรรดาวะลีและคนศอลิหฺทั่วไป พวกเขาก็ยังได้ทำให้เป็นสื่อกลางระหว่างตนเองกับอัลลอฮ์ และได้ผูกการวิงวอนขอดุอาอ์ การขอความช่วยเหลือ การมอบหมาย (ตะวักกุล) และความหวังทั้งหมดไว้กับพวกเขาเหล่านั้น อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้แยกแยะประเด็นในเรื่องนี้เช่นกัน ท่านกล่าวว่า:

«สำหรับบรรดาอิมามและผู้นำในวิชาความรู้ด้านศาสนานอกเหนือจากบรรดานบี (อ.ล.) ก็มีรายละเอียดเช่นเดียวกัน กล่าวคือ ผู้ใดถือว่าพวกเขาเป็นสื่อกลางระหว่างท่านเราะซูลกับประชาชาติ ในฐานะผู้ถ่ายทอดและผู้สอนบทบัญญัติและประเด็นปัญหาต่าง ๆ ของท่านเราะซูล และเป็นผู้อบรมขัดเกลา เป็นผู้ที่ถูกเจริญรอยตาม และเป็นแบบอย่างในการปฏิบัติแก่ประชาชาติ เช่นนี้ก็ถือว่าถูกต้องและชอบธรรม บรรดาอิมามและอุละมาอ์เหล่านี้ หากพวกเขามีมติเอกฉันท์ (อิจญ์มาอ์) ในประเด็นใด อิจญ์มาอ์ของพวกเขาก็เป็นหลักฐานที่เด็ดขาด เพราะพวกเขาทั้งหมดจะไม่มีวันรวมกันอยู่บนความหลงผิด และหากพวกเขามีความเห็นขัดแย้งกันในประเด็นใด พวกเขาก็จะนำประเด็นนั้นกลับไปสู่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ เพราะไม่มีผู้ใดในหมู่พวกเขาในฐานะปัจเจกบุคคลที่ปราศจากความผิดพลาดโดยสิ้นเชิง คำพูดของแต่ละคนในหมู่พวกเขานั้น บางส่วนอาจถูกยึดถือได้ และบางส่วนอาจถูกละทิ้งได้ หลังจากการตรวจสอบพิจารณา มีเพียงท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เท่านั้นที่ปราศจากความผิดพลาดโดยสมบูรณ์ ซึ่งไม่มีคำสั่งและคำชี้แนะใด ๆ ของท่านที่ควรถูกละทิ้ง

และหากผู้ใดมีความคิดว่า บรรดาผู้อาวุโสทางศาสนา บรรดาอิมามและอุละมาอ์เหล่านี้ เป็นสื่อกลางระหว่างอัลลอฮ์กับมัคลูกของพระองค์ ในลักษณะเดียวกับที่มีมหาดเล็กและคนเฝ้าประตูอยู่ระหว่างกษัตริย์กับไพร่ฟ้า โดยที่พวกเขาเป็นผู้นำความต้องการของมัคลูกไปถึงอัลลอฮ์ และอัลลอฮ์ทรงประทานทางนำและปัจจัยยังชีพแก่บ่าวของพระองค์โดยผ่านพวกเขา มัคลูกวิงวอนขอจากพวกเขา และพวกเขาก็วิงวอนขอต่ออัลลอฮ์ ดังเช่น…

[^1]: อัลวาสิเฏาะฮ์ (الواسطة) หน้า 46

บรรดาผู้ติดตามและคนเฝ้าประตูของกษัตริย์ ซึ่งราษฎรขอความต้องการของตนผ่านพวกเขา ผู้คนไม่ทูลขอต่อกษัตริย์โดยตรงเพราะถือว่าเป็นการไม่สุภาพ พวกเขาจึงขอต่อผู้ติดตามเหล่านั้น เพราะการขอผ่านพวกเขาได้ผลมากกว่า ด้วยว่าพวกเขาใกล้ชิดกษัตริย์ยิ่งกว่า ส่วนผู้ร้องขอนั้นไม่ได้ใกล้ชิดถึงเพียงนั้น ผู้ใดที่ยึดถือสื่อกลางในลักษณะนี้ และถือเอาบรรดาผู้ทรงคุณธรรมในศาสนาและอุละมาอ์ผู้ศอลิหฺเป็นสื่อกลางในความหมายเช่นนี้ ผู้นั้นเป็นกาฟิรและมุชริก จำเป็นต้องให้เขาเตาบะฮ์ หากเขาเตาบะฮ์ก็เป็นการดี มิฉะนั้นเขาจะต้องถูกประหาร คนเหล่านี้แท้จริงแล้วตกอยู่ในการเปรียบเทียบ (ตัชบีฮ์) เพราะพวกเขาถือว่าสิ่งถูกสร้างคล้ายคลึงกับพระผู้สร้าง และตั้งภาคีและสิ่งเทียบเคียงให้แก่อัลลอฮ์»[^1]

มะชาฮิด (สุสานสักการะ) เป็นบิดอะฮ์ที่น่ารังเกียจ

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) คัดค้านอย่างรุนแรงต่อมะชาฮิดและสถานที่ซิยาเราะฮ์เหล่านั้น ซึ่งได้กลายเป็นศูนย์กลางของชิริก บิดอะฮ์ ความชั่วและความเสื่อมทรามนานาประเภททั่วทั้งโลกอิสลาม และได้กลายเป็นฟิตนะฮ์อันใหญ่หลวงในโลกอิสลาม ท่านกล่าวว่าสิ่งนี้ขัดแย้งกับชะรีอะฮ์อย่างชัดแจ้ง และเป็นบิดอะฮ์ที่น่ารังเกียจของยุคหลัง ท่านกล่าวไว้ในหนังสือ "อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี" (الرد على البكري) ว่า

«มัสยิดเหล่านี้ที่ถูกสร้างขึ้นบนหลุมศพ ซึ่งถูกเรียกว่า "มะชาฮิด" นั้นเป็นบิดอะฮ์ที่ผู้คนได้ริเริ่มขึ้นในอิสลาม การเดินทางไปยังสถานที่เหล่านี้ก็เป็นธรรมเนียมที่ไม่มีรากฐานใด ๆ ในชะรีอะฮ์ ในสามศตวรรษแรกของอิสลาม ซึ่งท่านนบี ﷺ ได้เป็นพยานถึงความดีและความประเสริฐของยุคเหล่านั้น สิ่งเหล่านี้ไม่มีปรากฏอยู่เลย ยิ่งกว่านั้น ในหะดีษเศาะฮีหฺได้มีรายงานยืนยันจากท่านว่า ท่านได้เตือนให้ระวังและห้ามสิ่งนี้ไว้ ดังหะดีษในอัล-บุคอรีว่า

لعن الله اليهود والنصارىٰ اتخذوا قبور انبياءهم مساجد

«อัลลอฮ์ทรงสาปแช่งชาวยิวและชาวคริสต์ ที่พวกเขาได้ยึดเอาหลุมศพของบรรดานบีของพวกเขาเป็นมัสยิด»

[^1]: อัล-วาสิเฏาะฮ์ หน้า 48

ขออัลลอฮ์ทรงสาปแช่งชาวยิวและชาวคริสต์ พวกเขาได้ยึดเอาหลุมฝังศพของบรรดานบีของพวกเขาเป็นมัสยิด) ท่านหญิงอาอิชะฮ์ (ร.ฎ.) กล่าวว่า หากไม่เกรงในเรื่องนี้แล้ว ก็คงจะได้ทำให้หลุมฝังศพอันจำเริญ (ของท่านนบี ﷺ) อยู่ในที่โล่งแจ้ง แต่ท่านไม่ปรารถนาให้หลุมฝังศพนั้นถูกยึดเป็นมัสยิด ในทำนองเดียวกันนี้ยังมีหะดีษเศาะฮีหฺอีกบทหนึ่งว่า ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ห้าวันก่อนการวะฟาตของท่านว่า

من كان من قبلكم كانوا يتخذون القبور مساجد الا فلا تتخذوا القبور مساجد فاني انهاكم من ذلك

«ผู้คนที่อยู่ก่อนพวกท่านนั้น เคยยึดเอาหลุมฝังศพเป็นมัสยิด พึงรู้เถิดว่า จงอย่ายึดเอาหลุมฝังศพเป็นมัสยิด แท้จริงฉันขอห้ามพวกท่านจากสิ่งนั้น»[^1]

ต่อมาท่านได้กล่าวว่า

«เมื่อชาวมุสลิมพิชิตเมืองตุสตัรได้ ก็ได้พบหลุมฝังศพของท่านนบีดานียาล (อ.) ที่นั่น ชาวเมืองนั้นเคยขอดุอาอ์ให้ฝนตกและขอน้ำ (ที่หลุมฝังศพนั้น) ท่านอบูมูซา อัล-อัชอะรี (ร.ฎ.) จึงได้แจ้งเรื่องนี้แก่ท่านอุมัร (ร.ฎ.) ท่านได้เขียนตอบมาว่า ให้ขุดหลุมฝังศพสิบสามหลุมในเวลากลางวัน แล้วในเวลากลางคืนให้ฝังร่างของท่านลงในหลุมใดหลุมหนึ่งในบรรดาหลุมเหล่านั้น เพื่อมิให้ผู้คนตกอยู่ในฟิตนะฮ์ และไม่ไปขอฝนจากท่าน แท้จริงนี่แหละคือแนวทางของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ด้วยเหตุนี้ ในยุคของบรรดาศอฮาบะฮ์และตาบิอีน จึงไม่พบมัสยิดแม้แต่แห่งเดียวในดินแดนอิสลามที่ถูกสร้างขึ้นบนหลุมฝังศพ และไม่มีมัชฮัด (สถานที่สักการะ) ใด ๆ ที่ผู้คนไปเยี่ยมเยือน ไม่ว่าจะในหิญาซ ในเยเมน ในชาม ในอียิปต์ อิรัก หรือคุรอซาน»[^2]

ในหนังสืออีกเล่มหนึ่ง ท่านได้เขียนไว้ว่า

«ผู้ที่เดินทางไปยังหลุมฝังศพประหนึ่งการไปทำหัจญ์ และยึดเอาหลุมฝังศพเหล่านั้นเป็นสถานที่ประกอบอิบาดะฮ์ เป็นมัสยิด และเป็นสถานที่ชุมนุมงานเทศกาลนั้น ไม่พบร่องรอยใด ๆ เลยในยุคของบรรดาศอฮาบะฮ์ ตาบิอีน และตาบิอุตตาบิอีน ในอิสลามไม่เคยมีหลุมฝังศพหรือมัชฮัดใดที่ผู้คนเดินทางไปประหนึ่งการไปทำหัจญ์ สิ่งนี้เป็นผลผลิตที่เกิดขึ้นภายหลังสามศตวรรษแรก เป็นบิดอะฮ์ที่

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 233 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 281

...ลักษณะเฉพาะของมันก็คือ บิดอะฮ์ใดที่ขัดแย้งกับท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ มากเท่าใด มันก็จะปรากฏช้าเท่านั้น ในช่วงแรกจะปรากฏบิดอะฮ์ที่การขัดแย้ง (ต่อซุนนะฮ์) ของมันยังไม่ชัดเจนและโจ่งแจ้งนัก»[^1]

ผู้ริเริ่มสถานที่เคารพบูชา (มะชาฮิด) คือพวกบาฏินียะฮ์และพวกรอฟิเฎาะฮ์

ผลการค้นคว้าของท่านคือ บิดอะฮ์และการเชิญชวนไปสู่มะชาฮิดและสุสานเหล่านี้ พวกรอฟิเฎาะฮ์และพวกบาฏินียะฮ์เป็นผู้เริ่มต้น และได้กุหะดีษขึ้นเกี่ยวกับเรื่องนี้ เพราะความสนใจที่แท้จริงของพวกเขาอยู่ที่สุสานและมะชาฮิดของบรรดาอิมามของพวกเขา ท่านกล่าวว่า

«ผู้ที่กุหะดีษขึ้นเป็นกลุ่มแรกเกี่ยวกับความประเสริฐของการเดินทางไปเยี่ยมมะชาฮิดเหล่านี้ คือพวกรอฟิเฎาะฮ์และชาวบิดอะฮ์กลุ่มอื่น ๆ ซึ่งวิถีของพวกเขาคือทำให้มัสยิดร้างไร้ผู้คน และทำให้มะชาฮิดซึ่งเต็มไปด้วยชิริก ความเท็จ และการประดิษฐ์ศาสนาใหม่ขึ้นมา คึกคักและมีผู้คนหนาแน่น อีกทั้งยังให้เกียรติและยกย่องมัน ในขณะที่ในอัลกุรอานและซุนนะฮ์นั้น มีการกล่าวถึงมัสยิดอยู่ในหลายแห่ง แทนที่จะเป็นมะชาฮิด อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

قُلْ أَمَرَ رَبِّى بِٱلْقِسْطِ ۖ وَأَقِيمُوا۟ وُجُوهَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَٱدْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ

«จงกล่าวเถิดว่า พระเจ้าของฉันทรงบัญชาให้มีความยุติธรรม และพวกท่านจงผินหน้าของพวกท่านให้ตรงในทุกเวลาละหมาด และจงวิงวอนขอต่อพระองค์ โดยเป็นผู้ที่มีความบริสุทธิ์ใจในการเชื่อฟังต่อพระองค์» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:29)

وَأَنَّ ٱلْمَسَـٰجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا۟ مَعَ ٱللَّهِ أَحَدًا ﴿١٨﴾

«และแท้จริงมัสยิดทั้งหลายนั้นเป็นของอัลลอฮ์ ดังนั้นพวกท่านอย่าได้วิงวอนผู้ใดร่วมกับอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัล-ญิน 72:18)

إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَـٰجِدَ ٱللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِٱللَّهِ

«แท้จริงผู้ที่จะบูรณะมัสยิดของอัลลอฮ์นั้น คือผู้ที่ศรัทธาต่ออัลลอฮ์และวันอาคิเราะฮ์...»

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-อิคนาอี (الرد على الإخنائي) หน้า 102

وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ

«…และวันปรโลก» (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:18)

وَلَا تُبَـٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَـٰكِفُونَ فِى ٱلْمَسَـٰجِدِ

«และพวกเจ้าอย่าได้สมสู่กับพวกนาง ขณะที่พวกเจ้าเอียะอ์ติกาฟอยู่ในมัสยิด» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:187)

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَـٰجِدَ ٱللَّهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا ٱسْمُهُۥ

«และผู้ใดเล่าจะอธรรมยิ่งไปกว่าผู้ที่ขัดขวางมิให้มีการกล่าวพระนามของอัลลอฮ์ในมัสยิดทั้งหลายของพระองค์» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:114)

นอกจากนี้ ยังเป็นที่ยืนยันจากหะดีษเศาะฮีหฺว่า ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า

ان من كان قبلكم كانوا يتخذون القبور مساجد الا فلا تتخذوا القبور مساجد فاني انهاكم عن ذلك

«แท้จริงผู้คนก่อนหน้าพวกท่าน คือชาวยิวและชาวคริสต์ ได้ยึดเอาหลุมศพเป็นมัสยิด พึงระวังเถิด อย่าได้ยึดเอาหลุมศพเป็นมัสยิด แท้จริงฉันขอห้ามพวกท่านจากการกระทำนั้น»[^1]

สถานที่ศักดิ์สิทธิ์และสุสานส่วนใหญ่เป็นของปลอม

ผลการค้นคว้าของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) คือ สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ (มะชาฮิด) และสถานที่เยี่ยมเยียนอันเลื่องชื่อเหล่านี้ ส่วนใหญ่เป็นของปลอมและแต่งขึ้นเอง ท่านได้เขียนไว้อย่างดียิ่งในเรื่องนี้ว่า เนื่องจากการรู้จักและระบุตำแหน่งของสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และสุสานเหล่านี้มิใช่สิ่งที่บทบัญญัติศาสนาขึ้นอยู่กับมัน และมิได้เป็นส่วนหนึ่งของศาสนาที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงรับประกันการปกป้องไว้ ด้วยเหตุนี้จึงมีการปลอมแปลงและหลอกลวงเกิดขึ้นในเรื่องนี้อย่างมากมาย สุสานและสถานที่ศักดิ์สิทธิ์จำนวนมากล้วนไร้ความจริงและไม่มีที่มา และผู้คนก็ตกอยู่ในความเข้าใจผิดเกี่ยวกับสิ่งเหล่านั้น ท่านเขียนไว้ว่า

وكثير من المشاهد كذب وكثير منها مشكوك فيه وسبب ذلك ان معرفة

«สถานที่ศักดิ์สิทธิ์จำนวนมากเป็นของปลอมล้วน ๆ และอีกจำนวนมากเป็นที่น่าสงสัย สาเหตุที่ผู้คนเข้าใจผิดอย่างมากในเรื่องนี้ก็เพราะการรู้จัก…»

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-อิคนาอี (الرد على الإخنائي) หน้า 49

للمشاهد ليست من الدين الذي تكفل الله بحفظه لعدم حاجتهم إلى معرفة ذلك.

«…ได้ประสบกับมัน เหตุผลของเรื่องนี้ก็คือ การรู้จักและการระบุตำแหน่งของสุสานต่าง ๆ นั้นมิได้เป็นส่วนหนึ่งของศาสนาที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงรับประกันการรักษาไว้ เพราะประชาชาติไม่มีความจำเป็นต้องอาศัยข้อมูลและการค้นคว้าเหล่านี้ และไม่มีกิจการใดของศาสนาที่ขึ้นอยู่กับสิ่งนี้เลย»[^2]

นิทานเรื่องการได้สมปรารถนาที่สุสานและหลุมฝังศพ

ในเรื่องนี้ มีฟิตนะฮ์ใหญ่อย่างหนึ่งแพร่ระบาดอยู่ คือความเชื่อว่าที่สุสานและสถานที่เยี่ยมเยือนเหล่านี้ ผู้ป่วยหนักหายจากโรค และดุอาอ์ได้รับการตอบรับ ผู้คนต่างเล่าประสบการณ์และสิ่งที่ตนพบเห็นด้วยตนเองในเรื่องนี้ ด้วยตำแหน่งแห่งความหนักแน่นในศาสนา อีมาน และความมั่นใจที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานแก่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ ท่านจึงไม่ใช่ผู้ที่จะหวั่นไหวไปกับข่าวลือและคำกล่าวอ้างเหล่านี้ และท่านไม่อาจละทิ้งหลักการอันเด็ดขาดของศาสนาและตัวบทอันชัดแจ้งของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ เพียงเพราะรายงานและคำบอกเล่าเหล่านั้นได้ ท่านได้ใช้ปัญญาญาณที่อัลลอฮ์ทรงประทานและความเข้าใจในศาสนาของท่าน และพิสูจน์ให้เห็นว่าสิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นการคิดเอาเองและเรื่องที่ไร้มูลฐาน ในเรื่องนี้ ส่วนใหญ่มักเล่าถึงเหตุการณ์ที่สัตว์หายจากโรค อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้อธิบายสาเหตุของเรื่องนี้ไว้อย่างน่าทึ่ง แปลกใหม่ และเปิดดวงตาแห่งความเข้าใจ ท่านเขียนไว้ในที่หนึ่งว่า:

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 313 [^2]: สิ่งที่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์เขียนไว้เกี่ยวกับการที่สุสานและหลุมฝังศพจำนวนมากเป็นของปลอมนั้น ได้รับการยืนยันจากประวัติศาสตร์และการค้นคว้า ตัวอย่างเช่น ที่ฝังศีรษะอันจำเริญของท่านซัยยิดินา อัล-หุซัยน์ (ร.ฎ.) ในไคโร ที่ฝังศพของท่านซัยยิดะฮ์ ซัยนับ ที่ฝังศพของท่านซัยยิดะฮ์ สุกัยนะฮ์ ที่ฝังศพของท่านอะลี (ร.ฎ.) ในนะญัฟ และที่ฝังศพของท่านมุอาวิยะฮ์ (ร.ฎ.) ในดิมัชก์ รวมถึงที่ฝังศพของภรรยาท่านนบี ﷺ และสุสานที่มีชื่อเสียงบางแห่งในอินเดีย เช่น สุสานของท่านซัยยิด อะลี อัล-ฮุจวีรี ที่รู้จักกันในนาม "ดาตา กันจ์ บัคช์" ในลาฮอร์ ล้วนเป็นที่น่าสงสัยในแง่ประวัติศาสตร์

«ในไคโรมีกลุ่มหนึ่งที่มีความเชื่อเกี่ยวกับพวกอุบัยดีย์ (ซึ่งรู้จักกันในนามฟาฏิมียะฮ์) ว่าพวกเขาเป็นหนึ่งในบรรดาวะลีผู้ศอลิห์ เมื่อข้าพเจ้าบอกพวกเขาว่า พวกนั้นเป็นพวกมุนาฟิกและพวกซินดีก และคนที่ระดับต่ำที่สุดในหมู่พวกเขาคือพวกรอฟิฎีย์ พวกเขาก็ประหลาดใจยิ่งนัก และกล่าวว่า พวกเราพาม้าที่ปวดท้องไปยังสุสานของพวกเขา แล้วม้าเหล่านั้นก็หายดี ณ ที่นั่น ข้าพเจ้าจึงบอกพวกเขาว่า นี่แหละคือหลักฐานที่ใหญ่ที่สุดแห่งการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) ของพวกนั้น

ข้าพเจ้าได้เรียกคนเลี้ยงม้าบางคนมา แล้วถามว่า ในแคว้นชามและอียิปต์ เมื่อม้าปวดท้อง พวกท่านพามันไปที่ไหน? พวกเขาตอบว่า ในแคว้นชาม พวกเราพามันไปยังหลุมศพที่อยู่ในเขตของพวกอิสมาอีลียะฮ์ เช่น อุลัยเกาะฮ์ และมุนัยเกาะฮ์ เป็นต้น และในอียิปต์ พวกเราพามันไปยังอารามแห่งหนึ่งของพวกคริสเตียน และไปยังหลุมศพของพวกอุบัยดีย์ ข้าพเจ้าถามว่า พวกท่านพามันไปยังหลุมศพของอุละมาอ์ผู้เป็นมุสลิมด้วยหรือไม่ เช่น ท่านลัยษ์ บิน สะอ์ด, อิมามชาฟิอีย์, อิบนุลกอซิม เป็นต้น? พวกเขาตอบว่า ไม่

ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับผู้มีความเชื่อเหล่านั้นว่า จงฟังเถิด การที่ม้าเหล่านี้ถูกพาไปยังหลุมศพของพวกกาฟิรและพวกมุนาฟิกแล้วหายป่วยนั้น สาเหตุก็คือ คนเหล่านั้นกำลังถูกลงโทษในหลุมศพ และดังที่ปรากฏในหะดีษเศาะฮีห์ว่า สัตว์สี่เท้าและปศุสัตว์ได้ยินเสียงของคนตาย (ที่ถูกลงโทษ) ดังนั้นเมื่อม้าเหล่านี้ได้ยินเสียงเช่นนั้น พวกมันก็ตกใจ และด้วยความตกใจและความหวาดกลัวนั้นเอง ท้องของพวกมันจึงเหลว และพวกมันก็ถ่ายออกมา เพราะความหวาดกลัวและความตื่นตระหนกมักทำให้เกิดอาการท้องร่วง คนเหล่านั้นประหลาดใจยิ่งนักต่อคำอธิบายนี้ ข้าพเจ้าได้อธิบายสาเหตุนี้แก่ผู้คนจำนวนมาก และข้าพเจ้าไม่ทราบว่ามีผู้อื่นเขียนเรื่องนี้ไว้ แต่ภายหลังข้าพเจ้าจึงได้ทราบว่า อุละมาอ์บางท่านก็ได้อธิบายสาเหตุนี้ไว้เช่นกัน»[^1]

การจำแลงกายของชัยฏอนเพื่อบรรดามุชริกีน

เหตุการณ์ต่าง ๆ ที่ถูกเล่าขานเกี่ยวกับการบรรลุจุดประสงค์และความสำเร็จ ณ หลุมศพของบรรดาผู้ศอลิห์และบรรดาวะลีเอง […]

[^1]: อัร-ร็อด อะลัล-บักรีย์ (الرد على البكري) หน้า 216

...และยังมีการเล่าเหตุการณ์ต่าง ๆ เช่น การได้พบเห็นเจ้าของสุสาน และการได้สนทนากับเขา เป็นต้น อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้อธิบายสาเหตุประการที่สองของเรื่องนี้ไว้ โดยกล่าวว่า

«บางคนได้ร้องเรียกขอความช่วยเหลือจากชัยค์ของตน แล้วพวกเขาก็ได้เห็นรูปร่างของชัยค์ปรากฏขึ้น และบางครั้งรูปนั้นยังได้ทำงานบางอย่างให้แก่พวกเขาด้วย จากเหตุการณ์นี้ เขาจึงเชื่อว่าชัยค์ได้มาด้วยตนเอง หรือเป็นมะลาอิกะฮ์องค์หนึ่งที่ปรากฏในรูปร่างของชัยค์ และนี่คือกะรอมะฮ์ของท่าน ด้วยเหตุนี้ อะกีดะฮ์อันเป็นชิริกของเขาจึงยิ่งฝังแน่น และความเลยเถิดของเขาก็ยิ่งเพิ่มพูนขึ้น เขาไม่รู้ว่าเรื่องราวและพฤติการณ์ทำนองนี้ บรรดาชัยฏอนก็กระทำกับผู้บูชารูปเคารพเช่นกัน พวกมันมักปรากฏตัวต่อหน้าผู้บูชารูปเคารพ บอกเรื่องเร้นลับบางอย่างแก่พวกเขา และยังทำให้ความต้องการบางประการของพวกเขาสำเร็จลุล่วงด้วย แต่เรื่องทั้งหมดนี้เป็นผลผลิตของยุคหลัง ซึ่งไม่เคยมีอยู่เลยในยุคเคาะยรุลกุรูน (ยุคที่ดีที่สุด)»

ท่านเขียนไว้อีกแห่งหนึ่งว่า

«บรรดาชัยฏอนมักปรากฏในรูปของบุคคลที่ถูกร้องเรียกขอความช่วยเหลือ บรรดาชัยค์จำนวนมากที่สังกัดตะริเกาะฮ์ได้เล่าเหตุการณ์เหล่านี้ให้ข้าพเจ้าฟัง และคนกลุ่มใหญ่ได้รายงานแก่ข้าพเจ้าว่า เมื่อพวกเขาร้องเรียกขอความช่วยเหลือจากคนเป็นบางคนและคนตายบางคน พวกเขาก็ได้พบเห็นเหตุการณ์ทำนองเดียวกันนี้ จึงเป็นที่ประจักษ์ชัดอย่างสมบูรณ์ว่า บรรดาชัยฏอนพยายามทำให้มนุษย์หลงผิดเท่าที่พวกมันสามารถทำได้ หากบุคคลนั้นไม่รู้จักศาสนาอิสลาม พวกมันก็จะทำให้เขาตกอยู่ในชิริกอย่างโจ่งแจ้งและการปฏิเสธศรัทธาอย่างแท้จริง พวกมันสั่งให้เขาไม่รำลึกถึงอัลลอฮ์ ให้สุญูดต่อชัยฏอน ให้ถวายเครื่องพลีแก่มัน สั่งให้เขากินซากสัตว์และดื่มเลือด และชักจูงให้เขากระทำความลามกอนาจารอย่างเปิดเผย เรื่องเช่นนี้เกิดขึ้นอย่างแพร่หลายในเมืองต่าง ๆ ที่มีแต่การปฏิเสธศรัทธาล้วน ๆ หรือที่อิสลามอ่อนแอ และยังเกิดขึ้นในเมืองของมุสลิมที่ผู้คนมีอีมานอ่อนแอด้วย ดังที่เคยเกิดขึ้นในอียิปต์และชามเช่นกัน...»

และชาวตาตาร์ ก่อนที่พวกเขาจะเข้ารับอิสลาม ก็มีเหตุการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นในหมู่พวกเขาอย่างมากมาย ยิ่งอิสลามแผ่ขยายในหมู่พวกเขามากเท่าใด และพวกเขาได้รู้จักความจริงของอิสลามมากขึ้นเท่าใด อิทธิพลของบรรดาชัยฏอนก็ยิ่งอ่อนลงมากเท่านั้น[^1]

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์เขียนไว้ว่า เรื่องเช่นนี้มิได้เกิดขึ้นกับพวกศอลิฮีนเท่านั้น แต่บรรดาผู้บูชาดวงดาวก็ประสบกับเรื่องราวเช่นนี้ และพวกเขาก็ได้รับความรู้สึกและ "การเปิดเผย" ในลักษณะนี้เช่นกัน ท่านกล่าวว่า

«ผู้ที่ขอดุอาอ์ต่อดวงดาว จะมีรูปร่างต่าง ๆ ลงมาหาพวกเขา ซึ่งพวกเขาเรียกว่าวิญญาณของดวงดาว ทั้งที่แท้จริงแล้วมันคือชัยฏอนที่ลงมาเพื่อทำให้เขาหลงผิด อันเนื่องมาจากชิริกของเขา ดังเช่นที่บางครั้งบรรดาชัยฏอนเข้าไปอยู่ในเจว็ดและรูปปั้น บางครั้งพูดคุยกับผู้คน และบางครั้งก็ปรากฏตัวให้ผู้ดูแลสถานบูชาและผู้ประกอบพิธีบูชาเห็น และปรากฏให้ผู้อื่นเห็นด้วย»[^2]

ผลงานการปฏิรูปของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์และผลกระทบ

ศตวรรษที่เจ็ดและที่แปดแห่งฮิจเราะฮ์ (ซึ่งความอุดมสมบูรณ์ในการสร้างบุคคลสำคัญของยุคนั้นได้กล่าวถึงไปแล้วในตอนต้นของหนังสือ) แม้จะเต็มไปด้วยอุละมาอ์และชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ และงานประพันธ์ เรียบเรียง การเทศนาตักเตือน การชี้นำ ตลอดจนงานดะอ์วะฮ์และการเผยแผ่ยังดำเนินไปอย่างเต็มกำลังก็ตาม ไม่มีข้อสงสัยเลยว่าบรรดาอุละมาอ์ผู้มั่นคงในความรู้และผู้ยึดถืออัลกุรอานและซุนนะฮ์ย่อมไม่อาจยอมรับชิริกอันชัดแจ้งและ "ญาฮิลียะฮ์แห่งการบูชารูปเคารพ" นี้ได้ในทางใดเลย และย่อมต้องคัดค้านมันอย่างแน่นอนทั้งด้วยวาจาและปากกา แต่อุละมาอ์ที่ได้ชูธงญิฮาดต่อต้านสภาพการณ์เช่นนี้ และแม้จะมีภาระทางวิชาการและการถกเถียงอันทรงคุณค่ามากมาย ก็ยังก้าวออกสู่สนามเพื่อเผชิญหน้ากับฟิตนะฮ์ใหญ่หลวงนี้ และ

[^1]: ตัฟซีรซูเราะฮ์อัล-อิคลาศ หน้า 111 [^2]: กิตาบุนนุบูวาต (كتاب النبوات) หน้า 274

ได้กล่าวปราศรัยต่อสามัญชน และได้ทำให้การหักล้างและการต่อต้านชิริกที่ชัดแจ้งนี้เป็นหัวข้อและเป้าหมายแห่งชีวิตของตน บุคคลเหล่านั้นอาจไม่มีอยู่จริง หรืออาจไม่ปรากฏบนเวทีของประวัติศาสตร์อย่างกว้างขวาง หรืออาจไม่ใช่บุคคลที่โดดเด่นและสูงส่งนัก และพวกเขาก็มิได้ทิ้งคลังวิชาการอันกว้างขวางเป็นอนุสรณ์ไว้ในหัวข้อนี้ ซึ่งจะช่วยฟื้นความทรงจำถึงบุคลิกภาพและผลงานด้านการปฏิรูปของพวกเขา แท้จริงแล้ว การเผชิญหน้ากับฟิตนะฮ์ที่ก่อความโกลาหลไปทั่วโลกนี้ การอธิบายและขยายความหลักอะกีดะฮ์เตาฮีด ตลอดจนการฟื้นฟูและการทำให้ใหม่ (ตัจญ์ดีด) นั้น จำเป็นต้องมีบุคคลผู้ทรงพลังและสูงส่งอย่างชัยคุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ และจำเป็นต้องมีการตรวจสอบโดยละเอียด การไต่สวน และการหักล้างอย่างมีหลักฐานและทรงพลัง ต่ออะกีดะฮ์และประเพณีอันเป็นชิริกเหล่านั้นซึ่งกำลังครอบงำสังคมมุสลิมอยู่ ธรรมชาติของเตาฮีดนั้นคือ มันไม่อาจดำเนินไปพร้อมกับการตีความเลี่ยง (ตะอ์วีล) และการโอนอ่อนผ่อนตามสามัญชนได้ ด้วยเหตุนี้จึงจำเป็นต้องมีวาทะอันแจ่มชัดแบบบรรดานบี (อ.ล.) และลีลาการปราศรัยที่เด็ดขาดไม่คลุมเครือ ซึ่งมีลักษณะเป็น "ฟุรกอน" (เครื่องจำแนกความจริงออกจากความเท็จ) อย่างสมบูรณ์ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้ปฏิบัติหน้าที่แห่งการสืบทอดภารกิจของบรรดานบีในยุคสมัยของท่าน และได้ปฏิบัติตามคำสั่งที่ว่า

فَٱصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ ٱلْمُشْرِكِينَ ﴿٩٤﴾

«ดังนั้นจงประกาศสิ่งที่เจ้าถูกบัญชาอย่างเปิดเผย และจงผินหลังให้แก่บรรดาผู้ตั้งภาคี» (ซูเราะฮ์อัล-หิจญ์รฺ 15:94)

ผลที่ตามมาคือ เกิดแรงสั่นสะเทือนครั้งใหญ่ขึ้นในอะกีดะฮ์และประเพณีที่เป็นญาฮิลียะฮ์ ซึ่งเกิดขึ้นจากอิทธิพลของการคลุกคลีและคบหากับผู้ที่มิใช่มุสลิม ตลอดจนอิทธิพลของนิกายที่หลงผิดและผู้มีผลประโยชน์แอบแฝง อะกีดะฮ์เตาฮีดของอิสลาม ซึ่งเป็นเป้าหมายที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของการส่งบรรดานบี (อ.ล.) มาและเป็นจุดศูนย์กลางแห่งดะอ์วะฮ์ของพวกท่าน ได้ปรากฏขึ้นอีกครั้งอย่างแจ่มชัดและบริสุทธิ์

لِّيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنۢ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَىٰ مَنْ حَىَّ عَنۢ بَيِّنَةٍ

«เพื่อให้ผู้ที่พินาศ พินาศไปโดยมีหลักฐานชัดแจ้ง และผู้ที่มีชีวิต มีชีวิตอยู่โดยมีหลักฐานชัดแจ้ง» (ซูเราะฮ์อัล-อันฟาล 8:42)

หากในบรรดาผลงานด้านการปฏิรูปของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ มีเพียงผลงานนี้ชิ้นเดียว ก็เพียงพอแล้วที่จะพิสูจน์ถึงสถานะแห่งการเป็นมุจญัดดิด (ผู้ฟื้นฟู) และสถานะแห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่นอันแน่วแน่ (อะซีมะฮ์) ของท่าน

ด้วยอิทธิพลจากตำราของท่าน ภายหลังจากท่านก็ยังคงมีผู้นำแห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ถือกำเนิดขึ้นเป็นระยะ ๆ ซึ่งได้ชูธงญิฮาดต่อต้านอะกีดะฮ์และประเพณีอันเป็นชิริกและญาฮิลียะฮ์แห่งการบูชารูปเคารพในยุคสมัยของตน และได้เปล่งเสียงประกาศว่า

أَلَا لِلَّهِ ٱلدِّينُ ٱلْخَالِصُ

«พึงรู้เถิด ศาสนาอันบริสุทธิ์นั้นเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์เท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:3)

ด้วยเสียงอันดังกึกก้อง จนทุ่งราบและขุนเขาของโลกอิสลามสะท้อนก้องตามเสียงนั้น

การวิพากษ์ปรัชญา ตรรกศาสตร์ และวิชาอิลมุลกะลาม และการให้น้ำหนักแก่แนวทางและวิธีการของอัลกุรอานและซุนนะฮ์

ผลงานด้านวิชาการและการปฏิรูปชิ้นที่สองของชัยค์อัลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) คือ การที่ท่านได้ปฏิบัติหน้าที่ในการวิพากษ์ปรัชญา ตรรกศาสตร์ และวิชาอิลมุลกะลามอย่างละเอียดในยุคสมัยของท่าน และเมื่อเทียบกับสิ่งเหล่านั้น ท่านได้พิสูจน์ด้วยหลักฐานอันหนักแน่นถึงความเหนือกว่าของแนวทางและวิธีการของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ เพื่อที่จะประเมินความยิ่งใหญ่ของผลงานชิ้นนี้ของท่าน จำเป็นต้องรู้ว่า ในเวลานั้นปรัชญาและตรรกศาสตร์มีสถานะเช่นใดในโลกอิสลาม และมีอิทธิพลครอบงำจิตใจและความคิดเพียงใด และท่านได้ทำผลงานนี้ในสภาพแวดล้อมเช่นไร

อิทธิพลและอำนาจของปรัชญากรีกต่อโลกอิสลาม

งานแปลตำราปรัชญาและตรรกศาสตร์กรีกได้เริ่มขึ้นตั้งแต่สมัยของเคาะลีฟะฮ์อัลมันศูร (ประมาณ ฮ.ศ. 136) พวกมุอ์ตะซิละฮ์ได้ศึกษาตำราเหล่านั้นและได้รับประโยชน์จากมัน ในตำราของพวกเขา การใช้ศัพท์เฉพาะของปรัชญากรีกได้เริ่มขึ้นตั้งแต่สมัยนั้นแล้ว แต่ความรุ่งเรืองที่แท้จริงของวิชาการกรีกเริ่มต้นในสมัยของอัลมะอ์มูน อัลมะอ์มูนได้ให้การอุปถัมภ์อย่างราชวงศ์แก่ขบวนการแปล ตัวเขาเองเป็นผู้ชื่นชมวิชาการกรีกอย่างยิ่ง

และกระหายใคร่รู้ ศออิด อัลอันดะลุซีย์ ได้เขียนไว้ใน «เฏาะบะกอตุลอุมัม» (طبقات الامم) ว่า "พระองค์ได้ทรงขอตำราของบรรดานักปราชญ์กรีกจากกษัตริย์แห่งโรม พวกเขาจึงส่งผลงานของเพลโต (อัฟลาฏูน) อริสโตเติล (อัรสฏู) ฮิปโปเครติส (บุกรอฏ) กาเลน (ญาลีนูส) ยูคลิด (อุกลีดิส) ปโตเลมี (บัฏลีมูส) และคนอื่น ๆ มาเป็นของกำนัล และมะอ์มูนได้จัดให้มีการแปลตำราเหล่านั้นด้วยความเอาใจใส่อย่างยิ่ง และได้ส่งเสริมให้ผู้คนศึกษาตำราเหล่านั้น ในสมัยของพระองค์ ตำราเหล่านี้จึงแพร่หลายทั่วไป และปรัชญาก็ได้รุ่งเรืองถึงขีดสุด ด้วยความที่พระองค์ทรงเห็นคุณค่า บรรดาคนหนุ่มผู้มีปัญญาเฉียบแหลมและผู้ทรงความรู้จึงได้แตกฉานในเนื้อหาเหล่านี้ และต่างนำความเชี่ยวชาญเฉพาะด้านของตนมายังราชสำนักของมะอ์มูนผู้ทรงอุปถัมภ์ศิลปวิทยา และได้รับเกียรติด้วยรางวัล การยกย่อง ตลอดจนตำแหน่งและฐานันดร ด้วยเหตุนี้ จักรวรรดิอับบาซียะฮ์จึงปรากฏว่าทัดเทียมและเสมอบ่าเสมอไหล่กับจักรวรรดิโรมันอันยิ่งใหญ่ในศาสตร์เหล่านี้"[^1]

งานแปลนี้ยังคงดำเนินต่อไปหลังจากสมัยของมะอ์มูน และจากประวัติศาสตร์ทำให้ทราบว่า จนถึงศตวรรษที่สี่แห่งฮิจญ์เราะฮ์ ส่วนใหญ่ของมรดกทางวิชาการของกรีกได้ถูกถ่ายทอดสู่ภาษาอาหรับแล้ว[^2]

ในมรดกทางวิชาการนี้ แม้จะมีผลงานและงานค้นคว้าของเพลโตและนักปราชญ์กรีกคนอื่น ๆ อยู่ด้วยก็ตาม แต่อาจเป็นเพราะความโน้มเอียงส่วนตัวของบรรดานักแปล (ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวคริสต์นิกายเนสโตเรียนและยาโคไบต์ และเป็นนักปรัชญาแห่งญุนดีซาบูรและหัรรอน) หรือเพราะยุคสมัยของอริสโตเติลอยู่ใกล้กว่า และในผลงานของเขา ประเด็นถกเถียงของนักปรัชญายุคก่อนได้รับการรวบรวมและจัดระเบียบไว้อย่างเป็นระบบมากกว่า ตำราของอริสโตเติลจึงได้รับการยอมรับและแพร่หลายมากกว่าในแวดวงวิชาการและการเรียนการสอนของโลกอิสลาม และในที่สุดเขาก็กลายเป็นตัวแทนและผู้แทนของปรัชญากรีก และกลายเป็นสัญลักษณ์และเครื่องหมายของปรัชญาในโลกอิสลาม นับเป็นความโชคร้ายของโลกอิสลามที่ในบรรดานักปราชญ์กรีกนั้น ส่วนที่ตกมาถึงโลกอิสลามกลับเป็นนักปรัชญาผู้ซึ่ง ด้วยเหตุผลและปัจจัยหลายประการ (ซึ่งรายละเอียดบางส่วนจะปรากฏในคำอธิบายและข้อวิพากษ์ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.)) เป็นผู้ที่ห่างไกลและแปลกแยกที่สุดจากจิตวิญญาณของศาสนาที่มาจากฟากฟ้า และจากมโนทัศน์ ความคิด และสัจธรรมทางศาสนา และเป็นผู้สนับสนุนและเผยแผ่แนวคิดและทัศนะแบบวัตถุนิยมอย่างแข็งขัน

[^1]: เฏาะบะกอตุลอุมัม หน้า 47 [^2]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู ฟิฮ์ริสต์ ของอิบนุนนะดีม, เฏาะบะกอตุลอะฏิบบาอ์ (ของอิบนุอบีอุศอยบิอะฮ์), อัคบารุลหุกะมาอ์ (ของอัลกิฟฏี) เป็นต้น

ยุคแห่งการตักลีดในปรัชญา

ในช่วงแรก บรรดาอุละมาอ์ฝ่ายปรัชญาในโลกอิสลามปฏิเสธที่จะยอมรับปรัชญาและตรรกศาสตร์ของอริสโตเติลอย่างหลับหูหลับตา และไม่ถือว่ามันอยู่เหนือการวิพากษ์และการตรวจสอบ หรือไม่จำเป็นต้องได้รับการวิพากษ์ อุละมาอ์จำนวนมากได้เขียนหนังสือหักล้างมัน และพิจารณาประเด็นถกเถียงทางปรัชญาและตรรกศาสตร์ของมันด้วยสายตาที่เป็นอิสระและเชิงวิพากษ์ สิ่งใดที่พวกเขาเห็นว่าน่าสงสัยและอ่อนแอ พวกเขาก็กล่าวออกมาอย่างเปิดเผย ในเรื่องนี้ ช่วงแรกพวกมุอ์ตะซิละฮ์อยู่แถวหน้า ในหมู่พวกเขา นัซซอมและอบูอะลี อัล-ญุบบาอีย์ เป็นผู้ที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษ ในศตวรรษที่สาม หะซัน บิน มูซา อัน-เนาบัคตีย์ ได้เขียนหนังสือ «อัล-อาเราะอ์ วัด-ดิยานาต» (الآراء والديانات) และในหนังสือนั้นได้หักล้างประเด็นสำคัญบางประการของตรรกศาสตร์อริสโตเติล ในศตวรรษที่สี่ อิมามอบูบักร์ อัล-บากิลลานีย์ ได้เขียนหนังสือชื่อ «ดะกออิก» (دقائق) ซึ่งหักล้างปรัชญา และพิสูจน์ความเหนือกว่าของตรรกะของชาวอาหรับเหนือตรรกศาสตร์ของชาวกรีก ในศตวรรษที่ห้า อัลลามะฮ์อับดุลกะรีม อัช-ชะฮ์รอสตานีย์ (ผู้แต่ง «อัล-มิลัล วัน-นิหัล» (الملل والنحل)) ได้เขียนหนังสือเล่มหนึ่งหักล้างโปรคลัสและอริสโตเติล และชี้ให้เห็นข้อบกพร่องในหลักฐานของพวกเขาตามกฎเกณฑ์ของตรรกศาสตร์เอง ในช่วงปลายศตวรรษเดียวกันนั้น อิมามอัล-ฆอซาลีย์ได้ลุกขึ้นเผชิญหน้ากับปรัชญา และเขียนหนังสือชื่อ «ตะฮาฟุต อัล-ฟะลาสิฟะฮ์» (تهافة الفلاسفة) ซึ่งทำให้ปราสาทแห่งปรัชญาสั่นคลอนอยู่เป็นร้อยปี[^1] ในศตวรรษที่หก อบุล-บะเราะกาต อัล-บัฆดาดีย์ ได้พัฒนาแนวทางนี้ไปอย่างมาก และเขียนหนังสือที่เป็นดั่งสมรภูมิแห่งทัศนะชื่อ «อัล-มุอ์ตะบัร» (المعتبر) ซึ่งในประเด็นส่วนใหญ่ได้พิสูจน์ว่าแนวคิดของอริสโตเติลผิดพลาด ในศตวรรษนี้เอง อิมามอัร-รอซีย์ ในฐานะผู้แทนของนักวิชาการกะลามแห่งอิสลามและฝ่ายอะชาอิเราะฮ์ ได้ทำให้ปรัชญากลายเป็นเป้าแห่งการวิพากษ์ของท่าน

แต่วงการวิชาการของโลกอิสลามซึ่งถูกมองว่าเป็นผู้ถือธงและตัวแทนที่แท้จริงของปรัชญากรีกนั้น กลับหลงใหลในบุคลิกภาพและความยิ่งใหญ่ของอริสโตเติล และถือว่าเขาอยู่เหนือการวิพากษ์และการตรวจสอบในทางหนึ่ง เมื่อกาลเวลาผ่านไป ความหลงใหลและความลุ่มหลงของอุละมาอ์ฝ่ายปรัชญาที่มีต่อตัวอริสโตเติลก็ยิ่งเพิ่มพูนขึ้น และในวงการปรัชญา

[^1]: รายละเอียดดูได้ใน «ประวัติศาสตร์ดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์» (تاریخ دعوت وعزیمت) ภาคที่หนึ่ง

ในหมู่ [ชาวมุสลิม] อริสโตเติลค่อย ๆ ขึ้นสู่สถานะแห่งความศักดิ์สิทธิ์และความยิ่งใหญ่ นักปรัชญาแต่ละคนที่มาภายหลังดูจะล้ำหน้าและนำหน้าบรรพชนของตนในการยกย่องเทิดทูนนี้ อบูนัศร์ อัลฟาราบี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 339 / ค.ศ. 950) เขียนถึงเพลโตและอริสโตเติลว่า

وكان هٰذان الحكيمان هما مبدعان للفلسفة ومنشأن لاوائلها واصولها ومتمّمان لأواخرها وفروعها، وعليهما المعوّل فی قليلها وكثيرها

«ปราชญ์ทั้งสองนี้เป็นผู้ริเริ่มปรัชญา เป็นผู้วางรากฐานและเรียบเรียงหลักการเบื้องต้นของมัน และในประเด็นปัญหาและการอภิปรายต่าง ๆ ของปรัชญา ทั้งหมดล้วนตั้งอยู่บนบุคคลทั้งสองนี้»[^1]

อบูอะลี อิบนุซีนา (เสียชีวิต ฮ.ศ. 428) ยอมรับและกล่าวสรรเสริญความยิ่งใหญ่ของอริสโตเติลยิ่งกว่าอัลฟาราบีเสียอีก เขาเขียนไว้ใน «มันฏิก อัชชิฟาอ์» (منطق الشفاء) ว่า «เวลาผ่านพ้นอริสโตเติลมานานถึงเพียงนี้ แต่จนถึงทุกวันนี้ก็ไม่อาจเพิ่มเติมสิ่งใดลงในประเด็นปัญหาและผลการค้นคว้าของเขาได้เลย»[^2]

หลังจากอบูอะลี อิบนุซีนาแล้ว แวดวงปรัชญาก็ไม่ได้ให้กำเนิดนักปราชญ์และผู้แทนที่ยิ่งใหญ่กว่าอิบนุรุชด์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 595) ในเรื่องการยกย่องเทิดทูนอริสโตเติล เขาก้าวล้ำหน้าไปยิ่งกว่าอบูอะลี อิบนุซีนาเสียอีก และหากในที่นี้จะอนุญาตให้นำศัพท์ของตะเซาวุฟมาใช้ (โดยไม่ถือเป็นการก้าวล่วงเข้าไปในเรื่องเชิงเหตุผล) ก็คงกล่าวได้ถูกต้องว่า เขาบรรลุถึงระดับ "ฟะนาอ์ ฟิชชัยค์" (การหลอมละลายตนในชัยค์) ในตัวตนของอริสโตเติล ผู้เขียนชีวประวัติของเขาคนหนึ่งได้แสดงลักษณะพิเศษข้อนี้ของเขาด้วยถ้อยคำดังนี้

امّا تمجيد ابن رشد لارسطو فلاحدّ له فيكاد يؤلّهه، وقد وضع له اوصافًا تجعله فوق درجات الكمال الانسانی عقلًا وفضلًا ولوكان ابن رشد يقول بتعدّد الآلهة لجعل ارسطو

«ในเรื่องการยกย่องเทิดทูนอริสโตเติลนั้น อิบนุรุชด์ก้าวไปไกลจนไม่มีขอบเขต ถึงขั้นเกือบจะยกเขาขึ้นเป็นพระเจ้า เขาได้พรรณนาคุณลักษณะของอริสโตเติลไว้สูงส่งยิ่งกว่าระดับขั้นแห่งความสมบูรณ์ของมนุษย์ทั้งในด้านสติปัญญาและคุณธรรม และหากอิบนุรุชด์เป็นผู้เชื่อในพระเจ้าหลายองค์ เขาก็คงจะยกอริสโตเติลให้…»

[^1]: อัลญัมอุ บัยนะ เราะอ์ยัยิลหะกีมัยน์ (الجمع بين رأيي الحكيمين) [^2]: บทความ «ปรัชญากรีกกับอิสลาม» โดยเมาลานาชิบลี นุอ์มานี (ร.ฮ.) ใน อันนัดวะฮ์ เล่ม 1 อ้างจาก มันฏิก อัชชิฟาอ์

...ปรัชญาอริสโตเติลให้เป็น "รับบุลอัรบาบ" (พระเจ้าแห่งพระเจ้าทั้งหลาย)[^1]

ในศตวรรษที่เจ็ด บุคคลที่โดดเด่นในวงการปรัชญาคือ นะศีรุดดีน ฏูซี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 672) ซึ่งวงการศึกษาในมัดเราะซะฮ์ขนานนามว่า "มุหักกิก ฏูซี" ยุคนั้นเป็นยุคที่การรุกรานของพวกตาตาร์และการล่มสลายของแบกแดดได้ทำให้โลกอิสลามตกอยู่ในความระส่ำระสาย และความเสื่อมถอยทางวิชาการโดยทั่วไปได้แผ่ปกคลุมไปทั่วโลกอิสลาม ในเวลานั้น นะศีรุดดีน ฏูซีนี่เอง (ผู้ซึ่งเป็นคนใกล้ชิดและเป็นที่ไว้วางใจของฮูลากูข่าน) คือผู้ถือธงแห่งวิชาการและปรัชญากรีก บรรดาลูกศิษย์ของเขา (ซึ่งที่มีชื่อเสียงเป็นพิเศษคือ กุฏบุดดีน ชีรอซี และกุฏบุดดีน รอซี ผู้มีชื่อเดียวกัน) ได้รับช่วงงานด้านการสอนและการประพันธ์ต่อไป และจากพวกเขานี่เองที่วางรากฐานของรูปแบบการศึกษาแบบนี้ในอิหร่าน ซึ่งให้ปรัชญาและตรรกศาสตร์มีสถานะเป็นศูนย์กลาง[^2] นะศีรุดดีน ฏูซีสังกัดสำนักคิดที่ยกย่องอริสโตเติลถึงระดับ "ปัญญาสากล" (อักลุน กุลลี) และถือว่าผลการวิเคราะห์ของเขาเป็นคำตัดสินสุดท้าย เขาได้ปกป้องและสนับสนุนปรัชญาของอริสโตเติลอย่างแข็งขันเพื่อโต้ตอบอิมามรอซี และได้เป่าลมหายใจใหม่ให้แก่ปรัชญาของอริสโตเติล

การตรวจสอบเชิงวิชาการต่อปรัชญาและตรรกศาสตร์ กับผลงานของอิบนุตัยมียะฮ์

ชัยคุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ถือกำเนิดก่อนการเสียชีวิตของนะศีรุดดีน ฏูซีสิบปี เมื่อชีวิตทางวิชาการของท่านเริ่มต้นขึ้น ด้วยอิทธิพลของนะศีรุดดีน ฏูซีและบรรดาลูกศิษย์ของเขา ปรัชญาและตรรกศาสตร์กรีก หรือก็คือปรัชญาและตรรกศาสตร์ของอริสโตเติล กำลังเฟื่องฟูถึงขีดสุด การเข้าใจประเด็นและข้อถกเถียงต่าง ๆ ของมันเพียงอย่างเดียวก็ถูกถือว่าเป็นที่สุดของความเฉลียวฉลาดและเป็นมาตรวัดความเป็นเลิศทางวิชาการ ไม่มีใครกล้าเปิดปากคัดค้านหรือโต้แย้งมัน บรรดานักหะดีษและนักนิติศาสตร์ (ฟุเกาะฮาอ์) ก็มิใช่คู่ต่อกรในสนามนี้ อย่างมากที่สุดที่พวกเขาทำได้คือออกฟัตวาว่ามันเป็นสิ่งต้องห้าม แต่ด้วยเหตุนี้...

[^1]: ตารีค ฟะลาซิฟะตุลอิสลาม ฟิลมัชริก วัลมัฆริบ [تاریخ فلاسفة الاسلام فی المشرق والمغرب] (มุฮัมมัด ลุฏฟี ญุมอะฮ์) หน้า 155 [^2]: อัลลามะฮ์ ซัยยิด ชะรีฟ (ญุรญานี) ซึ่งเป็นผู้ที่ทำให้สายการเรียนการสอนแผ่ขยายออกไปในยุคต่อมา เป็นลูกศิษย์ของกุฏบุดดีน รอซี และสายการศึกษาของท่านนี่เองที่มาถึงอินเดีย ซึ่งรูปแบบที่พัฒนาแล้วหรือเสื่อมถอยแล้วของมัน ก็คือหลักสูตร "ดัรเซ นิซอมี" ที่ใช้อยู่ที่นี่

กระแสน้ำหลากนี้ไม่อาจหยุดยั้งได้ ความเกรงขามต่อมันได้ปกคลุมวงการวิชาการและความคิดของโลกอิสลามไว้ จากความหวั่นเกรงนี้ ในกลุ่มหนึ่ง (ซึ่งมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดและโดยตรงกับปรัชญา) ความสงสัยและภาวะคลางแคลงใจได้แพร่หลายอย่างกว้างขวาง และยังพบแนวโน้มของลัทธิโซฟิสต์ (การปฏิเสธสัจภาวะของสรรพสิ่ง) ด้วย ส่วนกลุ่มที่ไม่ได้มีความสัมพันธ์โดยตรงกับปรัชญานั้น ก็ตกอยู่ในความรู้สึกต่ำต้อยและความหวั่นเกรง เพื่อรับมือกับสภาพการณ์เช่นนี้ จึงจำเป็นต้องมีการตรวจสอบและประเมินปรัชญาและตรรกศาสตร์ทางวิชาการอย่างตรงไปตรงมาโดยไม่เกรงใจ และเปิดโปงจุดอ่อนทางวิชาการของมัน ความจำเป็นของยุคสมัยนี้ ชัยค์อัล-อิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ตอบสนองอย่างสมบูรณ์ ท่านได้ทำให้เรื่องนี้เป็นหัวข้อเฉพาะ และได้ดำเนินงานวิพากษ์ปรัชญาและวิทยปัญญาของกรีกอย่างละเอียดและมีหลักฐาน ตลอดจนตรวจสอบมันในทางวิชาการ และได้โต้ตอบและโต้แย้งทางวิชาการอย่างคู่ต่อกรกับบุคคลผู้หนึ่ง (อริสโตเติล) ซึ่งบรรดานักปรัชญาเริ่มถือว่าเป็นบุคคลเหนือมนุษย์ และอยู่เหนือการวิพากษ์และการหักล้าง

ลักษณะของงานของท่าน สถานะของการวิพากษ์และการตรวจสอบของท่าน ทัศนะของท่าน และมูลเหตุแห่งความเห็นต่างของท่านคืออะไรนั้น ทางที่ดีที่สุดคือให้กลับไปดูหนังสือของท่านเอง ข้างล่างนี้ภายใต้หัวข้อต่าง ๆ จะนำเสนอบทสรุปบางส่วนจากงานเขียนของท่านและข้อความที่คัดมาจากหนังสือของท่าน ซึ่งจะทำให้ทัศนะและวิธีคิดของท่านปรากฏชัด

การยอมรับวิชาธรรมชาติศาสตร์และคณิตศาสตร์

เกี่ยวกับมรดกทางวิชาการซึ่งถูกโยงไปยังนักปรัชญากรีกและอริสโตเติลนั้น ทัศนะของท่านมีความเป็นกลางและสมดุลยิ่ง ท่านแยกแยะระหว่างวิชาธรรมชาติศาสตร์ คณิตศาสตร์ และเทววิทยา (อิลาฮิยาต) และเช่นเดียวกับบรรพชนของท่านคืออิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ท่านยอมรับความถูกต้องและความมีเหตุผลของประเด็นจำนวนมากในวิชาธรรมชาติศาสตร์และคณิตศาสตร์ และยอมรับในความเฉลียวฉลาดของนักปราชญ์กรีกในเรื่องนี้ ท่านเขียนไว้ในที่แห่งหนึ่งว่า:

نعم لهم في الطبعيات كلام غالبه جيّد

«ใช่ สำหรับพวกเขาในวิชาธรรมชาติศาสตร์นั้น มีถ้อยคำซึ่งส่วนใหญ่ดี» — การสนทนาและการถกเถียงของนักปรัชญาเหล่านั้นในวิชาธรรมชาติศาสตร์ ส่วนใหญ่ของมัน […]

ส่วนใหญ่ของมัน [ส่วนหนึ่งที่มาก] นั้นดี และถ้อยคำของพวกเขาก็กว้างขวางและละเอียดมาก

وهو كلام كثير واسع، ولهم عقول عرفوا بها ذلك وهم قد يقصدون الحق لا يظهر عليهم العناد.

«และมันเป็นถ้อยคำที่มากมายและกว้างขวาง พวกเขามีสติปัญญาที่ดีสำหรับเข้าใจและรู้เรื่องเหล่านั้น ในประเด็นต่าง ๆ มากมาย พวกเขาปรากฏว่าเป็นผู้แสวงหาและใฝ่หาสัจธรรม และมิได้ใช้ความดื้อรั้นและการบีบบังคับ»

ในที่แห่งหนึ่ง ท่านยอมรับอย่างชัดเจนว่า วิชาธรรมชาติศาสตร์ (ฟิสิกส์) และคณิตศาสตร์ เป็นต้น คือหัวข้อหลักของบรรดานักปรัชญากรีก และเป็นสนามแห่งการพินิจพิเคราะห์ของพวกเขา ท่านกล่าวว่า:

لكن لهم معرفة جيدة بالأمور الطبيعية وهذا بحر علمهم وله تفرغوا وفيه ضيعوا زمانهم.

«ความรู้ของพวกเขาเกี่ยวกับเรื่องธรรมชาตินั้นดีพอสมควร แท้จริงนี่แหละคือขอบเขตแห่งความคิดและสาขาวิชาเฉพาะของพวกเขา และพวกเขาได้ใช้เวลาส่วนใหญ่ของตนไปในเรื่องนี้»

เกี่ยวกับวิชาคณิตศาสตร์ของกรีก ท่านแสดงทัศนะไว้ในหนังสือ "อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกียีน" (الرد على المنطقيين) ว่า:

فهذه الأمور وأمثالها مما يتكلم فيه الحساب أمر معقول مما يشترك فيه ذووا العقول وما من أحد من الناس إلا يعرف منه شيئاً فإنه ضروري في العلم ضروري في العمل ولهذا لا يغلط به في قولهم الواحد نصف الاثنين ولا ريب أن قضايا كلية واجبة القبول لا تنتقض البتة.

«ประเด็นทางคณิตศาสตร์เหล่านี้ที่ผู้เชี่ยวชาญด้านการคำนวณอภิปรายกัน เป็นประเด็นที่มีเหตุผล ซึ่งผู้มีสติปัญญาทั้งหลายเห็นพ้องกัน และทุกคนย่อมมีความรู้เกี่ยวกับมันไม่มากก็น้อย เพราะมันจำเป็นทั้งต่อความรู้และการปฏิบัติ ใครเล่าจะเห็นแย้งได้ว่าหนึ่งคือครึ่งหนึ่งของสอง ไม่มีข้อสงสัยใด ๆ ว่าทั้งหมดนี้เป็นข้อตัดสินสากลที่จำเป็นต้องยอมรับ และไม่อาจมีข้อหักล้างใด ๆ เกิดขึ้นต่อมันได้»

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี หน้า 133 [^2]: ตัฟซีรซูเราะฮ์อัล-อิคลาศ หน้า 57 [^3]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกียีน หน้า 134

สนามหลักของความขัดแย้ง: ปรัชญาว่าด้วยอิลาฮิยาต (เทววิทยา)

ขอบเขตที่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์มีความขัดแย้งโดยหลักกับปรัชญากรีกนั้นคือขอบเขตของอิลาฮิยาต (เรื่องราวเกี่ยวกับพระเจ้า) ในเรื่องอิลาฮิยาตนี้ ท่านเน้นย้ำครั้งแล้วครั้งเล่าถึงความไร้ทุนรอนและความขาดแคลนของปรัชญากรีก ถึงความล้มเหลวและความไร้ผลของนักปรัชญากรีก และการที่พวกเขาตกอยู่ในความโง่เขลาซ้อนความโง่เขลา (ญะฮ์ลุน มุร็อกกับ) ท่านมีความเชื่อว่าเรื่องนี้มิใช่ศาสตร์ของนักปรัชญากรีก และมิใช่สนามแห่งการใคร่ครวญ การคิดค้น และการถกเถียงพิจารณาของพวกเขา พวกเขาได้ก้าวเข้ามาในขอบเขตนี้จนล้ำเกินขอบเขตของตนเอง และได้จัดหาเครื่องมือมาให้ตนเองถูกดูแคลนและถูกหัวเราะเยาะ ท่านเขียนไว้ในที่แห่งหนึ่งว่า

للمتفلسفة في الطبيعيات خوض وتفصيل تميزوا به بخلاف الالهيات فانهم من اجهل الناس بها وابعدهم عن معرفة الحق فيها، وكلام ارسطو معلمهم فيها قليل كثير الخطاء

«ผู้ที่ทำงานด้านปรัชญานั้น ในวิชาฟิสิกส์ (ฏ็อบอียาต) พวกเขามีการใคร่ครวญและการลงรายละเอียด และมีความโดดเด่นในเรื่องนี้ แต่ในเรื่องอิลาฮิยาตนั้น พวกเขาเป็นผู้โง่เขลาที่สุด และห่างไกลจากการรู้จักสัจธรรมโดยสิ้นเชิง สิ่งที่ถูกถ่ายทอดมาจากอริสโตเติลผู้เป็นครูของพวกเขาในเรื่องนี้ก็มีน้อยนิด และมีความผิดพลาดมากมาย»[^1]

ในอีกที่หนึ่ง ท่านยอมรับความรอบรู้ของพวกเขาในวิชาฟิสิกส์ พร้อมกับกล่าวถึงความล้มเหลวและความว่างเปล่าของพวกเขาในเรื่อง "อิลาฮิยาต" ว่า

واما معرفة الله تعالى فحظهم منها مبخوس جدًا واما ملائكته وكتبه ورسله فلا يعرفون ذلك البتة ولم يتكلموا فيه لا بنفي ولا باثبات وانما

«ส่วนในเรื่องการรู้จักอัลลอฮ์ตะอาลานั้น นักปรัชญาเป็นผู้ที่ขาดแคลนและล้มเหลวอย่างยิ่ง ส่วนเรื่องมลาอิกะฮ์ของอัลลอฮ์ คัมภีร์ของพระองค์ และเราะซูลของพระองค์นั้น พวกเขาไม่มีความรู้เลยแม้แต่น้อย และในเรื่องนี้พวกเขาไม่ได้พูดถึงเลยทั้งในทางปฏิเสธและในทางยืนยัน แท้จริงแล้ว…»

[^1]: มะอาริจุลวุศูล (معارج الوصول) จาก มัจมูอะตุรเราะซาอิลิลกุบรอ (مجموعة الرسائل الكبرى) หน้า 181

تكلموا في ذلك متأخروهم الداخلون في الملل

«ไม่มีสิ่งใดที่ถูกถ่ายทอดมา (จากพวกเขา) ทั้งในทางปฏิเสธและในทางยืนยัน ผู้ที่พูดถึงเรื่องนี้แท้จริงแล้วคือนักปรัชญารุ่นหลัง ซึ่งเป็นผู้ที่มีความเกี่ยวข้องกับศาสนาต่าง ๆ»

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวว่า บรรดาปรมาจารย์และเสาหลักของปรัชญากรีกเองก็ยอมรับว่า พวกเขาไม่มีช่องทาง ไม่มีบทตั้ง และไม่มีหลักเบื้องต้นใด ๆ ที่จะทำให้ได้มาซึ่งความรู้นี้ และการไปถึงความแน่นอน (ยะกีน) ในเรื่องนี้เป็นสิ่งที่ยากยิ่งสำหรับพวกเขา ท่านเขียนว่า

بل قد صرّح اساطين الفلسفة بأنّ العلوم الالهية لاسبيل فيها الى اليقين وانّما يتكلّم فيها بالاحرى والاخلق فليس لهم فيها الا الظن (وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا)

«บรรดาผู้ที่มีฐานะเป็นเสาหลักในวิชาปรัชญาได้กล่าวไว้อย่างชัดแจ้งว่า ในวิชาว่าด้วยเรื่องพระเจ้า (อิลาฮิยาต) นั้นไม่มีหนทางใดที่จะไปถึงความแน่นอนได้ สิ่งที่จะกล่าวได้ในประเด็นเหล่านี้ อย่างมากที่สุดก็เป็นเพียงการคาดคะเนว่าเรื่องใดน่าจะเป็นมากกว่า หรือเหมาะสมกว่าเท่านั้น จากนี้จึงเห็นได้ชัดว่า นักปรัชญาไม่มีสิ่งใดในเรื่องอิลาฮิยาตนอกจากการคาดเดาและการประมาณเอา และดังที่อัลกุรอานได้กล่าวไว้ว่า "การคาดเดาและการประมาณเอานั้นไม่อาจทดแทนความจริงได้เลย"» (ซูเราะฮ์อันนัจญ์มุ 53:28)

การเปรียบเทียบระหว่างอิลาฮิยาตของกรีกกับความรู้และคำสอนของบรรดานบี

ในที่แห่งหนึ่ง ขณะที่ท่านวิจารณ์ทัศนะและการอนุมานของนักปรัชญากรีกเกี่ยวกับอิลาฮิยาต ท่านแสดงความประหลาดใจต่อผู้คนที่นำสิ่งเหล่านั้นมาวางเทียบกับความรู้และสัจธรรมของบรรดานบี (อ.ล.) และ

[^1]: ตัฟซีรซูเราะฮ์อัล-อิคลาศ (تفسير سورة الإخلاص) หน้า 57 [^2]: นักฎุลมันฏิก (نقض المنطق) หน้า 171

เมื่อพวกเขาเริ่มนำมาเทียบเคียงกับคำสอนเหล่านั้น ท่านเขียนไว้ด้วยความรู้สึกอันแรงกล้าและลึกซึ้งว่า

«ในเรื่องเทววิทยา (อิลาฮิยาต) เมื่อพิจารณาคำพูดของครูคนแรก (อัล-มุอัลลิมุลเอาวัล) คืออริสโตเติล และผู้มีความรู้ได้ใคร่ครวญดูอย่างถี่ถ้วน เขาย่อมจำต้องได้ข้อสรุปว่า ไม่มีผู้ใดที่ไร้ความรู้และไม่รู้จักการรู้จักพระผู้อภิบาลแห่งสากลโลกยิ่งไปกว่านักปรัชญากรีกเหล่านี้ เขาจะจมดิ่งอยู่ในทะเลแห่งความพิศวง เมื่อเห็นว่ามีบางคนนำเทววิทยาของกรีกมาเทียบเคียงกับวิชาความรู้และคำสอนของบรรดานบี เขาจะรู้สึกว่ามันเหมือนกับช่างตีเหล็กนำตนเองไปเทียบกับมลาอิกะฮ์ หรือเหมือนเจ้าที่ดินในหมู่บ้านไปเทียบตนกับกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งโลก ทว่าในการเทียบเช่นนั้นยังพอมีร่องรอยของความรู้และความยุติธรรมอยู่บ้าง แต่นักปรัชญาที่นำตนไปเทียบกับบรรดานบีนั้น พวกเขากระทำการอธรรมและความโง่เขลาอย่างร้ายแรง เพราะเจ้าที่ดินในหมู่บ้านอย่างไรเสียก็เป็นผู้ปกครองหมู่บ้าน และเขายังมีความคล้ายคลึงกับกษัตริย์อยู่ในบางลักษณะ และมีส่วนร่วมกันอยู่ในบางส่วน แต่สภาพของนักปรัชญากับบรรดานบีนั้น คือสิ่งที่บรรดานบีนำมานั้น นักปรัชญาไม่รู้เรื่องเลยแม้แต่น้อย ยิ่งไปกว่านั้น พวกเขาไม่อาจเข้าใกล้มันได้เลย ความจริงก็คือ แม้แต่พวกกาฟิรจากชาวยิวและชาวคริสต์ก็ยังรู้เรื่องราวเกี่ยวกับพระเจ้า (อุมูร อิลาฮิยยะฮ์) มากกว่านักปรัชญาเหล่านี้ ในที่นี้ข้าพเจ้ามิได้หมายถึงความรู้เฉพาะแห่งวะฮ์ยู ซึ่งเป็นคุณลักษณะเฉพาะของบรรดานบีเท่านั้นและผู้อื่นไม่ได้รับ เพราะความรู้นั้นอยู่นอกขอบเขตของการอภิปราย แต่ข้าพเจ้าหมายถึงวิชาความรู้ทางปัญญา (อุลูม อักลิยยะฮ์) ที่เกี่ยวข้องกับการรู้จักอัลลอฮ์ตะอาลา เตาฮีด การรู้จักพระนามและคุณลักษณะของพระองค์ การเป็นนบีและเราะซูล วันฟื้นคืนชีพ และการงานที่เป็นเหตุแห่งความสุขในอาคิเราะฮ์ ซึ่งส่วนใหญ่บรรดานบี (อ.ล.) ได้อธิบายไว้ด้วยหลักฐานทางปัญญา เรื่องทางปัญญาอันเป็นเรื่องของพระเจ้า ศาสนา และศาสนบัญญัติเหล่านี้ คือสิ่งที่นักปรัชญาเหล่านี้ไม่เคยได้สัมผัสแม้แต่ลมพัดผ่าน และในวิชาความรู้ของพวกเขาก็ไม่มีร่องรอยหรือเค้าเงื่อนใดๆ ของมันเลย ส่วนวิชาความรู้ ความเข้าใจอันลึกซึ้ง (มะอาริฟ) และสัจธรรมแห่งสิ่งเร้นลับ (หะกออิก ฆอยบิยยะฮ์) ซึ่งเป็นคุณลักษณะเฉพาะของบรรดานบีนั้น ในเรื่องนี้ไม่มีโอกาสแม้แต่จะกล่าวถึง และในการเทียบเคียงระหว่างปรัชญากับวิชาความรู้แห่งนุบูวะฮ์นั้น เรื่องเหล่านี้ไม่ได้อยู่ในขอบเขตของการอภิปรายเลย»[^1]

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล มันฏิกิยยีน (الرد على المنطقيين) หน้า 395

ความโง่เขลาและการปฏิเสธของนักปรัชญากรีก

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้อธิบายถึงความด้อยภูมิของนักปรัชญาในวิชาว่าด้วยเรื่องพระเจ้า (อุลูมอิลาฮียะฮ์) ความบกพร่องในความรู้และการอธิบายของพวกเขา ตลอดจนสาเหตุที่พวกเขาปฏิเสธความจริงที่เป็นเรื่องเร้นลับ (เฆาะยบ์) และสิ่งที่มีอยู่จำนวนมากไว้ดังนี้:

«เรื่องเร้นลับที่บรรดานบี (อ.) ได้บอกเล่าไว้ และหลักการทางปัญญาที่ครอบคลุมสิ่งที่มีอยู่ทั้งหมด และแบ่งประเภทสิ่งที่มีอยู่ได้อย่างถูกต้องนั้น นักปรัชญาไม่รู้จักเลยแม้แต่น้อย เหตุนี้ผู้ที่จะมีความสามารถในเรื่องนี้ได้ ก็คือผู้ที่สามารถครอบคลุมสิ่งที่มีอยู่ทุกประเภทได้เท่านั้น ส่วนสภาพของนักปรัชญาเหล่านี้คือ พวกเขารู้เพียงเรื่องการคำนวณและสิ่งที่ติดตามมาบางประการของมัน และความรู้ของพวกเขาเกี่ยวกับสิ่งที่มีอยู่ก็น้อยนิดยิ่งนัก ทั้งนี้เพราะสิ่งที่มีอยู่ซึ่งมนุษย์มองไม่เห็นนั้น มีจำนวนมากกว่าและกว้างใหญ่กว่าสิ่งที่มองเห็นอยู่หลายเท่านัก ด้วยเหตุนี้ ผู้คนที่ความรู้ของพวกเขาจำกัดอยู่เพียงข้อมูลของนักปรัชญา เมื่อได้ยินการกล่าวถึงบรรดานบี มลาอิกะฮ์ อัลอัรช์ อัลกุรซี สวรรค์ นรก และอื่น ๆ ขณะที่พวกเขายึดถือว่าสิ่งที่มีอยู่นั้นมีเพียงสิ่งที่พวกเขารู้เท่านั้น และนอกขอบเขตความรู้ของพวกเขาไม่มีสิ่งใดอยู่เลย พวกเขาก็จะงุนงง และเริ่มตีความ (ตะอ์วีล) คำพูดของบรรดานบี (อ.) ให้สอดคล้องกับความรู้ของตน ทั้งที่ไม่มีหลักฐานใด ๆ เลยสำหรับเรื่องนี้ และพวกเขาก็ไม่มีความรู้ที่ยืนยันได้ว่าสิ่งเหล่านั้นไม่มีอยู่จริง เพราะการไม่รู้ถึงการมีอยู่ของสิ่งหนึ่งเป็นเรื่องหนึ่ง และการรู้ว่าสิ่งหนึ่งไม่มีอยู่เป็นอีกเรื่องหนึ่ง ไม่จำเป็นว่าสิ่งที่เราไม่รู้จะต้องไม่มีอยู่ เมื่อพวกเขาปฏิเสธความจริงที่เป็นเรื่องเร้นลับเหล่านี้ การปฏิเสธของพวกเขาก็เหมือนกับแพทย์คนหนึ่งปฏิเสธการมีอยู่ของญิน ด้วยเหตุผลว่าในวิชาการแพทย์ไม่มีหลักฐานใดเกี่ยวกับญิน …… ไม่มี ทั้งที่ในวิชาการแพทย์เองก็ไม่ได้ปฏิเสธการมีอยู่ของญินเช่นกัน

ในทำนองเดียวกัน ท่านจะเห็นว่าผู้ที่มีความรู้ในศาสตร์ใดศาสตร์หนึ่ง และในศาสตร์นั้นเขามีความโดดเด่นเหนือกว่าคนทั่วไปอยู่บ้าง…

แล้วเขาก็จะเริ่มปฏิเสธสิ่งต่าง ๆ ที่อยู่นอกขอบเขตความรู้ในศาสตร์ของเขาด้วยความไม่รู้ของตนเอง ความจริงก็คือ ผู้คนไม่ได้พลาดพลั้งในการยอมรับและยืนยันสิ่งต่าง ๆ มากเท่ากับที่พลาดพลั้งในการไม่ยอมรับและการปฏิเสธ แนวโน้มที่จะกล่าวหาว่าสิ่งที่มนุษย์ไม่รู้แจ้งถึงความจริงของมันอย่างสมบูรณ์นั้นเป็นเรื่องเท็จ และปฏิเสธการมีอยู่ของมัน เป็นแนวโน้มที่เก่าแก่และแพร่หลายอย่างยิ่งในหมู่มนุษย์ อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

بَلْ كَذَّبُوا۟ بِمَا لَمْ يُحِيطُوا۟ بِعِلْمِهِۦ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُۥ

«บรรดาผู้ปฏิเสธได้กล่าวหาว่าเท็จต่อสิ่งที่พวกเขาไม่มีความรู้อย่างครบถ้วน ทั้งที่ความจริงอันสมบูรณ์ของมันยังไม่ได้ปรากฏแก่พวกเขาเลย» (ซูเราะฮ์ยูนุส 10:39)

กรีกผู้บูชาเจว็ดและบูชาดวงดาว

ประวัติศาสตร์ของกรีกโบราณบอกให้เราทราบว่า ดินแดนที่มอบมรดกอันกว้างขวางและยิ่งใหญ่ทางวิชาฟิสิกส์ คณิตศาสตร์ ตลอดจนศาสตร์และวรรณกรรมแก่โลก และได้เป็นผู้นำทางปัญญาและความคิดของโลกมาเป็นเวลาหลายพันปีนั้น ในประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ของตน กลับเป็นผู้บูชาเจว็ดและบูชาดวงดาว และตกอยู่ในความเชื่องมงายและเรื่องเหลวไหลนับร้อย ๆ ประการ ประวัติศาสตร์สมัยใหม่ได้เปิดโปงเทววิทยาว่าด้วยเจว็ด (ตำนานเทพ) ของกรีกและเทพเจ้าประจำชาติของพวกเขาจนหมดเปลือก และบัดนี้ไม่มีข้อสงสัยใด ๆ อีกแล้วว่า ในกรีกโบราณนั้นมีข่ายใยแห่งเทพเจ้า เทพี สิ่งที่ถูกเคารพบูชาซึ่งเป็นดวงดาว และวิหารต่าง ๆ แผ่คลุมอยู่ ปรัชญากรีกที่ได้รับการแปลเข้าสู่โลกอิสลาม และต่อมาได้เดินทางไปถึงยุโรปผ่านโลกอิสลามนั้น ก็ชุ่มโชกไปด้วยสีสันของการบูชาเจว็ดและการบูชาดวงดาว นักปรัชญากรีกได้ถ่ายทอดความเชื่อทางศาสนาและแนวคิดที่เป็นชิริกของตนลงในศัพท์บัญญัติอันน่าเกรงขามของปรัชญา ส่วนอุละมาอ์มุสลิมสายปรัชญาซึ่งไม่รู้จักประวัติศาสตร์ทางศาสนาของกรีก ก็เข้าใจว่าสิ่งเหล่านั้นคือสัจธรรมทางวิชาการ จึงนำมาเป็นหัวข้อในการใคร่ครวญพิจารณา และพยายามที่จะพิสูจน์ยืนยันมัน นับเป็นความลึกซึ้งแห่งสายตาและความเฉลียวฉลาดอันยิ่งใหญ่ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ที่ท่านได้ (ชี้ให้เห็น) ประเด็นนี้ไว้ก่อนหน้านั้นหลายศตวรรษ

...เปิดเผยไว้ ท่านเขียนไว้ในที่หนึ่งว่า:

اما قدماء اليونان فكانوا مشركين من أعظم الناس شركاً وسحراً يعبدون الكواكب والاصنام ولهذا عظمت عناياتهم بعلم الهيئة والكواكب لاجل عبادتها وكانوا يبنون لها الهياكل

«สำหรับนักปราชญ์ยุคแรกของกรีกนั้น ความจริงคือพวกเขาเป็นผู้ตั้งภาคีที่ร้ายแรง และยังสนใจเวทมนตร์คาถาอย่างมากด้วย พวกเขาบูชาดวงดาวและเทวรูป เหตุที่พวกเขาให้ความสนใจอย่างผิดปกติต่อวิชาดาราศาสตร์และดวงดาวก็เพราะพวกเขาต้องการบูชาดวงดาวเหล่านั้น และพวกเขาได้สร้างวิหารและเทวสถานไว้สำหรับดวงดาวเหล่านั้น»[^1]

ท่านเขียนไว้อีกที่หนึ่งว่า:

ولهذا كان رؤسهم المتقدمون والمتأخرون يامرون بالشرك فالاولون يسمون الكواكب الآلهة الصغرى ويعبدونها باصناف العبادات كذلك كانوا في ملّة الاسلام لا ينهون عن الشرك ويوجبون التوحيد بل يسوغون الشرك او يامرون به اولا يوجبون التوحيد

«ด้วยเหตุนี้ บรรดาผู้นำของพวกเขาทั้งยุคแรกและยุคหลังจึงสั่งใช้ให้ตั้งภาคี พวกยุคแรกเรียกดวงดาวว่า "เทพเจ้าองค์เล็ก" (พระเจ้าน้อย) และบูชาดวงดาวเหล่านั้นด้วยรูปแบบต่าง ๆ ในหมู่มุสลิมเอง ผู้ที่เดินตามพวกเขาก็มีสภาพเช่นเดียวกัน คือไม่ห้ามปรามการตั้งภาคี และไม่ถือว่าเตาฮีดเป็นสิ่งจำเป็น ตรงกันข้าม พวกเขากลับถือว่าการตั้งภาคีเป็นสิ่งที่อนุญาต หรืออย่างน้อยที่สุดก็ไม่ถือว่าเตาฮีดเป็นสิ่งจำเป็น»[^2]

ความแตกต่างระหว่างนักปรัชญากรีกยุคแรกกับยุคหลัง

นี่ก็เป็นความละเอียดลึกซึ้งและการเข้าถึงความจริงอันยิ่งใหญ่อีกประการหนึ่งของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ที่ท่านได้…ของกรีก

[^1]: ตัฟซีรซูเราะฮ์อัล-อิคลาศ (تفسير سورة الإخلاص) หน้า 57 [^2]: นักฎุลมันฏิก (نقض المنطق) หน้า 177

…นักปรัชญายุคแรก (ฟะลาสิฟะฮ์ มุตะก็อดดิมีน) กับนักปรัชญายุคหลัง (มุตะอัคคิรีน) ออกจากกัน ในทัศนะของท่าน นักปรัชญายุคแรกและบรรดาผู้มาก่อนอริสโตเติลนั้นคุ้นเคยและใกล้ชิดกับสัจธรรมแห่งเรื่องเร้นลับ ตลอดจนแนวคิดและมโนทัศน์ทางศาสนามากกว่า และในหมู่พวกเขาไม่พบแนวโน้มที่จะปฏิเสธสิ่งเร้นลับ (เฆาะยบ์) และสัจธรรมที่อยู่เหนือวัตถุ ดังที่ปรากฏเด่นชัดในอริสโตเติล ท่านเขียนไว้ในที่แห่งหนึ่งว่า

«นักปรัชญาเหล่านี้ซึ่งเป็นผู้ตามอริสโตเติล มิได้ปฏิบัติตามนักปรัชญายุคแรกผู้เป็นเสาหลักและองค์ประกอบสำคัญของปรัชญา นักปรัชญายุคแรกเหล่านั้นยืนยันว่าโลกนี้เกิดขึ้นใหม่ (หุดูษ) และยังยืนยันด้วยว่าเหนือโลกนี้ยังมีอีกโลกหนึ่ง และพวกเขาได้บรรยายคุณลักษณะบางประการของโลกเบื้องบนนั้น ซึ่งตรงกับที่มีระบุไว้ในหะดีษเกี่ยวกับสวรรค์ ในทำนองเดียวกัน พวกเขายืนยันการฟื้นคืนชีพของร่างกาย ดังที่ปรากฏในถ้อยคำของเหล่าปรมาจารย์แห่งปรัชญา เช่น โสกราตีสและธาลีส เป็นต้น»[^1]

อริสโตเติลห่างไกลจากสัจธรรมทางศาสนายิ่งกว่า

ในทัศนะของท่าน สาเหตุของความแตกต่างนี้คือ นักปรัชญายุคโบราณมีโอกาสได้เดินทางไปมายังดินแดนที่บรรดานบี (อ.) ถูกส่งมา และด้วยเหตุนี้พวกเขาจึงได้รู้จักสัจธรรมทางศาสนา แต่อริสโตเติลไม่ได้มีโอกาสเช่นนั้น ท่านได้บรรยายโดยอ้างอิงนักประวัติศาสตร์บางท่านว่า

«บรรดาผู้ที่เรียบเรียงประวัติศาสตร์และชีวประวัติของนักปรัชญากล่าวว่า องค์ประกอบสำคัญในยุคแรกของปรัชญา (เช่น พีทาโกรัส โสกราตีส และเพลโต) เคยเดินทางไปมายังดินแดนแห่งบรรดานบี เช่น ชาม เป็นต้น และได้ศึกษาหาความรู้จากลุกมานผู้ทรงปัญญา และจากบรรดาสาวกของท่านนบีดาวูด (อ.) และท่านนบีสุลัยมาน (อ.) แต่อริสโตเติลไม่เคยมีโอกาสเดินทางไปยังดินแดนที่ได้รับเกียรติด้วยการส่งบรรดานบีมาเลย และเขาก็ไม่มีส่วนใดจากคำสอนของบรรดานบี (อ.) เหมือนที่บรรดาผู้มาก่อนเขามี เขามี…

[^1]: ตัฟซีร ซูเราะฮ์อัล-อิคลาศ (تفسير سورة الإخلاص) หน้า 67

...ส่วนหนึ่งของศาสนาบูชาดวงดาว เขาได้วางรากฐานคำสอนเชิงอนุมานเหล่านั้น และมันได้กลายเป็นกฎเกณฑ์ที่บรรดาผู้ตามของเขาเดินตามโดยหลับหูหลับตา"[^1]

น่าเสียดายที่ปรัชญาซึ่งแพร่หลายและได้รับการยอมรับในโลกอิสลามนั้นก็คือปรัชญาของอริสโตเติลนั่นเอง และในยุคหลังปรัชญานี้ได้ถูกถือว่าเป็นปรัชญาของกรีก อิหม่ามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า:

ولكن هذه الفلسفة التي يسلكها الفارابي وابن سينا وابن رشد والسهروردي المقتول ونحوه فلسفة المشائين وهي المنقولة عن ارسطو الذي يسمونه المعلم الاول

«แต่ปรัชญานี้ซึ่งอัลฟาร็อบีย์ อิบนุซีนา อิบนุรุชด์ อัสสุฮ์เราะวัรดีย์ อัลมักตูล และคนอื่น ๆ ดำเนินตามนั้น คือปรัชญาของสำนักมัชชาอีน (สำนักเปริปาเตติก) และทั้งหมดนี้ถ่ายทอดมาจากอริสโตเติล ผู้ซึ่งบรรดานักปรัชญาเรียกขานว่า "ครูคนแรก"»[^2]

สถานะของพระเจ้าในปรัชญากรีก

ในปรัชญาของอริสโตเติลนี้ การมีอยู่ของพระเจ้าและแนวคิดเกี่ยวกับพระองค์เหลือเพียงสิ่งที่มีอยู่ในความคิดล้วน ๆ ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) เขียนว่า:

فاذا تصور العاقل اقوالهم حق التصور تبين له ان هذا الواحد الذي اثبتوه لا يتصور وجوده الا في الاذهان لا في الاعيان

«เมื่อผู้มีปัญญาพิจารณาคำกล่าวของพวกเขาเกี่ยวกับการมีอยู่ของพระเจ้าอย่างถี่ถ้วน ก็จะประจักษ์แก่เขาว่า "หนึ่งเดียว" ที่นักปรัชญาเหล่านั้นยืนยันไว้นั้น การมีอยู่ของมันเป็นไปได้เพียงในความคิดเท่านั้น หาได้มีอยู่จริงในโลกภายนอกไม่»[^3]

บรรดานักปรัชญาได้ใช้ความเกินเลยอย่างมากในการปฏิเสธและไม่ยอมรับกิจการและคุณลักษณะของพระเจ้า และพวกเขาได้ทำให้พระองค์ปราศจากคุณลักษณะแห่งความสมบูรณ์ ความดีงามทั้งปวง และอำนาจการตัดสินใจทั้งหลาย ในลักษณะที่แม้แต่สิ่งถูกสร้างที่ต่ำต้อยที่สุด...

[^1]: นักฎุลมันฏิก (نقض المنطق) หน้า 111 [^2]: อัรร็อดดุ อะลัลบักรี (الرد على البكري) หน้า 206 [^3]: ตัฟซีรซูเราะฮ์อัลอิคลาศ (تفسير سورة الإخلاص) หน้า 37

...ที่ปรากฏอยู่ในนั้น ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงเห็นว่าไม่มีสิ่งใดจะเป็นการหมิ่นแคลนอัลลอฮ์ไปมากกว่านี้อีกแล้ว ท่านได้ยกคำพูดของผู้หนึ่งมาอธิบายข้อเท็จจริงนี้ไว้ดังนี้

لقد احسن بعض الفضلاء اذ قال القفع احسن من توحيد الفلاسفة بل قصر فيما قال

«ผู้ทรงความรู้ท่านหนึ่งกล่าวไว้ว่า การถูกตบหน้าและการถูกเฆี่ยนตียังดีกว่า "เตาฮีด" ของพวกนักปรัชญา แต่ความจริงแล้ว ผู้กล่าวคำนี้ยังพูดอย่างถนอมน้ำใจอยู่ด้วยซ้ำ»[^1]

นักปรัชญาในอิสลามเป็นเพียงผู้ตามอย่างกรีกโดยแท้

ในทัศนะของท่าน นักปรัชญารุ่นหลังที่ถือกำเนิดขึ้นในยุคอิสลามล้วนเดินตามรอยปรัชญากรีกอย่างไม่คลาดเคลื่อน และเป็นผู้ตามอย่าง (มุก็อลลิด) อริสโตเติลโดยแท้ เพราะการยึดติดอยู่กับการตามอย่างนี้เอง จึงพบความผิดพลาดอันเห็นได้ชัดและความขัดแย้งในตัวเองอย่างรุนแรงในงานของพวกเขา ท่านตำหนิอย่างหนักและรู้สึกเสียใจและขุ่นเคืองว่า นักปรัชญามุสลิมเหล่านี้ไม่ได้เห็นคุณค่าของนิอ์มะฮ์ที่มาถึงพวกเขาผ่านท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เลยแม้แต่น้อย และไม่ได้รับประโยชน์ใด ๆ จากแสงสว่างและทางนำซึ่งอยู่ในเอื้อมมือของพวกเขา ตรงกันข้าม พวกเขากลับพยายามปิดบังมันเสีย ท่านเขียนไว้ว่า

ان هٰؤلاء المتفلسفة المتاخرين في الاسلام من اجهل الخلق عند اهل العلم والايمان وفيهم من الضلال والتناقض مالا يخفى على اذكياء الصبيان لانهم لما التزموا ان لا يسلكوا الا سبيل سلفهم الضالين وان لا يقروا الا بما يبنونه على تلك

«นักปรัชญามุสลิมรุ่นหลังเหล่านี้ ในทัศนะของผู้มีความรู้และอีมาน เป็นผู้ที่โง่เขลาที่สุดในหมู่มนุษย์ ความหลงผิดและความขัดแย้งในคำพูดของพวกเขานั้นปรากฏชัดจนแม้แต่เด็กที่ฉลาดสักหน่อยก็ยังเข้าใจได้ เมื่อพวกเขาตั้งมั่นแล้วว่าจะเดินตามเฉพาะแนวทางของบรรพบุรุษและผู้นำของพวกเขาซึ่งเป็นผู้หลงผิดเอง และจะไม่ยอมรับสิ่งใดนอกจากสิ่งที่สร้างขึ้นบนหลักการแห่งการอ้างเหตุผลของพวกเขา…»

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกียีน (الرد على المنطقيين) หน้า 221

القوانين وقد جاءهم من النور والهدى والبيان ما ملأ القلوب والالسنة والآذان صاروا بمنزلة من يريد ان يطفئ نور الشمس بالنفخ في الهباء او يغطي ضوءها بالعباء.

«…(ผู้ใดที่ยึดถือ) กฎเกณฑ์เหล่านั้นและยอมรับมัน ทั้งที่แสงสว่าง ทางนำ และคำอธิบายอันชัดแจ้งได้มาถึงพวกเขาแล้ว จนเต็มเปี่ยมทั้งในหัวใจ ลิ้น และหู ย่อมไม่ได้รับประโยชน์ใด ๆ พวกเขาเปรียบเสมือนผู้ที่ต้องการดับแสงอาทิตย์ด้วยการเป่าลม หรือต้องการปิดบังมันไว้ใต้ชายผ้าคลุมของตน»

อิบนุสีนาไม่รู้จักแก่นแท้และสถานภาพของความเป็นนบี

ในยุคอิสลาม บรรดานักปรัชญาที่พยายามอธิบายสัจธรรมและอะกีดะฮ์ของศาสนาโดยการตามแบบปรัชญาและปฏิบัติตามอริสโตเติล และต้องการเข้าใจและทำให้ผู้อื่นเข้าใจสัจธรรมเหล่านั้นโดยอาศัยแสงสว่างและการพึ่งพาปรัชญา อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ก็วิพากษ์วิจารณ์นักปรัชญาเหล่านั้นซึ่งถูกกล่าวขานในนาม "ปราชญ์แห่งอิสลาม" อย่างรุนแรงเช่นกัน ตามทัศนะของท่าน สัจธรรมและวิชาการในเรื่องเร้นลับ (เฆาะยบ์) ไม่อาจเข้าใจได้ด้วยความช่วยเหลือของปรัชญากรีกเพียงอย่างเดียว และด้วยหลักการและกฎเกณฑ์ของมัน ในเรื่องนี้ การวิจารณ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของท่านมุ่งไปที่อิบนุสีนา ผู้ซึ่งถือกันว่าเป็นผู้อธิบายและผู้ถ่ายทอดปรัชญาของอริสโตเติลที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในโลกอิสลามตะวันออก ท่านเขียนไว้ในที่แห่งหนึ่งว่า

«อิบนุสีนาได้พยายามพิสูจน์ว่า สถานภาพแห่งความเป็นนบีก็เป็นเพียงพลังหนึ่งในบรรดาพลังของจิต (นัฟส์) และพลังของจิตทั้งหลายนั้นแตกต่างกันอย่างมาก คำพูดเช่นนี้มีแต่ผู้ที่ไม่รู้จักแก่นแท้ของความเป็นนบีโดยสิ้นเชิงและห่างไกลจากมันเท่านั้นที่จะกล่าวได้ เรื่องนี้เปรียบเสมือนผู้ที่รู้จักเพียงชนชั้นและกลุ่มของบรรดากวี แล้วต้องการพิสูจน์ว่าในโลกนี้มีนักนิติศาสตร์ (ฟุเกาะฮาอ์) และแพทย์อยู่ด้วยกลุ่มหนึ่ง แล้วนำการมีอยู่ของกวีมาเป็นหลักฐานยืนยันการมีอยู่ของนักนิติศาสตร์และแพทย์ แต่ทว่าแม้ตัวอย่างนี้ก็ยังไม่ตรงกันเสียทีเดียว เพราะระหว่างนบีกับผู้ที่ไม่ใช่นบีนั้นมีความแตกต่างและความห่างไกลกันยิ่งกว่าความแตกต่างระหว่างนักนิติศาสตร์ แพทย์ และกวีเสียอีก แต่ทว่า…»

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) หน้า 111

...ผู้ไม่รู้จักความหมายของนุบูวะฮ์ (ความเป็นนบี) เลยแม้แต่น้อย เมื่อเรื่องราวของบรรดานบีเป็นที่เลื่องลือแพร่หลาย ผู้ติดตามพวกเขาก็พยายามพิสูจน์เรื่องนี้ด้วยหลักการของบรรดานักปรัชญาเหล่านั้น ผู้ซึ่งไม่มีความเข้าใจใด ๆ เกี่ยวกับนุบูวะฮ์ และไม่มีความรู้จักใด ๆ เกี่ยวกับบรรดานบีเลย»[^1]

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนไว้ว่า:

«ในบรรดากลุ่มเหล่านี้ กลุ่มที่ห่างไกลจากความหมายและแก่นแท้ของนุบูวะฮ์มากที่สุด คือผู้ตามปรัชญากรีก (นักปรัชญา) และพวกบาฏินียะฮ์และพวกนอกศาสนา ตามทัศนะของพวกเขา รากฐานของนุบูวะฮ์คือสิ่งที่มีร่วมกันซึ่งพบได้ในมนุษย์ทุกคน นั่นคือความฝัน แท้จริงแล้วในหมู่อริสโตเติลและผู้ติดตามของเขาไม่พบการอภิปรายเรื่องนุบูวะฮ์เลย ฟาราบีได้กำหนดให้นุบูวะฮ์เป็นเพียงความฝันประเภทหนึ่ง ด้วยเหตุนี้เขาและผู้ที่มีความคิดเห็นเดียวกับเขาจึงให้นักปรัชญาเหนือกว่านบี

ตามทัศนะของอิบนุซีนา ระดับของนุบูวะฮ์สูงกว่านั้นอยู่บ้าง เขากำหนดคุณลักษณะพิเศษของนบีไว้สามประการ ประการแรก คือนบีได้รับความรู้โดยไม่ต้องร่ำเรียน ซึ่งตามทัศนะของเขาเรียกว่า "พลังศักดิ์สิทธิ์" (กุววะฮ์ กุดซียะฮ์) และแก่นแท้ของมันตามทัศนะของเขาก็คือสิ่งเดียวกับ "พลังแห่งการหยั่งรู้" (กุววะฮ์ หัดซียะฮ์) ประการที่สอง คือนบีสร้างจินตภาพของสิ่งที่รู้ขึ้นในจิตของตน และเห็นรูปลักษณ์อันเรืองรองบางอย่างปรากฏขึ้นภายในตน และเริ่มได้ยินเสียงบางอย่างในจิตใจของตน เหมือนดังที่ผู้นอนหลับเห็นรูปลักษณ์ต่าง ๆ ในขณะหลับ ซึ่งพูดคุยกับเขา และเขาได้ยินคำพูดของพวกมัน ทั้งหมดนี้มีอยู่เพียงภายในตัวเขาเท่านั้น ไม่มีอยู่จริงภายนอกเลย ดังนั้นตามทัศนะของคนเหล่านี้ สิ่งที่นบีได้ยินและได้เห็น โดยที่ผู้อื่นไม่ได้ร่วมเห็นร่วมได้ยินด้วยนั้น ล้วนเกิดขึ้นภายในตัวเขา และเป็นประสบการณ์ภายในของเขา ซึ่งไม่มีอยู่จริงภายนอก เรื่องเช่นนี้อาจเกิดขึ้นกับบุคคลที่สมองได้รับผลกระทบบางอย่าง หรือมีน้ำดีเหลืองและน้ำดีดำกำเริบ ตามทัศนะของพวกเขา คุณลักษณะพิเศษประการที่สามของนบี คือการที่เขาได้รับพลังอย่างหนึ่ง ซึ่งด้วยพลังนั้นเขาสามารถกระทำการต่อวัตถุดิบของโลก (ฮะยูลา) และสิ่งแปลกประหลาดและเหตุการณ์ต่าง ๆ ก็ปรากฏขึ้น และตามทัศนะของพวกเขา...

[^1]: อัน-นุบูววาต (النبوات) หน้า 243

นี่แหละคือมุอ์ญิซาตของบรรดานบี เพราะในทัศนะของพวกเขา เหตุการณ์ใดก็ตามที่เกิดขึ้นในโลกล้วนเป็นผลจากพลังแห่งจิต (เกาะวะฮ์นัฟซานียะฮ์) หรือพลังแห่งมลาอิกะฮ์ (เกาะวะฮ์มะละกียะฮ์) หรือพลังแห่งธรรมชาติ (เกาะวะฮ์เฏาะบีอียะฮ์)........

ในทัศนะของนักปรัชญาเหล่านี้ สิ่งใดก็ตามที่เกิดขึ้นในจิตของบรรดานบี ทั้งหมดล้วนเป็นการหลั่งไหลมาจากปัญญาผู้กระทำ (อัล-อักล์ อัล-ฟะอ์อาล)

ต่อมาเมื่อพวกเขาได้ยินถ้อยคำของบรรดานบี (อ.ล.) พวกเขาจึงพยายามประสานและปรับให้ถ้อยคำเหล่านั้นสอดคล้องกับคำกล่าวของพวกเขาเอง เพื่อการนั้นพวกเขาจะหยิบเอาถ้อยคำของบรรดานบี (อ.ล.) มาใช้ แล้วอธิบายถ้อยคำนั้นตามหลักการของพวกเขาเอง และนำความหมายและความคิดของพวกเขาเองมาแสดงออกด้วยถ้อยคำของบรรดานบี (อ.ล.) ด้วยวิธีนี้ พวกเขาอภิปรายและเขียนตำราด้วยถ้อยคำและศัพท์เฉพาะที่ได้มาจากบรรดานบี (อ.ล.) ผู้ที่ไม่รู้ว่าบรรดานบี (อ.ล.) หมายถึงอะไร และนักปรัชญาเหล่านี้หมายถึงอะไร และความหมายของทั้งสองฝ่ายแตกต่างกันมากเพียงใด ก็จะเข้าใจไปว่าสิ่งที่นักปรัชญาเหล่านี้หมายถึงนั้นก็คือสิ่งเดียวกับที่บรรดานบี (อ.ล.) หมายถึง ด้วยเหตุนี้ หลายกลุ่มหลายคณะจึงหลงผิดไป เรื่องนี้จะเห็นได้อย่างชัดเจนในถ้อยคำของอิบนุซีนาและผู้ที่ดำเนินตามเขา[^1]

ความบกพร่องของวิชากะลาม และความลังเลของนักมุตะกัลลิมีน

การวิพากษ์ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์มิได้จำกัดอยู่เพียงนักปรัชญากรีกและบรรดานักปรัชญาอิสลามผู้ดำเนินตามพวกเขาเท่านั้น หากยังครอบคลุมถึงนักมุตะกัลลิมีนด้วย ผู้ซึ่งแม้จะพยายามปกป้องอิสลาม แต่ในการพิสูจน์สัจธรรมทางศาสนาและเรื่องเร้นลับ (เฆาะยิบ) พวกเขากลับเลือกใช้รูปแบบการให้เหตุผลและข้อตั้ง (มุก็อดดิมาต) ของปรัชญา ตลอดจนศัพท์เฉพาะอันจำกัดและบกพร่องของปรัชญา ซึ่งมีความหมายเฉพาะของตนเอง และผูกพันอยู่กับรายงานและอิทธิพลทางความคิดเฉพาะบางประการ ท่านเขียนไว้ในตอนหนึ่งของหนังสือ "อัน-นุบูวาต" (النبوات) ว่า

"ถ้อยคำของนักมุตะกัลลิมีนเหล่านี้ในการพิสูจน์เรื่องการสร้างและการแต่งตั้ง (นบี) เรื่องจุดเริ่มต้นและการกลับคืน และเรื่องพระผู้สร้าง ไม่ได้เป็นไปในทางสติปัญญาอย่างถี่ถ้วน และ

[^1]: อัน-นุบูวาต หน้า 168

ไม่ได้ให้ความพึงพอใจ และในทางนักล (หลักฐานจากตัวบท) ก็ไม่ได้ให้ความพึงพอใจ ตัวพวกเขาเองก็ยอมรับในข้อนี้ อิมามรอซี (ร.ฮ.) ได้ยอมรับอย่างเปิดเผยในบั้นปลายชีวิตว่า "ข้าพเจ้าได้ใคร่ครวญวิถีทางของวิชากะลามและแนวทางของปรัชญาอย่างถี่ถ้วน ในที่สุดก็ได้ข้อสรุปว่า สิ่งเหล่านี้ไม่ได้รักษาผู้ป่วยคนใดให้หาย และไม่ได้ดับกระหายของผู้กระหายคนใดเลย ข้าพเจ้าพบว่าหนทางที่ใกล้ที่สุดคือหนทางของอัลกุรอาน ในเรื่องการปฏิเสธ (นัฟยุ) จงอ่านอายะฮ์นี้

لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌ

«ไม่มีสิ่งใดเหมือนพระองค์» (ซูเราะฮ์อัชชูรอ 42:11)

وَلَا يُحِيطُونَ بِهِۦ عِلْمًا ﴿١١٠﴾

«และพวกเขาไม่อาจครอบคลุมพระองค์ได้ด้วยความรู้» (ซูเราะฮ์ฏอฮา 20:110)

และในเรื่องการยืนยัน (อิษบาต) จงพิจารณาอายะฮ์เหล่านี้

ٱلرَّحْمَـٰنُ عَلَى ٱلْعَرْشِ ٱسْتَوَىٰ ﴿٥﴾

«พระผู้ทรงกรุณาปรานี ทรงสถิตเหนือบัลลังก์» (ซูเราะฮ์ฏอฮา 20:5)

إِلَيْهِ يَصْعَدُ ٱلْكَلِمُ ٱلطَّيِّبُ

«ยังพระองค์นั้น ถ้อยคำที่ดีจะขึ้นไป» (ซูเราะฮ์ฟาฏิร 35:10)

ءَأَمِنتُم مَّن فِى ٱلسَّمَآءِ

«พวกเจ้าปลอดภัยแล้วหรือจากผู้ที่อยู่บนฟากฟ้า» (ซูเราะฮ์อัลมุลก์ 67:16)

ในตอนท้ายท่านกล่าวว่า ผู้ใดที่ทดลองอย่างที่ข้าพเจ้าทดลอง ก็จะได้ข้อสรุปอย่างเดียวกับข้าพเจ้า ในทำนองเดียวกัน อัลเฆาะซาลีและอิบนุอะกีลก็ได้กล่าวถ้อยคำที่ใกล้เคียงกันนี้ และนี่คือความจริง"[^1]

ในอีกที่หนึ่ง ท่านเขียนว่า:

«นักกะลามไม่ได้เดินอย่างถูกต้องทั้งบนหนทางของฟิฏเราะฮ์ทางปัญญา และบนหนทางของชะรีอะฮ์แห่งท่านนบี ﷺ ผลก็คือ ทั้งความบริสุทธิ์ของฟิฏเราะฮ์ก็ไม่หลงเหลือ และความมั่นคงของชะรีอะฮ์ก็ไม่หลงเหลือ ในเรื่องที่เกี่ยวกับปัญญา (อักลียาต) พวกเขาไปถึงขั้นของการเล่นสำนวน (สะฟะสะเฏาะฮ์) และในเรื่องที่ได้ยินจากตัวบท (สัมอียาต) พวกเขาไปถึงขอบเขตของการจู้จี้ละเอียดเกินควรและการลงลึกโดยไม่จำเป็น»[^2]

ท่านยังได้แสดงจุดอ่อนประการนี้ของนักกะลามบางคนด้วยว่า บางครั้งคำถามและข้อสงสัยของพวกเขาทรงพลังมาก แต่คำตอบกลับค่อนข้างอ่อนแอ ตามทัศนะของท่าน สิ่งนี้บางครั้งก่อความเสียหายอย่างใหญ่หลวงแก่ผู้คนที่ถือว่าพวกเขาเป็นทนายและโฆษกของอิสลาม และผู้ที่การศึกษาของตนจำกัดอยู่แต่ในหนังสือของพวกเขาเท่านั้น ท่านเขียนว่า:

«เมื่อนักกะลามเหล่านี้อภิปรายเรื่องนุบูวะฮ์ (ความเป็นนบี) พวกเขาจะยกข้อโต้แย้งที่หนักแน่นมากและเข้าใจได้ทั่วไป แต่เมื่อถึงคราวต้องตอบ คำตอบกลับดูอ่อนแอ เราได้ยกตัวอย่างไว้แล้ว ผลของสิ่งนี้ก็คือ ผู้ที่แสวงหาความรู้ อีมาน และทางนำจากหนังสือเหล่านั้น

[^1]: อันนุบูวาต (النبوات) หน้า 148 [^2]: แหล่งเดียวกัน

ต้องการจะได้มา และเข้าใจว่าคนเหล่านี้แหละคือผู้ปกป้องอิสลาม เป็นทนายและนักโต้วาทีในนามของอิสลาม และพวกเขาเท่านั้นที่รับภาระในการพิสูจน์อิสลามด้วยหลักฐานทางปัญญา ครั้นเมื่อเขาไม่พบหลักฐานที่น่าพอใจในตำราของคนเหล่านั้นในการพิสูจน์ความเป็นนบี ก็ย่อมเกิดความลังเลและความสั่นคลอนขึ้นในอะกีดะฮ์ของเขา ด้วยเหตุนี้หนทางแห่งอีมานและความรู้จึงถูกปิดลง และหนทางแห่งนิฟาก (ความกลับกลอก) และความโง่เขลาก็ถูกเปิดออก โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับผู้ที่ความรู้ของเขาจำกัดอยู่เพียงหลักฐานของนักกะลามเท่านั้น[^1]

ความผิดพลาดและจุดอ่อนร่วมกันของนักกะลามและนักปรัชญา

ในทัศนะของท่าน นักกะลามและนักปรัชญาได้กระทำความผิดพลาดในลักษณะเดียวกัน และแม้จะมีความขัดแย้งกันทั้งหมด แต่วิธีการทำงานของพวกเขาก็เป็นแบบเดียวกัน ความผิดพลาดและจุดอ่อนของทั้งสองกลุ่มนี้ก็คือ พวกเขาพยายามใช้การอนุมานเชิงตรรกะ (กิยาส) เพื่อให้ได้มาซึ่งสิ่งที่ไม่อาจได้มาด้วยการอนุมาน และพวกเขาได้ปะทะและต่อสู้กับทั้งฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม) และความเป็นนบี ด้วยเหตุนี้ในงานค้นคว้าของทั้งสองกลุ่มจึงมีความผิดพลาดมากและมีประโยชน์น้อย[^2]

การเยิ่นเย้อและความยุ่งยากเกินจำเป็น

ทัศนะของท่านเกี่ยวกับวิธีการอ้างเหตุผลและหลักฐานของนักกะลามและนักปรัชญาก็คือ มีความเยิ่นเย้อและความยุ่งยากที่ไม่จำเป็นอยู่ในนั้น ความจริงและเป้าหมายต่าง ๆ ที่นักกะลามพยายามพิสูจน์ด้วยหลักฐานและข้อตั้งอันยืดยาวนั้น สามารถพิสูจน์ได้ง่ายกว่านั้นอย่างกระชับและสอดคล้องกับฟิฏเราะฮ์ นักปรัชญาและนักกะลามได้เลือกเดินหนทางที่ยืดยาวและวกวนโดยไม่จำเป็นเพื่อพิสูจน์สิ่งเหล่านั้น ท่านได้ยกถ้อยคำของท่านผู้หนึ่งในบรรดาผู้มาก่อนท่านมาเป็นตัวอย่างว่า มีคนถามชายผู้หนึ่งว่า หูของท่านอยู่ที่ไหน เขาก็ได้…

[^1]: อัน-นุบูวาต (النبوات) หน้า 240 [^2]: นักฎุลมันฏิก (نقض المنطق) หน้า 162

ยกมือขวาข้ามศีรษะไปแตะหูซ้ายอย่างยากลำบาก แล้วกล่าวว่า "นี่คือหูของฉัน" ทั้งที่เขาสามารถใช้มือขวาชี้ไปที่หูขวาหรือหูซ้ายได้อย่างง่ายดาย" ในโอกาสนี้ท่านได้ยกบทกวีของกวีท่านหนึ่งมาว่า

اقام يعمل اياما رويتهٗ وشبّہ المَاء بعد الجهد بالماء

«ชายผู้หนึ่งครุ่นคิดอยู่หลายวันและเค้นสมองอย่างหนัก หลังจากความพยายามอย่างมาก เขาก็ให้นิยามน้ำว่า มันคือน้ำ»

ไม่จำเป็นต้องพึ่งหลักฐานของนักกะลาม (มุตะกัลลิมีน)

ท่านไม่เห็นด้วยกับนักกะลามในประเด็นที่ว่า วิธีการอ้างเหตุผลและบทตั้ง (มุก็อดดิมาต) ที่นักกะลามเลือกใช้นั้น เป็นหนทางเดียวในการพิสูจน์เป้าหมายเหล่านี้ และไม่มีหนทางอื่นใดอีก ท่านกล่าวว่า บางครั้งวิธีการอ้างเหตุผลและบทตั้งเหล่านี้ก็ถูกต้อง แต่การกล่าวว่าไม่มีวิธีการอ้างเหตุผลและบทตั้งอื่นนอกเหนือจากนี้เป็นสิ่งที่ผิด เพราะจากการศึกษาและประสบการณ์แสดงให้เห็นว่า สิ่งใดที่ความรู้เกี่ยวกับมันมีความจำเป็นต่อมนุษย์มากเท่าใด อัลลอฮ์ตะอาลาก็ทรงทำให้หลักฐานและการรู้จักสิ่งนั้นง่ายดายและแพร่หลายมากเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ สัญญาณและหลักฐานในการยืนยันถึงพระผู้สร้าง เตาฮีดของพระองค์ และการเป็นนบีจึงมีมากมาย และช่องทางและหนทางในการรู้จักสิ่งเหล่านี้สำหรับผู้คนก็มีมากมายเช่นกัน หลักฐานและบทตั้งเชิงกะลามเหล่านี้ คนส่วนใหญ่ไม่มีความจำเป็นต้องใช้เลยแม้แต่น้อย และหากจะมีความจำเป็น โดยทั่วไปก็เป็นสำหรับผู้ที่ไม่รู้จักสิ่งใดนอกจากวิธีเหล่านี้ หรือผู้ที่หันหลังให้กับวิธีการอื่น[^1]

เป็นประโยชน์แก่คนกลุ่มหนึ่ง

แม้กระนั้น ท่านก็ยอมรับว่า โครงสร้างทางความคิดและอุปนิสัยของบางคนเป็นเช่นนั้นที่ว่า

[^1]: อัร-ร็อด อะลัล-มันฏิกิยีน (الرد على المنطقيين) หน้า 255

ผู้คนเหล่านั้นได้รับประโยชน์จากรูปแบบการอ้างเหตุผลเช่นนี้ และจากข้อตั้ง (มุก็อดดิมาต) ทางกะลามและตรรกศาสตร์ โดยที่หากปราศจากสิ่งเหล่านี้ พวกเขาก็จะไม่รู้สึกพอใจ แต่นั่นไม่ได้หมายความว่าความรู้และความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ (ยะกีน) ขึ้นอยู่กับวิธีการเหล่านี้ หากแต่มันเป็นสภาวะภายในที่เกิดขึ้นจากสภาพแวดล้อม การอบรมขัดเกลา และสภาวะทางจิตใจเฉพาะอย่าง ท่านเขียนไว้ว่า:

«สภาพของคนบางกลุ่มคือ ยิ่งวิธีการอ้างเหตุผลละเอียดอ่อนและซับซ้อนมากเท่าใด และยิ่งข้อตั้งของมันมีจำนวนมากและยาวเหยียดเท่าใด ก็ยิ่งเป็นประโยชน์แก่เขามากเท่านั้น เพราะเขาเคยชินกับการพินิจพิเคราะห์อย่างยาวนานในเรื่องที่ละเอียดอ่อน เมื่อหลักฐานใดมีข้อตั้งน้อย หรือชัดเจนและแจ่มแจ้งมาก จิตใจของเขาก็ไม่ได้รับความยินดีและความสงบจากมัน สำหรับคนเช่นนี้ การใช้วิธีการอ้างเหตุผลแบบกะลามและตรรกศาสตร์ย่อมไม่เป็นที่ขัดข้อง ทั้งนี้มิใช่เพราะความรู้ในสิ่งที่มุ่งหมายขึ้นอยู่กับวิธีการนั้น แต่เพราะมันเหมาะสมกับสภาพของเขา เนื่องจากเมื่อคนประเภทนี้ได้รู้สิ่งที่คนทั่วไปก็รู้ และแม้แต่คนที่ไม่ฉลาดก็เข้าใจได้ เขาจะรู้สึกว่าไม่ใช่เรื่องพิเศษอะไร และตนไม่ได้รับความโดดเด่นทางวิชาการใด ๆ โดยธรรมชาติแล้วเขาต้องการรู้ประเด็นที่ละเอียดอ่อนและลึกซึ้งซึ่งมีข้อตั้งมากมาย สำหรับคนเช่นนี้ ย่อมสามารถใช้แนวทางนี้ได้อย่างไม่ต้องสงสัย»[^1]

รูปแบบการอ้างเหตุผลของอัลกุรอานจับใจและก่อให้เกิดความเชื่อมั่นมากกว่า

ในหนังสือของท่าน ท่านได้พิสูจน์อย่างหนักแน่นว่า สำหรับการยืนยันเป้าหมายของชะรีอะฮ์ ข้อเท็จจริงทางเร้นลับ (เฆาะยบ์) และข้อเท็จจริงทางศาสนา รูปแบบและวิธีการอ้างเหตุผลที่ดีที่สุด ทรงพลังที่สุด และจับใจที่สุด คือรูปแบบของอัลกุรอานอันทรงเกียรติ ท่านเขียนไว้ว่า:

«หลักฐานทางปัญญาที่นักกะลามและนักปรัชญาได้ตั้งขึ้นในเรื่องประเด็นเกี่ยวกับพระเจ้านั้น เมื่อเทียบกับหลักฐานของอัลกุรอานอันทรงเกียรติแล้ว หลักฐานของอัลกุรอานสมบูรณ์กว่า ลึกซึ้งกว่า และทรงพลังกว่ามาก ยิ่งไปกว่านั้น มันยังปลอดจากความผิดพลาดอันใหญ่หลวงเหล่านั้น…»

[^1]: อัร-ร็อดด์ อะลัล-มันฏิกียีน (الرد علی المنطقیین) หน้า 255

ซึ่งมีอยู่ในหลักฐานของบรรดานักปรัชญาและนักวิชาการกะลาม"[^1]

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนว่า:

"หลักฐานเชิงเหตุผลและการอนุมานเชิงประจักษ์ (บุรฮาน) ที่ปรากฏในอัลกุรอานอันทรงเกียรติ เกี่ยวกับประเด็นอันสูงส่งและความรู้เกี่ยวกับพระเจ้า เช่น ความเป็นพระผู้อภิบาล ความเป็นพระเจ้า ความเป็นเอกะ ความรู้และอานุภาพของอัลลอฮ์ และความเป็นไปได้ของการฟื้นคืนชีพ เป็นต้น ล้วนเป็นศาสตร์และความรู้ที่ประเสริฐที่สุด ซึ่งทำให้จิตวิญญาณของมนุษย์บรรลุความสมบูรณ์"[^2]

ความแตกต่างพื้นฐานและเชิงหลักการระหว่างอัลกุรอานกับปรัชญาในเรื่องซาตและคุณลักษณะ

ในอีกที่หนึ่ง ขณะอธิบายความแตกต่างเชิงหลักการระหว่างอัลกุรอานอันทรงเกียรติกับปรัชญาในเรื่องซาต (อาตมัน) และคุณลักษณะของอัลลอฮ์ตะอาลา ท่านได้เขียนประเด็นทางวิชาการที่สำคัญนี้ไว้ว่า:

"เมื่ออัลกุรอานอันทรงเกียรติยืนยันคุณลักษณะของพระเจ้า ก็จะกล่าวอย่างละเอียด และในการปฏิเสธนั้นจำกัดอยู่เพียงการปฏิเสธการเปรียบเทียบเท่านั้น (คือ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ) และนี่คือแนวทางของบรรดานบี (อ.ล.) กล่าวคือ ในแนวทางของพวกท่าน การยืนยันนั้นละเอียด ส่วนการปฏิเสธนั้นสรุปรวบยอด ตรงกันข้ามกับคู่แข่งและฝ่ายตรงข้ามของพวกท่าน (นักปรัชญากรีก) ซึ่งทุ่มเทกำลังทั้งหมดไปที่การปฏิเสธ และผ่านเรื่องการยืนยันไปอย่างผิวเผิน"[^3]

ผลกระทบของการปฏิเสธคุณลักษณะต่อชีวิตทั้งหมด

ปรัชญากรีกทั้งหมดยืนยันความถูกต้องของข้อสังเกตนี้ของอิบนุตัยมียะฮ์ บรรดานักปรัชญาได้ใช้ความเกินเลยและความเอาจริงเอาจังในการปฏิเสธจนถึงขั้นทำให้การมีอยู่ของพระเจ้ากลายเป็นเพียงมโนภาพในความคิด และเป็นสิ่งมีอยู่ที่เป็นอัมพาต ไม่อาจรู้จักได้ และถูกบังคับ แต่พระเจ้าคืออะไร? และเป็นเช่นไร? ในเรื่องนี้ ในแนวทางของพวกเขามีเพียงไม่กี่คำและปรัชญา…

[^1]: อัรร็อดดุ อะลัลมันฏิกิยีน (الرد على المنطقيين) หน้า 321 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 151 [^3]: อันนุบูวาต (النبوات) หน้า 153

...มีอะไรมากไปกว่าศัพท์บัญญัติ ผลของสิ่งนี้คือ ภายในกรีซและในทุกแวดวงที่อยู่ภายใต้อิทธิพลของปรัชญากรีก ไม่มีความสัมพันธ์ที่แท้จริง มีชีวิตชีวา และเป็นรูปธรรมกับพระเจ้าหลงเหลืออยู่เลย ทั้งนี้เพราะความสัมพันธ์อันแท้จริง เป็นรูปธรรม ผูกพันด้วยหัวใจและอารมณ์ความรู้สึกนั้น จำเป็นต้องอาศัยพระนาม คุณลักษณะ และกิจการ (อัสมาอ์ ศิฟาต และอัฟอาล) แต่ปรัชญากลับยืนกรานที่จะปฏิเสธสิ่งเหล่านี้ ตลอดประวัติศาสตร์ทางปัญญาของโลก มนุษย์ไม่เคยมีความสัมพันธ์และความผูกพันทางหัวใจกับสิ่งมีอยู่ใดที่เขาไม่รู้จักคุณลักษณะและกิจการของสิ่งนั้นเลย ความรัก ความกลัว ความหวัง การขอและการวิงวอน ทั้งหมดนี้ล้วนต้องอาศัยคุณลักษณะ แต่ในปรัชญากรีกคุณลักษณะเหล่านั้นถูกปฏิเสธโดยสิ้นเชิง ด้วยเหตุนี้นักประวัติศาสตร์ด้านจริยธรรมและศาสนาจึงกล่าวว่า ความสัมพันธ์ของชาวกรีก ไม่เพียงแต่กับพระเจ้าเท่านั้น หากแต่กับศาสนาด้วย เป็นเพียงความสัมพันธ์อย่างผิวเผินและเป็นแค่ในนาม ไม่มีจิตวิญญาณและความลึกซึ้งใด ๆ อยู่ในนั้นเลย อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องในที่แห่งหนึ่งว่า "การปฏิเสธนับแสนครั้งไม่อาจทดแทนการยืนยันเพียงครั้งเดียวได้" ความจริงก็คือ อาคารแห่งศาสนาและชีวิตไม่อาจตั้งอยู่บนการปฏิเสธล้วน ๆ ได้ และน่าจะด้วยเหตุนี้เองที่ปรัชญากรีกในโลกตะวันตก และศาสนาเหล่านั้นในโลกตะวันออก ล้มเหลวในการสร้างสังคมมนุษย์ที่อาคารของมันตั้งอยู่บนแนวคิดและอะกีดะฮ์เกี่ยวกับพระเจ้า และผลของสิ่งนี้ก็คือ ภายในวงอิทธิพลของปรัชญาทั้งสองนี้ ด้านหนึ่งได้เกิดการบูชารูปเจว็ด และอีกด้านหนึ่งได้เกิดแนวโน้มไปสู่ความเป็นอเทวนิยมและการปฏิเสธพระเจ้าคืบคลานเข้ามาอย่างเงียบ ๆ และรวดเร็วยิ่ง เพราะความกระหายของคนทั่วไป (ซึ่งในธรรมชาติของพวกเขาได้ถูกฝังความรู้สึกแห่งการเคารพภักดีและการบูชาพระเจ้าไว้) ไม่อาจได้รับการดับด้วยปรัชญาเช่นนั้น ที่ทั้งหมดของมันเป็นเพียงการฝึกฝนทางสมองและมโนทัศน์เชิงปรัชญา โดยไม่มีอาหารใด ๆ แห่งมะอ์ริฟะฮ์ (การรู้จักอัลลอฮ์) และความรักมอบให้แก่หัวใจและจิตใจ

ความโดดเด่นของบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ

ตามทัศนะของท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ผลของสิ่งนี้คือ มะอ์ริฟะฮ์และวิชาความรู้ที่บรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ ผู้ได้รับความเมตตาจากแหล่งแห่งนุบูวะฮ์ (ความเป็นนบี) ได้รับมานั้น มีความสมบูรณ์และลึกซึ้งยิ่งนัก และปราศจากร่องรอยของการฝืนประดิษฐ์ใด ๆ ท่านได้เปรียบเทียบระหว่างบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ (ร.ฎ.) กับบรรดาคนรุ่นหลังผู้ได้รับอิทธิพลจากปรัชญาและวิชาอิลมุลกะลาม โดยเขียนไว้ว่า:

واصحاب محمد (صلی الله علیه وسلم) كانوا مع انهم اكبر الناس علمًا نافعًا وعملًا صالحًا اقل الناس تكلّفًا يصدر عن احدهم الكلمة والكلمتان من الحكمة اومن المعارف مايهدی الله به امة وهذا من منن الله علی هٰذه الامة، وتجد غيرهم يحشون الاوراق من التكلفات والشطحات ماهو من اعظم الفضول المبتدعة والآراء المخترعة.

«บรรดาศอฮาบะฮ์ของท่านมุฮัมมัด ﷺ (ร.ฎ.) แม้จะเป็นผู้ที่สมบูรณ์ที่สุดในหมู่มนุษย์ทั้งในด้านความรู้ที่เป็นประโยชน์และการงานที่ดี แต่พวกท่านก็ปลอดพ้นจากการประดิษฐ์ประดอยโดยสิ้นเชิง จากปากของศอฮาบะฮ์ท่านหนึ่งอาจมีถ้อยคำแห่งหิกมะฮ์และมะอ์ริฟะฮ์เพียงหนึ่งหรือสองคำหลุดออกมา แต่ด้วยบะเราะกะฮ์และผลของถ้อยคำเหล่านั้น ประชาชาติทั้งหมดก็ได้รับฮิดายะฮ์ นี่คือความโปรดปรานของอัลลอฮ์ที่มีต่อประชาชาตินี้ ในทางตรงกันข้าม ผู้อื่นกลับเขียนหน้ากระดาษให้เต็มไปด้วยการประดิษฐ์ประดอยและถ้อยคำเพ้อเจ้อ ซึ่งล้วนเป็นการถกเถียงที่ไร้ความจำเป็นโดยสิ้นเชิง และเป็นความเห็นและทฤษฎีที่อุตริขึ้นใหม่»

มนต์เสน่ห์และความยำเกรงต่อตรรกศาสตร์กรีกในโลกอิสลาม

หลังจากที่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้วิพากษ์ปรัชญาทั้งในภาพรวมและในรายละเอียด และได้หักล้างประเด็นปัญหาและข้อถกเถียงจำนวนมากของมันด้วยวิธีการทางเหตุผลและการอนุมานล้วน ๆ พร้อมทั้งพิสูจน์ให้เห็นถึงความอ่อนแอและไร้รากฐานของมันแล้ว ท่านก็ได้หันมาพิจารณาอย่างวิพากษ์ต่อวิชาตรรกศาสตร์อันเป็นความภาคภูมิใจของกรีกด้วย มนต์เสน่ห์ของตรรกศาสตร์ครอบงำอุละมาอ์แห่งอิสลามยิ่งกว่ามนต์เสน่ห์ของปรัชญาเสียอีก และโดยทั่วไปต่างเห็นพ้องกันว่ามันเป็นศาสตร์ที่มีเหตุผล มีหลักฐาน มั่นคงแน่นหนา และได้รับการพิสูจน์แล้วทั้งหมด ตามคำบอกเล่าของศออิด อัล-กุรฏุบี ตำราตรรกศาสตร์ได้แพร่หลายอย่างกว้างขวางตั้งแต่ศตวรรษที่สามแล้ว ในศตวรรษที่ห้า อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ก็ได้ให้ความสำคัญอย่างยิ่งแก่ตรรกศาสตร์ และถือว่ามันเป็นบทนำของศาสตร์ทั้งปวง ในบทนำของหนังสือชิ้นเอกของท่านคือ อัล-มุสตัศฟา (المستصفى) ท่านได้เขียนไว้ว่า

هی مقدمة العلوم كلها ومن لايحيط بها فلا ثقة بعلومه اصلًا

«ตรรกศาสตร์คือบทนำของศาสตร์ทั้งปวง และผู้ใดที่…

[^1]: นักฎุลมันฏิก (نقض المنطق) หน้า 114

ไม่มีความเชี่ยวชาญในศาสตร์นั้น ก็ไม่ควรเชื่อถือในวิชาการทั้งหลายของเขาโดยสิ้นเชิง)[^1] ท่านเขียนไว้ในหนังสืออีกเล่มหนึ่งของท่านคือ (มะกอศิดุลฟะลาสิฟะฮ์ – مقاصد الفلاسفة) ว่า

اما المنطقيات فاكثرها على منهج الصواب والخطاء نادر فيها وانما يخالفون اهل الحق فيها بالاصطلاحات والايرادات دون المعاني والمقاصد، اذ غرضها تهذيب طرق الاستدلالات وذلك مما يشترك فيه النُّظَّار

«ส่วนในเรื่องประเด็นปัญหาและหัวข้อการถกเถียงทางตรรกศาสตร์นั้น ความจริงก็คือ ส่วนใหญ่ในนั้นถูกต้องและมั่นคง ความผิดพลาดในนั้นมีน้อยและหาได้ยาก และหากนักตรรกศาสตร์กรีกจะมีความเห็นแตกต่างกับฝ่ายที่ยึดสัจธรรมอยู่บ้าง ก็เป็นเพียงความแตกต่างในเรื่องศัพท์บัญญัติและข้อโต้แย้งเท่านั้น หาใช่ในเรื่องความหมายและเป้าหมายไม่ เพราะจุดมุ่งหมายของศาสตร์นี้คือการขัดเกลาและปรับปรุงวิธีการอนุมาน และในเรื่องนี้บรรดานักคิดทั้งหลายต่างก็เห็นพ้องกัน»[^2]

อิบนุรุชด์ นักปราชญ์และนักปรัชญาผู้มีชื่อเสียงแห่งศตวรรษที่เจ็ด[^4] มีความหลงใหลและความเชื่อมั่นในตรรกศาสตร์อย่างสุดโต่ง ถึงขนาดที่เขาถือว่ามันเป็นต้นธารและมาตรวัดแห่งความผาสุกของมนุษย์ และในทัศนะของเขา การเข้าถึงความจริงโดยปราศจากมันเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ ผู้เขียนชีวประวัติของเขาได้บันทึกไว้ว่า

كان متهوسًا بمنطق ارسطو وقال عنه انه مصدر السّعادة للناس وان سعادة الانسان تقاس بعلمه بالمنطق والمنطق أداة تسهل الطريق الشاقة في الاصول الى الحقيقة الّتي لايصل اليها العامة بل بعض الخاصة بفضل المنطق

«อิบนุรุชด์หลงใหลในตรรกศาสตร์ของอริสโตเติล เขากล่าวถึงมันว่า มันเป็นบ่อเกิดแห่งความผาสุกของมนุษย์ และมาตรวัดที่ถูกต้องสำหรับความผาสุกของมนุษย์คนหนึ่งก็คือ เขารู้ตรรกศาสตร์มากเพียงใด ตรรกศาสตร์เป็นเครื่องมือและสื่อที่ทำให้หนทางอันยากลำบากไปสู่ความจริงง่ายดายขึ้น ซึ่งเป็นความจริงที่ไม่เพียงแต่สามัญชนเท่านั้น แม้แต่ชนชั้นผู้รู้บางส่วนก็ไม่อาจเข้าถึงได้»[^3]

[^1]: อัล-มุสตัศฟา (المستصفى) เล่ม 1 หน้า 10 [^2]: มะกอศิดุลฟะลาสิฟะฮ์ หน้า 3 [^3]: ตารีค ฟะลาสิฟะตุลอิสลาม (تاريخ فلاسفة الإسلام) โดยมุฮัมมัด ลุฏฟี ญุมอะฮ์ หน้า 120–121 [^4]: ตามต้นฉบับระบุว่า "ศตวรรษที่เจ็ด" แม้ว่าอิบนุรุชด์จะเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 595 ซึ่งอยู่ในปลายศตวรรษที่หก (หมายเหตุผู้แปล)

บรรดาอุละมาอ์แห่งอิสลามรับตำราตรรกศาสตร์ของกรีกนี้ไว้ด้วยความนอบน้อมและให้เกียรติเสมอมา พวกเขาเกรงขามต่อข้อกล่าวอ้าง ข้อตั้ง หลักการ และหลักสากลของมัน ภารกิจในการวิพากษ์ปรัชญาและผ่าแยกวิเคราะห์ปรัชญานั้นได้เกิดขึ้นบ้างในระดับหนึ่ง หลังจากผ่านช่วงเวลาอันยาวนาน แต่ในโลกแห่งวิชาการของเราไม่มีผู้ใดเห็นความจำเป็นที่จะตรวจสอบและตัดสินตรรกศาสตร์กรีกในทางวิชาการอย่างเป็นเอกเทศ และไม่พบหนังสือเล่มใหญ่ที่ค้นคว้าอย่างลึกซึ้งและละเอียดในหัวข้อนี้เลย

ตรรกศาสตร์มิใช่มาตรวัดของศาสตร์แห่งปัญญา!

อิบนุตัยมียะฮ์เป็นบุคคลแรกที่ยกเรื่องนี้ขึ้นเป็นหัวข้อเอกเทศ และวิจารณ์วิพากษ์มันอย่างอิสระและด้วยวิธีการของมุจญ์ตะฮิด ในหัวข้อนี้ท่านมีหนังสือเล่มหนึ่งที่สั้นกระชับ คือ «นักฎุลมันฏิก» (نقض المنطق) และอีกเล่มหนึ่งที่ละเอียดพิสดาร คือ «อัรร็อดดุ อะลัลมันฏิกียีน» (الرد على المنطقيين) ในหนังสือเล่มหลังนี้ ท่านได้อภิปรายในเชิงวิชาการและเชิงเทคนิคถึงประพจน์ ข้อกล่าวอ้าง นิยามและคำจำกัดความ ตลอดจนหลักย่อยและหลักสากลของตรรกศาสตร์[^1] และพิสูจน์ให้เห็นว่า ความสำคัญที่อุละมาอ์แห่งอิสลามมอบให้แก่ศาสตร์นี้ และการที่พวกเขาถือว่ามันเป็นสิ่งที่ได้รับการยอมรับและมั่นคงแน่นอนถึงเพียงนั้น เป็นสิ่งที่ไม่ถูกต้อง ท่านปฏิเสธว่ามันเป็นมาตรวัดของศาสตร์แห่งปัญญา และปฏิเสธว่าการอ้างหลักฐาน การอนุมาน และการบรรลุถึงความรู้ที่แน่นอนต้องขึ้นอยู่กับมัน ท่านเขียนว่า

«คนเหล่านี้กล่าวว่า ตรรกศาสตร์คือมาตรวัดของศาสตร์แห่งปัญญา และการคำนึงถึงและยึดถือมันจะช่วยปกป้องจิตใจจากความผิดพลาดทางความคิด ดังเช่นวิชาฉันทลักษณ์สำหรับบทกวี และวิชาไวยากรณ์และวิชาการผันคำ (เศาะร็อฟ) สำหรับคำประกอบและคำเดี่ยวในภาษาอาหรับ ซึ่งมีฐานะเป็นมาตรวัด และดังเช่นเครื่องมือดาราศาสตร์ที่เป็นมาตรวัดสำหรับเวลา

แต่ความจริงมิได้เป็นเช่นนั้น เพราะศาสตร์แห่งปัญญาสามารถได้มาโดยอาศัยปัจจัยแห่งการรับรู้เหล่านั้น…»

[^1]: หนังสือเล่มนี้เพิ่งได้รับการตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์ก็อยยิมะฮ์ โดยมีบทนำของเมาลานาซัยยิดสุไลมาน นัดวี (ร.ฮ.) หนังสือเล่มนี้มีความหนา 545 หน้า อุละมาอ์ผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์นี้ควรศึกษาหนังสือเล่มนี้อย่างแน่นอน

...เป็นสิ่งที่อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงฝังไว้ในฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม) ของลูกหลานอาดัม มิได้ขึ้นอยู่กับมาตรวัดที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งได้วางขึ้น และในขณะที่ในวิชาภาษาอาหรับไม่อาจหลีกเลี่ยงการตักลีด (การยึดตาม) ได้ เพราะภาษาเป็นธรรมเนียมของชนชาติหนึ่งซึ่งรู้ได้ด้วยการรับฟังเท่านั้น และหนทางสู่การรู้กฎเกณฑ์ของมันมีเพียงการอุปนัย (อิสติกรออ์) เท่านั้น แต่ในเรื่องทางปัญญานั้นตักลีดใช้ไม่ได้ เช่นเดียวกับที่ในการตวง การชั่ง การนับจำนวน และการเกษตร เป็นต้น จำเป็นต้องมีเครื่องวัดและสิ่งอื่น ๆ ทำนองนั้น

ก่อนที่ตรรกศาสตร์กรีกจะถูกวางและคิดค้นขึ้น ชนชาติต่าง ๆ ของโลกก็รู้จักความจริงของสรรพสิ่งอยู่แล้ว และแม้หลังจากที่มันถูกวางและคิดค้นขึ้นแล้ว ชนชาติส่วนใหญ่ก็ยังรู้และเข้าใจความจริงของสรรพสิ่งได้โดยไม่ต้องอาศัยตรรกศาสตร์ ผู้มีปัญญาส่วนใหญ่ของชนชาติทั้งหลายในโลกเข้าใจความจริงต่าง ๆ ได้โดยไม่ต้องเรียนหลักการและกฎเกณฑ์ของอริสโตเติล และหากคนเหล่านี้ (นักตรรกศาสตร์) พิจารณาสภาพของตนเองอย่างเป็นธรรม ก็จะรู้สึกได้ว่าจิตใจของพวกเขาได้รับความรู้ถึงความจริงต่าง ๆ โดยไม่ต้องอาศัยศาสตร์ที่ถูกประดิษฐ์ขึ้นนี้[^1]

นิยามและคำจำกัดความทางตรรกศาสตร์จำนวนมากมีข้อบกพร่องและอ่อนแอ

ท่านยังปฏิเสธด้วยว่า คำนิยามและคำจำกัดความทางตรรกศาสตร์นั้นครอบคลุมและกีดกันได้อย่างสมบูรณ์ (ญามิอ์ มานิอ์) และสมบูรณ์ในทางวิชาการ จนไม่มีช่องให้ถูกวิจารณ์ได้ ท่านเขียนไว้ในที่แห่งหนึ่งว่า

وصاروا يعظمون امر الحدود ويدعون انهم هم المحققون لذلك وان ما يذكره غيرهم من الحدود وانما هي لفظية لا تفيد تعريف الماهية والحقيقة بخلاف حدودهم ويسلكون الطرق الصعبة الطويلة والعبارات المتكلفة

«นักตรรกศาสตร์เริ่มกล่าวเกินจริงอย่างมากในเรื่องความสำคัญของนิยามทางตรรกศาสตร์ พวกเขาอ้างว่าตนคือผู้เชี่ยวชาญที่แท้จริงในศาสตร์นี้ และนิยามที่อุละมาอ์คนอื่น ๆ กล่าวไว้นั้นเป็นเพียงนิยามทางถ้อยคำ ไม่ได้อธิบายแก่นแท้ (มาฮียะฮ์) และความจริงได้อย่างครบถ้วน ต่างจากนิยามของพวกเขา นักตรรกศาสตร์ใช้หนทางที่ยากลำบากและยืดยาว และถ้อยคำที่ประดิดประดอย»

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกียีน (الرد على المنطقيين) หน้า 247–248

الهائلة وليس لذلك فائدة الا تضييع الزمان واتعاب الاذهان وكثرة الهذيان ودعوى التحقيق بالكذب والبهتان وشغل النفوس بما لا ينفعها بل قد يضلها عما لابد لها منه واثبات الجهل الذى هُوَ اصل النفاق فى القلوب وان ادعوا انه اصل المعرفة والتحقيق.

«…และใช้ถ้อยคำที่ยืดยาวโอ้อวดและข่มขวัญผู้อื่น แต่ความจริงก็คือ สิ่งนี้ไม่มีประโยชน์อันใดนอกจากการทำให้เสียเวลา ทำให้สมองเหนื่อยล้า พูดจาเพ้อเจ้ออย่างมากมาย และกล่าวอ้างว่าได้ค้นคว้าอย่างถี่ถ้วนด้วยความเท็จและการใส่ร้าย มันทำให้จิตใจหมกมุ่นอยู่กับสิ่งที่ไม่มีประโยชน์ บางครั้งยังเป็นเหตุให้หลงทางจากสิ่งที่จำเป็นต่อจิตใจ และไม่ได้ให้ผลอะไรนอกจากความหลงผิดและความโง่เขลาที่หยั่งรากลึก ซึ่งเป็นต้นตอของการนิฟาก (ความกลับกลอก) ในหัวใจ แม้ว่าพวกเขาจะกล่าวอ้างว่ามันคือรากฐานของความรู้แจ้ง (มะอ์ริฟะฮ์) และการค้นคว้าอย่างถี่ถ้วนก็ตาม»[^1]

ขุดภูเขาแล้วได้ฟางเส้นเดียว

ในที่แห่งหนึ่ง ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้พิสูจน์ว่า แท้จริงแล้ววิชาตรรกศาสตร์ (มันฏิก) ก็คือ "การขุดภูเขาแล้วได้ฟางเส้นเดียว" กล่าวคือ ต้องใช้ความพยายามและการถกเถียงอย่างมาก แต่ได้ผลลัพธ์น้อยนิด ท่านได้กล่าวไว้ในหนังสือ "นักฎุลมันฏิก" (نقض المنطق) ว่า

«เป็นที่ชัดเจนว่า การถือว่าวิชาตรรกศาสตร์เป็นสิ่งจำเป็นนั้น เป็นเพียงคำกล่าวของคนที่สุดโต่งและไม่รู้ข้อเท็จจริงเท่านั้น แม้แต่ผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์นี้เองก็ไม่ได้ยึดถือกฎเกณฑ์ของตรรกศาสตร์ในวิชาความรู้ทั้งหมดของตน บางครั้งพวกเขาก็ละทิ้งกฎเกณฑ์เหล่านั้นเอง บางครั้งเพราะความยืดยาวของมัน บางครั้งเพราะมันไม่มีประโยชน์ บางครั้งเพราะกฎบางข้อผิดพลาด และบางครั้งเพราะความคลุมเครือและความกำกวมของมัน ในเรื่องนี้มีหลายกรณีที่ตรงกับสำนวน "ขุดภูเขาแล้วได้ฟางเส้นเดียว"»[^2]

[^1]: อัร-ร็อด อะลัล-มันฏิกิยีน (الرد على المنطقيين) หน้า 31 [^2]: นักฎุลมันฏิก หน้า 155

ผลของตรรกศาสตร์ต่อสติปัญญาและพลังแห่งการพรรณนา

ในทัศนะของท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ตรรกศาสตร์บ่อยครั้งก่อให้เกิดความเสียหายเช่นนี้ด้วย คือทำให้ความโลดแล่นของอุปนิสัยและความลื่นไหลของภาษาและความคิดเกิดการติดขัด ดังนั้นผู้ที่ยึดถือกฎเกณฑ์ทางตรรกะและรูปแบบการเขียนเชิงตรรกะอย่างเคร่งครัด ย่อมเกิดความสับสนในการอธิบาย ความนิยมในความยุ่งยาก ความคลุมเครือ และความคดเคี้ยวทางความคิดชนิดหนึ่ง ตำรา (มุตูน) ของนักวิชาการรุ่นหลังและหนังสือในหลักสูตรยุคหลังเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนของเรื่องนี้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า

وما زال نظّار المسلمين يعيبون طرق اهل المنطق ويبيّنون ما فيها من العيّ واللكنة وقصور العقل وعجز المنطق ويبينون انها الى افساد المنطق العقلي واللساني اقرب منها الى تقويم ذلك

«นักคิดนักวิวาทะของมุสลิมได้วิพากษ์วิจารณ์ชาวตรรกศาสตร์มาโดยตลอดว่า ผู้ที่หมกมุ่นอยู่กับมันมักเกิดข้อบกพร่องคือไม่อาจแสดงความคิดออกมาได้อย่างไม่ติดขัด ลิ้นและปากกาของพวกเขาเกิดความผูกมัดและติดขัดชนิดหนึ่ง สติปัญญาไม่ทำงานได้เต็มที่และภาษาก็ไม่เอื้ออำนวย และพวกเขาได้ชี้แจงเรื่องนี้ไว้ว่า แทนที่สติปัญญาและภาษาจะได้รับการพัฒนาและเสริมความแข็งแกร่ง ส่วนใหญ่กลับพบว่ามันก่อความเสียหายแก่สติปัญญาและภาษาเสียมากกว่า»[^1]

อีกแห่งหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า

اذا اتسعت العقول وتصوّراتها اتسعت عباراتها واذا ضاقت العقول

«หลักการมีอยู่ว่า เมื่อสติปัญญาและมโนทัศน์กว้างขวาง ถ้อยคำก็ย่อมกว้างขวางตามไปด้วย และ…»

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกิยีน (الرد على المنطقيين) หน้า 194

والتصورات بقي صاحبها كان محبوس العقل واللسان كما يصيب اهل المنطق اليوناني تجدهم من اضيق الناس علمًا وبيانًا، واعجزهم تصورًا وتعبيرًا، ولهذا من كان مِنْهُمْ ذَكِيًّا اذا تصرف في العلوم وسلك مسلك اهل المنطق طول وضيق وتكلف وتعسف وغايته بيان البين وايضاح الواضح من العي وقد يوقعه ذلك في انواع من السفسطة التي عافى الله بها من يسلك طريقه۔

«…เมื่อจิตใจคับแคบและมโนทัศน์ถูกจำกัด คนผู้นั้นก็ดูราวกับถูกกักขังทั้งทางสติปัญญาและทางวาจา ดังที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่หมกมุ่นอยู่กับตรรกศาสตร์กรีก ท่านจะเห็นว่าคนกลุ่มนี้ส่วนใหญ่คับแคบที่สุดทั้งในด้านความรู้และการอธิบาย และไร้ความสามารถที่สุดทั้งในด้านมโนทัศน์และการแสดงออก ด้วยเหตุนี้ ผู้ที่เฉลียวฉลาดในหมู่พวกเขา เมื่อเข้าไปจัดการกับวิชาความรู้ต่าง ๆ และดำเนินตามแนวทางของนักตรรกศาสตร์ เขาก็จะทำให้ยืดยาว คับแคบ ต้องฝืนและลำบากตรากตรำ และอย่างมากที่สุดผลงานของเขาก็เพียงแค่อธิบายสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว และทำให้สิ่งที่แจ่มแจ้งอยู่แล้วแจ่มแจ้งยิ่งขึ้น ผลของการหมกมุ่นกับตรรกศาสตร์คือ จิตใจและลิ้นของเขาถูกล็อกไว้ บางครั้งเขายังตกอยู่ในโรคแห่งการหลอกลวงทางเหตุผล (ซัฟซะเฏาะฮ์) และการปฏิเสธข้อเท็จจริงของสรรพสิ่ง ซึ่งบรรดาผู้ที่ไม่ได้เดินตามแนวทางของนักตรรกศาสตร์เหล่านี้ได้รับการปกป้องให้พ้นจากสิ่งนั้น»

ข้อยกเว้นบางประการ

ต่อหน้าอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ยังมีบุคคลบางคนที่หมกมุ่นอยู่กับปรัชญาและวิทยปัญญากรีก และในวิชาเหล่านั้น…

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกิยีน (الرد على المنطقيين) หน้า 167

...ถึงขั้นเป็นผู้นำ (อิมามะฮ์) ในสาขาเหล่านั้น ก็ยังเป็นนักประพันธ์และนักเขียนผู้มีสำนวนงดงามและลีลาการเขียนที่ไพเราะ เช่น อิบนุซีนา ซึ่งบทกวีเกาะศีดะฮ์ของเขาว่าด้วยวิญญาณ (เราะฮ์) เป็นแบบอย่างชั้นยอดของภาษาอาหรับ และงานเขียนของเขามีความหวานชื่นและวาทศิลป์ ซึ่งต่างจากงานเขียนของบรรดานักปรัชญาทั่วไป ตามทัศนะของท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) สิ่งนี้เป็นผลจากการคลุกคลีอยู่กับวรรณกรรมอิสลามและวรรณคดีอาหรับ และได้รับประโยชน์จากวิชาการอิสลาม และไม่ต้องสงสัยเลยว่าประวัติและชีวประวัติของอิบนุซีนาก็ยืนยันข้อนี้ ท่านเขียนไว้ว่า:

ومن وجد في بعض كلامه فصاحة وبلاغة كما يوجد في بعض كلام ابن سينا وغيره فلما استفاده من المسلمين من عقولهم والسنتهم والا فلو مشى على طريقة سلفه واعرض عما تعلمه من المسلمين لكان عقله ولسانه يشبه عقولهم والسنتهم

«ผู้ใดในหมู่นักปรัชญาและนักตรรกศาสตร์ที่พบว่าถ้อยคำบางส่วนของเขามีความไพเราะหรือวาทศิลป์ ดังที่พบในงานเขียนบางชิ้นของอิบนุซีนา นั่นก็เป็นผลจากการที่เขาได้รับประโยชน์จากปัญญาและภาษาของชาวมุสลิม มิฉะนั้นแล้ว หากเขาเดินตามแนวทางของบรรพชนของเขา และหันหลังให้แก่วิชาความรู้ที่เขาได้รับจากชาวมุสลิม ปัญญาและภาษาของเขาก็จะดูบกพร่องและด้อยเช่นเดียวกับปัญญาและภาษาของพวกเขา»

ทัศนะโดยสรุปเกี่ยวกับวิชาตรรกศาสตร์

หลังจากการวิพากษ์และการวิจารณ์เหล่านี้ ทัศนะโดยสรุปของท่านเกี่ยวกับศาสตร์นี้ ด้วยถ้อยคำของท่านเองมีดังนี้:

فعلم المنطق النافع فطري لا يحتاج اليه وما يحتاج اليه ليس فيه منفعة الا معرفة اصطلاحهم وطريقتهم

«ส่วนของตรรกศาสตร์ที่ถูกต้องและมีประโยชน์นั้นเป็นสิ่งที่มีอยู่ตามธรรมชาติ (ฟิฏเราะฮ์) ซึ่งผู้มีสามัญสำนึกบริสุทธิ์ไม่จำเป็นต้องพึ่งพามัน และส่วนที่จำเป็นต้องพึ่งพานั้นก็ไม่มีประโยชน์อันใด นอกจากเพียงการรู้จักศัพท์เฉพาะและวิธีการของพวกเขาเท่านั้น...»

[^1]: อัรร็อดดุ อะลัลมันฏิกิยยีน (الرد على المنطقيين) หน้า 199

او خطأهم

«…ศัพท์เทคนิคของพวกเขา วิธีการอนุมานของพวกเขา หรือความผิดพลาดของพวกเขาก็จะปรากฏชัดขึ้น»

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนไว้ว่า:

اني كنت دائماً أعلم ان المنطق اليوناني لايحتاج اليه الذكي ولاينتفع به البليد

«ข้าพเจ้ามีความเห็นมาโดยตลอดว่า ผู้ที่อัลลอฮ์ทรงประทานความเฉลียวฉลาดโดยกำเนิดให้นั้น ไม่มีความจำเป็นต้องพึ่งตรรกศาสตร์กรีกนี้ ส่วนผู้ที่ขาดความเฉลียวฉลาดนั้น ก็ไม่อาจได้รับประโยชน์ใหญ่หลวงอันใดจากตรรกศาสตร์นี้ได้»

สถานะและประโยชน์ที่แท้จริงของตรรกศาสตร์

ทัศนะและความคิดเห็นของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์เกี่ยวกับตรรกศาสตร์กรีกเหล่านี้ แม้จะดูสุดโต่งและเกินเลยอยู่บ้าง แต่ไม่มีข้อสงสัยเลยว่า มนตร์สะกดแห่งความยิ่งใหญ่และความศักดิ์สิทธิ์ของตรรกศาสตร์ ซึ่งครอบงำโลกอิสลามทั้งหมดมาตั้งแต่หลังศตวรรษที่ห้า ได้ถูกการวิพากษ์ของอิบนุตัยมียะฮ์ฟาดกระหน่ำอย่างหนัก และเป็นสิ่งที่จำเป็นต้องเกิดขึ้น ความศรัทธาอันสุดโต่งและเกินจริงที่มีต่อตรรกศาสตร์ในแวดวงการเรียนการสอนและวิชาการของเรานั้น อาจประเมินได้จากการที่ผู้ใดไม่รู้จักตรรกศาสตร์ เขาจะถูกมองว่าเป็นคนโง่เขลาและเบาปัญญา แม้จะมีความรู้และความสามารถทั้งปวงตลอดจนความเฉลียวฉลาดโดยกำเนิดก็ตาม และเป็นเวลานานที่ในอินเดีย ตรรกศาสตร์และปรัชญาถูกเรียกว่า "ดานิชมันดี" (ภูมิปัญญา) และตำราของวิชาเหล่านี้ถูกเรียกขานว่า "กุตุบดานิชมันดี" (ตำราแห่งภูมิปัญญา) ปฏิกิริยาต่อต้านความสุดโต่งและความศรัทธาเช่นนี้จึงเป็นเรื่องธรรมชาติ และจากปฏิกิริยานี้เองที่ทำให้มีความเป็นไปได้ว่าจะเกิดทัศนะที่สมดุลเกี่ยวกับตรรกศาสตร์ และจะมอบสถานะที่ถูกต้องให้แก่มัน ตรรกศาสตร์เป็นการฝึกฝนทางความคิดและการบริหารสมองชนิดหนึ่ง และไม่มีข้อสงสัยใด ๆ ในเรื่องนี้

[^1]: อัร-ร็อด อะลัลมันฏิกิยีน (الرد على المنطقيين) หน้า 201 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 3

ไม่ใช่ว่าจะใช้มันลับคมสติปัญญาไม่ได้ และหากจำกัดมันไว้เพียงขอบเขตนั้น ก็จะไม่มีผู้ใดคัดค้านได้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์เองก็ยอมรับในข้อนี้ ท่านเขียนไว้ตอนหนึ่งในหนังสือ «อัรร็อดดุ อะลัล-มันฏิกิยยีน» (الرد على المنطقيين) ว่า:

وايضًا فان النظر فى العلوم الدقيقة يفتق الذهن ويدربه ويقويه على العلم فيصير مثل كثرة الرمى بالنشاب وركوب الخيل تعين على قوة الرمى والركوب وان لم يكن ذلك وقت قتال، وهذا مقصد حسن

«อีกประการหนึ่ง การพินิจศึกษาในวิชาการอันละเอียดลึกซึ้งนั้นช่วยเปิดสติปัญญา ฝึกฝนมัน และเสริมกำลังของมันในการแสวงหาความรู้ ดุจเดียวกับการยิงธนูบ่อยครั้งและการขี่ม้าที่ช่วยให้การยิงแม่นยำขึ้นและการขี่ม้าง่ายขึ้น แม้จะไม่ใช่ยามสงครามก็ตาม และผู้คนก็ฝึกฝนสิ่งเหล่านี้ก่อนการสู้รบ นี่คือเป้าหมายที่ดี»[^1]

แต่การที่ผู้คนถือเอามันเป็นเป้าหมายแทนที่จะเป็นเพียงสื่อ และถือว่าเป็นวิชาความรู้หลักแทนที่จะเป็นเพียงบทนำนั้น ผู้มีใจเป็นธรรมและมีทัศนะอันลึกซึ้งทุกคนย่อมไม่เห็นด้วย

ความไร้ประสิทธิภาพของตรรกศาสตร์ในเรื่องสัจธรรมทางศาสนาและเรื่องอิลาฮียะฮ์

ในเรื่องตรรกศาสตร์และปรัชญานั้น มีความเกินเลยประการหนึ่งสืบเนื่องมาตั้งแต่แรกเริ่ม กล่าวคือ เฉกเช่นที่กฎเกณฑ์และหลักการของมันถูกถือว่าเป็นตัวชี้ขาดและเป็นผู้ตัดสินในวิชาการทางปัญญา ในทำนองเดียวกัน ผู้คนก็นำมันมาใช้อย่างไม่ลังเลในเรื่องสัจธรรมทางศาสนาและเรื่องอิลาฮียะฮ์ด้วย และยอมรับคำตัดสินของมัน อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ชี้แจงประเด็นนี้อย่างหนักแน่นเต็มกำลังว่า แม้หากจะยกตรรกศาสตร์ให้มีฐานะเป็นตาชั่งและเครื่องชั่งก็ตาม หน้าที่และขอบเขตการทำงานของตาชั่งนั้นย่อมมีจำกัดอยู่ดี การนำสัจธรรมทางศาสนามาชั่งบนตาชั่งนี้ ก็เหมือนกับการนำทองคำ เงิน และอัญมณีไปชั่งบนตาชั่งสำหรับชั่งฟืน และหิน ท่านเขียนไว้ในหนังสือ «นักฎุล-มันฏิก» (نقض المنطق) ว่า:

[^1]: อัรร็อดดุ อะลัล-มันฏิกิยยีน หน้า 255

«เพียงเท่านี้เป็นที่ยอมรับกันว่า ตาชั่งที่ถูกสร้างขึ้นสำหรับชั่งไม้ ตะกั่ว และหิน ย่อมไม่อาจนำมาชั่งทองคำและเงินได้ เรื่องของการเป็นนบี และสัจธรรมทั้งหลายที่บรรดานบี (อ.ล.) นำมานั้น ในบรรดาศาสตร์ทั้งหลายย่อมสูงส่งและละเอียดอ่อนยิ่งกว่านั้นอีกมาก ยิ่งกว่าที่ทองคำสูงค่ากว่าบรรดาโลหะ ตรรกศาสตร์ของพวกท่านจึงไม่อาจเป็นตาชั่งใด ๆ สำหรับสิ่งนั้นได้ เพราะในตาชั่งนี้มีทั้งความโง่เขลาและความอธรรมรวมอยู่ด้วยกัน กล่าวคือ ไม่ว่ามันจะไม่รู้จักน้ำหนักและฐานะของสิ่งเหล่านั้น และไม่มีความสามารถที่จะชั่งน้ำหนักและอธิบายสถานะของมัน ด้วยเหตุนี้มันจึงโง่เขลา หรือไม่ก็มันปฏิเสธสัจธรรมและไม่ยอมรับ ด้วยเหตุนี้มันจึงอธรรม ทั้งที่มันคือสัจธรรมซึ่งธรรมชาติของมนุษย์ไม่มีสิ่งใดมาทดแทนได้ ไม่มีผู้ใดจะไม่ต้องพึ่งพาศาสตร์เหล่านี้ได้ และความผาสุกของมวลมนุษย์ก็ขึ้นอยู่กับสิ่งนี้เท่านั้น»[^1]

ณ ที่นี้คงไม่ใช่เรื่องไม่เหมาะสม หากจะยกข้อความตอนหนึ่งของนักคิดผู้มีธรรมชาติอันบริสุทธิ์และนักวิพากษ์อีกท่านหนึ่งแห่งศตวรรษที่เก้า คือ อิบนุคอลดูน มาแสดงไว้ด้วย ซึ่งสื่อความหมายและเนื้อหาเดียวกันนี้ทุกประการ อันทำให้เห็นว่ามนุษย์ผู้มีธรรมชาติบริสุทธิ์หลายคนที่แตกต่างกันในโลกนี้ สามารถเข้าถึงสัจธรรมเดียวกันได้ด้วยความบริสุทธิ์แห่งธรรมชาติของตนเพียงลำพังอย่างไร และความคิดความเห็นของพวกเขาสอดคล้องต้องกันเพียงใด ท่านได้เขียนไว้ขณะกล่าวถึงความจำกัดของสติปัญญา และความบกพร่องของมันในการครอบคลุมสัจธรรมทางศาสนาและเรื่องเร้นลับว่า

«สติปัญญาคือตาชั่งที่เที่ยงตรง การตัดสินของมันเป็นสิ่งแน่นอนซึ่งไม่มีความเท็จใด ๆ เจือปน แต่หากท่านพยายามจะชั่งเรื่องเตาฮีด เรื่องอาคิเราะฮ์ การเป็นนบี คุณลักษณะของพระผู้เป็นเจ้า และบรรดาเรื่องราวและสัจธรรมทั้งหลายที่อยู่เหนือสติปัญญาด้วยตาชั่งนี้ ย่อมเป็นความพยายามที่ไร้ผล อุปมาของสิ่งนี้ก็เหมือนชายคนหนึ่งเห็นตาชั่งซึ่งมีไว้สำหรับชั่งทองคำ แล้วเกิดความอยากจะชั่งภูเขาด้วยตาชั่งนั้น ซึ่งเป็นไปไม่ได้ ทว่าสิ่งนี้ก็ไม่ได้ทำให้ความเที่ยงตรงของตาชั่งมัวหมองแต่อย่างใด เพียงแต่ความสามารถในการรองรับของมันมีขอบเขตจำกัด»

[^1]: นักฎุลมันฏิก (نقض المنطق) หน้า 164

ในทำนองเดียวกัน การทำงานของสติปัญญาก็มีขอบเขตอันหนึ่งที่มันไม่อาจก้าวพ้นออกไปได้ มันไม่อาจครอบคลุมถึงอัลลอฮ์และคุณลักษณะต่าง ๆ ของพระองค์ได้ เพราะมันเป็นเพียงอณูหนึ่งแห่งการมีอยู่ของพระองค์[^1]

การวิพากษ์ตรรกศาสตร์อย่างละเอียดในเชิงวิชาการ กับการวินิจฉัยและการเพิ่มเติมของอิบนุตัยมียะฮ์

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์มิได้จำกัดตนอยู่เพียงการวิจารณ์โดยสังเขปและการคัดค้านในเชิงหลักการต่อวิชาตรรกศาสตร์เท่านั้น หากแต่ท่านได้พิจารณาวิชานี้ทั้งหมดด้วยสายตาของนักวิพากษ์และนักวินิจฉัย และได้ตรวจสอบมันในทางวิชาการ ท่านปฏิเสธที่จะยอมรับหลักการและข้อสมมุติฐานจำนวนมากของมัน และได้อภิปรายสิ่งเหล่านั้นในเชิงเหตุผลและเชิงวิชาการล้วน ๆ ท่านพิสูจน์ให้เห็นว่านิยาม (ตะอ์รีฟาต) และขอบเขตความหมาย (หุดูด) จำนวนมากของมันบกพร่องและอ่อนแอ และได้เสนอนิยามและขอบเขตความหมายที่ดีกว่า ท่านมีความเห็นแตกต่างในเรื่องประพจน์ (เกาะฎอยา) จำนวนมากของมันและการจัดลำดับของประพจน์เหล่านั้น ท่านพิสูจน์ความเหนือกว่าของการอุปนัย (อิสติกรออ์) เมื่อเทียบกับการอนุมาน (กิยาส) ซึ่งเป็นรากฐานของตรรกศาสตร์ของอริสโตเติล และชี้ว่าการอุปนัยเป็นวิธีการที่เป็นธรรมชาติกว่า ง่ายกว่า และปลอดภัยกว่าในการได้มาซึ่งความรู้และความเชื่อมั่น พร้อมกันนั้นท่านยังได้เสนอทฤษฎีใหม่ ๆ หลายประการในตรรกศาสตร์และปรัชญา และได้เพิ่มเติมสิ่งใหม่ ๆ ให้แก่วิชานี้ เมาลานาซัยยิด สุไลมาน นัดวี ผู้ล่วงลับ ได้เขียนไว้ในบทนำของหนังสือ "อัรร็อดดุ อะลัล มันฏิกียีน" (الرد علی المنطقیین) อธิบายถึงคุณูปการและความยิ่งใหญ่ของงานนี้ของท่านว่า

«หากท่านศึกษาหนังสือเล่มนี้อย่างใคร่ครวญ ท่านจะพบประเด็นทางตรรกศาสตร์และปรัชญาหลายประการ ซึ่งอิบนุตัยมียะฮ์เป็นผู้ริเริ่ม และประเด็นเหล่านั้นสอดคล้องอย่างสมบูรณ์กับผลงานและทฤษฎีจำนวนมากของนักปรัชญาตะวันตกในยุคปัจจุบัน ตัวอย่างเช่น นักตรรกศาสตร์มุสลิมทั้งหมดได้ตามอริสโตเติลในเรื่องนี้ว่า ข้อความทั่วไป (กุลลิยาต) คือรากฐานของความรู้ และด้วยเหตุนี้พวกเขาจึงให้น้ำหนักแก่การพิสูจน์แบบบุรฮาน และดูแคลนหลักการอุปนัย ด้วยเหตุนี้นักวิชาการชาวยุโรปบางคนจึงถึงกับเขียนว่า มิลล์ (Mill) นักตรรกศาสตร์ชาวอังกฤษผู้มีชื่อเสียง เป็นบุคคลแรกที่ได้รวบรวมเรียบเรียงหลักการของการอุปนัย และวางรากฐานของตรรกศาสตร์สมัยใหม่ (ทั้งที่ความจริงคือ ก่อนหน้าเขา…

[^1]: มุก็อดดิมะฮ์ อิบนุ ค็อลดูน หน้า 473

ซึ่งท่านอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้เน้นย้ำในเรื่องนี้ไว้ก่อนหน้านั้นหลายศตวรรษแล้ว

ในทำนองเดียวกัน วิธีที่ท่านได้คลี่คลายประเด็นอภิปรายที่สำคัญและซับซ้อน เช่น ธรรมชาติของนิยาม (หัด) สกุล (ญินส์) ส่วนจำแนก (ฟัศล์) ความเกี่ยวเนื่องจำเป็น (ลุซูม) ธรรมชาติของเหตุ (อิลละฮ์) การอนุมานเชิงตรรกะ (กิยาส) การอุปนัย (อิสติกรออ์) การอ้างหลักฐานด้วยข้อเท็จจริงที่เป็นที่รู้กันทั่วไป และการใช้ข้อตั้งเพียงข้อเดียวในการอนุมาน เป็นต้น ตลอดจนการที่ท่านได้พิสูจน์ทัศนะของตนด้วยหลักฐานอันมั่นคง ล้วนเป็นประจักษ์พยานถึงความเฉลียวฉลาดและความสามารถในการอิจญ์ติฮาดของท่าน สิ่งที่ท่านกล่าวไว้เกี่ยวกับเหตุและความเกี่ยวเนื่องจำเป็นนั้น ตรงกันทุกประการกับทฤษฎีที่นักปรัชญาผู้มีชื่อเสียงอย่างฮิวม์ (Hume) ได้พิสูจน์ไว้ในหนังสือของเขา ผู้มีความรู้ย่อมทราบดีว่า ความเกี่ยวเนื่องจำเป็นและความเป็นเหตุเป็นผลนั้นเป็นหนึ่งในปัญหาที่ยากที่สุด ซึ่งสติปัญญาทั้งหลายได้สะดุดพลาดอย่างหนัก และจากเรื่องนี้เองที่ความหลงผิดมากมายของพวกนิยมธรรมชาติ (ผู้ยึดถือธรรมชาติเป็นที่สุด) และพวกนอกศาสนาได้เกิดขึ้น ในหนังสือเล่มนี้ ท่านอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้นำเสนอการค้นคว้าใหม่ ๆ และทฤษฎีใหม่ ๆ มากมาย ซึ่งเป็นหลักฐานแสดงถึงความยิ่งใหญ่ทางวิชาการและความเฉลียวฉลาดอันไม่ธรรมดาของท่าน[^1]

การตักลีดในวิชาการเชิงเหตุผลไม่เป็นที่ถูกต้อง

ท่านอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ตระหนักดีว่า เมื่อผู้คนเห็นข้อคัดค้านและความเห็นแย้งเหล่านี้ของท่าน พวกเขาจะกล่าวว่า วิชาการของกรีกเป็นมรดกทางปัญญาอันเก่าแก่และยิ่งใหญ่ ซึ่งผู้ที่ดีเลิศที่สุดจากหลายชั่วอายุคนได้มีส่วนร่วมในการพัฒนาและสร้างอารยธรรมของมัน และได้ยกระดับมันขึ้นสู่จุดสูงสุดแห่งความก้าวหน้าและความสมบูรณ์ ดังนั้นบัดนี้ความเป็นไปได้ที่จะมีข้อผิดพลาดในวิชาการเหล่านั้นจึงเหลือน้อยมาก และการที่นักวิจารณ์คนใดในยุคหลังจะวิพากษ์วิจารณ์และคัดค้านวิชาการเหล่านั้น ย่อมเป็นความอาจหาญทางวิชาการและการเสียเวลาอย่างยิ่ง ท่านอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ไม่ยอมรับข้อตั้งนี้ ท่านกล่าวว่า เมื่อวิชาการเหล่านี้เป็นเรื่องของเหตุผลล้วน ๆ และรากฐานของมันอยู่บนการใคร่ครวญ การคิด และการศึกษา แล้วจะมีเหตุผลอันใดให้ต้องตักลีด (ยึดตามโดยปราศจากการพิจารณา) ในวิชาการเหล่านี้เล่า? ผู้ถ่ายทอดวิชาการเหล่านี้เองก็มิได้อ้างว่ามันตั้งอยู่บนวะห์ยูหรืออิลฮาม (การดลใจ) ใด ๆ หากแต่วางรากฐานของมันไว้บนสติปัญญา ดังนั้นผู้มีปัญญาในทุกยุคสมัยจึงมีสิทธิ์ที่จะพิจารณาวิชาการเหล่านั้นอย่างวิพากษ์วิจารณ์

[^1]: มุก็อดดิมะฮ์ อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกิยีน (الرد على المنطقيين) หน้า […]

ควรพิจารณาอย่างลึกซึ้ง ชั่งด้วยตาชั่งแห่งปัญญา และสิ่งใดที่ขัดต่อปัญญาก็ปฏิเสธเสียโดยไม่ลังเล ในหนังสือ "อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกียีน" (الرد علی المنطقیین) ท่านได้ยกคำพูดของชัยค์บางท่านแห่งวิชาตรรกศาสตร์ที่ว่า "วิชาเหล่านี้คือวิชาที่สติปัญญาอันเลิศที่สุดได้ขัดเกลามาเป็นเวลาหนึ่งพันปี และผู้ทรงคุณธรรมในทุกยุคสมัยได้ยอมรับมัน" จากนั้นท่านก็ตอบข้อนี้ว่า

هب ان الامر كذلك فهذه العلوم عقلية محضة ليس فيها تقليد لقائل وانما تعلم بمجرد العقل فلا يجوز ان تصحح بالنقل بل ولا يتكلم فيها الا بالمعقول المجرد فاذا دلّ المعقول الصريح على بطلان الباطل منها لم يجز رده فان اهلها لم يدّعوا انها مأخوذة عمن يجب تصديقه بل عن عقل محض فيجب التحاكم فيها الى موجب العقل الصريح

«สมมติว่าเรื่องเป็นเช่นนั้นจริง แต่วิชาเหล่านี้ก็เป็นวิชาทางปัญญาล้วน ๆ ซึ่งไม่จำเป็นต้องตามผู้ใดอย่างตักลีด มันเป็นที่รู้ได้ด้วยปัญญาเพียงอย่างเดียว ดังนั้นจึงไม่ถูกต้องที่จะรับรองความถูกต้องของมันด้วยหลักฐานทางการรายงาน (นักล์) และการถกเถียงในเรื่องนี้ก็กระทำบนพื้นฐานของเหตุผลทางปัญญาล้วน ๆ เท่านั้น ฉะนั้นเมื่อเหตุผลทางปัญญาอันชัดแจ้งชี้ถึงความเป็นโมฆะของสิ่งที่เป็นโมฆะในวิชาเหล่านั้น ก็ไม่อนุญาตให้ปฏิเสธมัน เพราะบรรดาอุละมาอ์แห่งตรรกศาสตร์เองก็มิได้อ้างว่าวิชาเหล่านี้รับมาจากบุคคลหรือแหล่งใดที่จำเป็นต้องเชื่อถือ แต่พวกเขาเองกล่าวว่ามันเกี่ยวข้องกับปัญญาล้วน ๆ ดังนั้นในเรื่องเหล่านี้ จึงถูกต้องที่จะกลับไปหาสิ่งที่ปัญญาอันชัดแจ้งกำหนด และจำเป็นต้องยอมรับการตัดสินของมัน»[^1]

ความชะงักงันและความเสื่อมถอยของวิชาทางปัญญาในยุคหลังของโลกอิสลาม และความสำคัญของงานของอิบนุตัยมียะฮ์

ความจริงก็คือ สิ่งที่เป็นเหตุผลทางปัญญา (มะอ์กูล) ควรคงเป็นเหตุผลทางปัญญาตลอดไป ไม่ควรกลายเป็นสิ่งที่รับต่อกันมาโดยการรายงาน (มันกูล) แต่ทว่าโลกอิสลาม

[^1]: อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกียีน หน้า 308

...แต่เมื่อความเสื่อมถอยทางวิชาการและทางความคิดเข้าครอบงำ และสติปัญญากับพลังแห่งการคิดเลิกทำงานอย่างเป็นอิสระ บรรดาอุละมาอ์ด้านปรัชญาและวิทยาการก็กลายเป็นผู้เดินตามรอยบรรพชนของตนอย่างงมงาย เหลือเพียงเป็นผู้ถ่ายทอดและผู้อธิบายงานค้นคว้าและงานประพันธ์ของพวกเขาเท่านั้น จนไม่มีความแตกต่างใด ๆ ระหว่างวิชาที่อาศัยเหตุผล (มะอ์กูลาต) กับวิชาที่อาศัยการรายงานสืบทอด (มันกูลาต) อีกต่อไป ความทะยานสูงสุดของนักวิชาการยุคหลังคือการอธิบายถ้อยคำของนักวิชาการยุคก่อน และสรุปความหมายของถ้อยคำเหล่านั้นด้วยถ้อยคำให้น้อยที่สุดเท่าที่จะทำได้ นี่คือยุคเสื่อมถอยของโลกตะวันออก เมื่อประตูแห่งการเพิ่มพูนความรู้และวิทยาการ การฟื้นฟู (ตัจดีด) การวินิจฉัยอิสระ (อิจญ์ติฮาด) และงาน "สร้างสรรค์" ถูกปิดลงโดยสิ้นเชิง

ส่วนยุโรป (ซึ่งได้รับตรรกศาสตร์และปรัชญาของกรีกผ่านทางมุสลิม และเข้าใจแนวคิดและปรัชญาของนักปราชญ์กรีกผ่านอิบนุสีนาและอิบนุรุชด์) หลังจากพึงพอใจอยู่กับมรดกทางวิชาการนี้ได้ระยะหนึ่ง ก็เริ่มงานด้านความคิด การพิจารณา การค้นคว้าและการทดลองด้วยวิถีทางที่เป็นอิสระ ผลก็คือเวทีแห่งตรรกศาสตร์และปรัชญาของชาวกรีกถูกพลิกคว่ำ มีการวางรากฐานตรรกศาสตร์บนการอุปนัย (อิสติกเราะอ์) แทนการอนุมาน (กิยาส) และแทนที่อภิปรัชญาและเทววิทยาซึ่งไม่ได้ให้ผลอะไรแก่ชีวิตทางปฏิบัติและทางวิชาการ ก็หันมาเน้นวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ การปฏิวัติทางความคิดนี้ส่งผลกระทบไม่เพียงต่อโลกยุโรปเท่านั้น แต่ต่อมวลมนุษยชาติทั้งหมด

ในทางตรงกันข้าม ในวงวิชาการและวงมัดเราะสะฮ์แบบดั้งเดิมของเรา วิชาการของกรีก รวมทั้งตำรา คำอธิบาย (ชุรูห์) และหมายเหตุประกอบ (หะวาชี) ของนักอธิบายชาวตะวันออก และในท้ายที่สุดของนักประพันธ์ชาวอิหร่าน ถูกยึดถือไว้อย่างแน่นแฟ้นราวกับว่ามันคือ "สายเชือกที่มั่นคงที่สุด" (อัล-อุรวะตุลวุษกอ) และเป็น "สิดเราะตุลมุนตะฮา" (ขอบเขตสูงสุด) แห่งความคิดและการพิจารณา ในทะเลทรายอันไร้ร่องรอยแห่งความหยุดนิ่งทางปัญญาและการตักลีดเช่นนี้ ผลงานเชิงอิจญ์ติฮาดของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) และการวิพากษ์และตรวจสอบเชิงวิชาการของท่านต่อปรัชญาและตรรกศาสตร์กรีก จึงมีสถานะเป็นหลักไมล์และประทีปส่องทาง และเป็นการเปิดประตูแห่งการอิจญ์ติฮาดและการใคร่ครวญขึ้นใหม่

การหักล้างศาสนาและนิกายที่มิใช่อิสลาม และการเผชิญหน้ากับหลักความเชื่อ ประเพณี และอิทธิพลของพวกเขา

ชัยคุลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ ได้ปฏิบัติภารกิจในการวิพากษ์และหักล้างศาสนาและหลักความเชื่อที่มิใช่อิสลามแทบทั้งหมด และช่วงเวลาส่วนใหญ่ในชีวิตของท่านได้อุทิศให้แก่ญิฮาดทางวิชาการนี้ งานเขียนของท่านแทบไม่มีชิ้นใดเลยที่ปราศจากการอภิปรายและการโต้แย้งเชิงวิชาการกะลาม แต่ในที่นี้ เราขอเลือกเพียงสองศาสนาและนิกาย (คริสต์ศาสนาและชีอะฮ์) จากบรรดาศาสนาและนิกายที่อิบนุตัยมียะฮ์ได้เผชิญหน้าด้วย เพราะสำหรับทั้งสองนี้ มีงานเขียนสำคัญของท่านสองเล่มที่แยกจากกันและทรงอิทธิพลยิ่งเป็นอนุสรณ์อยู่ ได้แก่ อัล-ญะวาบุศ-เศาะฮีห์ ลิมัน บัดดะละ ดีนัล-มะซีห์ (الجواب الصحيح لمن بدّل دين المسيح) และ มินฮาญุส-ซุนนะฮ์ อัน-นะบะวียะฮ์ ฟี นักฎิ กะลามิช-ชีอะฮ์ วัล-เกาะดะรียะฮ์ (منهاج السنة النبوية في نقض كلام الشيعة والقدرية) นอกจากนี้ ทั้งสองยังมีความคล้ายคลึงอันแยบยลและจุดร่วมกันอยู่ประการหนึ่ง ซึ่งได้ปรากฏอยู่ในหะดีษที่ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวแก่ท่านอะลี (ร.ฎ.) ว่า

يهلك فيك اثنان محب غال ومبغض

«โอ้อะลี! ผู้คนสองจำพวกจะพินาศเพราะเรื่องของท่าน คือผู้รักที่สุดโต่ง และผู้ที่เกลียดชัง»

และอีกประการหนึ่ง ในยุคสมัยของชัยคุลอิสลามนั้น ในบรรดาศาสนาต่าง ๆ มีเพียงคริสต์ศาสนา และในบรรดานิกายต่าง ๆ มีเพียงชีอะฮ์ (พร้อมด้วยแขนงและประเภทต่าง ๆ ของมัน) เท่านั้นที่เป็นขบวนการอันมีชีวิตชีวาและเป็นลัทธิที่ทรงพลัง และอาจด้วยเหตุนี้เองที่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้ทำให้ทั้งสองเป็นหัวข้อของงานเขียนเฉพาะที่เป็นเอกเทศและโดดเด่นของท่าน

การโต้แย้งศาสนาคริสต์

ขบวนการใหม่ของศาสนาคริสต์ในโลกอิสลาม

ควบคู่ไปกับความเสื่อมถอยทางการเมืองของมุสลิม ศาสนาและลัทธิอื่น ๆ ในดินแดนอิสลามก็เริ่มฟื้นตัวขึ้นใหม่ ในบรรดาศาสนาและลัทธิเหล่านั้น ศาสนาคริสต์เป็นฝ่ายที่แสดงความกล้าหาญและความกระตือรือร้นมากที่สุด ผู้นับถือศาสนาคริสต์จำนวนมากอาศัยอยู่ในประเทศอิสลาม โดยเฉพาะในอียิปต์และชาม (ซีเรีย) โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ชามมีอาณาเขตติดต่อกับประเทศคริสเตียนเป็นแนวยาว และพรมแดนของจักรวรรดิคริสเตียนอันยิ่งใหญ่ของพวกเขา (จักรวรรดิกุสฏ็อนฏีนียะฮ์) ก็ประชิดกับดินแดนแห่งนี้ ในช่วงปลายศตวรรษที่ห้าแห่งฮิจเราะฮ์ ยุโรปได้เริ่มการรุกรานชามและปาเลสไตน์เป็นระลอก ซึ่งเป็นที่รู้จักในประวัติศาสตร์ว่า "สงครามครูเสด" ดินแดนส่วนใหญ่ของชามหลุดพ้นจากการครอบครองของมุสลิม และบัยตุลมักดิสตกอยู่ภายใต้อำนาจและการปกครองของชาวคริสต์เป็นเวลาเก้าสิบเอ็ดปี แม้ว่าสุลต่านเศาะลาหุดดีน อัล-อัยยูบี จะได้ทำให้ชาวคริสต์พ่ายแพ้อย่างเด็ดขาดในสมรภูมิหิฏฏีน และได้บัยตุลมักดิสคืนมาแล้วก็ตาม แต่บนชายฝั่งของชามก็ยังคงมีรัฐหนึ่งของพวกเขาหลงเหลืออยู่ และเหล่านักเผยแผ่ศาสนาและนักวิชาการคริสเตียนก็มีกำลังใจฮึกเหิมจากชัยชนะนี้ จนพวกเขาฝันที่จะนำชามกลับคืนมาอยู่ใต้ธงของศาสนาคริสต์และใต้ร่มเงาของไม้กางเขนอีกครั้ง การรุกรานของพวกตาตาร์ด้านหนึ่งได้ทำให้มุสลิมอ่อนแรงจนแทบสิ้นใจ และอีกด้านหนึ่งก็เป็นที่พึ่งอันใหญ่หลวงแก่ชาวคริสต์ ดังที่ได้กล่าวไว้แล้วในภาคแรกของหนังสือเล่มนี้ว่า ในปี ฮ.ศ. 658 เมื่อพวกตาตาร์เข้าสู่ดิมัชก์อย่างผู้พิชิต ชาวคริสต์ได้ออกจากเมืองไปต้อนรับพวกเขาและมอบของกำนัลให้ พวกเขาชูไม้กางเขนไว้เหนือศีรษะและร้องตะโกนว่า «ศาสนาอันสัจจริงของพระเยซูคริสต์ได้มีชัยแล้ว»[^1]

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู ตารีค ดะอ์วัต วะอะซีมัต (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่หนึ่ง หน้า 402 พิมพ์ครั้งที่สอง

การเรียบเรียงหนังสือ อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์ (الجواب الصحيح)

โดยทั่วไปแล้ว อุละมาอ์และบาทหลวงชาวคริสต์มักจะตั้งคำถามและโต้ตอบกับชาวมุสลิมอยู่เสมอ และอุละมาอ์แห่งอิสลามก็คอยตอบข้อกล่าวหาของพวกเขา พร้อมทั้งชี้ให้เห็นจุดอ่อนของศาสนาคริสต์อยู่เป็นประจำ แต่เหตุพิเศษที่ทำให้อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) หันมาให้ความสนใจต่อหัวข้อนี้เป็นการเฉพาะ คือ มีงานเขียนเชิงโต้แย้งชิ้นใหม่ของชาวคริสต์จากเกาะกุบรุศ (ไซปรัส) มาถึงแผ่นดินชาม งานเขียนนั้นพยายามพิสูจน์ความถูกต้องของศาสนาคริสต์ทั้งในเชิงเหตุผลและหลักฐานที่ถ่ายทอดมา และพยายามยืนยันอะกีดะฮ์ของคริสต์ศาสนาทั้งโดยเหตุผลและโดยหลักฐานการถ่ายทอด ในหนังสือเล่มนั้นยังได้พยายามอย่างเต็มกำลังที่จะพิสูจน์ด้วยว่า การถูกส่งมาของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ มิได้เป็นการทั่วไปสำหรับมวลมนุษย์ ท่านถูกส่งมายังชาวอาหรับเท่านั้น และชาวคริสต์ไม่มีหน้าที่ต้องศรัทธาต่อท่าน ปรากฏว่าหนังสือเล่มนี้ได้รับความสำคัญไม่น้อยในแวดวงวิชาการและศาสนาของแผ่นดินชาม

ผู้ที่เหมาะสมจะตอบหนังสือเล่มนี้ ย่อมต้องเป็นบุคคลที่ด้านหนึ่งมีความรู้กว้างขวางและลึกซึ้งในปรัชญา วิชาอิลมุลกะลาม และอะกีดะฮ์ของนิกายต่าง ๆ และอีกด้านหนึ่งต้องมีความรอบรู้ในคัมภีร์พันธสัญญาเดิมและพันธสัญญาใหม่ (ไบเบิล) อย่างถ่องแท้ และรู้ประวัติศาสตร์ของศาสนาคริสต์ ด้วยเหตุนี้ ในยุคนั้นจึงไม่มีผู้ใดเหมาะสมกับงานนี้ยิ่งไปกว่าอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ท่านจึงจับปากกาเขียนในหัวข้อนี้ และได้เรียบเรียงหนังสือสี่เล่มจบชื่อว่า «อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์ ลิมัน บัดดะละ ดีนัล-มะสีห์» (الجواب الصحيح لمن بدّل دين المسيح)[^1] ซึ่งไม่เพียงแต่ในหัวข้อนี้เท่านั้น หากแต่ในบรรดาผลงานทั้งหมดของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์เอง หนังสือเล่มนี้ก็มีสถานะโดดเด่นเป็นพิเศษ หนังสือเล่มนี้แสดงให้เห็นถึงความกว้างขวางของทัศนะ ความหลากหลายของการศึกษา ความรู้ลึกซึ้งในประวัติศาสตร์ของศาสนาและลัทธิต่าง ๆ และความรอบรู้อย่างกว้างขวางในคัมภีร์ยุคก่อน ๆ ของท่าน ในหนังสือเล่มนี้ท่านมิได้เพียงแต่ปกป้องและชี้แจงเท่านั้น หากแต่ยังได้โจมตีรากฐานของศาสนาคริสต์ด้วย และเพื่อพิสูจน์ความเป็นนบีของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ท่านได้…

[^1]: หนังสือเล่มนี้มีจำนวนหน้ารวม 1,365 หน้า ได้รับการจัดพิมพ์ที่อียิปต์ในปี ฮ.ศ. 1322 (ค.ศ. 1905) โดยการดูแลของชัยค์ฟะร็อจญุลลอฮ์ ซะกี อัล-กุรดี และชัยค์มุศฏอฟา อัล-ก็อบบานี อัด-ดิมัชกี

มิได้นำเสนอเพียงหลักฐานแบบเก่าและเชิงศัพท์วิชาการที่เป็นแบบแผนดั้งเดิมของตำราวิชาอิลมุลกะลามและตำราโต้แย้งระหว่างนิกาย หากแต่ได้นำเสนอเหตุผลและหลักฐานใหม่ ๆ ที่จับใจและสร้างอีมานยิ่งกว่า ซึ่งบังคับให้มนุษย์ผู้มีอุปนิสัยเที่ยงธรรมและนิยมความมีเหตุผลต้องยอมรับและสารภาพ นอกจากนี้ ในหนังสือเล่มนี้ยังได้รวบรวมเนื้อหาจำนวนมากเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของคริสต์ศาสนา วิชากะลามของคริสต์ศาสนา และความละเอียดลออและการตีความของนักวิชาการคริสเตียน ตลอดจนข่าวดีเกี่ยวกับการถูกส่งมาของท่านนบี ﷺ หลักฐานแห่งความเป็นนบีของท่าน และคำพยากรณ์ถึงท่าน ไว้เป็นคลังขนาดใหญ่ ซึ่งไม่อาจหาได้ในหนังสือเล่มใดเล่มหนึ่งเพียงลำพัง และหากจะหาก็จำเป็นต้องค้นคว้าจากห้องสมุดขนาดใหญ่ทีเดียว เราเห็นพ้องอย่างสิ้นเชิงกับความเห็นของนักปราชญ์ชาวอียิปต์ผู้มีชื่อเสียง ชัยค์มุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์ ที่ว่า:

وان هٰذا الكتاب أهدأ ما كتبه ابن تيمية في الجدال، وهو وحده لا جرم يكتب ابن تيمية في سجل العلماء العاملين والأئمة المجاهدين والمفكرين الخالدين

«ในบรรดาผลงานเชิงโต้แย้งของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ หนังสือเล่มนี้สุขุมและสงบที่สุด หนังสือเล่มนี้เพียงเล่มเดียวก็เพียงพอแล้วที่จะทำให้ท่านได้รับฐานะแห่งอุละมาอ์ผู้ปฏิบัติตามความรู้ อิมามผู้ทำญิฮาด และนักคิดผู้เป็นอมตะ»[^1]

ในบทความนี้ เราจะทอดสายตาโดยสังเขปไปยังหนังสือเล่มนี้ และอาศัยข้อความที่คัดมา เพื่อนำเสนอบทสรุปที่จะทำให้ทัศนะของท่านและจิตวิญญาณของหนังสือเล่มนี้ปรากฏต่อสายตา

คริสต์ศาสนาคือการผสมผสานระหว่างคำสอนของท่านนบีอีซา (อ.ล.) กับการบูชารูปเคารพของโรมัน

บรรดาอุละมาอ์และนักประพันธ์มุสลิมที่จับปากกาขึ้นหักล้างและวิจารณ์คริสต์ศาสนานั้น ส่วนใหญ่ไม่รู้ประวัติศาสตร์ของคริสต์ศาสนาเอง พวกเขาเข้าใจว่าคริสต์ศาสนาคือประมวลคำพูดและเรื่องราวของท่านนบีอีซา (อ.ล.) และได้อภิปรายโดยให้สถานะแก่มันว่าเป็นศาสนาจากฟากฟ้า และด้วยวิธีนี้จึงได้มอบเกียรติแก่มันซึ่งมันไม่สมควรได้รับ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์

[^1]: อิบนุตัยมียะฮ์ หน้า 519

เนื่องจากท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) มองเห็นประวัติศาสตร์ของคริสต์ศาสนา ตลอดจนพัฒนาการและความเปลี่ยนแปลงที่ค่อย ๆ เกิดขึ้นในศาสนานี้ ท่านจึงตระหนักดีถึงข้อเท็จจริงที่ว่า คริสต์ศาสนาในยุคของท่านเป็นส่วนผสมของคำสอนของท่านนบีอีซา (อ.) กับอะกีดะฮ์และพิธีกรรมแบบชิริกของชาวกรีกและชาวโรมัน รวมทั้งเทพปกรณัม (ตำนานเทพเจ้า) ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงไม่ตกอยู่ในความผิดพลาดทางประวัติศาสตร์เช่นเดียวกับนักวิจารณ์ทั่วไป ท่านวิจารณ์คริสต์ศาสนาในรูปแบบปัจจุบันด้วยความกล้าหาญและไม่หวั่นเกรงอย่างเต็มที่ ท่านเขียนไว้ว่า

«ชาวโรมันและชาวกรีกเป็นต้น เป็นพวกมุชริกและบูชารูปเคารพ พวกเขาบูชาวิหารแห่งดวงดาวบนฟากฟ้าและรูปเคารพบนแผ่นดิน ท่านนบีอีซา (อ.) ได้ส่งทูตและผู้เผยแผ่ของท่านไปเรียกร้องพวกเขาสู่คำบัญชาของอัลลอฮ์ บางคนในหมู่พวกเขาเดินทางไปยังดินแดนเหล่านั้นในระหว่างที่ท่านยังมีชีวิตอยู่ และบางคนไปหลังจากที่ท่านถูกยกขึ้นสู่ฟากฟ้าแล้ว พวกเขาเรียกร้องผู้คนเหล่านั้นสู่ศาสนาของอัลลอฮ์ ผู้คนจำนวนหนึ่งยอมรับศาสนาของอัลลอฮ์และยึดมั่นอยู่บนศาสนานั้นเป็นระยะเวลาหนึ่ง ต่อมาชัยฏอนได้ยุยงคนบางกลุ่มในหมู่พวกเขาให้เปลี่ยนแปลงศาสนาของท่านนบีอีซา (อ.) พวกเขาจึงประดิษฐ์ศาสนาขึ้นมาใหม่ซึ่งเป็นส่วนผสมระหว่างศาสนาของท่านนบีอีซา (อ.) กับศาสนาของพวกมุชริก»[^1]

ในอีกที่หนึ่ง ท่านเขียนไว้ว่า

«ชาวคริสต์ได้นำสองศาสนามารวมกันเป็นศาสนาเดียว ศาสนาหนึ่งคือศาสนาของบรรดานบีผู้ยึดมั่นในเตาฮีด อีกศาสนาหนึ่งคือศาสนาของพวกมุชริก ส่วนหนึ่งในศาสนาของพวกเขาเป็นคำสอนของบรรดานบี และอีกส่วนหนึ่งเป็นคำพูดและการกระทำที่ถูกอุปโลกน์ขึ้นใหม่ ซึ่งพวกเขานำมาจากศาสนาของพวกมุชริกแล้วผนวกเข้าไว้ ในทำนองเดียวกัน พวกเขาได้บัญญัติถ้อยคำเรื่อง "อะกานีม" (บุคคลทั้งสามแห่งตรีเอกภาพ) ขึ้น ซึ่งไม่พบร่องรอยใดเลยในคำพูดของบรรดานบี (อ.) ในทำนองเดียวกัน พวกเขาได้สร้างรูปปั้นและรูปภาพขึ้นมาแทนที่รูปเคารพ ซึ่งไม่มีหลักฐานรองรับใด ๆ เลย ในทำนองเดียวกัน พวกเขาได้นำการละหมาดโดยหันหน้าไปทางดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และดวงดาว รวมทั้งการถือศีลอดในฤดูใบไม้ผลิเข้ามาในศาสนา เพื่อที่พวกเขาจะได้รวมเอาทั้งศาสนาตามบทบัญญัติและเรื่องตามธรรมชาติไว้ด้วยกัน»[^2]

[^1]: อัลญะวาบ อัศเศาะฮีห์ (الجواب الصحیح) ภาคที่ 1 หน้า 119–120 [^2]: แหล่งเดิม เล่ม 3 หน้า 199

ศาสนาคริสต์ในปัจจุบันเป็นผลงานที่แต่งขึ้นในยุคคอนสแตนติน

ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ก้าวไปอีกขั้นหนึ่งโดยกล่าวว่า นอกเหนือจากการบิดเบือนและการเปลี่ยนแปลงในช่วงแรกของศาสนาคริสต์ ซึ่งเกิดขึ้นในยุคแรกของศาสนาคริสต์และในสมัยของปอล (เปาโล) แล้ว ยังมีการบิดเบือนและการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่อีกครั้งหนึ่งเกิดขึ้นในสมัยของคอนสแตนติน ผู้เป็นกษัตริย์โรมันที่มีชื่อเสียงในศตวรรษที่สี่แห่งคริสตศักราช และเป็นผู้สถาปนาอาณาจักรคริสเตียนแห่งแรก ท่านเขียนไว้ว่า

«บรรดาหลักความเชื่อ บทบัญญัติ และข้อกำหนดทั้งหลายของชาวคริสต์นั้น ถูกแต่งขึ้นโดยอุละมาอ์และผู้นำของพวกเขามาอย่างต่อเนื่อง ดังเช่นในสมัยของกษัตริย์คอนสแตนติน บุคคลจำนวน 318 คนได้จัดทำแถลงการณ์หลักความเชื่อของชาวคริสต์ขึ้น ซึ่งนิกายคริสเตียนต่าง ๆ ได้เห็นพ้องร่วมกัน และพวกเขาได้สาปแช่งอาริอุสและคนอื่น ๆ ที่คัดค้านแถลงการณ์นั้น ในแถลงการณ์ดังกล่าวมีประเด็นต่าง ๆ ที่ไม่ปรากฏร่องรอยใด ๆ ในคัมภีร์จากฟากฟ้าเล่มใดเลย ทว่ากลับขัดแย้งกับคำสอนของคัมภีร์จากฟากฟ้าทั้งหมด และขัดกับสติปัญญาอันชัดแจ้ง»[^1]

อีกแห่งหนึ่งท่านเขียนว่า

«ในข้อตกลงทางศาสนานี้ พวกเขามิได้ปฏิบัติตามท่านนบีอีซา (อ.) และบรรดานบี หากแต่ได้จัดทำแถลงการณ์หลักความเชื่อขึ้นใหม่ ซึ่งไม่มีร่องรอยใด ๆ ในคำพูดของบรรดานบี (อ.) เลย ทั้งในคำพูดของบรรดานบี (อ.) ตลอดจนในคำพูดของท่านนบีอีซาและบรรดานบีท่านอื่น ๆ ไม่มีที่ใดกล่าวถึงอุกนูม (บุคคลภาวะ) ของอัลลอฮ์ ไม่มีที่ใดยืนยันถึงสามหรือมากกว่านั้น ไม่มีที่ใดยืนยันถึงคุณลักษณะทั้งสามประการ ไม่มีที่ใดเรียกคุณลักษณะใดของพระเจ้าด้วยคำว่า "บุตรของอัลลอฮ์" หรือ "พระผู้เป็นเจ้า" ไม่มีที่ใดเรียกชีวิตของอัลลอฮ์ว่า "พระวิญญาณ" และไม่มีที่ใดกล่าวว่าพระเจ้ามีบุตรชายผู้หนึ่งซึ่งเป็นพระเจ้าที่แท้จริง ถือกำเนิดมาจากพระเจ้าที่แท้จริง เป็นสารเดียวกันกับพระบิดา และเขาก็เป็นผู้สร้างเช่นเดียวกับที่อัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สร้าง ตลอดจนคำกล่าวอื่น ๆ ที่ประกอบด้วยการปฏิเสธศรัทธาในรูปแบบต่าง ๆ คำกล่าวทำนองนี้ไม่มีรายงานมาจากนบีท่านใดเลยแม้แต่ท่านเดียว»[^2]

[^1]: อัลญะวาบ อัศเศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคที่ 1 หน้า 10 [^2]: แหล่งเดียวกัน ภาคที่ 3 หน้า 134

สถานะที่แท้จริงของคัมภีร์อินญีล (พระวรสาร)

อุละมาอ์อิสลามบางท่านได้กระทำความผิดพลาดประการหนึ่ง คือได้นำคัมภีร์อินญีลมาอภิปรายโดยจัดไว้ในระดับเดียวกับอัลกุรอานและคัมภีร์ฟากฟ้าอื่น ๆ และด้วยความคล้อยตามคำกล่าวอ้างของนักวิชาการและนักเผยแผ่ชาวคริสต์ ตลอดจนความเชื่อที่แพร่หลายทั่วไป จึงยอมรับว่าอินญีลนั้นก็เป็นคัมภีร์ฟากฟ้าเล่มหนึ่งเช่นเดียวกับคัมภีร์ฟากฟ้าอื่น ๆ นี่คือความผิดพลาดขั้นพื้นฐาน ซึ่งเป็นผลมาจากการไม่รู้ประวัติศาสตร์ของพันธสัญญาใหม่เท่านั้น อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ให้สถานะแก่อินญีลตามที่มันสมควรได้รับ ในทัศนะของท่าน สถานะของคัมภีร์ทั้งสี่เล่มของอินญีลนี้ไม่ได้เหนือกว่าตำราสีเราะฮ์และหะดีษทั่วไปแต่ประการใด ท่านเขียนไว้ว่า

«ในคัมภีร์อินญีลทั้งสี่เล่มนี้ ผู้รายงานบางคนได้บันทึกคำพูดบางส่วนของท่านนบีอีซา (อ.) และการกระทำกับปาฏิหาริย์บางส่วนของท่าน พวกเขาได้ระบุไว้ว่า สิ่งที่พวกเขาได้ยินและได้เห็นจากท่านนบีอีซานั้น พวกเขามิได้บันทึกไว้ทั้งหมด ดังเช่นที่นักหะดีษและนักประพันธ์ตำราสีเราะฮ์และมะฆอซีได้บันทึกคำพูดและการกระทำของท่านนบี ﷺ และไม่มีผู้ใดให้สถานะแก่สิ่งเหล่านั้นเทียบเท่าอัลกุรอาน ในทำนองเดียวกัน ผู้รายงานเหล่านี้ได้บันทึกคำพูดและการกระทำของท่านนบีอีซา และสถานะของมันก็เป็นเช่นเดียวกับสถานะของตำราสีเราะฮ์และหะดีษของเรา»[^1]

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนว่า

«อินญีลที่อยู่ในมือของชาวคริสต์ทุกวันนี้ พวกเขาเองก็ยอมรับว่ามิได้ถูกเขียนโดยท่านนบีอีซา และมิได้ถูกท่านบอกให้เขียน หากแต่หลังจากที่ท่านนบีอีซาถูกยกขึ้นสู่ฟากฟ้าแล้ว มัทธิวและยอห์น (ผู้เป็นสาวกของท่านนบีอีซาและได้อยู่ร่วมกับท่าน) กับมาระโกและลูกา (ผู้ซึ่งไม่เคยเห็นท่านนบีอีซา) ได้ให้เขียนขึ้น และไม่มีผู้คนจำนวนมากพอที่จะท่องจำมันไว้จนถึงระดับมุตะวาติร ผู้แต่งทั้งสี่คนนี้เองก็กล่าวว่าพวกเขาได้บันทึกคำพูดและเรื่องราวของท่านนบีอีซา…»

[^1]: อัล-เญาวาบ อัศ-เศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคสอง หน้า […]

บางส่วนเท่านั้น พวกเขาไม่ได้รวบรวมถ้อยคำและการกระทำทั้งหมด (ของท่าน) อย่างครบถ้วนด้วยซ้ำ ในการถ่ายทอดของคนสองสามสี่คนนั้นย่อมมีช่องให้เกิดความผิดพลาดได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะเหตุนี้ และยังเพราะว่าพวกเขาเองก็เกิดความผิดพลาดในเรื่องของท่านนบีอีซา (อัล-มะซีห์) ด้วย และเรื่องนี้ก็กลายเป็นที่คลุมเครือแก่พวกเขาว่าใครกันแน่ที่ถูกตรึงไม้กางเขน»[^1]

ท่านไม่เพียงเขียนถึงคัมภีร์อินญีลเท่านั้น แต่ยังเขียนเกี่ยวกับคัมภีร์เตาร็อตด้วยว่า:

«ในการถ่ายทอดและการรายงานคัมภีร์เตาร็อตก็เกิดการขาดตอนเช่นกัน เมื่อบัยตุลมักดิสถูกทำลายจนรกร้าง และวงศ์วานอิสรออีลถูกขับไล่ออกจากที่นั่น ชาวยิวรายงานว่าหลังจากนั้นมีชายคนหนึ่งได้ให้บันทึกคัมภีร์เตาร็อตขึ้น ซึ่งพวกเขาเรียกชื่อเขาว่า อาซัร (อุซัยร์) พวกเขาเห็นว่าเขาเป็นนบี บางคนกล่าวว่าเขาไม่ใช่นบี พวกเขากล่าวว่าต้นฉบับนี้ได้ถูกนำไปเทียบกับต้นฉบับเก่าอีกฉบับหนึ่ง มีรายงานหนึ่งว่ามีต้นฉบับหนึ่งที่พบในมัฆริบ (ทางตะวันตก) และได้นำมาเทียบกัน จากทั้งหมดนี้ปรากฏชัดว่าถ้อยคำของคัมภีร์เหล่านี้ไม่ได้มีการรายงานแบบมุตะวาติร และในบางแห่งของคัมภีร์ก็ไม่ใช่เรื่องที่เป็นไปไม่ได้ที่จะเกิดความผิดพลาด ดังที่เกิดขึ้นกับหนังสือทั้งหลายที่มีคนเพียงสองสี่คนคัดลอก เทียบทาน และท่องจำ»[^2]

ในตอนท้าย ท่านสรุปผลว่า:

«ชาวคริสต์ไม่มีการรายงานแบบมุตะวาติรใด ๆ ถึงถ้อยคำของคัมภีร์อินญีลเหล่านี้จากท่านนบีอีซา (อัล-มะซีห์) และไม่มีการถ่ายทอดแบบมุตะวาติรใด ๆ ถึงบทบัญญัติและหลักความเชื่อที่พวกเขายึดถืออยู่ ส่วนชาวยิวก็ไม่มีการถ่ายทอดแบบมุตะวาติรใด ๆ ถึงถ้อยคำของคัมภีร์เตาร็อตและคำพยากรณ์ของบรรดานบี ดังที่ชาวมุสลิมมีการถ่ายทอดแบบมุตะวาติรถึงอัลกุรอานและบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ซึ่งเป็นที่รู้กันทั้งในหมู่คนทั่วไปและคนชั้นพิเศษ»[^3]

ท่านแสดงความแตกต่างระหว่างอัลกุรอานกับคัมภีร์เตาร็อตและอินญีลโดยเขียนว่า:

«ถ้อยคำและความหมายของอัลกุรอานได้ถ่ายทอดสืบต่อกันมาแบบมุตะวาติรจากท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และบน

[^1]: อัล-ญะวาบ อัศ-ศอฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคที่ 1 หน้า 368–369 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 368 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 372

คือ อิจญ์มาอ์ เช่นเดียวกับซุนนะฮ์ที่มุตะวาติร และในทำนองเดียวกัน ชาวมุสลิมมีสภาพการณ์และเหตุการณ์มากมายเกี่ยวกับท่านนบีของพวกเขา ซึ่งความถูกต้องของสิ่งเหล่านั้นเป็นที่รู้จากหลายช่องทาง เช่น การยืนยันของประชาชาติ และการบ่งชี้ของขนบธรรมเนียมเป็นต้น อัลกุรอานอันทรงเกียรตินี้ถูกรักษาไว้ในหัวอกของชาวมุสลิม การรักษาอัลกุรอานจึงไม่ได้ขึ้นอยู่กับคัมภีร์ที่ถูกเขียนไว้เล่มใด หากมุศฮัฟทั้งหลาย (ขออัลลอฮ์ทรงปกป้อง) สูญหายไปจากโลก ก็จะไม่ส่งผลกระทบใด ๆ ต่อการรักษาอัลกุรอานเลย ซึ่งตรงกันข้ามกับชาวคัมภีร์ หากต้นฉบับของไบเบิลสูญหายไป พวกเขาก็ไม่มีการถ่ายทอดถ้อยคำของมันแบบมุตะวาติรใด ๆ เลย เพราะผู้ท่องจำคัมภีร์เหล่านั้นมีเพียงไม่กี่คน ซึ่งไม่อาจไว้วางใจในการท่องจำของพวกเขาได้ ด้วยเหตุนี้ หลังยุคแห่งการเป็นนบี คัมภีร์เหล่านั้นจึงเกิดการเปลี่ยนแปลง (ทั้งในด้านความหมายหรือถ้อยคำ) อยู่ตลอดเวลา และด้วยเหตุนี้เช่นกัน ในหมู่พวกเขาจึงไม่มีธรรมเนียมการใช้สายรายงาน (สะนัด) อย่างที่แพร่หลายในหมู่ชาวมุสลิม และไม่มีวิชาอัล-ญัรห์ วัต-ตะอ์ดีล และวิชาอัสมาอ์ อัร-ริญาล ดังที่ชาวมุสลิมมีอยู่[^1]

การบิดเบือนในคัมภีร์อินญีล

เป็นที่เลื่องลือกันโดยทั่วไปเกี่ยวกับอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ว่า ท่านไม่ได้ยืนยันว่ามีการบิดเบือนเชิงถ้อยคำในคัมภีร์เตารอตและอินญีล แต่การศึกษาหนังสือเล่มนี้ได้หักล้างความเข้าใจดังกล่าว ความจริงของเรื่องนี้มีเพียงว่า ท่านเน้นย้ำครั้งแล้วครั้งเล่าว่า การบิดเบือนเชิงความหมายเป็นสิ่งที่เห็นพ้องกัน และเนื่องจากในทัศนะของท่าน อุละมาอ์ของชาวยิวและชาวคริสต์เองก็ยอมรับว่ามีการบิดเบือนเชิงความหมายเกิดขึ้น ท่านจึงใช้ประเด็นนี้เป็นหลักฐานมากกว่า และนำเสนอมันในการโต้แย้งกับอุละมาอ์ของชาวยิวและชาวคริสต์ ท่านเขียนไว้ในที่แห่งหนึ่งว่า:

واذا عرف ان جميع الطوائف من المسلمين واليهود والنصارى يشهدون انه قد وقع

«เมื่อเป็นที่ยอมรับแล้วว่า ทุกกลุ่ม ทั้งมุสลิม ยิว และคริสต์ ล้วนยืนยันว่าในคัมภีร์เหล่านี้ (เตารอตและอินญีล) ได้เกิด…»

[^1]: อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคสอง หน้า 12–13

فی هٰذه الکتب تحریف وتبدیل فی معانیها وتفاسیرها وشرائعها فهٰذا القدر کافٍ

«ได้เกิดการบิดเบือนขึ้นในความหมาย การอรรถาธิบาย และบทบัญญัติของคัมภีร์เหล่านี้ เพียงเท่านี้ก็เป็นการเพียงพอแล้ว»

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนว่า:

ولکن علماء المسلمین وعلماء اهل الکتاب متفقون علی وقوع التحریف فی المعانی والتفسیر

«แต่ทว่าอุละมาอ์มุสลิมและอุละมาอ์ของชาวคัมภีร์ต่างเห็นพ้องกันว่า ได้เกิดการบิดเบือนขึ้นในความหมายและการอรรถาธิบายของเตารอตและอินญีล»

แต่การบิดเบือนได้เกิดขึ้นในถ้อยคำ (อัลฟาซ) ของเตารอตและอินญีลด้วยหรือไม่? ในเรื่องนี้ ท่านไม่เห็นด้วยที่ว่าคัมภีร์เหล่านี้ถูกบิดเบือนไปทั้งหมด จนไม่มีถ้อยคำดั้งเดิมหลงเหลืออยู่เลยในที่ใด ท่านเขียนว่า การอ้างทัศนะนี้ไปยังมุสลิมนั้นไม่ถูกต้อง ที่ว่าถ้อยคำทั้งหมดของคัมภีร์เหล่านี้ได้ถูกเปลี่ยนแปลงไปในทุกภาษาหลังจากการแต่งตั้งท่านนบี ﷺ เป็นเราะซูล ท่านกล่าวว่า "เท่าที่ข้าพเจ้าทราบ ไม่มีอุละมาอ์มุสลิมคนใดมีทัศนะเช่นนี้"[^3]

อย่างไรก็ตาม พวกเขามีทัศนะว่าในคัมภีร์เหล่านี้ได้เกิดการบิดเบือนบางส่วนขึ้นอย่างแน่นอน และในหลายแห่งถ้อยคำของมันได้ถูกเปลี่ยนแปลงไป ท่านระบุว่านี่คือแนวทางของอุละมาอ์ส่วนใหญ่ (ญุมฮูร) ท่านเขียนว่า:

فجمهور المسلمین یمنعون هٰذا ویقولون ان بعض الفاظها بُدّل کما قد بدّل کثیر من معانیها

«มุสลิมส่วนใหญ่ปฏิเสธเรื่องนี้ (คือที่ว่าท่านเราะซูล ﷺ ได้รับรองความถูกต้องของถ้อยคำทั้งหมดในเตารอตและอินญีล) และแนวทางของพวกเขาคือ ถ้อยคำบางส่วนของคัมภีร์เหล่านี้ได้ถูกเปลี่ยนแปลงไปอย่างแน่นอน ดังเช่นที่ความหมายและคำอธิบายจำนวนมากของมันได้ถูกเปลี่ยนแปลงไป»

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนว่า:

والصواب الذی علیه الجمهور انه

«แนวทางที่ถูกต้องซึ่งอุละมาอ์ส่วนใหญ่ยึดถืออยู่ก็คือ คัมภีร์เหล่านี้…»

[^1]: อัลญะวาบ อัศเศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคแรก หน้า 376 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 380 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 373 [^4]: อ้างแล้ว

بَدَّلَ بَعْضَ أَلْفَاظِهَا

«ถ้อยคำบางส่วนในนั้นได้ถูกเปลี่ยนแปลงไปอย่างแน่นอน»[^1]

ชาวนัศรอนีไม่เข้าใจถ้อยคำของบรรดานบี

ท่านเขียนไว้ว่า สาเหตุใหญ่และต้นตอแห่งความหลงผิดของชาวคริสต์ อะกีดะฮ์ตรีเอกานุภาพ และความคิดอันเป็นชิริกนั้น คือการที่ชาวคริสต์ไม่เข้าใจความหมายที่ถูกต้องของถ้อยคำจำนวนมากของบรรดานบี (อ.ล.) และได้บิดเบือนความหมายของถ้อยคำเป็นอันมาก ท่านกล่าวว่า ในแง่นี้ชาวยิวยังมีความเหนือกว่าชาวคริสต์อยู่ระดับหนึ่ง แม้ว่าพวกเขาจะล้ำหน้ากว่าในด้านความดื้อรั้น ความหยิ่งยโส และการปฏิเสธสัจธรรมก็ตาม แต่พวกเขาก็ไม่ได้ไม่รู้จักภาษาและถ้อยคำของบรรดานบี (อ.ล.) ถึงเพียงนั้น[^2]

ท่านเน้นย้ำอย่างมากว่า เพื่อจะเข้าใจคัมภีร์จากฟากฟ้าเหล่านี้และรับเอาคำสอนจากคัมภีร์เหล่านั้นอย่างถูกต้อง การเข้าใจภาษาและศัพท์เฉพาะของบรรดานบี (อ.ล.) เป็นสิ่งจำเป็นยิ่ง ท่านเขียนว่า

إنَّ معرفةَ اللغةِ التي خاطبَنا بها الأنبياءُ وحملَ كلامِهم عليها أمرٌ واجبٌ متعيِّنٌ، ومن سلكَ غيرَ هذا المسلكِ فقد حرَّفَ كلامَهم عن مواضعِه وكذبَ عليهم وافترى

«การเข้าใจภาษาที่บรรดานบี (อ.ล.) ได้ใช้พูดกับเรา และการถือเอาความหมายแห่งถ้อยคำของพวกท่านตามภาษานั้น เป็นสิ่งที่จำเป็นและแน่นอนอย่างยิ่ง ผู้ใดเลือกเดินทางอื่นนอกจากนี้ เขาก็ได้บิดเบือนถ้อยคำของพวกท่านออกจากความหมายที่แท้จริง และได้กุความเท็จใส่พวกท่าน และกระทำความผิดฐานใส่ร้ายแล้ว»[^3]

ผลของการไม่เข้าใจภาษาและศัพท์เฉพาะนี้เอง ทำให้ความหมายของคำว่า "บุตร" และ "รูหุลกุดุส" ถูกเข้าใจผิดไป และเกิดอะกีดะฮ์ตรีเอกานุภาพขึ้นมา

[^1]: อัล-ญะวาบ อัศ-ศอฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคที่ 2 หน้า 12 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 109 [^3]: แหล่งเดียวกัน ภาคที่ 3 หน้า 181

ความหมายที่ถูกต้องของถ้อยคำ

ท่านเขียนไว้ว่า:

“ชาวคัมภีร์ได้รายงานจากบรรดานบี (อ.ล.) ว่า พวกท่านได้ใช้คำว่า ‘อับ’ (บิดา) และ ‘อิบน์’ (บุตร) ซึ่งความหมายที่พวกท่านประสงค์ด้วยคำว่า ‘อับ’ คือพระผู้อภิบาล (ร็อบบ์) และด้วยคำว่า ‘อิบน์’ คือผู้ที่ถูกคัดเลือกและเป็นที่รัก ไม่มีผู้ใดเลยที่รายงานจากพวกท่านว่า พวกท่านได้ใช้คำว่า ‘อิบน์’ เรียกคุณลักษณะใดคุณลักษณะหนึ่งในบรรดาคุณลักษณะของพระเจ้า หรือกล่าวถึงคุณลักษณะหนึ่งของอัลลอฮ์ตะอาลาว่า มันถือกำเนิดจากพระองค์ หรือมันเป็นสิ่งที่พระองค์ให้กำเนิด ดังนั้น หากในถ้อยคำของท่านนบีอีซา (อ.ล.) มีปรากฏว่า ให้ผู้คนรับศีลล้างบาปในนามของพระบิดา พระบุตร และรูหุลกุดุส การตีความคำว่า ‘อิบน์’ ว่าหมายถึงคุณลักษณะหนึ่งที่เก่าแก่และมีมาแต่อนาทิกาลของอัลลอฮ์ตะอาลา ย่อมเป็นการกุเท็จใส่ท่านนบีอีซา (อ.ล.) โดยแท้ เพราะในภาษาของพวกท่าน คำว่า ‘อิบน์’ มิได้หมายถึงคุณลักษณะที่เก่าแก่และมีมาแต่อนาทิกาลของอัลลอฮ์ตะอาลา ในทำนองเดียวกัน ในถ้อยคำของบรรดานบี (อ.ล.) ไม่เคยมีการใช้คำว่า ‘รูหุลกุดุส’ เรียกคุณลักษณะแห่งการมีชีวิต (อัล-หะยาฮ์) ของอัลลอฮ์ตะอาลาเลย ในภาษาและศัพท์บัญญัติของพวกท่าน ‘รูหุลกุดุส’ หมายถึงสิ่งมีตัวตนหรือสิ่งหนึ่งที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานลงมาแก่บรรดานบีและบรรดาผู้ทรงคุณธรรม และทรงสนับสนุนพวกท่านด้วยสิ่งนั้น”[^1]

ในอีกแห่งหนึ่ง ท่านได้เขียนโดยกล่าวแก่ชาวคริสต์ว่า:

“สาเหตุแห่งการหลงผิดของพวกท่านคือ พวกท่านได้ละทิ้งถ้อยคำที่ชัดแจ้งและแจ่มชัดของบรรดานบี (อ.ล.) แล้วหันไปยึดการตีความ (ตะอ์วีล) ซึ่งถ้อยคำของบรรดานบี (อ.ล.) มิได้บ่งชี้ถึงเลย ทั้งโดยตัวบทและโดยความหมายที่ปรากฏ พวกท่านได้ละทิ้งสิ่งที่ชัดเจน (มุห์กัม) และในการแสวงหาฟิตนะฮ์และการตีความ พวกท่านได้ปฏิบัติตามสิ่งที่คลุมเครือ (มุตะชาบิฮ์) หากพวกท่านยึดถือความหมายที่ปรากฏของถ้อยคำนั้นไว้ พวกท่านก็จะไม่หลงผิด เพราะคำว่า ‘อิบน์’ ไม่ว่าจะปรากฏในถ้อยคำของบรรดานบี (อ.ล.) ที่ใดก็ตาม ณ ที่นั้นมิได้หมายถึงคุณลักษณะใดเลย หากแต่หมายถึงมิตรของอัลลอฮ์และผู้เป็นที่รักของพระองค์ ส่วนรูหุลกุดุส

[^1]: อัล-ญะวาบุศเศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคที่ 3 หน้า 181–182

ก็ไม่ได้หมายถึงคุณลักษณะใด ๆ เลย หากแต่หมายถึงวะฮีย์และมะลาอิกะฮ์ พวกท่านได้ละทิ้งถ้อยคำที่ปรากฏชัดและความหมายของมัน แล้วไปยึดเอาความหมายซึ่งถ้อยคำนั้นไม่ได้บ่งชี้ถึงเลยแม้แต่น้อย"[^1]

ถ้อยคำ "บุตร" และ "รูหุลกุดุส" เป็นถ้อยคำที่ใช้ร่วมกันและมีความหมายทั่วไป

จากนั้นท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้พิสูจน์จากข้อความและตัวบทในคัมภีร์เตารอตและอินญีลว่า ถ้อยคำ "บุตร" และ "รูหุลกุดุส" มิได้เจาะจงเฉพาะท่านนบีอีซา (อัล-มะสีห์) เท่านั้น หากแต่ถูกใช้กับผู้อื่นอีกเป็นจำนวนมาก ท่านเขียนไว้ว่า

«ถ้อยคำ "บุตร" และ "รูหุลกุดุส" ได้ถูกใช้กับผู้อื่นนอกเหนือจากท่านอัล-มะสีห์ ตามที่ปรากฏในคัมภีร์ของพวกท่านเอง พวกท่านเองเล่าว่า บรรดาสาวก (หะวารียูน) กล่าวว่า ท่านอัล-มะสีห์ได้กล่าวแก่พวกเขาว่า "แท้จริงอัลลอฮ์คือพระบิดาของเราและพระบิดาของพวกท่าน และคือพระเจ้าของเราและพระเจ้าของพวกท่าน" พวกท่านเองกล่าวว่า รูหุลกุดุสเข้าสถิตอยู่ในพวกเขา ในคัมภีร์เตารอตที่อยู่กับพวกท่านมีข้อความนี้ว่า พระผู้เป็นเจ้าได้ตรัสแก่ท่านนบีมูซาว่า "จงไปหาฟิรเอาน์ และจงกล่าวแก่เขาว่า พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า อิสรออีลเป็นบุตรหัวปีของเรา จงปล่อยเขาไปเพื่อเขาจะได้เคารพภักดีเรา หากเจ้าไม่ยอมปล่อยบุตรหัวปีของเราไป เราจะสังหารบุตรหัวปีของเจ้า" เมื่อฟิรเอาน์ไม่ยอมปล่อยวงศ์วานอิสรออีลไป พระเจ้าก็ทรงสังหารบุตรหัวปีของฟิรเอาน์และของกลุ่มชนของฟิรเอาน์ ตามที่พระองค์ได้ตรัสไว้ "ตั้งแต่บุตรหัวปีของฟิรเอาน์ผู้นั่งอยู่บนบัลลังก์ ไปจนถึงบุตรหัวปีของคนอื่น ๆ และของสัตว์ทั้งหลายของพวกเขา" ดังนั้น คัมภีร์เตารอตจึงเรียกวงศ์วานอิสรออีลทั้งหมดว่าเป็นบุตรของอัลลอฮ์และเป็นบุตรหัวปีของพระองค์ และระบุว่าบุตรหัวปีของชาวอียิปต์เป็นบุตรของฟิรเอาน์ และยังใช้ถ้อยคำนี้กว้างขวางยิ่งกว่านั้นอีก โดยเรียกลูกสัตว์ว่าเป็นลูกของเจ้าของสัตว์ ในทำนองเดียวกัน ในบทเพลงสดุดี (มะซามีร) ของท่านนบีดาวูดมีว่า "เจ้าเป็นบุตรของเรา จงขอจากเรา แล้วเราจะให้แก่เจ้า" และในคัมภีร์อินญีลมีคำกล่าวของท่านอัล-มะสีห์ได้ถูกบันทึกไว้

[^1]: อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคที่ 3 หน้า 155

ไว้ว่า "ฉันกำลังจะไปยังพระบิดาของฉันและพระบิดาของพวกท่าน และพระเจ้าของฉันและพระเจ้าของพวกท่าน" และท่านได้กล่าวไว้ว่า "เมื่อพวกท่านอธิษฐาน จงกล่าวว่า ข้าแต่พระบิดาของเราผู้สถิตในสวรรค์ พระนามของพระองค์เป็นที่บริสุทธิ์ ขอทรงประทานความโปรดปรานเช่นนั้นเช่นนี้แก่เรา" ในทำนองเดียวกัน การกล่าวถึงการที่พระวิญญาณบริสุทธิ์ (รูหุลกุดุส) เข้าสถิต (หุลูล) นั้น มิได้มีมาเฉพาะในเรื่องของท่านมะซีห์เท่านั้น หากแต่มีมาในเรื่องของมนุษย์คนอื่น ๆ ด้วย"[^1]

กล่าวโดยสรุป ท่านได้พิสูจน์อย่างมีหลักฐานว่า ถ้อยคำที่ชาวนะศอรอใช้เป็นหลักฐานยืนยันความเป็นบุตรของพระเจ้า การเข้าสถิต การรวมเป็นหนึ่ง และความเป็นพระเจ้าของท่านมะซีห์นั้น ถ้อยคำเหล่านั้นได้ถูกใช้ในคัมภีร์เตารอตและอินญีลซ้ำแล้วซ้ำเล่ากับผู้อื่นที่มิใช่ท่านมะซีห์ด้วย และทั้งหมดล้วนเป็นถ้อยคำเชิงนัย เชิงอุปมา และสำนวนภาษา[^2] ในตอนท้ายท่านได้สรุปผลไว้ว่า

«โดยสรุปก็คือ ในคำพยากรณ์ที่ผ่านมา และในคัมภีร์จากฟากฟ้าอย่างเตารอต อินญีล และซะบูร และในคำพยากรณ์ของบรรดานบีท่านอื่น ๆ นั้น ไม่มีถ้อยคำใดเลยที่กล่าวถึงลักษณะพิเศษเกี่ยวกับท่านมะซีห์ อันจะพิสูจน์ได้ว่าท่านได้รับการรวมเป็นหนึ่งและการเข้าสถิตของความเป็นพระเจ้า ดังที่ชาวคริสต์มีความเชื่อ ลักษณะพิเศษของท่านที่ถูกกล่าวไว้นั้น มีเพียงเท่าที่ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้แถลงไว้ในอายะฮ์นี้เท่านั้น

إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَىٰ مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِّنْهُ

«แท้จริงอัลมะซีห์ อีซา บุตรของมัรยัมนั้น เป็นเพียงเราะซูลของอัลลอฮ์ และเป็นพระดำรัสของพระองค์ที่พระองค์ได้ทรงประทานไปยังมัรยัม และเป็นรูห์ (วิญญาณ) หนึ่งจากพระองค์» (ซูเราะฮ์อัน-นิซาอ์ 4:171)

ความจริงก็คือ คัมภีร์ของบรรดานบีในอดีตและคำพยากรณ์ทั้งหลายนั้น สอดคล้องโดยสมบูรณ์กับสิ่งที่ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้แจ้งไว้ และต่างก็ยืนยันซึ่งกันและกัน ส่วนถ้อยคำที่เหลือซึ่งชาวคริสต์ใช้เป็นหลักฐานยืนยันความเป็นพระเจ้าของท่านมะซีห์ และอ้างพิสูจน์จากคำกล่าวของบรรดานบี (อ.ล.) นั้น ถ้อยคำและสำนวนทั้งหมดนี้ได้ถูกใช้กับผู้อื่นนอกเหนือจากท่านมะซีห์ด้วย ดังนั้นการจำกัดความเป็นพระเจ้าไว้เฉพาะท่านมะซีห์จึงเป็นเรื่องไร้หลักฐาน ตัวอย่างเช่น คำว่า "บุตร" การที่พระวิญญาณบริสุทธิ์เข้าสถิตในตัวท่าน หรือการเรียกท่านด้วยคำว่า "พระเจ้า" หรือการที่พระผู้เป็นเจ้าปรากฏหรือเข้าสถิตในตัวท่าน หรือการสถิตอยู่ หรือการสถิตอยู่ในที่ของท่าน

[^1]: อัลญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคที่ 3 หน้า 185–186 [^2]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู อัลญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์ ภาคที่ 2 หน้า 119–132

ถ้อยคำทั้งหมดนี้มีใช้กับผู้อื่นด้วย และจากถ้อยคำเหล่านี้ ความเป็นพระเจ้าของเขาย่อมไม่อาจพิสูจน์ได้"[^1]

บางครั้งชาวคริสต์ละทิ้งหลักฐานจากตัวบท (มันกูลาต) เหล่านี้ แล้วหันมาอภิปรายเรื่องอุกนูม (บุคคลทั้งสามของพระเจ้า) การสถิตอยู่ (หุลูล) และการรวมเป็นหนึ่งเดียว (อิตติหาด) ด้วยเหตุผลทางปัญญา โดยทำให้เป็นการอภิปรายเชิงปรัชญาหรือเชิงตะเซาวุฟ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้อภิปรายประเด็นนี้อย่างละเอียดถี่ถ้วนจากแง่มุมทางปรัชญาล้วน ๆ เนื่องจากนี่เป็นหัวข้อเฉพาะของท่าน และท่านได้อภิปรายเรื่องนี้มาแล้วหลายครั้งในเรื่องวิชากะลาม อะกีดะฮ์ และวะห์ดะตุลวุญูด ท่านจึงอภิปรายเรื่องนี้อย่างเต็มที่ และพิสูจน์ให้เห็นว่าสิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องที่ขัดต่อปัญญาโดยสิ้นเชิง และเป็นปรัชญาที่ประดิษฐ์ขึ้นเอง ซึ่งไม่มีความเกี่ยวข้องใด ๆ กับข้อเท็จจริงและหลักเหตุผลเลย[^2]

เรื่องที่ขัดต่อปัญญา

เมื่อชาวคริสต์ถูกตำหนิในเชิงเหตุผล และถูกพิสูจน์ให้เห็นว่าหลักความเชื่อเรื่องตรีเอกภาพเป็นหลักความเชื่อที่ขัดต่อปัญญาโดยสิ้นเชิงและไม่อาจเข้าใจได้ และปัญญาของมนุษย์ทั่วไปก็ไม่สนับสนุนมัน พวกเขาก็จะหันกลับไปพึ่งพิงตัวบท และกล่าวว่า "จะทำอย่างไรได้เล่า ในคัมภีร์จากฟากฟ้าก็มีมาเช่นนี้ และเรื่องราวกับหลักความเชื่อเหล่านี้เป็นสัจธรรมที่อยู่เหนือปัญญาและการอนุมาน ซึ่งต้องอาศัยอีมานและการตักลีด (การปฏิบัติตาม) เท่านั้น ไม่ควรพยายามทำความเข้าใจหรืออธิบายมันในเชิงเหตุผล" อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ประการแรกปฏิเสธข้อนี้เลยว่า หลักความเชื่อและคำสอนเหล่านี้มีมาในคัมภีร์จากฟากฟ้า แต่ความจริงคือ ในคัมภีร์จากฟากฟ้านั้นมีคำสอนที่ขัดแย้งกับสิ่งเหล่านี้ จากนั้นท่านกล่าวว่า สิ่งสองอย่างนั้นแตกต่างกัน อย่างหนึ่งคือสิ่งที่เป็นไปไม่ได้และเป็นโมฆะในเชิงเหตุผล และทุกคนรู้ดีว่าสิ่งนั้นเป็นไปไม่ได้ อีกอย่างหนึ่งคือสิ่งที่ปัญญาบกพร่องไม่สามารถเข้าถึงได้ ปัญญาไม่อาจรู้จักแก่นแท้ของมัน และไม่อาจตัดสินใด ๆ ได้ทั้งในทางปฏิเสธหรือยืนยัน ท่านกล่าวว่า ในคำสอนและถ้อยคำของบรรดานบี (อ.ล.) นั้นพบเพียงประเภทที่สองเท่านั้น กล่าวคือ ในถ้อยคำของพวกท่านไม่มีสิ่งที่ขัดต่อปัญญา แต่มีสิ่งที่อยู่เหนือปัญญา

[^1]: อัลญะวาบุศเศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคสอง หน้า 189–190 [^2]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู อัลญะวาบุศเศาะฮีห์ ภาคสาม หน้า 119, 191, 215

…สิ่งต่าง ๆ และระหว่างสิ่งที่ขัดแย้งกับสติปัญญากับสิ่งที่อยู่เหนือสติปัญญานั้นมีความแตกต่างกันอย่างมาก ท่านเขียนว่า

لایمیزون بین ما یحیله العقل ویبطله ویعلم انه ممتنع وبین ما یعجز عنه العقل فلا یعرفه ولا یعلم فیه بنفی ولا اثبات وان الرسل اخبرت بالنوع الثانی ولا یجوز ان تخبر بالنوع الاول فلم یفرقوا بین محالات العقول ومحارات العقول وقد ضاھوا فی ذلك من قبلهم من المشرکین الذین جعلوا لله ولدًا وشریکًا۔

«อุละมาอ์คริสเตียนเหล่านี้ไม่แยกแยะระหว่างสิ่งที่สติปัญญาชี้ว่าเป็นไปไม่ได้และตัดสินว่าเป็นโมฆะ และรู้อย่างแน่ชัดว่ามันเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ กับสิ่งที่สติปัญญาไร้ความสามารถที่จะเข้าใจ จึงไม่อาจรู้ถึงความจริงของมัน และไม่อาจตัดสินได้ทั้งในทางปฏิเสธหรือยืนยัน ทั้งที่บรรดานบีได้แจ้งไว้เฉพาะประเภทที่สองเท่านั้น ส่วนการแจ้งถึงประเภทแรกนั้นเป็นไปไม่ได้ในคำพูดของพวกท่าน พวกเขาไม่แยกแยะระหว่างสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ทางสติปัญญา กับประเด็นและความจริงที่สติปัญญาพิศวงงงงวยและไม่อาจแยกแยะได้ ในเรื่องนี้พวกเขาได้ทำเลียนแบบบรรดามุชริกีนก่อนหน้าพวกเขา ซึ่งได้กำหนดบุตรและภาคีให้แก่อัลลอฮ์»[^1]

ท่านยืนยันอย่างหนักแน่น และหนังสือทั้งหมดของท่านเต็มไปด้วยคำอธิบายนี้ว่า ศาสนาที่ถูกต้องย่อมไม่ขัดแย้งกับสติปัญญาที่ชัดแจ้ง ท่านกล่าวว่า ณ จุดนี้มีสองกลุ่มที่พลาดพลั้ง บางคนสุดโต่งในเรื่องสิ่งที่เป็นเหตุผลทางปัญญา (มะอ์กูลาต) ถึงขนาดที่สิ่งที่ไม่มีเหตุผลก็ทำให้มันกลายเป็นสิ่งมีเหตุผล และให้น้ำหนักแก่มันเหนือสิ่งที่รับรู้ด้วยประสาทสัมผัสและตัวบทของบรรดานบี ส่วนอีกกลุ่มหนึ่งก็ไม่รู้จักความพอดีถึงขนาดปฏิเสธสิ่งที่เป็นเหตุผลอันชัดแจ้ง และให้สิ่งที่ตนคิดเอาเองว่าได้ยินมาและสิ่งที่รับรู้ด้วยประสาทสัมผัสอยู่เหนือมัน พึงจำไว้ว่า สัจธรรมหนึ่งย่อมไม่ขัดแย้งหรือปฏิเสธอีกสัจธรรมหนึ่ง แต่ทว่าสิ่งหนึ่งในนั้นย่อมยืนยันอีกสิ่งหนึ่ง ต่างจากความเท็จ ซึ่งมัน…

[^1]: อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคสอง หน้า 89

และขัดแย้งกันเอง อัลลอฮ์ตะอาลาทรงกล่าวถึงบรรดาผู้ที่ต่อต้านบรรดานบีว่า:

وَٱلسَّمَآءِ ذَاتِ ٱلْحُبُكِ ﴿٧﴾ إِنَّكُمْ لَفِى قَوْلٍ مُّخْتَلِفٍ ﴿٨﴾ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ ﴿٩﴾

«ขอสาบานด้วยฟากฟ้าที่มีทางโคจรมากมาย แท้จริงพวกเจ้าตกอยู่ในคำพูดที่ขัดแย้งกัน ผู้ที่ถูกหันเหออกจากอัลกุรอานนั้น คือผู้ที่หลงผิดมาแต่เดิม» (ซูเราะฮ์อัษ-ษาริยาต 51:7-9)

ความจริงก็คือ สิ่งใดที่ได้รับการยืนยันด้วยสติปัญญาที่ชัดแจ้ง ย่อมไม่มีรายงาน (ค็อบัร) ที่ถูกต้องหรือประสาทสัมผัสที่ถูกต้องมาขัดแย้งกับมัน และสิ่งใดที่ได้รับการยืนยันด้วยตัวบท (นักล์) ที่ถูกต้อง ย่อมไม่มีสติปัญญาหรือประสาทสัมผัสมาขัดแย้งกับมัน ในทำนองเดียวกัน สิ่งใดที่รู้ได้ด้วยประสาทสัมผัสที่ถูกต้อง ย่อมไม่มีรายงานหรือเหตุผลทางปัญญาใดมาขัดแย้งกับมัน[^1]

และนี่คือความแตกต่างระหว่างศาสนาคริสต์กับอิสลาม กล่าวคือ ในอิสลามนั้นสติปัญญากับตัวบทสอดคล้องกันอย่างสมบูรณ์ ในอิสลามมีความจริงเร้นลับ (เฆาะยบ์) อยู่จริงซึ่งอยู่เหนือสติปัญญา แต่ไม่ได้ขัดต่อสติปัญญา ต่างจากศาสนาคริสต์ซึ่งมีประเด็นปัญหาและหลักความเชื่อมากมายที่ขัดต่อสติปัญญา และอุละมาอ์คริสเตียนจำนวนมากเองก็ยอมรับว่าสิ่งเหล่านั้นขัดต่อสติปัญญา แต่พวกเขากล่าวว่า สิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องที่อยู่เลยขั้นของสติปัญญาไป และจำต้องยอมรับมันโดยหลับหูหลับตา

อุละมาอ์คริสเตียนผู้ยึดถือเตาฮีดและความเป็นบ่าวของท่านมะซีห์

ในหนังสือเล่มนี้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ทำงานที่มีประโยชน์ยิ่งอย่างหนึ่ง คือท่านได้ยกคำกล่าวและถ้อยคำของบรรดาอุละมาอ์คริสเตียนและผู้นำทางศาสนาที่ยึดถือเตาฮีดและความเป็นบ่าวของท่านมะซีห์ แต่ด้วยเหตุปัจจัยต่าง ๆ พวกเขาจึงไม่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในโลกคริสเตียน ในเรื่องนี้ท่านได้กล่าวถึงนิกายต่าง ๆ ของชาวนะศอรออย่างละเอียด รวมทั้งนิกายที่มีอิทธิพลมากที่สุดและได้อธิบายนิกายนั้น ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความรู้อันลึกซึ้ง การศึกษาอย่างกว้างขวาง และความละเอียดลออของท่าน ในเรื่องเดียวกันนี้ ท่านยังได้ยกสาส์นขนาดยาวฉบับหนึ่งของนักวิชาการผู้เข้ารับอิสลามใหม่ คือ ฮะซัน อิบนุ อัยยูบ มาไว้ด้วย

[^1]: อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) เล่ม 3 หน้า 120

ซึ่งในนั้นเขาได้บันทึกสาเหตุแห่งการรับอิสลามของตน และหลักฐานที่แสดงถึงความเหนือกว่าของศาสนาอิสลามไว้อย่างละเอียด ริสาละฮ์นี้ประกอบด้วยข้อมูลอันทรงคุณค่ายิ่ง[^1]

ข่าวดีเกี่ยวกับท่านนบี ﷺ ในคัมภีร์เตารอตและคัมภีร์จากฟากฟ้า

หลังจากเสร็จสิ้นเรื่องนี้แล้ว อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้ยกข่าวดีและคำพยากรณ์ต่าง ๆ ที่มีการแจ้งถึงการเป็นนบีและการถูกส่งมาของท่านนบี ﷺ ในการกล่าวถึงข่าวดีและคำพยากรณ์เหล่านี้ ท่านได้ใช้ความละเอียดถี่ถ้วนและความครอบคลุมอย่างยิ่ง ท่านได้ยกประโยคและข้อความทั้งหมดจากคำพูดของนบีอิชาอ์ยา (อิสยาห์) นบีหะบะกูก (ฮาบากุก) นบีดานิยาล (ดาเนียล) และท่านนบีอีซา (อัล-มะซีห์) ที่เกี่ยวข้องกับท่านนบี ﷺ เนื้อหาในเรื่องนี้เท่าที่ปรากฏอยู่ในหนังสือเล่มนี้ ยากที่จะพบได้ในหนังสือเล่มอื่น ท่านยังได้อธิบายคำพยากรณ์เหล่านี้ และพิสูจน์ว่าคำพยากรณ์เหล่านี้ตรงกับท่านนบี ﷺ เท่านั้น[^2]

หนึ่งในคำพยากรณ์เหล่านี้คือคำพยากรณ์ในพระวรสารนักบุญยอห์น ว่าท่านนบีอีซาได้กล่าวว่า "อันนะ อัรกูนัล-อาลัม ซะยะอ์ตี วะลัยซะ ลี ชัยอ์" (ความหมายของ "อัรกูน" ในภาษาฮีบรูคือ ผู้มีเกียรติอันยิ่งใหญ่และมีฐานะสูงส่ง และผู้ยิ่งใหญ่และบรรดาผู้นำจะถูกเรียกว่า "อัรกุน") อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้พิสูจน์ว่าผู้ที่คำพยากรณ์นี้หมายถึงคือท่านนบี ﷺ โดยเขียนว่า

«ชาวโลกทั้งมวลมีความเห็นพ้องในเรื่องนี้ และเป็นเรื่องที่ชัดแจ้งและแน่นอนอย่างยิ่งว่า หลังจากท่านนบีอีซาแล้ว มีเพียงท่านนบี ﷺ เท่านั้นที่ความเป็นผู้นำทั้งด้านในและด้านนอกของท่านได้แผ่ขยายไปทั่วโลก หัวใจและร่างกายต่างยอมจำนนเชื่อฟังท่าน และทั้งในยามที่ท่านมีชีวิตอยู่และหลังจากที่ท่านเสียชีวิตแล้ว ในทุกยุคสมัยและในดินแดนจำนวนมากทั้งทางตะวันออกและตะวันตก ผู้คนต่างเชื่อฟังท่านทั้งภายนอกและภายใน ส่วนบรรดากษัตริย์นั้น (ได้รับการเชื่อฟัง) เพียงภายนอกเท่านั้น…»

[^1]: ดู ภาคสอง หน้า 312–320, ภาคสาม หน้า 3 [^2]: ภาคสาม หน้า 265 ถึงภาคสี่ หน้า 20

ได้รับการเชื่อฟัง และหลังจากที่พวกเขาสิ้นชีวิตไปแล้วก็ไม่มีผู้ใดเชื่อฟังพวกเขาอีก อีกทั้งชาวศาสนาก็ไม่ได้เกี่ยวข้องอันใดกับการเชื่อฟังเช่นนั้นของพวกเขา ในลักษณะที่ทำให้พวกเขาหวังผลตอบแทนหรือเกรงกลัวการลงโทษในโลกอาคิเราะฮ์ แต่การเชื่อฟังบรรดานบี (อ.ล.) นั้นมีสถานะเช่นนี้

ท่านมุหัมมัด ﷺ ได้เผยให้ปรากฏถึงศาสนาของบรรดานบีในยุคก่อน ท่านได้ยืนยันความสัตย์จริงของพวกเขา ได้ทำให้นามของพวกเขาเป็นที่กล่าวขาน และได้ยกย่องสถานะของพวกเขาให้สูงส่ง ด้วยเหตุแห่งท่านนี้เองที่ประชาชาติใหญ่ ๆ ได้ศรัทธาต่อท่านนบีมูซา (อ.ล.) ท่านอัล-มะสีห์ และบรรดานบีและเราะซูลท่านอื่น ๆ ซึ่งหากไม่มีท่านแล้ว พวกเขาก็จะไม่ศรัทธาต่อบุคคลเหล่านั้นเลย ชาวคัมภีร์เองแม้ในบรรดานบีที่พวกเขารู้จักชื่อ ก็ยังมีความขัดแย้งกันในเรื่องของท่านเหล่านั้น พวกเขาตำหนิท่านนบีดาวูดและท่านนบีสุลัยมาน เป็นต้น และกล่าวร้ายท่านทั้งสอง นอกจากนี้ยังมีปยัมบัร (ผู้นำสาร) อีกมากมาย เช่น ท่านนบีฮูด ท่านนบีศอลิห์ ท่านนบีชุอัยบ์ เป็นต้น ซึ่งพวกเขาไม่รู้จักเลยด้วยซ้ำ[^1]

มุอ์ญิซาตและหลักฐานแห่งการเป็นนบี

เมื่อเสร็จสิ้นจากเรื่องนี้แล้ว อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงมุอ์ญิซาตของท่านนบี ﷺ อย่างละเอียด (ซึ่งท่านยืนกรานว่าคำว่า "อายาต" นั้นเป็นศัพท์ดั้งเดิมของอัลกุรอานและเป็นถ้อยคำที่ถูกต้องยิ่งกว่า) และตามวิสัยของท่าน ท่านได้รวบรวมเนื้อหาในเรื่องนี้ไว้มากมาย จนไม่อาจหาได้โดยง่ายในที่แห่งเดียว[^2] ในการนี้ได้มีการกล่าวถึงนิยามของมุอ์ญิซาต วิธีการพิสูจน์ยืนยัน ตลอดจนการอภิปรายเชิงอุศูลและเชิงกะลามอีกมากมาย และประเด็นอันละเอียดอ่อนต่าง ๆ

ในเรื่องมุอ์ญิซาตและอายาตเหล่านี้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) มิได้จำกัดอยู่เพียงมุอ์ญิซาตที่เป็นที่รู้จักแพร่หลาย ซึ่งโดยทั่วไปถูกกล่าวถึงในตำราสีเราะฮ์และตำรากะลามสืบต่อกันมาเท่านั้น หากแต่ท่านได้ขยายขอบเขตของอายาตและหลักฐานแห่งการเป็นนบีให้กว้างขวางจนครอบคลุมถึงสีเราะฮ์และชะมาอิล (คุณลักษณะ) ทั้งหมดของท่านนบี ﷺ ซึ่งเป็นหลักฐานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของการเป็นนบี และ

[^1]: อัล-ญะวาบุศเศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) เล่ม 4 หน้า 86–92 ถึงหน้า 95 และ 86 [^2]: ดูเล่ม 4 หน้า 66 ถึง 277

สำหรับผู้มีความเที่ยงธรรมและผู้มีวิจารณญาณ นี่คือข้อพิสูจน์และหลักฐานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดถึงความเป็นนบีของท่านมุฮัมมัด ﷺ ประหนึ่งว่าท่านเห็นพ้องกับเมาลานารูมในเรื่องนี้ว่า

«ในหัวใจของผู้ใดก็ตามที่มีความรู้เป็นรสชาติ ใบหน้าและเสียงของนบีก็คือมุอ์ญิซาต»

ในเรื่องนี้ ท่านได้นำเสนอบทสรุปที่ดียิ่งเกี่ยวกับชีวประวัติและคุณลักษณะของท่านนบี ﷺ[^1] และท่านได้ขยายขอบเขตนี้ให้กว้างออกไปอีก ท่านกล่าวว่า

«ชีวประวัติของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ จริยธรรมของท่าน ตลอดจนคำพูดและการกระทำของท่าน ล้วนเป็นมุอ์ญิซาตของท่าน บทบัญญัติ (ชะรีอะฮ์) ของท่านก็เป็นมุอ์ญิซาตอันเป็นเอกเทศประการหนึ่งของท่าน ประชาชาติของท่าน ความรู้ของประชาชาติของท่าน ความเคร่งครัดในศาสนาและวิถีชีวิตของพวกเขาก็เป็นมุอ์ญิซาตประการหนึ่งของท่าน และกะรอมาตของบรรดาผู้ศอลิหฺในประชาชาติของท่านก็เป็นมุอ์ญิซาตประการหนึ่งของท่านเช่นกัน»[^2]

การปฏิวัติของอิสลามและประชาชาติของท่านมุฮัมมัด ﷺ คือมุอ์ญิซาตอันเป็นเอกเทศ

จากนั้น หลังจากนำเสนอบทสรุปชีวประวัติอันบริสุทธิ์ ซึ่งเมื่ออ่านแล้วจะเกิดความเชื่อมั่นอย่างแน่วแน่ว่าท่านเป็นนบีผู้สัจจริง ได้รับการสนับสนุนจากอัลลอฮ์ และเป็นเราะซูลผู้เที่ยงแท้ ท่านได้เขียนไว้ว่า

«ดะอ์วะฮ์ของอิสลามได้แผ่ปกคลุมไปทั่วทั้งแผ่นดินอาหรับ ซึ่งก่อนหน้านั้นเต็มไปด้วยการบูชาเจว็ด การเชื่อฟังหมอดู การปฏิเสธพระผู้สร้างและการเชื่อฟังสิ่งถูกสร้าง การนองเลือดและการตัดขาดเครือญาติ ไม่มีผู้ใดมีความรู้เรื่องอาคิเราะฮ์ และไม่มีผู้ใดสำนึกถึงชีวิตหลังความตาย คนเขลาและหยาบกระด้างเหล่านี้ ด้วยความโปรดปรานจากคำสอนของท่าน ได้กลายเป็นผู้รู้ที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ผู้เคร่งครัดในศาสนาที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ผู้ทำอิบาดะฮ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุด และผู้ทรงคุณธรรมที่ยิ่งใหญ่ที่สุดบนพื้นแผ่นดิน เมื่อชาวคริสต์ได้เห็นบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ในแคว้นชาม พวกเขากล่าวว่า ความจริงก็คือ บรรดาสาวกของพระเยซู (อัลมะซีห์) ก็มิได้ประเสริฐกว่าคนเหล่านี้ นี่คือความรู้และการปฏิบัติของพวกเขา…

[^1]: ดู ภาคที่สี่ หน้า 95–98 และ 78–96 [^2]: ภาคที่สี่ หน้า 175

...เป็นอนุสรณ์ที่ส่องสว่างเจิดจรัสไปทั่วโลก หากนำอนุสรณ์และร่องรอยของชนชาติอื่น ๆ มาเปรียบเทียบกับสิ่งเหล่านี้ ผู้มีปัญญาย่อมเห็นความแตกต่างระหว่างทั้งสองประดุจแผ่นดินกับฟากฟ้า"[^1]

"ประชาชาติของท่านนบี ﷺ สมบูรณ์ที่สุดในทุกด้านของความประเสริฐเหนือประชาชาติทั้งปวง หากนำความรู้ของชนชาติทั้งหลายในโลกมาเทียบกับความรู้ของพวกเขา ความรู้ของพวกเขาก็จะปรากฏว่าเหนือกว่า หากนำศาสนา การอิบาดะฮ์ และการภักดีต่ออัลลอฮ์ของพวกเขามาเทียบกับศาสนา การอิบาดะฮ์ และการภักดีต่ออัลลอฮ์ของผู้อื่น ก็จะเห็นได้ชัดว่าพวกเขามีความเคร่งครัดในศาสนามากกว่าผู้อื่น หากพิจารณาความกล้าหาญ การญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ ความอดทนต่อความยากลำบากในหนทางของอัลลอฮ์ และความทรหดอดทน ก็จะเห็นว่าพวกเขามีน้ำหนักเหนือกว่า หากพิจารณาความเอื้ออารี การบริจาค ความใจกว้าง และความมีจิตใจสูงส่ง ก็จะเห็นว่าพวกเขามีความเอื้ออารีและความเมตตามากกว่า คุณธรรมและมารยาทอันประเสริฐทั้งหมดนี้ มุสลิมได้รับมาจากท่านนบี ﷺ เท่านั้น พวกเขารับมาจากตัวท่านโดยตรง และท่านเองเป็นผู้สั่งใช้ให้พวกเขาปฏิบัติ

ก่อนการเป็นนบีและการได้รับแต่งตั้งของท่าน พวกเขามิได้เป็นผู้ปฏิบัติตามคัมภีร์ใดที่ท่านมาเติมเต็มให้สมบูรณ์ ดังเช่นที่ท่านนบีอีซา (อัล-มะสีห์) มาเพื่อเติมเต็มบทบัญญัติแห่งคัมภีร์เตารอต คุณธรรมและความรู้ของผู้ปฏิบัติตามท่านนบีอีซานั้น ส่วนหนึ่งได้มาจากเตารอต ส่วนหนึ่งจากซะบูร ส่วนหนึ่งจากคำสอนของบรรดานบี ส่วนหนึ่งจากท่านนบีอีซา และอีกส่วนหนึ่งได้มาจากคำสอนอื่น ๆ หลังยุคของเหล่าสาวก (ฮะวารีย์) รวมทั้งจากถ้อยคำของนักปรัชญาเป็นต้น แต่สำหรับประชาชาติของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ นั้น ก่อนหน้าท่านไม่มีคัมภีร์ใดดำรงอยู่ และไม่มีคำสอนของนบีคนใด ยิ่งกว่านั้น ส่วนใหญ่ของพวกเขาได้ศรัทธาต่อนบีมูซา นบีอีซา และนบีดาวูด รวมทั้งต่อคัมภีร์เตารอตและซะบูร ก็โดยผ่านท่านนบี ﷺ นั่นเอง ท่านเป็นผู้สั่งให้พวกเขาศรัทธาต่อบรรดานบีทั้งปวงและยอมรับคัมภีร์ทั้งหลายที่ถูกประทานลงมา และท่านได้ห้ามมิให้แบ่งแยกระหว่างบรรดานบี (อ.ล.)"[^2]

ความมหัศจรรย์ของบทบัญญัติแห่งท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ

ท่านกล่าวถึงความครอบคลุมสมบูรณ์ของบทบัญญัติแห่งท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ โดยเขียนไว้ว่า:—

[^1]: อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคที่ 4 หน้า 181 [^2]: ภาคที่ 4 หน้า 82

"ชะรีอะฮ์ของท่าน ﷺ เป็นชะรีอะฮ์ที่สมบูรณ์ที่สุด ไม่มีสิ่งใดที่มีเหตุผลและดีงาม ซึ่งสติปัญญายอมรับว่าเป็นสิ่งที่สมควรและดีงาม แล้วท่านไม่ได้สั่งใช้ และไม่มีสิ่งใดที่ไม่เหมาะสมและน่ารังเกียจ ซึ่งสติปัญญาเห็นว่าไม่สมควรและน่ารังเกียจ แล้วท่านไม่ได้ห้ามไว้ ท่านไม่เคยสั่งใช้สิ่งใดที่วันนี้จะมีโอกาสให้ใครพูดได้ว่า 'หากท่านไม่ได้สั่งใช้สิ่งนั้นก็คงดี' และท่านไม่เคยห้ามสิ่งใดที่วันนี้จะมีใครพูดได้ว่า 'หากท่านไม่ได้ห้ามสิ่งนั้นก็คงดี' ท่านได้อนุมัติให้สิ่งที่ดี สะอาด และบริสุทธิ์ทั้งหลายเป็นที่อนุมัติ (หะลาล) และไม่ได้ห้ามสิ่งใดในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ดังที่บางชะรีอะฮ์ได้ห้ามไว้ และท่านได้ห้าม (หะรอม) สิ่งที่ไม่สะอาดและสกปรกทั้งหลาย และไม่ได้อนุมัติสิ่งใดในบรรดาสิ่งเหล่านั้น ดังที่บางชะรีอะฮ์ได้อนุมัติไว้ ความดีงามและคุณประโยชน์ทั้งหลายที่ประชาชาติทั้งปวงในโลกมีอยู่ ล้วนรวมอยู่ในชะรีอะฮ์นี้ทั้งสิ้น ข่าวสารที่มีอยู่ในคัมภีร์เตารอต อินญีล และซะบูร เกี่ยวกับมลาอิกะฮ์และวันอาคิเราะฮ์ ก็ได้มาปรากฏอยู่ในอัลกุรอานและในชะรีอะฮ์ของท่านในรูปแบบที่สมบูรณ์ที่สุด และยังได้แจ้งถึงบางสิ่งที่ไม่มีการกล่าวถึงในคัมภีร์เหล่านั้นอีกด้วย สิ่งที่มีอยู่ในคัมภีร์เหล่านั้นเกี่ยวกับความจำเป็นของความยุติธรรม การตัดสินที่ถูกต้อง การเรียกร้องสู่คุณธรรม และการส่งเสริมให้ทำความดี ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ก็ได้นำมาและได้เพิ่มเติมยิ่งขึ้นไปอีก หากผู้มีสติปัญญาคนใดพิจารณาถึงอิบาดะฮ์ต่าง ๆ ที่ถูกบัญญัติไว้ในอิสลาม และพิจารณาอิบาดะฮ์ของประชาชาติอื่น ๆ ด้วย ความเหนือกว่าและความประเสริฐกว่าของอิบาดะฮ์ในอิสลามก็จะปรากฏชัดแก่เขา สภาพเช่นนี้ก็เป็นจริงกับบทลงโทษ (หุดูด) บทบัญญัติ และประเด็นปัญหาตลอดจนกฎเกณฑ์ทั้งหลายของชะรีอะฮ์ด้วยเช่นกัน"[^1]

ในเรื่องนี้ ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ได้กล่าวถึงเป้าหมายของอิบาดะฮ์ และแนวทางตลอดจนทัศนะของกลุ่มต่าง ๆ เกี่ยวกับเรื่องนั้น จากนั้นได้อภิปรายอย่างลุ่มลึกเปี่ยมด้วยหิกมะฮ์ถึงเป้าหมาย เคล็ดลับ คุณประโยชน์ และผลลัพธ์ของอิบาดะฮ์ในอิสลาม[^2] แล้วได้พิสูจน์ให้เห็นว่า ท่านนบี ﷺ เป็นแบบอย่างที่สมบูรณ์ของความสัตย์จริงและความยุติธรรม และบรรดาเคาะลีฟะฮ์อัรรอชิดีนของท่าน…

[^1]: อัลญะวาบ อัศเศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคที่ 4 หน้า 80–82 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 101–106

และบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ได้แสดงออกถึงความสัจจริงและความยุติธรรมนี้ในชีวิตของพวกเขา ตลอดจนในการปกครอง การเป็นเคาะลีฟะฮ์ การปฏิบัติต่อผู้คน และการเมือง และพวกเขาได้ใช้ชีวิตแห่งความสมถะ (ซุฮด์) และความยำเกรงระมัดระวัง (วะเราะอ์) ที่หาสิ่งใดเทียบเคียงไม่ได้ในประวัติศาสตร์ของโลก[^1]

การยอมรับนุบูวะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับทุกคนที่ยอมรับนุบูวะฮ์

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้พิสูจน์ไว้อย่างชัดเจนยิ่งและมีหลักฐานรองรับว่า หากผู้ใดรู้จักความหมายของนุบูวะฮ์ (ความเป็นนบี) และยอมรับนุบูวะฮ์ อีกทั้งกล่าวคำยืนยันถึงนบีแม้เพียงท่านเดียว ก็เป็นไปไม่ได้ที่เขาจะปฏิเสธนุบูวะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ทั้งนี้เพราะหลักฐานและข้อพิสูจน์ใด ๆ ที่สามารถนำมาแสดงถึงนุบูวะฮ์ของบรรดานบีท่านอื่น หลักฐานเหล่านั้นเองยิ่งพิสูจน์นุบูวะฮ์ของท่านนบี ﷺ ได้หนักแน่นกว่า หากมีผู้กล่าวว่านุบูวะฮ์ของบรรดานบีเหล่านั้นได้รับการพิสูจน์ด้วยมุอ์ญิซาต (ปาฏิหาริย์) มุอ์ญิซาตของท่านนบี ﷺ ก็ยิ่งใหญ่กว่ามาก และได้รับการยืนยันด้วยการรายงานแบบตะวาตุร ซึ่งมุอ์ญิซาตของนบีท่านใดไม่ได้รับการยืนยันในระดับนั้น ในทำนองเดียวกัน คัมภีร์ที่ท่านนำมาก็สมบูรณ์ยิ่งกว่าคัมภีร์อื่น ๆ ประชาชาติของท่านก็ดีเลิศและสูงส่งกว่าประชาชาติของบรรดานบีท่านอื่น บทบัญญัติและกฎเกณฑ์แห่งศาสนาของท่านก็เหนือกว่าและสูงส่งกว่า โดยแท้จริงแล้ว การปฏิเสธนุบูวะฮ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ย่อมนำไปสู่การปฏิเสธนุบูวะฮ์ทั้งหมด และการพิสูจน์นุบูวะฮ์ของนบีแม้เพียงท่านเดียวก็จะกลายเป็นเรื่องยาก[^2]

ท่านกล่าวว่า การยืนกรานยืนยันนุบูวะฮ์ของบรรดานบีท่านอื่น แต่ปฏิเสธนุบูวะฮ์ของท่านนบี ﷺ นั้น ก็เหมือนกับการยอมรับความยิ่งใหญ่และความเป็นผู้นำของอุละมาอ์ในศาสตร์หนึ่ง แต่กลับปฏิเสธปรมาจารย์และอิมามแห่งบรรดาอิมามของศาสตร์นั้น ท่านได้ยกตัวอย่างที่น่าสนใจไว้หลายประการ โดยกล่าวว่า:

«นี่ก็เหมือนกับที่มีผู้กล่าวว่า ซุฟัร อิบนุลกอซิม อัลมุซะนี และอัลอัษร็อม[^3] เป็นนักนิติศาสตร์ผู้ยิ่งใหญ่ แต่อบูหะนีฟะฮ์ อัชชาฟิอี และมาลิก มิใช่นักนิติศาสตร์ หรือมีผู้กล่าวว่า อัลอัคฟัช อิบนุลอันบารี และอัลมุบัรร็อด[^4] เป็นนักไวยากรณ์อย่างแน่นอน แต่อัลเคาะลีล ซีบะวัยฮ์ และอัลฟัรรออ์[^5] มิใช่นักไวยากรณ์ หรือกล่าวว่า อัลมะลิกี และอัลมะซีหี เป็นต้น ผู้แต่งตำราการแพทย์ เป็นแพทย์อย่างแน่นอน แต่…»

[^1]: อัลญะวาบ อัศเศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาค 4 หน้า 191 [^2]: อัลญะวาบ อัศเศาะฮีห์ ภาค 1 หน้า 13 [^3]: ท่านเหล่านี้เป็นศิษย์ของอิมามทั้งสี่ และเป็นผู้รวบรวมนิติศาสตร์ของพวกท่าน [^4]: อุละมาอ์ผู้มีชื่อเสียงด้านไวยากรณ์และภาษา [^5]: ปรมาจารย์ผู้มีชื่อเสียงด้านไวยากรณ์

ฮิปโปเครตีสและเกเลนเป็นต้นไม่ใช่แพทย์ หรือกล่าวว่า กูชยาร[^a]และเคาะลีฟี[^b]รู้จักวิชาดาราศาสตร์ แต่ปโตเลมีเป็นต้นไม่มีความรู้ใด ๆ ในวิชาดาราศาสตร์เลย หรือมีผู้ใดกล่าวว่า ดาวูด สุลัยมาน วะลีคอวาอานูศ[…] และดานิยาลเป็นนบีอย่างแน่นอน แต่มุฮัมมัด บิน อับดุลลอฮ์ ﷺ ไม่ใช่นบี ความขัดแย้งในตัวเองของบุคคลผู้นี้และความไร้เหตุผลของคำพูดของเขานั้นชัดเจนยิ่งกว่าคำพูดทั้งหมดที่กล่าวมาข้างต้นเสียอีก แท้จริงแล้ว ผู้ใดที่กล่าวว่า มูซาและอีซา (อ.ล.) เป็นเราะซูลของอัลลอฮ์อย่างแน่นอน และอัตเตารอฮ์กับอัลอินญีลเป็นคัมภีร์จากฟากฟ้าอย่างแน่นอน แต่มุฮัมมัด ﷺ ไม่ใช่เราะซูลของอัลลอฮ์ และอัลกุรอานไม่ใช่คัมภีร์จากฟากฟ้า ผู้ใดก็ตามที่พินิจพิจารณาศาสนาที่มุฮัมมัด ﷺ นำมา และศาสนาตลอดจนคัมภีร์ต่าง ๆ ที่มาก่อนท่าน และได้มีโอกาสพิจารณาหลักฐานและสัญญาณแห่งความเป็นนบีของมุฮัมมัด กับหลักฐานและสัญญาณแห่งความเป็นนบีของบรรดานบีในอดีต รวมทั้งบทบัญญัติของมุฮัมมัดกับบทบัญญัติในอดีต เขาย่อมจะเห็นว่าคำพูดนี้เป็นโมฆะและไร้สาระโดยสิ้นเชิง"[^1]

การถูกส่งมาอย่างครอบคลุมทั่วไปของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ

ในตอนท้ายนี้ เห็นสมควรกล่าวถึงข้ออ้างของชาวคริสต์ข้อหนึ่ง ซึ่งอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ให้ที่ทางเป็นอันดับแรกในหนังสือของท่าน นั่นคือ ข้ออ้างที่ว่า ท่านนบี ﷺ ถูกส่งมายังชาวอาหรับในยุคญาฮิลียะฮ์เท่านั้น และเรียกร้องให้มีอีมานเฉพาะจากคนเหล่านั้น ส่วนชาวคริสต์ไม่ได้ถูกบังคับให้ต้องศรัทธาต่อท่าน และหากพวกเขาไม่ศรัทธาก็จะไม่ถูกเอาผิดแต่อย่างใด อะกีดะฮ์นี้พบได้ในหมู่ชาวคริสต์อาหรับและอุละมาอ์คริสเตียนในยุคนั้นด้วย แม้แต่ในประเทศอินเดียของเราเอง ระยะหลังมานี้ก็เริ่มมีบางกลุ่มแสดงความคิดเห็นว่า การปฏิบัติตามศาสนาในอดีตอย่างสมบูรณ์ก็เพียงพอแล้วสำหรับการรอดพ้น การศรัทธาต่อความเป็นนบีของมุฮัมมัดไม่ใช่สิ่งจำเป็นสำหรับชาวคริสต์หรือชาวยิวที่สมบูรณ์และสัจจริง หรือสำหรับผู้ที่มิใช่มุสลิม เนื่องจากอะกีดะฮ์นี้ (ขัดกับ) การเรียกร้องอันครอบคลุมทั่วไปของอิสลาม และ (การถูกส่งมาอย่างครอบคลุม) ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ

[^a]: กูชยาร อัลญีลี นักดาราศาสตร์มุสลิม [^b]: น่าจะหมายถึงนักดาราศาสตร์มุสลิมท่านหนึ่ง (อ่านไม่ชัดเจน) [^1]: อัลญะวาบ อัศเศาะฮีห์ (الجواب الصحيح) ภาคแรก หน้า 181

...เป็นการโจมตีอย่างรุนแรงต่อหลักการแห่งการส่งมาเป็นศาสนทูตแก่มวลมนุษย์ทั้งหมด (บิอ์ษะฮ์อามมะฮ์) และด้วยแนวคิดนี้ ประตูแห่งการเผยแผ่และดะอ์วะฮ์ของอิสลามย่อมถูกปิดลง ความพยายามทั้งหมดที่ได้ทุ่มเทไปในการเรียกร้องเชิญชวนและเผยแผ่อิสลามก็จะกลายเป็นสิ่งไร้ความหมายและไร้ประโยชน์ ด้วยเหตุนี้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) จึงทุ่มเทพลังทางปากกาอย่างเต็มที่ในการหักล้างอะกีดะฮ์นี้ การอภิปรายนี้ครอบคลุมตั้งแต่หน้า 28 ถึงหน้า 230 ของภาคแรกของหนังสือ และเป็นการอภิปรายที่สมบูรณ์และกว้างขวางที่สุดในประเด็นนี้ ทั้งในเชิงวิชาการและเชิงการให้เหตุผล ซึ่งออกมาจากปลายปากกาของนักเทววิทยา (มุตะกัลลิม) และนักวิชาการคนหนึ่ง ท่านได้รวบรวมอายะฮ์ ตัวบทอัลกุรอาน และหะดีษเศาะฮีหฺทั้งหมดในเรื่องนี้ไว้ ซึ่งเมื่อได้เห็นแล้ว จะไม่เหลือที่ว่างให้แก่ความคลางแคลงใจแม้เพียงชั่วขณะว่า การส่งท่านนบี ﷺ มานั้นเป็นไปเพื่อชาวอาหรับเท่านั้น หรือว่าความรอดพ้นจะเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องยอมรับความเป็นนบีของท่าน ท่านเขียนไว้ ณ ที่หนึ่งว่า:

"ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า

كان النبي يبعث الى قومه خاصة وبعثت الى الناس عامة

«นบีในอดีตถูกส่งมาเฉพาะแก่กลุ่มชนของตน ส่วนฉันถูกส่งมายังมนุษย์ทั้งมวล»

และอัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ

«จงกล่าวเถิดว่า โอ้มนุษย์ทั้งหลาย แท้จริงฉันคือศาสนทูตของอัลลอฮ์มายังพวกท่านทั้งหมด พระผู้ทรงมีอำนาจปกครองชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:158)

และตรัสอีกว่า

وَمَآ أَرْسَلْنَـٰكَ إِلَّا كَآفَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا

«และเรามิได้ส่งเจ้ามา เว้นแต่เพื่อมนุษย์ทั้งมวล ในฐานะผู้แจ้งข่าวดีและผู้ตักเตือน» (ซูเราะฮ์สะบะอ์ 34:28)

อายะฮ์ในอัลกุรอานที่เรียกร้องเชิญชวนชาวคัมภีร์ ทั้งยิวและคริสต์ ผู้ตั้งภาคี ผู้บูชารูปเคารพ ตลอดจนมนุษย์และญินทั้งหมดนั้น ยากที่จะนับได้ครบถ้วน หากจะนับก็ต้องใช้ความพยายามอย่างมาก นี่คือประเด็นที่ชัดแจ้งและแน่นอน และเป็นอะกีดะฮ์ของอิสลาม จะกล่าวได้อย่างไรว่าท่านนบี ﷺ ไม่เคยกล่าวถึงการที่ท่านถูกส่งมายังผู้อื่นนอกจากชาวอาหรับ? นี่คือเหตุการณ์แห่งดะอ์วะฮ์และการเผยแผ่ของท่าน นี่คือเรื่องราวของบรรดาทูตและผู้เผยแผ่อิสลามของท่าน นี่คือบันทึกเรื่องญิฮาดต่อยิว คริสต์ และมะญูส (นอกเหนือจากผู้ตั้งภาคี) และนี่คือชีวประวัติของท่านที่อยู่เบื้องหน้าเรา แล้วยังมีคัมภีร์อันศักดิ์สิทธิ์ซึ่งตกทอดมาถึงเราจากท่านอย่างมุตะวาติร ในนั้นมีการเรียกร้องเชิญชวนชาวคัมภีร์ให้ศรัทธาต่อท่านในหลายแห่ง"[^1]

[^1]: อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะฮีหฺ (الجواب الصحيح) ภาคแรก หน้า 115–116

อีกแห่งหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า:

"ในบรรดาหลักฐานเหล่านี้ มีหลักฐานหลายเท่าทวีคูณที่ยืนยันว่า ท่านนบี ﷺ เองได้แจ้งให้ทราบว่า ท่านถูกส่งมาเป็นเราะซูลยังชาวนะศอรอและชาวคัมภีร์กลุ่มอื่น ๆ และยืนยันว่าท่านได้เชิญชวนพวกเขา ได้ทำญิฮาดกับพวกเขา และได้สั่งให้เชิญชวนพวกเขาและทำญิฮาดกับพวกเขา ทั้งนี้มิใช่การกระทำที่อุมมะฮ์ของท่านได้กระทำขึ้นเองภายหลังท่าน โดยไม่มีหลักฐานอ้างอิงใด ๆ ดังเช่นที่ชาวคริสต์ได้ทำสิ่งใหม่ ๆ มากมายภายหลังท่านนบีอีซา (อ.) เพราะชาวมุสลิมไม่ถือว่าเป็นที่อนุญาตแก่ผู้ใดเลยที่จะเปลี่ยนแปลงชะรีอะฮ์ของท่านภายหลังท่าน หรือทำให้สิ่งที่หะรอมเป็นหะลาล หรือทำให้สิ่งที่หะลาลเป็นหะรอม ตามทัศนะของพวกเขา ไม่มีผู้ใดในอุมมะฮ์มีอำนาจที่จะทำให้สิ่งที่ไม่วาญิบกลายเป็นวาญิบ หรือยกเลิกสิ่งที่เป็นวาญิบ ตามทัศนะของพวกเขา สิ่งที่หะลาลคือสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงอนุมัติ สิ่งที่หะรอมคือสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงห้าม และศาสนาคือสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงบัญญัติไว้"[^1]

การโต้แย้งลัทธิชีอะฮ์

แม้ว่าชัยคุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) จะได้โต้แย้งลัทธิชีอะฮ์ไว้ในงานเขียนหลายแห่งของท่าน และได้ปกป้องซุนนะฮ์ อะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ เคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม (อัล-คุละฟาอ์ อัร-รอชิดีน) และบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติอย่างหนักแน่นก็ตาม แต่ในการโต้แย้งลัทธิชีอะฮ์นั้น ท่านมีงานเขียนเฉพาะเรื่องที่เป็นเอกเทศและโดดเด่นอยู่เล่มหนึ่ง คือ «มินฮาจุซซุนนะฮ์ อัน-นะบะวิยยะฮ์ ฟี นักฎิ กะลามิช-ชีอะฮ์ วัล-เกาะดะริยยะฮ์» (منهاج السنة النبوية في نقض كلام الشيعة والقدرية) มูลเหตุที่ก่อให้เกิดงานเขียนนี้คือ อุละมาอ์ชีอะฮ์ร่วมสมัยของท่านผู้หนึ่ง คือ อิบนุลมุฏ็อฮฮัร อัล-หิลลี ได้เขียนหนังสือเล่มใหญ่ว่าด้วยการยืนยันลัทธิชีอะฮ์และอิมามะฮ์ และการโต้แย้งลัทธิซุนนีและเรื่องคิลาฟะฮ์ ชื่อว่า «มินฮาจุล-กะรอมะฮ์ ฟี มะอ์ริฟะติล-อิมามะฮ์» (منهاج الكرامة في معرفة الإمامة) ถวายแด่ผู้อุปถัมภ์และนายของตน คือ กษัตริย์ตาตาร์ อุลไญตู คุดาบันดะฮ์ ข่าน ผู้ซึ่งได้หันมานับถือลัทธิชีอะฮ์ด้วยการเผยแผ่และการชักจูงของอุละมาอ์ผู้นี้

[^1]: อัล-ญะวาบ อัศ-เศาะหีหฺ ภาคแรก หน้า 180–181

หนังสือเล่มนี้ถูกส่งต่อกันจากมือสู่มือจนมาถึงแคว้นชาม และได้มาอยู่ในการศึกษาของชัยคุลอิสลามด้วย ชาวชีอะฮ์ภาคภูมิใจในหนังสือเล่มนี้อย่างยิ่ง พวกเขาถือว่ามันเป็นงานประพันธ์ที่ไม่อาจหักล้างได้และไม่มีผู้ใดตอบโต้ได้ เนื้อหาส่วนใหญ่ของหนังสือเล่มนี้ว่าด้วยการพิสูจน์ความเป็นอิมามและความบริสุทธิ์จากความผิด (อิศมะฮ์) ของท่านอะลี กัรร็อมัลลอฮุ วัจญ์ฮะฮู และอะฮ์ลุลบัยต์ การหักล้างความเป็นเคาะลีฟะฮ์ของเคาะลีฟะฮ์ทั้งสาม และการกล่าวตำหนิพวกท่าน ตลอดจนการกล่าวตำหนิบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ผู้มีเกียรติ ผู้ประพันธ์ได้พยายามพิสูจน์คุณความดีของท่านอะลี (ร.ฎ.) และอิมามทั้งสิบสอง รวมถึงความเป็นอิมามและความบริสุทธิ์จากความผิดของพวกท่าน ด้วยอายะฮ์และตัวบทจากอัลกุรอาน ตลอดจนหะดีษและรายงานต่าง ๆ ในทำนองเดียวกัน ก็ได้พยายามพิสูจน์ข้อตำหนิของเคาะลีฟะฮ์ทั้งสามและบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้มีเกียรติด้วยอายะฮ์ หะดีษ ประวัติศาสตร์ และชีวประวัติ ผู้ประพันธ์ได้พยายามแสดงความเฉลียวฉลาด พลังในการอ้างเหตุผล และความลึกซึ้งทางวิชาการของตนอย่างเต็มที่ และตามทัศนะของเขาเองแล้ว ถือว่าได้ยื่นหลักฐานอย่างสมบูรณ์ต่ออะฮ์ลุสซุนนะฮ์แล้ว

เนื่องจากผู้ประพันธ์มีอะกีดะฮ์แบบมุอ์ตะซิละฮ์ในเรื่องหลักการและหลักความเชื่อ เช่นเดียวกับชาวชีอะฮ์รุ่นหลังโดยทั่วไป เขาจึงได้อภิปรายในเชิงวิชากะลามและเชิงปรัชญาเกี่ยวกับซาต (อาตมัน) และศิฟาต (คุณลักษณะ) ของอัลลอฮ์ ตลอดจนหลักการและหลักความเชื่อของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ด้วย อะฮ์ลุสซุนนะฮ์จึงได้รบเร้าอิมามอิบนุตัยมียะฮ์อย่างหนักให้เขียนตอบหนังสือเล่มนี้

เนื่องจากในหนังสือเล่มนี้มีประเด็นอภิปรายเกี่ยวกับวิชากะลาม หลักความเชื่อ ปรัชญา ตัฟซีร หะดีษ ประวัติศาสตร์ และอาษาร (รายงานจากชนรุ่นแรก) อยู่เป็นจำนวนมาก ผู้ที่เหมาะสมจะตอบหนังสือเล่มนี้ได้จึงต้องเป็นบุคคลที่มีความรอบรู้อย่างกว้างขวางและลึกซึ้งยิ่งในวิชาการและเนื้อหาทั้งหมดเหล่านี้ และเป็นผู้มีสายตาอันเฉียบคม เป็นผู้เชี่ยวชาญและนักวิพากษ์ในศาสตร์เหล่านั้น

และโดยเหตุที่น่าเสียดายว่า นักประพันธ์ชาวชีอะฮ์มีความชำนาญและกล้าหาญยิ่งในการกุหะดีษขึ้น และในการอ้างอิงแหล่งที่มาอย่างผิด ๆ อีกทั้งวิชาหะดีษก็ได้ขยายกว้างขวางออกไปมาก จนมีประมวลรวมและคลังตำราเกิดขึ้นมากมาย การตรวจสอบหะดีษและรายงานเหล่านี้ทั้งหมด และการประเมินมันตามหลักการของวิชาอัลญัรห์วัตตะอ์ดีล (การวิจารณ์และการรับรองผู้รายงาน) และวิชาอัสมาอุรริญาล (ชีวประวัติผู้รายงาน) จึงเป็นงานที่ยากลำบากยิ่ง ดังนั้นภารกิจนี้จึงมีเพียงบุคคลที่มีความแตกฉานอย่างสมบูรณ์ในคลังความรู้ด้านหะดีษและริญาล ซึ่งตำราหะดีษทุกหน้าทุกแผ่นอยู่ต่อหน้าเขา และไม่มีผู้ใดสามารถหลอกลวงเขาได้ในเรื่องรายงานใด ผู้รายงานคนใด หรือการอ้างอิงใดเท่านั้นที่จะทำได้ ควบคู่กันนั้น เขาจะต้องมีสายตาต่อประวัติศาสตร์อิสลามอย่างลึกซึ้งเช่นกัน จนสามารถจับความผิดพลาดทางประวัติศาสตร์ของผู้ประพันธ์ได้ในแวบเดียว และไม่มีคำกล่าวที่ผิดพลาดหรือรายงานที่ถูกกุขึ้นใด ๆ จะผ่านหน้าเขาไปได้

เป็นที่ยอมรับกันว่า การวิจารณ์บุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์และการขุดคุ้ยหาข้อบกพร่องของเขาจากคลังข้อมูลอันกว้างขวางของประวัติศาสตร์นั้นเป็นเรื่องง่าย แต่การชี้แจงให้กระจ่างและการปกป้องนั้นเป็นเรื่องยาก การโจมตีศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) เป็นหัวข้อที่ชาวชีอะฮ์โปรดปราน และเป็นสนามเฉพาะสำหรับการแสดงฝีมือทางความคิดของพวกเขา นับเป็นโชคดีอย่างยิ่งของวิชาการศาสนาที่ในช่วงเวลาที่หนังสือเล่มนี้ถูกแต่งขึ้นนั้นเอง ได้มีอาลิมแห่งอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ท่านหนึ่งหันมาให้ความสนใจในการตอบโต้หนังสือเล่มนี้ ท่านผู้นี้คือ "อะมีรุลมุอ์มินีน ฟิลหะดีษ" แห่งยุคของท่าน ผู้ซึ่งห้องสมุดแห่งวิชาหะดีษและวิชาริญาลทั้งหมดเปิดอยู่ต่อหน้าต่อตาของท่าน และนักวิชาการต่างกล่าวถึงท่านว่า "หะดีษใดที่อิบนุตัยมียะฮ์กล่าวว่าข้าพเจ้าไม่รู้จัก หะดีษนั้นย่อมไม่ใช่หะดีษ" ท่านได้ปฏิบัติหน้าที่ฟัรฎูกิฟายะฮ์แทนประชาชาติในเรื่องการโจมตีศอฮาบะฮ์ และได้ทำงานซึ่งเป็นเรื่องยากยิ่งสำหรับอาลิมคนอื่นหลังยุคของท่าน อุละมาอ์ทุกท่านที่มาหลังจากท่านในเรื่องนี้ล้วนแต่เป็นผู้เก็บเกี่ยวผลจากท่านทั้งสิ้น

หนังสือที่ท่านเขียนขึ้นในชื่อ "มินฮาญุสซุนนะฮ์" (منهاج السنة)[^1] เพื่อตอบโต้หนังสือ "มินฮาญุลกะรอมะฮ์" (منهاج الكرامة) ของอิบนุลมุเฏาะฮ์ฮัร อัลหิลลี มีฐานะโดดเด่นเป็นพิเศษในบรรดาผลงานทั้งหมดของท่าน หากต้องการเห็นตัวอย่างที่แท้จริงของความลึกซึ้งทางวิชาการ ความกว้างไกลแห่งทัศนะ ความเฉียบไวของสติปัญญา ความจำและการระลึกได้ ความมั่นคง ความถี่ถ้วน และความเฉลียวฉลาดและความปราดเปรื่องของอิบนุตัยมียะฮ์แล้ว ก็จงดูหนังสือเล่มนี้เถิด หลังจากที่ท่านยกข้อความของผู้แต่งมินฮาญุลกะรอมะฮ์มาแล้ว เมื่อความรู้และความหวงแหนในศาสนาของท่านพลุ่งพล่านขึ้น ทะเลแห่งความรู้ของท่านก็เกิดพายุโหมกระหน่ำ และกองทัพแห่งความรู้ด้านตัฟซีร หะดีษ ประวัติศาสตร์ และซีเราะฮ์ก็หลั่งไหลออกมา จนบางครั้งชวนให้อยากกล่าวแก่ฝ่ายตรงข้ามของท่านว่า

أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ ﴿١٨﴾

«โอ้บรรดามดเอ๋ย จงเข้าไปในรังของพวกเจ้าเถิด เพื่อมิให้สุลัยมานและไพร่พลของเขาเหยียบย่ำพวกเจ้าโดยที่พวกเขาไม่รู้ตัว»[^2] (ซูเราะฮ์อัน-นัมล์ 27:18)

แรงจูงใจและสาเหตุเบื้องลึกของหนังสือ

แรงจูงใจที่แท้จริงและสาเหตุเบื้องลึกในการแต่งหนังสือเล่มนี้ (มินฮาญุสซุนนะฮ์) สำหรับอิมามอิบนุตัยมียะฮ์

[^1]: หนังสือเล่มนี้มีสี่เล่มขนาดใหญ่ จำนวนหน้ารวมของหนังสือคือ 1,214 หน้า ตีพิมพ์ที่โรงพิมพ์อัลอะมีรียะฮ์ ประเทศอียิปต์ ในปี ฮ.ศ. 1322 ภายใต้การดูแลของชัยค์มุศฏอฟา อัลบาบี อัลหะละบี อัลลามะฮ์อัซ-ซะฮะบีได้ทำบทสรุปของหนังสือเล่มนี้ในชื่อ "อัลมุนตะกอ" (المنتقى) ซึ่งเมื่อไม่นานมานี้ได้ตีพิมพ์ที่อียิปต์ด้วยความเอาใจใส่และความมุ่งมั่นของชัยค์ […] และภายใต้การดูแลของอุสตาซมุหิบบุดดีน อัลเคาะฏีบ

[^2]: ซูเราะฮ์อัน-นัมล์ : 18

ก็คือ ผู้แต่งหนังสือ "มินฮาญุลกะรอมะฮ์" (منہاج الکرامہ) ได้ใช้วาจาจาบจ้วงอย่างเปิดเผยแบบชาวบ้านและหยาบคายต่อบรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม (อัล-คุละฟาอ์ อัร-รอชิดีน) และบรรดาผู้นำหน้ากลุ่มแรก (อัส-สาบิกูน อัล-เอาวะลูน) ซึ่งตามอะกีดะฮ์ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์และอะฮ์ลุสซุนนะฮ์นั้น พวกเขาคือผู้ที่ประเสริฐที่สุดในหมู่สรรพสิ่งและเป็นมนุษย์ที่ดีงามที่สุดรองจากบรรดานบี แต่เขากลับกล่าวหาว่าพวกเขาเป็นผู้มีนิสัยเลวทรามที่สุดและเป็นสิ่งถูกสร้างที่ต่ำต้อยที่สุด เรื่องนี้ในทัศนะของท่านเท่ากับการเอาขวานจามรากฐานของอิสลาม และการเปิดประตูสู่การโจมตีและการจาบจ้วงความเป็นนบีของท่านมุฮัมมัด ﷺ รวมถึงประตูแห่งความเป็นผู้ปฏิเสธศาสนา (อิลหาด) และความนอกรีต (ซันดะเกาะฮ์) ท่านเขียนไว้ในที่หนึ่งว่า

«หากบุคคลผู้ใจแคบและละเมิดขอบเขตผู้นี้ไม่ได้ยื่นมือจาบจ้วงต่อบุคคลเหล่านั้น ซึ่งเป็นหัวหน้าของบรรดาวะลีของอัลลอฮ์ เป็นผู้นำและแบบอย่างของชาวแผ่นดิน และเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ปวงบ่าวของอัลลอฮ์รองจากบรรดานบี และหากการจาบจ้วงนั้นไม่ใช่สิ่งที่สร้างรอยร้าวในศาสนา ไม่ใช่สิ่งที่มอบหลักฐานและข้ออ้างแก่บรรดากาฟิรและมุนาฟิก และไม่ก่อให้เกิดความอ่อนแอและความคลางแคลงใจในหัวใจของผู้มีอีมานจำนวนมาก เราก็คงไม่จำเป็นต้องวิจารณ์และหักล้างบุคคลผู้นี้และเปิดโปงเขา ขออัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงตัดสินอย่างยุติธรรมระหว่างบุคคลผู้นี้กับผู้ที่มีอะกีดะฮ์เดียวกับเขาด้วยเถิด»[^1]

ในทัศนะของชีอะฮ์ ชาวยิวและชาวคริสต์ดีกว่าประชาชาติที่ดีที่สุด

ในอีกที่หนึ่ง ท่านได้กล่าวถึงการโจมตีของชีอะฮ์และการตำหนิบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) โดยเขียนว่า

«อุมมะฮ์ของท่านมุฮัมมัด ﷺ คือประชาชาติที่ดีที่สุด และคนที่ดีที่สุดในอุมมะฮ์นี้คือผู้คนในยุคแรก ผู้คนในยุคแรกนั้นสมบูรณ์และสูงส่งที่สุดในด้านความรู้ที่เป็นประโยชน์และการงานที่ดี แต่บรรดาผู้กุเรื่องเท็จเหล่านี้กลับวาดภาพที่ตรงกันข้าม จากคำกล่าวของพวกเขาจะเข้าใจได้ว่า คนเหล่านั้นไม่มีความรู้ในสัจธรรม และไม่ได้ปฏิบัติตามสัจธรรม ยิ่งไปกว่านั้น ส่วนใหญ่ในหมู่พวกเขายังจงใจขัดแย้งกับสัจธรรมอย่างรู้ตัว ดังที่พวกเขาได้กล่าวถึงเคาะลีฟะฮ์ทั้งสาม (อัล-คุละฟาอ์ อัษ-ษะลาษะฮ์) และศอฮาบะฮ์ส่วนใหญ่ของอุมมะฮ์ และในทัศนะของพวกเขา คนจำนวนมากในหมู่ศอฮาบะฮ์ไม่รู้จักสัจธรรม แต่กลับไปตามแบบอย่างของผู้อธรรม ทั้งนี้เพราะพวกเขาไม่มีความใคร่ครวญและการไตร่ตรองที่จะนำไปสู่ความรู้ได้ และผู้ที่ใช้ความใคร่ครวญและการไตร่ตรอง…

[^1]: ภาคที่สี่ หน้า 71

ไม่ได้รับ เขาคงทำไปเพราะอารมณ์ใฝ่ต่ำหรือความใฝ่หาโลกดุนยา หรือเพราะความบกพร่องและความเข้าใจที่ไม่สมบูรณ์ของตนเอง ข้ออ้างของพวกเขาคือ ศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) บางท่านแสวงหาตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ให้แก่ตนเองโดยมิชอบ ด้วยเหตุนี้จึงจำต้องสรุปว่า ประชาชาติทั้งหมดหลงผิดไปหลังจากนบีของตน ไม่มีผู้ใดในหมู่พวกเขาอยู่บนแนวทางแห่งทางนำเลย ในทำนองเดียวกัน ชาวยิวและชาวคริสต์ (แม้หลังจากศาสนายิวและศาสนาคริสต์ถูกยกเลิกและถูกบิดเบือนแล้ว) ก็ย่อมดีกว่ามุสลิมเหล่านี้ เพราะในอัลกุรอานมีปรากฏว่า

وَمِن قَوْمِ مُوسَىٰٓ أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِٱلْحَقِّ وَبِهِۦ يَعْدِلُونَ ﴿١٥٩﴾

«และในหมู่ชนของมูซานั้น มีกลุ่มหนึ่งที่ชี้นำสู่ความจริง และด้วยความจริงนั้นพวกเขาตัดสินอย่างเที่ยงธรรม» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:159)[^1]

ท่านนบี ﷺ ได้แจ้งไว้ว่า ชาวยิวและชาวคริสต์จะแตกออกเป็นมากกว่าเจ็ดสิบนิกาย ในจำนวนนั้นจะมีกลุ่มหนึ่งที่ได้รับความรอด แต่หากยอมรับคำพูดของพวกชีอะฮ์แล้ว ในหมู่มุสลิมหลังการจากไปของท่านนบี ﷺ ก็ไม่ปรากฏว่ามีกลุ่มใดเลยที่ยืนหยัดอยู่บนความจริงและแสดงออกถึงความยุติธรรม และเมื่อในยุคที่ดีที่สุดของพวกเขายังไม่เป็นเช่นนั้น หลังจากนั้นก็ยิ่งว่างเปล่าลงไปอีก ด้วยเหตุนี้จึงจำต้องสรุปว่า ชาวยิวและชาวคริสต์ แม้หลังจากศาสนาของพวกเขาถูกยกเลิกและถูกบิดเบือนแล้ว ก็ยังดีกว่าประชาชาตินี้ ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงสรรเสริญไว้ว่า

كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ

«พวกเจ้าเป็นประชาชาติที่ดีที่สุดซึ่งถูกให้อุบัติขึ้นแก่มนุษยชาติ» (ซูเราะฮ์อาล อิมรอน 3:110)[^2]

พวกชีอะฮ์ทำให้ผู้ประเสริฐที่สุดของประชาชาติกลายเป็นผู้เลวร้ายที่สุดของประชาชาติ

ในอีกที่หนึ่ง ท่านเขียนไว้ว่า:

“พวกชีอะฮ์เหล่านี้ได้ทำให้บรรดาผู้ประเสริฐแห่งประชาชาติ ซึ่งเป็นผู้สูงส่งและประเสริฐที่สุดในหมู่ชนรุ่นแรกและรุ่นหลังรองจากบรรดานบีและเราะซูล และเป็นผู้ที่มีอายะฮ์ ‘كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ’ ลงมาเกี่ยวกับพวกเขา กลายเป็นผู้เลวร้ายที่สุดของมนุษย์ และกล่าวหาพวกเขาด้วยความชั่วร้ายอันใหญ่หลวง ทำให้ความดีงามของพวกเขากลายเป็นความชั่ว และในทางตรงกันข้าม อิสลาม

[^1]: อัล-อะอ์รอฟ 159 [^2]: ภาคแรก หน้า 152

...ในบรรดาผู้ที่อ้างตนสังกัดอยู่กับ[ท่าน] ผู้ที่เป็นพวกตามอารมณ์ใฝ่ต่ำ ผู้ที่โง่เขลา โกหก อธรรม ใกล้ชิดกับการปฏิเสธ (กุฟร์) ความชั่วช้า (ฟิสก์) และการฝ่าฝืนยิ่งไปกว่าพวกเขา และห่างไกลจากสัจธรรมแห่งอีมานยิ่งไปกว่าพวกเขานั้นไม่มีอีกแล้ว พวกเขากล่าวหาว่าบรรดาผู้ทรงเกียรติสูงสุดในหมู่มนุษย์เป็นผู้อธรรม และด้วยวิธีนี้พวกเขาจึงตัดสินว่าประชาชาติทั้งหมดเป็นกาฟิร หรือตัดสินว่าหลงผิด ยกเว้นเพียงกลุ่มเล็ก ๆ ของพวกเขาเอง ซึ่งพวกเขามีความเชื่อว่ามีแต่กลุ่มนั้นเท่านั้นที่อยู่บนสัจธรรม

อุปมาหนึ่ง

อุปมาของพวกเขาเปรียบเสมือนชายคนหนึ่งที่เข้าไปในฝูงแพะแกะฝูงใหญ่ แล้วมีคนบอกเขาว่า "จงคัดแพะแกะที่ดีที่สุดในฝูงนี้ออกมาให้หน่อย เพื่อเราจะได้ใช้มันทำกุรบาน" แล้วเขากลับคัดแพะตัวหนึ่งที่ตาบอดข้างหนึ่ง ขาเป๋ ผอมโซ ป่วยใกล้ตาย ไม่มีทั้งเนื้อและไขกระดูก ออกมาจากฝูงนั้น แล้วกล่าวว่า "นี่คือแพะที่ดีที่สุดในฝูงนี้ และการทำกุรบานใช้ได้เฉพาะกับตัวนี้เท่านั้น ส่วนแพะแกะที่เหลือทั้งหมดนั้นไม่ใช่แพะแกะ หากแต่เป็นสุกร การฆ่าพวกมันเป็นวาญิบ และการทำกุรบานด้วยพวกมันไม่อนุญาต"[^1]

คำกล่าวของอิมามชะอ์บี

ท่าน [อิบนุตัยมียะฮ์] ได้รายงานคำกล่าวหนึ่งของอิมามชะอ์บี (ร.ฮ.) ว่า ชาวยิวและชาวคริสต์นั้นรู้คุณค่าและให้เกียรติแก่นบีของพวกเขามากกว่าพวกรอฟิเฎาะฮ์ เมื่อชาวยิวถูกถามว่า "ใครคือผู้ที่ดีที่สุดในศาสนาของพวกท่าน" พวกเขาตอบว่า "บรรดาสหายของท่านนบีมูซา (อ.)" เมื่อชาวคริสต์ถูกถามว่า "ใครคือผู้ที่ดีที่สุดในศาสนาของพวกท่าน" พวกเขาตอบว่า "บรรดาเหล่าสาวก (หะวารียูน) ของท่านนบีอีซา (อ.)" แต่เมื่อพวกรอฟิเฎาะฮ์ถูกถามว่า "ใครคือผู้ที่เลวร้ายที่สุดในศาสนาของพวกท่าน" พวกเขาตอบว่า "บรรดาศอฮาบะฮ์ของท่านมุฮัมมัด ﷺ" ผู้มีวาสนาเหล่านั้นถูกสั่งให้ขอดุอาอ์อภัยโทษให้แก่บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) แต่พวกเขากลับด่าทอและสาปแช่งท่านเหล่านั้น[^2]

[^1]: ภาคที่สาม หน้า 260 [^2]: ภาคที่หนึ่ง หน้า 6

ความเป็นศัตรูต่อบรรดาผู้นำหน้ารุ่นแรก และความรักต่อบรรดาผู้ปฏิเสธ

«พวกรอฟิเฎาะฮ์มีนิสัยมาแต่ไหนแต่ไรว่า พวกเขาละทิ้งหมู่คณะของมุสลิม และเข้าข้างพวกยิว พวกนะศอรอ และพวกมุชริกอยู่เสมอ ทั้งยังป่าวประกาศความเป็นมิตรกับคนเหล่านั้น ใครเล่าจะหลงผิดยิ่งไปกว่าคนเหล่านี้ ผู้ซึ่งเป็นศัตรูต่อบรรดาผู้นำหน้ารุ่นแรกจากชาวมุฮาญิรีนและชาวอันศอร แต่กลับเป็นมิตรกับพวกมุนาฟิกและพวกผู้ปฏิเสธ»[^1]

จากนั้นท่านได้บันทึกเหตุการณ์ที่พวกชีอะฮ์เข้าข้างพวกผู้ปฏิเสธและให้ความช่วยเหลือแก่พวกเขา โดยกล่าวว่า:

«คนส่วนใหญ่ในหมู่พวกเขามีใจรักใคร่พวกผู้ปฏิเสธมากกว่ามุสลิมเสียอีก ดังนั้นเมื่อพวกตาตาร์บุกมาจากทางตะวันออก และสังหารหมู่มุสลิม ทำให้เลือดไหลนองดั่งสายน้ำในคุรอซาน อิรัก ชาม และอัลญะซีเราะฮ์ พวกรอฟิเฎาะฮ์เหล่านี้ก็เป็นผู้สนับสนุนและผู้ช่วยเหลือพวกตาตาร์ในการต่อต้านมุสลิม ในทำนองเดียวกัน พวกชีอะฮ์ที่อยู่ในชามและหะลับเป็นต้น ก็เป็นผู้ให้ความช่วยเหลืออย่างมากแก่ศัตรูของอิสลามในการต่อต้านมุสลิม และเช่นเดียวกัน เมื่อพวกคริสเตียนทำสงครามกับมุสลิมในชาม พวกรอฟิเฎาะฮ์ก็เป็นกำลังหนุนของพวกเขา และทำนองเดียวกัน หากพวกยิวได้ตั้งรัฐบาลขึ้นในอิรักหรือที่อื่นใด พวกรอฟิเฎาะฮ์เหล่านี้ก็จะกลายเป็นผู้ช่วยเหลือที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของพวกเขา ดังนั้นพวกเขาจึงพร้อมอยู่เสมอที่จะช่วยเหลือพวกผู้ปฏิเสธ พวกมุชริก พวกยิว และพวกนะศอรอ และเข้าข้างคนเหล่านั้นในการต่อต้านมุสลิม»[^2]

ความลำเอียงและความอยุติธรรม

ณ ที่แห่งหนึ่ง อิบนุลมุเฏาะฮ์ฮัร อัลหิลลีย์ ได้กล่าวถึงเคาะวาญะฮ์ นะศีรุดดีน อัฏฏูซีย์ ด้วยความยกย่องและเทิดทูนอย่างยิ่ง โดยเอ่ยนามของเขาด้วยถ้อยคำว่า «ชัยค์ของเรา อิมามผู้ยิ่งใหญ่ เคาะวาญะฮ์ นะศีรุลมิลละฮ์ วัลหักก์ วัดดีน มุหัมมัด บินอัลหะสัน อัฏฏูซีย์ ขออัลลอฮ์ทรงทำให้วิญญาณของเขาบริสุทธิ์»[^3]

[^1]: ภาคที่สอง หน้า 83 [^2]: ภาคที่สอง หน้า 84 [^3]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) เล่ม 2 หน้า 99

เขาเขียนไว้ว่า ณ จุดนี้ ความหวงแหนในอีมานของอิบนุตัยมียะฮ์ได้พลุ่งพล่านขึ้น ท่านได้กล่าวถึงความอัปยศของเคาะวาญะฮ์ นะศีรุดดีน ฏูซี และวีรกรรมของเขาในการสังหารเคาะลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์และการสังหารหมู่ชาวแบกแดด ตลอดจนอะกีดะฮ์และแนวคิดอันนอกรีตของเขา แล้วเขียนด้วยความประหลาดใจยิ่งว่า

«เรื่องที่น่าประหลาดใจคือ ผู้ประพันธ์ผู้นี้ล่วงเกินเกียรติของอบูบักร์ (ร.ฎ.) อุมัร (ร.ฎ.) อุษมาน (ร.ฎ.) และบรรดาผู้ล่วงหน้ารุ่นแรก ตลอดจนบรรดาอิมามของมุสลิมและผู้ทรงความรู้และศาสนาในยุคหลังจากพวกเขา และยัดเยียดความชั่วร้ายอันใหญ่หลวงให้แก่พวกเขา และไม่ยอมเอ่ยนามพวกเขาอย่างตรงไปตรงมา แต่บุคคลที่เป็นปฏิปักษ์ต่ออิสลามอย่างเปิดเผยนั้น เขากลับเรียกว่า "ชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่" และ "ขออัลลอฮ์ทรงทำให้วิญญาณของเขาบริสุทธิ์" ทั้งที่ตัวเขาเองได้ออกฟัตวาตักฟีร (ตัดสินว่าเป็นกาฟิร) ต่ออะกีดะฮ์เหล่านี้ ซึ่งบุคคลผู้นั้น (นะศีรุดดีน ฏูซี) และบรรดาผู้ตามของเขายึดถืออยู่ ความอยุติธรรมเช่นนี้แท้จริงแล้วตรงกับอายะฮ์อัลกุรอานนี้

أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ نَصِيبًا مِّنَ ٱلْكِتَـٰبِ يُؤْمِنُونَ بِٱلْجِبْتِ وَٱلطَّـٰغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا۟ هَـٰٓؤُلَآءِ أَهْدَىٰ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ سَبِيلًا ﴿٥١﴾ أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَعَنَهُمُ ٱللَّهُ ۖ وَمَن يَلْعَنِ ٱللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ نَصِيرًا ﴿٥٢﴾

«เจ้ามิได้เห็นบรรดาผู้ที่ได้รับส่วนหนึ่งจากคัมภีร์ดอกหรือ พวกเขาศรัทธาต่อรูปเคารพและชัยฏอน และกล่าวแก่บรรดาผู้ปฏิเสธศรัทธาว่า คนเหล่านี้อยู่บนทางที่ถูกต้องยิ่งกว่าบรรดาผู้ศรัทธา ชนเหล่านี้แหละคือผู้ที่อัลลอฮ์ทรงสาปแช่ง และผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงสาปแช่ง เจ้าจะไม่พบผู้ช่วยเหลือใด ๆ สำหรับเขาเลย»» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:51–52)[^1]

ความแปลกประหลาดของชาวชีอะฮ์

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนว่า ชาวชีอะฮ์มีนิสัยมาแต่ไหนแต่ไรว่า พวกเขาให้เกียรติอย่างยิ่งแก่ผู้ที่มีความสัมพันธ์ทางสายเลือดกับบรรดานบี (ทั้งบรรพบุรุษและลูกหลาน) คือบิดามารดาและลูกหลานของท่านเหล่านั้น แต่กลับล่วงเกิน ประณาม และใส่ร้ายบรรดาภรรยาผู้เป็นคู่ชีวิตและสหายร่วมชีวิตของท่านเหล่านั้น ทั้งหมดนี้เป็นผลจากความคลั่งพรรคพวกและอารมณ์ใฝ่ต่ำ ดังเช่นท่านหญิงฟาฏิมะฮ์ (ร.ฎ.)

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) เล่ม 2 หน้า 99–100

และพวกเขาให้ความเคารพยกย่องท่านหะซันและท่านหุซัยน์ (ร.ฎ.) แต่กลับดูหมิ่นท่านหญิงอาอิชะฮ์ อุมมุลมุอ์มินีน (ร.ฎ.) และกล่าวโจมตีท่าน[^1]

ความแปลกประหลาดอีกประการหนึ่งคือ พวกเขายกย่องมุหัมมัด อิบนุ อบีบักรฺ อย่างเกินเลยและเลยเถิดยิ่งนัก แต่กลับแสดงความไม่สุภาพต่อเกียรติของบิดาของเขา คือท่านอบูบักรฺ อัศ-ศิดดีก (ร.ฎ.) อิมามอิบนุตัยมียะฮ์เขียนไว้ว่า:

«พวกรอฟิเฎาะฮ์ยกย่องมุหัมมัด อิบนุ อบีบักรฺ อย่างเกินเลยยิ่งนัก และนี่เป็นนิสัยเก่าแก่ของพวกเขา คือพวกเขาสรรเสริญบรรดาผู้ที่มีส่วนร่วมในการก่อความวุ่นวายต่อต้านท่านอุษมาน (ร.ฎ.) ในทำนองเดียวกัน พวกเขาก็ยกย่องสรรเสริญอย่างมากต่อผู้ที่ได้ร่วมรบเคียงข้างท่านอะลี (ร.ฎ.) ถึงขนาดที่พวกเขาถือว่ามุหัมมัด อิบนุ อบีบักรฺ ประเสริฐกว่าบิดาของเขาคือท่านอบูบักรฺ (ร.ฎ.) ช่างน่าขันยิ่งนักที่บุคคลผู้ซึ่งประเสริฐที่สุดในประชาชาติทั้งหมดรองจากท่านนบี พวกเขากลับสาปแช่งเขา ส่วนผู้ที่ไม่ได้มีโอกาสอยู่ร่วมกับท่านเราะซูล ﷺ ไม่มีทั้งความเป็นผู้มาก่อนและไม่มีความประเสริฐ พวกเขากลับสรรเสริญเขา และในการยกย่องเชื้อสายวงศ์ตระกูลนั้น ก็ปรากฏความขัดแย้งและความลักลั่นอันแปลกประหลาดของพวกเขา»[^2]

ความขุ่นเคืองในใจต่อบรรดาศอฮาบะฮ์คือความสกปรกของหัวใจ

ท่านเขียนไว้ว่า:

«ความสกปรกและโรคร้ายที่ใหญ่ที่สุดของหัวใจคือ การที่ในใจของมนุษย์มีความขุ่นเคืองต่อบรรดาผู้ที่เป็นมุอ์มินผู้ประเสริฐที่สุด และเป็นหัวหน้าและมงกุฎของบรรดาวะลีของอัลลอฮ์รองจากบรรดานบี ด้วยเหตุนี้เองจึงได้กำหนดส่วนแบ่งในทรัพย์เชลย (ฟัยอ์) ไว้ให้แก่บรรดาผู้ที่ไม่มีความขุ่นเคืองในใจต่อชาวมุฮาญิรีน ชาวอันศอร และบรรดาผู้มาก่อนรุ่นแรก และขอดุอาอ์และขออภัยโทษให้แก่พวกเขา»

وَٱلَّذِينَ جَآءُو مِنۢ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَٰنِنَا ٱلَّذِينَ سَبَقُونَا بِٱلْإِيمَـٰنِ

«และบรรดาผู้ที่มาหลังจากชาวมุฮาญิรีน พวกเขาขอดุอาอ์ว่า โอ้พระเจ้าของเรา โปรดอภัยโทษแก่เรา และแก่พี่น้องของเราผู้ที่ได้ศรัทธาก่อนหน้าเรา…» (ซูเราะฮ์อัล-หัชร์ 59:10)

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منہاج السنۃ) ภาคสอง หน้า 193 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 200–201

وَلَا تَجْعَلْ فِى قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ ﴿١٠﴾

«...ขอพระองค์ทรงอภัยโทษแก่ผู้ที่ศรัทธามาก่อนพวกเรา และโปรดอย่าให้มีความเคียดแค้นต่อบรรดาผู้ศรัทธาเกิดขึ้นในหัวใจของพวกเรา โอ้พระผู้อภิบาลของเรา แท้จริงพระองค์ทรงเมตตายิ่ง ทรงปรานียิ่ง» (ซูเราะฮ์อัล-หัชร์ 59:10)

ผู้ที่ใส่ร้ายเชคัยน์ (ท่านอบูบักรฺและท่านอุมัร) ย่อมไม่พ้นสองสภาพ

ผู้ที่จะใส่ร้ายท่านอบูบักรฺและท่านอุมัร (ร.ฎ.) ได้นั้นมีอยู่สองประเภท ประเภทแรกคือ มุนาฟิก ซินดีก ศัตรูของอิสลาม ผู้มีเจตนาจะใช้การใส่ร้ายและตำหนิทั้งสองท่านเป็นเครื่องมือในการโจมตีและใส่ร้ายตัวท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และศาสนาอิสลาม ครูคนแรกของพวกรอฟิเฎาะฮ์ก็มีสภาพเช่นนี้ และบรรดาอิมามของพวกบาฏินียะฮ์ก็มีพฤติกรรมเช่นเดียวกัน ประเภทที่สองคือ คนโง่เขลาผู้ซึ่งล้ำเส้นไปมากในความเขลาและการตามอารมณ์ใฝ่ต่ำ ซึ่งสภาพของคนสามัญชนในหมู่ชีอะฮ์ก็เป็นเช่นนี้ หากว่าพวกเขาเป็นมุสลิมจากภายในจริง[^1]

การกล่าวหาต่อความเป็นเราะซูล

เรื่องนี้เป็นที่ยืนยันอย่างมุตะวาติรทั้งในหมู่คนสามัญและผู้รู้ว่า ท่านอบูบักรฺ ท่านอุมัร และท่านอุษมาน (ร.ฎ.) มีความผูกพันเป็นพิเศษกับท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ทั้งสามท่านได้รับความใกล้ชิดและความเป็นคนสนิทของท่าน และทั้งสามท่านยังมีความเกี่ยวดองกับท่าน บุตรสาวของสองท่านอยู่ในการสมรสของท่าน และในการสมรสของอีกท่านหนึ่งมีบุตรสาวของท่านนบีถึงสองคน และไม่มีที่ใดเลยที่กล่าวถึงว่าท่านเคยตำหนิพวกเขา หรือเคยสาปแช่งพวกเขา ตรงกันข้าม สิ่งที่เป็นที่รู้กันดีคือท่านรักพวกเขาและเคยกล่าวยกย่องพวกเขา

บัดนี้ย่อมไม่พ้นสองสภาพ คือ จะต้องยอมรับว่าทั้งสามท่านนี้ ในช่วงชีวิตของท่านนบีและหลังการวะฟาตของท่าน…

[^1]: มินฮาจุสซุนนะฮ์ (منهاج السنة)

...ภายหลัง[ความสัมพันธ์นั้น] พวกเขาเป็นผู้ที่ดีทั้งภายนอกและภายใน ซื่อสัตย์ มีอะกีดะฮ์ที่ถูกต้องและมีการกระทำที่ถูกต้อง หรือไม่ก็คือทั้งสามท่านนั้นไม่ได้ยืนหยัดมั่นคงทั้งในช่วงชีวิตของท่านและหลังการวะฟาตของท่าน และ (ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครอง) ได้หันเหออกจากศาสนา ในกรณีที่สอง หากพวกเขาอยู่ในสภาพเช่นนี้และหันเหออกไป แต่กระนั้นพวกเขาก็ยังได้รับความใกล้ชิดกับท่านเช่นนี้ ก็จำต้องยอมรับข้อใดข้อหนึ่งในสองข้อ คือ ท่านไม่รู้สภาพของพวกเขา หรือท่านรู้ แต่ท่าน (ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครอง) ประนีประนอมอย่างอ่อนข้อ ไม่ว่ากรณีใดในสองกรณีนี้ ล้วนเป็นมลทินอันใหญ่หลวงต่อเกียรติของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และเป็นข้อกล่าวหาที่ร้ายแรงยิ่ง เรื่องนี้ก็จะเป็นดังที่กวีได้กล่าวไว้ว่า

فان كنت لا تدري فتلك مصيبة وان كنت تدري فالمصيبة اعظم

«หากท่านไม่รู้ นั่นก็เป็นความวิบัติ และหากท่านรู้ ความวิบัตินั้นก็ยิ่งใหญ่กว่า»

และหากกล่าวว่า พวกเขาอยู่บนแนวทางที่เที่ยงตรงจนตลอดช่วงชีวิตของท่าน นี่ก็เป็นหลักฐานว่าท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ถูกหลอกลวงอย่างใหญ่หลวงและประสบความล้มเหลวในเรื่องบุคคลชั้นนำแห่งอุมมะฮ์ของท่านและเหล่าศอฮาบะฮ์อาวุโสของท่าน บุคคลผู้ซึ่งได้รับการแจ้งข่าวถึงสิ่งที่จะเกิดขึ้นภายหลังท่าน และผู้ซึ่งได้แจ้งข่าวเหตุการณ์ที่จะเกิดขึ้นภายหลังตนเอง กลับไม่รู้เรื่องนี้เลยว่าบรรดาคนสนิทที่สุดของท่านจะหันเหออกไปเช่นนี้ และความรอบคอบย่อมเรียกร้องให้ท่านแจ้งข่าวนี้แก่อุมมะฮ์ไว้ เพื่อพวกเขาจะไม่ผิดพลาดแต่งตั้งคนเหล่านั้นเป็นเคาะลีฟะฮ์ และบุคคลซึ่งได้รับสัญญาว่าศาสนาของเขาจะมีชัยเหนือศาสนาทั้งปวง เหล่าบุคคลอาวุโสและคนสนิทของเขาจะตกมุรตัดได้อย่างไร? ความจริงก็คือ ด้วยคำพูดเช่นนี้ พวกรอฟิเฎาะฮ์ได้กล่าวหาอย่างร้ายแรงยิ่งต่อตัวตนอันประเสริฐของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ท่านอิมามมาลิก (ร.ฮ.) กล่าวไว้ถูกต้องแล้วว่า แท้จริงพวกรอฟิเฎาะฮ์ต้องการตำหนิประณามตัวตนอันประเสริฐของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เพื่อให้ผู้คนกล่าวว่าท่านเป็นคนไม่ดี ด้วยเหตุนี้สหายของท่านจึงเป็นคนไม่ดี หากท่านเป็นคนดี สหายของท่านก็ย่อมเป็นคนดีด้วย ด้วยเหตุนี้อุละมาอ์จึงกล่าวว่า ลัทธิรอฟิเฎาะฮ์เป็นแผนสมคบคิดอย่างหนึ่งของพวกซินดีก (ผู้นอกรีต)[^1]

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) เล่ม 4 หน้า 123

ความประเสริฐของเหล่าศอฮาบะฮ์เป็นสิ่งที่แน่นอนเด็ดขาดและมีรายงานอย่างมุตะวาติร

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ถือว่าความเที่ยงธรรม (อะดาละฮ์) ของเหล่าศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติเป็นรากฐานสำคัญประการหนึ่งของอิสลาม และท่านมีความเชื่อมั่นอย่างยิ่งในความสัจจริงและความน่าเชื่อถือของพวกเขา ท่านยอมรับว่าพวกเขาคือแบบอย่างที่แท้จริงของคำสอนอิสลาม และเป็นผลลัพธ์อันดีเลิศของการอบรมขัดเกลาและความจำเริญจากการได้อยู่ร่วมกับท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ในทัศนะของท่าน ความประเสริฐของเหล่าศอฮาบะฮ์เป็นสิ่งที่แน่นอนเด็ดขาดและมีรายงานอย่างมุตะวาติร และได้รับการยืนยันด้วยตัวบทและอายะฮ์อันชัดแจ้งของอัลกุรอาน ตลอดจนหะดีษและรายงานที่ถูกต้อง จนไม่อาจถูกทำให้เป็นที่น่าสงสัยด้วยรายงานทางประวัติศาสตร์ใด ๆ หรือหะดีษที่แปลกประหลาด (ฆอรีบ) และผิดแผก (ชาซ) ใด ๆ ได้ ท่านเขียนว่า:

«เมื่อคุณความดีและความประเสริฐของเหล่าศอฮาบะฮ์ได้รับการยืนยันแล้วด้วยอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ และการรายงานอย่างมุตะวาติร จึงไม่ถูกต้องที่สิ่งเหล่านั้นจะถูกปฏิเสธด้วยรายงานบางอย่าง ซึ่งบางส่วนสายรายงานขาดตอน บางส่วนถูกบิดเบือน และบางส่วนเป็นรายงานที่ไม่มีผลกระทบใด ๆ ต่อข้อเท็จจริงที่ได้รับการยืนยันแล้ว ทั้งนี้เพราะความแน่นอนย่อมไม่ถูกลบล้างด้วยความสงสัย เราได้มีความแน่ใจจากอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ อิจญ์มาอ์ของบรรพชนของเรา รวมทั้งรายงานมุตะวาติรและหลักฐานทางปัญญาที่สนับสนุนสิ่งเหล่านั้น ว่าเหล่าศอฮาบะฮ์คือผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์รองจากบรรดานบี (อ.ล.) สิ่งที่แน่นอนและมุตะวาติรนี้ย่อมไม่อาจได้รับผลกระทบจากเรื่องที่น่าสงสัยและคลุมเครือ ไม่ต้องกล่าวถึงเรื่องที่ความเท็จของมันได้ปรากฏชัดแล้ว»[^1]

เหล่าศอฮาบะฮ์ไม่ใช่ผู้บริสุทธิ์ปราศจากความผิด (มะอ์ศูม)

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ไม่ได้ถือว่าเหล่าศอฮาบะฮ์เป็นผู้บริสุทธิ์ปราศจากความผิด (มะอ์ศูม) เช่นเดียวกับบรรดานบี (อ.ล.) และท่านนบี ﷺ จนไม่อาจเกิดบาปขึ้นจากพวกเขาได้เลย แต่ท่านยืนยันอย่างแน่นอนว่า ในบรรดาประชาชาติทั้งหมด พวกเขาคือผู้ที่เที่ยงธรรมที่สุด ยำเกรงอัลลอฮ์ที่สุด สัจจริงในคำพูด ซื่อสัตย์ และเที่ยงตรงที่สุด หากมีความผิดพลาดหรือบาปเกิดขึ้นจากพวกเขา...

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) ภาคที่ 3 หน้า 209

ในทางกลับกัน จากพวกเขามีการงานที่ดีงามและกิจการที่ทำให้อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงพอพระทัยเกิดขึ้น ซึ่งกลายเป็นกัฟฟาเราะฮ์ (สิ่งลบล้าง) ความผิดเหล่านั้น และไม่ว่าอย่างไรก็ตาม ตาชั่งแห่งความดีงามและการงานของพวกเขาย่อมหนักกว่าความบกพร่องของพวกเขา ท่านเขียนไว้ว่า:

“เราได้เขียนไว้แล้วก่อนหน้านี้ว่า เรามิได้ถือว่าผู้ใดหลังจากท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เป็นผู้บริสุทธิ์ (มะอ์ศูม) จากบาป แล้วจะกล่าวไปไยถึงการถือว่าพวกเขาปลอดจากความผิดพลาดในการวินิจฉัย (อิจญ์ติฮาด) อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า:

وَٱلَّذِى جَآءَ بِٱلصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِۦٓ ۙ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُتَّقُونَ ﴿٣٣﴾ لَهُم مَّا يَشَآءُونَ عِندَ رَبِّهِمْ ۚ ذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلْمُحْسِنِينَ ﴿٣٤﴾ لِيُكَفِّرَ ٱللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ ٱلَّذِى عَمِلُوا۟ وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ ٱلَّذِى كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ ﴿٣٥﴾

«และผู้ที่นำความจริงมา และผู้ที่ยืนยันในความจริงนั้น ชนเหล่านั้นแหละคือผู้ยำเกรง สำหรับพวกเขาคือสิ่งที่พวกเขาปรารถนา ณ ที่พระผู้อภิบาลของพวกเขา นั่นคือการตอบแทนแก่ผู้กระทำความดี เพื่ออัลลอฮ์จะทรงลบล้างความชั่วที่สุดที่พวกเขาได้กระทำไว้ และทรงตอบแทนรางวัลแก่พวกเขาตามสิ่งที่ดีที่สุดที่พวกเขาเคยกระทำ» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:33–35)

ในอีกแห่งหนึ่งท่านเขียนว่า:

أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا۟ وَنَتَجَاوَزُ عَن سَيِّـَٔاتِهِمْ فِىٓ أَصْحَـٰبِ ٱلْجَنَّةِ ۖ وَعْدَ ٱلصِّدْقِ ٱلَّذِى كَانُوا۟ يُوعَدُونَ ﴿١٦﴾

«ชนเหล่านั้นคือผู้ที่เรารับเอาการงานที่ดีที่สุดที่พวกเขาได้กระทำไว้ และเราจะยกโทษให้แก่ความผิดของพวกเขา โดยรวมพวกเขาไว้ในหมู่ชาวสวรรค์ ทั้งนี้ตามสัญญาอันสัตย์จริงที่พวกเขาได้รับสัญญาไว้» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์กอฟ 46:16)[^1]

ไม่มีผู้ใดในประวัติศาสตร์เทียบเท่าศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.)

ท่านกล่าวว่า แม้จะมีความพลั้งพลาดและความบกพร่องตามธรรมชาติของมนุษย์ ซึ่งเป็นสิ่งที่ติดตัวมนุษยชาติ แต่เมื่อพิจารณาโดยภาพรวมแล้ว นอกเหนือจากบรรดานบี (อ.ล.) ไม่มีกลุ่มบุคคลใดหรือคนรุ่นใดในหมู่มนุษย์ที่มีอุปนิสัยและความประพฤติดีเลิศยิ่งกว่าศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.)

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) เล่มที่ 3 หน้า 238

...ไม่ปรากฏให้เห็น หากในชีวิตของพวกเขามีรอยด่างและคราบจาง ๆ ปรากฏอยู่บ้างในบางแห่ง ก็เปรียบได้ดั่งผ้าขาวที่มีจุดดำเล็กน้อยปรากฏอยู่บางแห่ง นี่คือความบกพร่องของพวกที่ชอบจับผิด ที่พวกเขามองเห็นจุดดำบนผ้าผืนนั้น แต่กลับมองไม่เห็นความขาวของผ้าผืนนั้น ส่วนสภาพของกลุ่มอื่น ๆ นั้น บันทึกการงานทั้งหมดของพวกเขาดูดำมืด มีความขาวปรากฏอยู่เพียงบางแห่งเท่านั้น ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) เขียนไว้ว่า:

"บรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ (ร.ฎ.) คือผู้ประเสริฐที่สุดของประชาชาติ ไม่มีกลุ่มใดในประชาชาติของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ที่ได้รับทางนำมากกว่าพวกเขา ยึดมั่นในศาสนาแห่งสัจธรรมมากกว่าพวกเขา และห่างไกลจากความแตกแยกและความขัดแย้งมากกว่าพวกเขา หากปรากฏเรื่องราวที่เป็นข้อบกพร่องบางประการในชีวิตของพวกเขา แล้วนำไปเปรียบเทียบกับสภาพและชีวิตของประชาชาติอื่น ๆ เรื่องนั้นก็ดูไม่มีความหมายอะไรเลยเมื่อเทียบกัน ความผิดพลาดนั้นเป็นของผู้ที่มองเห็นรอยดำเล็กน้อยบนผ้าขาว แต่มองไม่เห็นความขาวเล็กน้อยบนผ้าดำ นี่เป็นความโง่เขลาอย่างใหญ่หลวงและเป็นความอยุติธรรมอย่างใหญ่หลวง หากนำบรรดาผู้อาวุโสของพวกเขาไปเปรียบเทียบกับบุคคลที่มีฐานะเสมอกัน ความเหนือกว่าและความประเสริฐกว่าของพวกเขาก็จะปรากฏชัด ส่วนการที่บุคคลใดสร้างภาพในจินตนาการขึ้นในใจ หรือกำหนดมาตรฐานบางอย่างที่อัลลอฮ์ไม่เคยทรงสร้างขึ้น ก็ไม่มีน้ำหนักอันใดเลย บางคนสร้างภาพของอิมามผู้ไร้ความผิด (มะอ์ศูม) ขึ้นในใจ อีกคนหนึ่งสร้างภาพของอิมามที่ไม่ต่างอะไรกับผู้ไร้ความผิดเลย แม้เขาจะไม่เรียกอิมามผู้นั้นอย่างตรงไปตรงมาว่ามะอ์ศูมก็ตาม และเขากำหนดว่าผู้รู้ ชัยค์ เจ้าเมือง หรือกษัตริย์ จะต้องเป็นเช่นนั้นเช่นนี้ ไม่ว่าบุคคลนั้นจะมีความรู้มากเพียงใด เคร่งครัดในศาสนาและมีคุณงามความดีเพียงใด และไม่ว่าอัลลอฮ์จะทรงให้มีการงานที่ดีมากมายเกิดขึ้นด้วยมือของเขาเพียงใดก็ตาม แต่เขากลับกำหนดว่าบุคคลผู้นั้นต้องมีความรู้สมบูรณ์จนไม่มีสิ่งใดซ่อนเร้นจากเขา ไม่ผิดพลาดในปัญหาใดเลย ต้องปลอดจากคุณลักษณะและข้อบกพร่องตามธรรมชาติของมนุษย์ และไม่เคยโกรธเลย หากเป็นเช่นนี้ก็ไม่มีทางรักษาใด ๆ สำหรับเขาได้ แท้จริงแล้วผู้คนจำนวนมากกำหนดสิ่งที่ไม่ได้กำหนดแม้แต่กับบรรดานบีให้แก่อิมามเหล่านั้น"[^1]

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) ภาคที่ 3 หน้า 242

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เน้นย้ำอย่างหนักแน่นว่า ผู้ใดก็ตามที่มองเห็นประวัติศาสตร์ทั้งหมด ได้อ่านเรื่องราวของประชาชาติ ชนชาติ และศาสนาต่าง ๆ และได้มีประสบการณ์กับหมู่คณะมนุษย์ที่หลากหลาย ผู้นั้นจะเชื่อมั่นอย่างแน่วแน่ว่า ไม่เคยมีหมู่คณะใดที่สามัคคีกันยิ่งกว่า ยึดมั่นในสัจธรรมยิ่งกว่า และห่างไกลจากฟิตนะฮ์ ความแตกแยก อารมณ์ใฝ่ต่ำ และความหลงใหลในโลกดุนยายิ่งกว่าเหล่าศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ท่านเขียนไว้ว่า

فمن استقرأ اخبار العالم في جميع الفرق تبيّن له انه لم يكن قط طائفة اعظم اتفاقًا على الهدى والرشد وابعد عن الفتنة والتفرق والاختلاف من اصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم الذين هم خير الخلق بشهادة الله لهم بذلك اذ يقول تعالى كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللهِ

«ผู้ใดที่ได้ศึกษาเรื่องราวของทุกกลุ่มทุกนิกายในโลกอย่างพินิจพิเคราะห์ และสำรวจสภาพของพวกเขาแล้ว ย่อมรู้ว่าไม่เคยมีกลุ่มใดที่รวมเป็นหนึ่งเดียวกันบนทางนำและความถูกต้องยิ่งกว่า และห่างไกลจากฟิตนะฮ์ ความแตกแยก และความขัดแย้งยิ่งกว่าเหล่าศอฮาบะฮ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ผู้ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงเป็นพยานยืนยันว่าพวกเขาคือผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่สรรพสิ่งของพระองค์ ดังที่พระองค์ตรัสว่า "พวกเจ้าเป็นประชาชาติที่ดีที่สุดที่ถูกนำออกมาเพื่อมนุษยชาติ พวกเจ้าใช้ให้ทำความดี ห้ามปรามความชั่ว และศรัทธาต่ออัลลอฮ์"» (ซูเราะฮ์อาล อิมรอน 3:110)

ความดีงามทั้งหลายที่มีอยู่ในหมู่มุสลิม คือบะเราะกะฮ์ของเหล่าศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.)

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวไว้อย่างถูกต้องยิ่งว่า ทุนทางความรู้และศาสนาที่มุสลิมมีอยู่ในเวลานี้ คลังแห่งความดีและบะเราะกะฮ์ที่มีอยู่ ความสูงส่งของสัญลักษณ์แห่งอิสลาม การเผยแผ่อิสลาม แรงจูงใจในการทำความดี และเตาฟีกในการทำความดีที่มีอยู่ และหากจะพูดตามจริงแล้ว ความดีงามและความถูกต้องทั้งหลายที่ปรากฏให้เห็นในโลกเวลานี้ ทั้งหมดล้วนเป็นผลจากการสละชีวิต ความอิคลาศ ความมุ่งมั่นอันสูงส่ง การเสียสละ และการพลีอุทิศของเหล่าศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และเป็นบะเราะกะฮ์และรัศมีแห่งดวงวิญญาณอันบริสุทธิ์ของพวกท่าน อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) …

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) ภาค 3 หน้า 241

...ด้วยความกระตือรือร้นว่า:

واما الخلفاء والصحابة فكل خير فيه المسلمون الى يوم القيامة من الايمان والاسلام والقرآن والعلم والمعارف والعبادات ودخول الجنة والنجاة من النار وانتصارهم على الكفار وعلو كلمة الله فانما هو ببركة ما فعله الصحابة الذين بلغوا الدين وجاهدوا في سبيل الله وكل مؤمن امن بالله فللصحابة رضي الله عنهم عليه فضل الى يوم القيامة وكل خير فيه الشيعة وغيرهم فهو ببركة الصحابة، وخير الصحابة تبع لخير الخلفاء الراشدين فهم كانوا اقوم بكل خير في الدين والدنيا من سائر الصحابة

«สำหรับบรรดาเคาะลีฟะฮ์และศอฮาบะฮ์นั้น ความดีทั้งปวงที่มุสลิมมีอยู่นับแต่บัดนั้นจนถึงวันกิยามะฮ์ เช่น อีมาน อิสลาม อัลกุรอาน วิชาความรู้ มะอ์ริฟะฮ์ อิบาดะฮ์ การได้เข้าสวรรค์ การรอดพ้นจากนรก ชัยชนะเหนือพวกกาฟิร และความสูงส่งของพระดำรัสของอัลลอฮ์ ทั้งหมดล้วนเป็นบะเราะกะฮ์จากความพากเพียรของบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ ผู้ซึ่งได้เผยแผ่ศาสนาและได้ญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ มุอ์มินทุกคนที่ศรัทธาต่ออัลลอฮ์ ย่อมมีบุญคุณของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) อยู่เหนือเขาจนถึงวันกิยามะฮ์ และความดีใด ๆ ที่ชีอะฮ์และคนอื่น ๆ ได้รับ ก็เป็นบะเราะกะฮ์ของบรรดาศอฮาบะฮ์ และความดีของบรรดาศอฮาบะฮ์นั้นสืบเนื่องมาจากความดีของบรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม (อัล-คุละฟาอ์ อัร-รอชิดีน) ดังนั้นพวกท่านจึงเป็นผู้รับผิดชอบและเป็นต้นธารแห่งความดีทุกประการทั้งในศาสนาและในโลกนี้ ยิ่งกว่าศอฮาบะฮ์ทั้งหลาย»

เคาะลีฟะฮ์ของท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) คือหลักฐานแห่งความเป็นนบีและความสัจจริง

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงประเด็นที่มีคุณค่ายิ่งไว้อีกประการหนึ่งว่า การสืบทอดตำแหน่งและการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) เป็นหลักฐานประการหนึ่งที่แสดงถึงความสมบูรณ์แห่งความเป็นนบีของท่านนบี ﷺ และเป็นข้อพิสูจน์ว่าท่านคือเราะซูลผู้สัจจริง อุปนิสัยของท่านเป็นอุปนิสัยแห่งความเป็นนบี มิใช่อุปนิสัยแห่งการเมือง และท่านไม่มีความคล้ายคลึงใด ๆ กับบรรดากษัตริย์และผู้ปกครองของโลก ซึ่งมักแต่งตั้งบุตรหรือคนในตระกูลของตนเป็นผู้สืบทอดเสมอ หากท่านเองก็—ขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์—เป็นอำนาจปกครอง...

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) ภาคที่ 3 หน้า 245

และหากมีร่องรอยของการยึดถือวงศ์ตระกูลอยู่แม้เพียงเล็กน้อย นอกจากท่านอะลี (ร.ฎ.) และท่านอับบาส (ร.ฎ.) แล้ว ในหมู่บนีฮาชิมก็ยังมีบุคคลอีกมากมายที่ท่านสามารถแต่งตั้งเป็นผู้สืบทอด เพื่อวางรากฐานของราชวงศ์ขึ้นมาได้ และสามารถรักษาอิทธิพลและอำนาจที่ท่านได้รับจากอัลลอฮ์ไว้ภายในวงศ์ตระกูลของตนได้ ท่านเขียนไว้ว่า:

"ประเด็นนี้ก็ควรพิจารณาเช่นกันว่า การเป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) และท่านอุมัร (ร.ฎ.) นั้น คือความสมบูรณ์แห่งความเป็นนบีและการเป็นเราะซูลของท่านมุฮัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ซึ่งแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่าท่านเป็นเราะซูลผู้สัจจริง มิใช่กษัตริย์แห่งโลกนี้ เพราะเป็นธรรมเนียมเก่าแก่ของบรรดากษัตริย์ที่จะให้ความสำคัญแก่ญาติพี่น้องของตนก่อน และมอบอำนาจการปกครองให้แก่พวกเขา และด้วยวิธีนี้ พวกเขาเชื่อว่าตนได้ปกป้องอาณาจักรของตนไว้ ในทำนองเดียวกัน เมื่อเรามองดูบรรดาเจ้าผู้ครองและผู้ปกครองในดินแดนต่าง ๆ โดยรอบ เราก็เห็นว่าธรรมเนียมของพวกเขาก็เป็นเช่นนี้ บนีบุวัยฮ์ บนีสัลญูก (ราชวงศ์เซลจูก) และบรรดาสุลต่านและกษัตริย์ทั้งหลายแห่งตะวันออกและตะวันตก แห่งชาม และเยเมน ต่างก็มอบอำนาจการปกครองให้แก่ญาติพี่น้องและคนในวงศ์ตระกูลของตนเท่านั้น ในทำนองเดียวกัน นี่ก็เป็นแนวปฏิบัติของบรรดากษัตริย์คริสเตียนและกษัตริย์ผู้ตั้งภาคี บรรดากษัตริย์ฟะรังกี (ชาวยุโรป) และกษัตริย์ในราชวงศ์เจงกิสข่าน ต่างก็พยายามอยู่เสมอให้อำนาจการปกครองคงอยู่ในวงศ์ตระกูลของกษัตริย์ พวกเขากล่าวว่า 'คนนี้มาจากราชวงศ์' 'คนนี้ไม่ได้มาจากราชวงศ์' 'คนนี้มาจากเชื้อสายสูงศักดิ์' 'คนนี้ไม่ได้มาจากเชื้อสายสูงศักดิ์' ด้วยเหตุนี้ การที่ท่านเราะซูล ﷺ มอบอำนาจการปกครองให้แก่ท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) และท่านอุมัร (ร.ฎ.) และไม่ได้แต่งตั้งท่านอับบาส (ร.ฎ.) ผู้เป็นอาของท่าน หรือท่านอะลี (ร.ฎ.) ลูกพี่ลูกน้องของท่าน หรือท่านอะกีล เราะบีอะฮ์ อิบนุลหาริษ อิบนุอับดิลมุฏฏอลิบ อบูซุฟยาน อิบนุลหาริษ อิบนุอับดิลมุฏฏอลิบ และคนอื่น ๆ ให้เป็นเคาะลีฟะฮ์ จึงเป็นหลักฐานว่าท่านไม่ได้ยึดถือธรรมเนียมแบบราชวงศ์นี้ นอกจากพวกเขาแล้ว ในหมู่บนีอับดิมะนาฟก็ยังมีท่านอุษมาน อิบนุอัฟฟาน (ร.ฎ.) ท่านคอลิด อิบนุสะอีด อิบนุลอาศ (ร.ฎ.) ท่านอะบาน อิบนุสะอีด อิบนุลอาศ และคนอื่น ๆ อยู่ด้วย และตระกูลบนีอับดิมะนาฟนั้นเป็นตระกูลที่ทรงเกียรติสูงสุดในเผ่ากุร็อยช์ และใกล้ชิดกับท่านที่สุดในทางสายเลือด นี่จึงเป็นหลักฐานอันยิ่งใหญ่ว่า ท่านมุฮัมมัด ﷺ เป็นบ่าวของอัลลอฮ์และเป็นเราะซูลของอัลลอฮ์ และท่านมิใช่กษัตริย์ เพราะในเรื่องของการเป็นเคาะลีฟะฮ์นั้น ท่านไม่ได้ยกผู้ใดขึ้นมาเพียงเพราะความใกล้ชิดทางสายเลือดหรือเกียรติของวงศ์ตระกูล"

แต่เป็นไปบนพื้นฐานของอีมานและตักวา และจากสิ่งนี้ยังปรากฏชัดอีกด้วยว่า ท่านมุหัมมัด ﷺ และอุมมะฮ์ของท่านนั้น ภายหลังจากท่านแล้วจะอิบาดะฮ์ต่ออัลลอฮ์เพียงองค์เดียว และจะดำเนินตามคำสั่งของอัลลอฮ์เท่านั้น ความยิ่งใหญ่ของชนชาติ ของวงศ์ตระกูล หรือของตัวบุคคล และ "การทะนงตนในแผ่นดิน" (عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ) มิใช่เป้าหมายของพวกเขา ถึงขนาดที่ว่าอำนาจการปกครองซึ่งได้รับอนุญาตแก่นบีบางท่าน พวกเขาก็จะไม่เลือกเอาแม้สิ่งนั้น เพราะอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงให้ท่านมุหัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เลือกว่าจะเป็นบ่าวผู้เป็นเราะซูล หรือจะเป็นนบีผู้เป็นกษัตริย์ ท่านได้เลือกที่จะเป็นบ่าวผู้เป็นเราะซูล แท้จริงแล้ว การที่ท่านอบูบักรฺ (ร.ฎ.) และท่านอุมัร (ร.ฎ.) ได้ขึ้นดำรงตำแหน่งนั้นก็เป็นผลสืบเนื่องมาจากสิ่งนี้ เพราะหากท่านแต่งตั้งผู้ใดผู้หนึ่งจากอะฮ์ลุลบัยต์ของท่านให้เป็นผู้สืบทอดตำแหน่ง ผู้คนก็จะมีโอกาสกล่าวว่า ท่านได้สะสมทรัพย์สินไว้เพื่อทายาทของท่านเอง"[^1]

การบูชาเชื้อสายแบบญาฮิลียะฮ์

แท้จริงแล้ว ในบรรดากลุ่มทั้งหลายที่อ้างว่าท่านอะลี (ร.ฎ.) เป็นวะศีย์ (ผู้ได้รับสั่งเสียให้สืบทอดตำแหน่ง) และในความคิดของพวกเขาไม่อาจยอมรับได้ว่า ในขณะที่ยังมีลูกพี่ลูกน้องแท้ ๆ และลูกเขยอยู่ บุคคลอื่นจะเป็นเคาะลีฟะฮ์ได้อย่างไร ในพวกเขานั้นพบกลิ่นอายของญาฮิลียะฮ์และสันดานของการบูชาเชื้อสายแบบชาวญาฮิลียะฮ์ ซึ่งไม่สามารถเข้าใจได้เลยว่าตำแหน่งและสถานะทั้งหลายนั้นมิได้มอบให้เพียงเพราะเชื้อสายและความเป็นเครือญาติ หากแต่มอบให้ตามความสามารถ ความเหมาะสม และคุณความดี ชาวอาหรับ อิหร่าน อินเดีย และทุกประเทศก่อนอิสลามล้วนมีความคิดและนิสัยเช่นนี้ บรรดาผู้ที่ได้ตัดสินเช่นนี้ และได้ลงความเห็นอย่างเด็ดขาดว่าท่านอะลี (ร.ฎ.) เท่านั้นที่ควรเป็นเคาะลีฟะฮ์ แท้จริงแล้วพวกเขาได้เทียบเคียงจากขนบธรรมเนียมของชนชาติตนและสันดานของตนเอง และพวกเขามิได้เข้าใจถึงสถานะของบรรดานบี (อ.ล.) รสนิยมและอุปนิสัย ตลอดจนความกว้างขวางและความใจกว้างของท่านเหล่านั้นเลย

«ความคิดของแต่ละคนย่อมอยู่ในระดับเดียวกับความมุ่งมาดของเขา»

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า :-

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) ภาคที่ 4 หน้า 136

«คำพูดของพวกรอฟิเฎาะฮ์นั้นคล้ายคลึงกับคำพูดของพวกมุชริกในยุคญาฮิลียะฮ์ พวกเขามีความคลั่งไคล้อย่างรุนแรงในเรื่องเชื้อสายและบรรพบุรุษ ให้การปกป้องและความรักโดยยึดตระกูลเป็นพื้นฐาน และถือว่าสิ่งต่าง ๆ ที่ไม่ได้ทำให้อีมานและตักวาบกพร่องแต่อย่างใดเป็นข้อตำหนิของมนุษย์ ทั้งหมดนี้ล้วนเป็นการกระทำของยุคญาฮิลียะฮ์»[^1]

การที่ชีอะฮ์อ้างตนสังกัดและยกย่องลูกหลานของท่านหุสัยน์ (ร.ฎ.) เป็นบททดสอบสำหรับพวกท่าน

ในทัศนะของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ชีอะฮ์คือมิตรผู้โง่เขลาของอะฮ์ลุลบัยต์ การกล่าวเกินจริง การสุดโต่ง (ฆุลูว์) ตลอดจนเหตุการณ์และรายงานที่ผิดพลาดของพวกเขา ได้นำความเสื่อมเสียมาสู่อะฮ์ลุลบัยต์ ท่านเขียนว่า:

«สำหรับลูกหลานของท่านหุสัยน์ การที่ชีอะฮ์อ้างตนสังกัดไปยังพวกท่าน ตลอดจนการให้เกียรติและยกย่องพวกท่าน ก็เป็นทั้งความทุกข์ยากและบททดสอบอย่างหนึ่ง เพราะพวกเขายกย่องพวกท่านด้วยสิ่งที่มิใช่เรื่องน่ายกย่อง พวกเขากล่าวอ้างแทนพวกท่านในสิ่งที่ไม่มีหลักฐานใด ๆ และกล่าวถึงพวกท่านด้วยเรื่องราวที่หากความประเสริฐของพวกท่านไม่เป็นที่รู้จักจากคำพูดและตำราของชาวซุนนะฮ์แล้ว สิ่งที่ชีอะฮ์เล่าขานเกี่ยวกับพวกท่านก็จะกลายเป็นการตำหนิมากกว่าการยกย่อง»[^2]

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนว่า:

«ชีอะฮ์เหล่านี้ไม่รู้เลยถึงความเป็นจริงของคุณความดี (มะนากิบ) และข้อตำหนิ (มะษาลิบ) และไม่รู้จักแนวทางการรายงานที่จะใช้ยืนยันคุณความดีเหล่านี้»[^3]

ผลพิสดารของความคลั่งไคล้

ผู้แต่งหนังสือ "มินฮาจุลกะรอมะฮ์" (منهاج الكرامة) ได้รวบรวมอายะฮ์ หะดีษ และรายงานจำนวนมากไว้ เพื่อยืนยันการเป็นอิมามของท่านอะลี (ร.ฎ.) และบรรดาอิมามแห่งอะฮ์ลุลบัยต์ และเกี่ยวกับคุณความดีของพวกท่าน[^4] เมื่อพิจารณาอายะฮ์ หะดีษ และรายงานเหล่านี้แล้ว จะประเมินได้ว่า

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) ภาค 4 หน้า 287 [^2]: ภาค 2 หน้า 125 [^3]: ภาค 2 หน้า 126 [^4]: ดูภาค 4 ตั้งแต่หน้า 2 ถึง 79 และตั้งแต่หน้า 128 ถึง 129 และตั้งแต่หน้า 209 ถึง 213

...ปรากฏว่าความลำเอียงสามารถพาคนไปได้ไกลถึงเพียงใด ในบรรดาอายะฮ์เหล่านี้ ส่วนใหญ่หรือเกือบทั้งหมดเป็นอายะฮ์ที่ไม่เกี่ยวข้องกับอะฮ์ลุลบัยต์เลย หรือไม่ก็ครอบคลุมพวกเขาร่วมกับมุสลิมทั่วไป ส่วนหะดีษและริวายะฮ์ที่ยกมานั้นส่วนใหญ่เป็นหะดีษเมาฎูอ์ (ปลอม) และหะดีษเฎาะอีฟ และตามคำของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ว่าเป็น

الروايات المسيبة التي لازمام لها ولاخطام

«ริวายะฮ์ที่ถูกปล่อยปละละเลย ซึ่งไม่มีทั้งบังเหียนและเชือกจูง»

คือเป็นหะดีษที่ไม่มีหัวไม่มีหาง ในเรื่องนี้ผู้เขียนชาวชีอะฮ์ได้กระทำการอย่างอาจหาญและไม่เกรงกลัว โดยอ้างหะดีษจำนวนมากว่ามาจากเศาะฮีหัยน์ (เศาะฮีหฺอัลบุคอรีและเศาะฮีหฺมุสลิม) และอ้างหะดีษจำนวนมากว่ามาจากมุสนัดของอะห์มัด อิบนุหันบัล ทั้งที่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์เขียนไว้ว่าหะดีษเหล่านั้นไม่มีอยู่ในเศาะฮีหัยน์และในมุสนัดเลย สำหรับหะดีษบางบทท่านเขียนไว้ว่าไม่อาจหาพบได้ในประมวลหะดีษเล่มใดหรือในตำราของอิสลามเล่มใดเลย เนื่องจากชาวชีอะฮ์ไม่รู้จักอัลกุรอานและหะดีษอย่างมาก พวกเขาจึงไม่เข้าใจแม้แต่ศัพท์วิชาการพื้นฐาน และบางครั้งก็ใช้การพูดเท็จอย่างหน้าตาเฉย

ในเรื่องอายะฮ์ต่าง ๆ ผู้เขียนได้ก่อเรื่องขบขันไว้มากมาย เมื่อเห็นการตัฟซีรของเขาแล้วทำให้นึกถึงเรื่องขำขันที่เลื่องลือเรื่องหนึ่ง ว่ามีคนถามคนหิวโหยคนหนึ่งว่า สองบวกสองเท่ากับเท่าไร เขาตอบว่า "ขนมปังสี่แผ่น" ผู้เขียนได้เขียนอายะฮ์ไว้สี่สิบอายะฮ์ ซึ่งในทัศนะของเขาถูกประทานลงมาเกี่ยวกับท่านอะลี (ร.ฎ.) ณ ที่นี้ขอยกตัวอย่างมาบางส่วน

อายะฮ์

ٱلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلْإِسْلَـٰمَ دِينًا

«วันนี้ข้าได้ทำให้ศาสนาของพวกเจ้าสมบูรณ์แก่พวกเจ้าแล้ว และข้าได้ให้ความโปรดปรานของข้าครบถ้วนแก่พวกเจ้าแล้ว และข้าได้พอใจให้อิสลามเป็นศาสนาแก่พวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:3)

ผู้เขียนได้ยกหะดีษบทหนึ่งของอบูนุอัยม์ว่า อายะฮ์นี้ถูกประทานลงมาหลังจากคุฏบะฮ์ที่เฆาะดีรคุม และท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้กล่าวว่า

الله اكبر على اكمال الدين واتمام النعمة ورضا الرب برسالتي وبالولاية لعلي من بعدي

«อัลลอฮุอักบัร ต่อการที่ศาสนาได้สมบูรณ์ ความโปรดปรานได้ครบถ้วน และพระผู้อภิบาลทรงพอพระทัยต่อการเป็นเราะซูลของฉัน และต่อการเป็นผู้ปกครอง (วิลายะฮ์) ของอะลีภายหลังจากฉัน»

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ ในขั้นแรกได้เขียนตามแนวทางของนักหะดีษว่า หะดีษนี้เป็นหะดีษเมาฎูอ์ตามมติเอกฉันท์ของผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์นี้ และไม่พบในตำราหะดีษเล่มใดที่เชื่อถือได้เลย จากนั้นท่านได้พิสูจน์ตามแนวทางของนักตัฟซีรและนักประวัติศาสตร์ว่า จากตำราเศาะฮีหฺ มุสนัด และตัฟซีรต่าง ๆ เป็นที่ยืนยันว่าอายะฮ์นี้ถูกประทานลงมาในวันอะเราะฟะฮ์ขณะที่กำลังวุกูฟอยู่ ชาวยิวคนหนึ่งได้กล่าวกับท่านอุมัร (ร.ฎ.) ว่า ในอัลกุรอานของพวกท่านมีอายะฮ์หนึ่งซึ่งหากถูกประทานลงมาแก่พวกเราชาวยิว เราคงจะยึดวันนั้นเป็นวันอีด ท่านอุมัร (ร.ฎ.) ถามว่า อายะฮ์ใด เขาตอบว่า

ٱلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلْإِسْلَـٰمَ دِينًا

«วันนี้ข้าได้ทำให้ศาสนาของพวกเจ้าสมบูรณ์แก่พวกเจ้าแล้ว และข้าได้ให้ความโปรดปรานของข้าครบถ้วนแก่พวกเจ้าแล้ว และข้าได้พอใจให้อิสลามเป็นศาสนาแก่พวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:3)

ท่านอุมัร (ร.ฎ.) กล่าวว่า "ฉันรู้ดีว่าอายะฮ์นี้ถูกประทานลงมาในวันใด และถูกประทานลงมา ณ สถานที่ใด อายะฮ์นี้ถูกประทานลงมาในวันอะเราะฟะฮ์ ณ ทุ่งอะเราะฟาต ในขณะที่ท่านนบี ﷺ กำลังวุกูฟอยู่" อิมามอิบนุตัยมียะฮ์กล่าวว่า เรื่องนี้ได้รับการยืนยันจากแหล่งอื่นๆ ด้วย จนถึงขั้นเป็นที่แพร่หลายและเป็นมุตะวาติร และมีปรากฏอยู่ในตำราทั้งหมดของชาวมุสลิม วันนั้นคือวันศุกร์ที่ 9 เดือนซุลหิจญะฮ์ ซึ่งเป็นเหตุการณ์ก่อนวันเฆาะดีรคุม 9 วัน ดังนั้นจะกล่าวได้อย่างไรว่าอายะฮ์นี้ถูกประทานลงมาในโอกาสที่เฆาะดีรคุม

ประการที่สอง ถ้อยคำที่ถูกรายงานไว้ในริวายะฮ์นี้ว่า

اَللّٰهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ

«โอ้อัลลอฮ์ ขอพระองค์ทรงเป็นมิตรกับผู้ที่เป็นมิตรกับเขา ทรงเป็นศัตรูกับผู้ที่เป็นศัตรูกับเขา ทรงช่วยเหลือผู้ที่ช่วยเหลือเขา และทรงทอดทิ้งผู้ที่ทอดทิ้งเขา»

ใครเล่าจะเป็นผู้ที่ดุอาอ์ถูกตอบรับยิ่งไปกว่าท่านนบี ﷺ หากหะดีษนี้เศาะฮีหฺจริง ดุอาอ์นี้ก็ย่อมต้องเป็นจริงแล้ว แต่ประวัติศาสตร์กลับพิสูจน์ให้เห็นในทางตรงกันข้าม

ผู้แต่งได้เขียนไว้ว่า ในอายะฮ์

مَرَجَ ٱلْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ ﴿١٩﴾ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ ﴿٢٠﴾

คำว่า "ทะเลทั้งสอง" หมายถึงท่านอะลีและท่านฟาฏิมะฮ์ และคำว่า "بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيٰنِ" (ที่กั้นซึ่งทั้งสองไม่อาจล่วงล้ำ) หมายถึงท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และ

يَخْرُجُ مِنْهُمَا ٱللُّؤْلُؤُ وَٱلْمَرْجَانُ ﴿٢٢﴾

«จากทั้งสองนั้นมีไข่มุกและปะการังออกมา»

หมายถึงท่านหะสันและท่านหุเสน (ร.ฎ.) อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้ตอบเรื่องนี้โดยเขียนไว้ว่า

إِنَّ هٰذَا وَأَمْثَالَهُ يَقُوْلُهُ مَنْ لَا يَعْقِلُ مَا يَقُوْلُ، وَهٰذَا بِالْهَذَيَانِ أَشْبَهُ مِنْهُ بِتَفْسِيْرِ الْقُرْآنِ، وَهُوَ مِنْ تَفْسِيْرِ الْمَلَاحِدَةِ وَالْقَرَامِطَةِ الْبَاطِنِيَّةِ لِلْقُرْآنِ، بَلْ هُوَ شَرٌّ مِنْ كَثِيْرٍ مِنْهُمْ

«คำพูดเช่นนี้และที่คล้ายกันนี้ มีแต่ผู้ที่เคยชินกับการพูดโดยไม่เข้าใจสิ่งที่ตนพูดเท่านั้นที่จะกล่าวออกมา และแทนที่จะเป็นการตัฟซีร มันกลับเป็นถ้อยคำที่ไร้สาระเลื่อนลอย เหมือนคำพร่ำเพ้อที่หลุดออกจากปากคนไข้ในยามเพ้อคลั่ง และมันเป็นการตัฟซีรอัลกุรอานแบบเดียวกับที่พวกนอกรีต (มะลาหิดะฮ์) พวกเกาะรอมิเฏาะฮ์ และพวกบาฏินียะฮ์เคยชินกระทำ ยิ่งกว่านั้น มันยังเลวร้ายกว่าพวกเขาหลายคนเสียอีก»

จากนั้นอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้เขียนถึงเหตุผลหกประการที่แสดงว่าการตัฟซีรนี้ผิดพลาด ประการแรกในนั้นคือ อายะฮ์นี้อยู่ในซูเราะฮ์อัร-เราะห์มาน ซึ่งเป็นซูเราะฮ์มักกียะฮ์โดยมติเอกฉันท์ ส่วนท่านหะสันและท่านหุเสนถือกำเนิดที่มะดีนะฮ์อัฏ-ฏอยยิบะฮ์ หลังจากการประทานอายะฮ์นี้หลายปี

ประการที่สอง การตัฟซีรอายะฮ์นี้ได้มาจากอายะฮ์ในซูเราะฮ์อัล-ฟุรกอนที่ว่า

وَهُوَ ٱلَّذِى مَرَجَ ٱلْبَحْرَيْنِ هَـٰذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ

[^1]: คำแปล: «พระองค์ทรงปล่อยทะเลทั้งสองให้มาบรรจบกัน ระหว่างทั้งสองมีที่กั้น ซึ่งทั้งสองไม่อาจล่วงล้ำขอบเขตได้» (ซูเราะฮ์อัร-เราะห์มาน 55:19-20)

وَهَـٰذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ

[^1] «หากหมายถึงท่านอะลีและท่านฟาฏิมะฮ์ ก็จำต้องถือว่าคนหนึ่งในสองท่านนั้นเป็น "มิลหุน อุญาจ" (ขมและเค็ม) ประการที่สาม หากคำว่า "บัรซัค" (สิ่งกั้น) หมายถึงท่านนบี ﷺ ท่านก็จะกลายเป็นผู้ขัดขวางและเป็นม่านกั้น ซึ่งนี่ไม่ใช่การสรรเสริญ แต่เป็นการตำหนิ»[^2]

ในทำนองเดียวกัน ส่วนนี้ของหนังสือเต็มไปด้วยเรื่องแปลกประหลาดและข้อละเอียดอ่อน และชัยคุลอิสลามได้ให้คำตอบในเชิงอรรถาธิบายอัลกุรอาน เชิงหะดีษ เชิงฟิกฮ์ เชิงประวัติศาสตร์ และเชิงวิพากษ์ ซึ่งเป็นหลักฐานอันชัดแจ้งถึงความเฉลียวฉลาด ความรู้อันล้นเหลือ และพลังในการโต้แย้งของท่าน ท่านได้เขียนวิจารณ์หลักฐานทั้งหมดนี้ไว้ว่า «ความประเสริฐ ความเป็นวะลีย์ และสถานะทางวิชาความรู้อันสูงส่งของท่านอะลี (ร.ฎ.) ได้รับการยืนยันด้วยวิธีการที่ถูกต้องและเป็นที่ยอมรับ ซึ่งให้ความรู้ที่แน่นอนเด็ดขาด เมื่อมีสิ่งเหล่านี้อยู่แล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องอาศัยการกุเรื่องเท็จ การกล่าวผิดพลาด และรายงานหรือคำกล่าวที่น่าสงสัย»[^3]

ส่วนที่สองของหนังสือซึ่งเป็นประเด็นถกเถียงอย่างเข้มข้น คือส่วนที่วิพากษ์ตอนหนึ่งของหนังสือ "มินฮาจุลกะรอมะฮ์" ซึ่งผู้ประพันธ์ได้รวบรวมข้อกล่าวหาและข้อโจมตีต่อศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) โดยทั่วไป ต่อชัยคัยน์ (ท่านอบูบักร์และท่านอุมัร) โดยเฉพาะ และต่อท่านอบูบักร์ อัศ-ศิดดีก (ร.ฎ.) เป็นพิเศษ ข้อโจมตีเหล่านี้ ตามความเข้าใจของผู้ประพันธ์ ได้มาจากอัลกุรอานบ้าง จากหะดีษและซีเราะฮ์บ้าง และจากประวัติศาสตร์บ้าง ข้อกล่าวหาและข้อโจมตีเหล่านี้เป็นหลักฐานว่าความเป็นศัตรูสามารถพาคนที่มีการศึกษาไปได้ไกลเพียงใด ในที่นี้ขอนำเสนอตัวอย่างเพียงสองตัวอย่าง

อายะฮ์อันเป็นที่รู้จักในอัลกุรอาน ซึ่งเป็นหลักฐานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดถึงความพิเศษของท่านอบูบักร์ อัศ-ศิดดีก (ร.ฎ.) และเป็นความประเสริฐและเกียรติคุณที่ไม่มีผู้ใดในอุมมะฮ์ได้มีส่วนร่วมกับท่าน คืออายะฮ์นี้

إِلَّا تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ ٱللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ثَانِىَ ٱثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِى ٱلْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَـٰحِبِهِۦ لَا تَحْزَنْ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَنَا

ผู้ประพันธ์ "มินฮาจุลกะรอมะฮ์" เขียนว่า ในอายะฮ์นี้ไม่มีสิ่งใดที่เป็นความประเสริฐของท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) เลย เพราะเป็นไปได้ว่าท่านนบี ﷺ …

[^1]: คำแปล: «และพระองค์คือผู้ทรงให้ทะเลสองแห่งมาบรรจบกัน แห่งนี้จืดสนิท และแห่งนี้เค็มขม» (ซูเราะฮ์อัล-ฟุรกอน 25:53) [^2]: ภาคที่ 2 หน้า 65–68 [^3]: ภาคที่ 4 หน้า 186 [^4]: คำแปล: «หากพวกเจ้าไม่ช่วยเหลือเขา (เราะซูล) แน่นอนอัลลอฮ์ได้ทรงช่วยเหลือเขาแล้ว ขณะที่บรรดาผู้ปฏิเสธได้ขับไล่เขาออกมา โดยเขาเป็นคนที่สองในสองคน ขณะที่ทั้งสองอยู่ในถ้ำ ขณะที่เขากล่าวแก่สหายของเขาว่า อย่าเศร้าใจเลย แท้จริงอัลลอฮ์ทรงอยู่กับเรา» (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:40)

ท่านได้พาท่าน (อบูบักร์) ไปด้วยก็เพียงเพราะเกรงว่าเมื่อท่านออกเดินทางไปแล้ว เขาจะไปแจ้งข่าวแก่ผู้อื่น เพราะท่านไม่มีความไว้วางใจในตัวเขาในเรื่องนี้ ประการที่สอง ในอายะฮ์นี้เองก็มีการตำหนิเขาอยู่แล้ว กล่าวคือ ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวแก่เขาว่า "ลาตะห์ซัน" (อย่าเศร้าโศกไปเลย) แสดงว่าเขา (มะอาซัลลอฮ์) เป็นคนขี้กลัวอย่างมากและขาดความอดทน ไม่มีความเชื่อมั่นต่ออัลลอฮ์และไม่ไว้วางใจในการตัดสินของพระองค์ ประการที่สาม เป็นหลักของอัลกุรอานว่า ที่ใดก็ตามที่กล่าวถึงการประทานสะกีนะฮ์ (ความสงบ) ที่นั่นจะรวมบรรดาผู้ศรัทธาไว้ด้วยเสมอ แต่ในที่นี้กล่าวถึงเพียงท่านเราะซูลเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) เลย แสดงว่าสะกีนะฮ์มิได้ถูกประทานลงมาแก่เขา

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้พิสูจน์ก่อนว่า อายะฮ์นี้ได้รวบรวมความประเสริฐและเกียรติคุณอันยิ่งใหญ่ไว้สำหรับท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) มากเพียงใด และการได้อยู่เคียงข้างนี้เป็นความพิเศษเฉพาะเพียงใด[^1] ส่วนที่ผู้ประพันธ์กล่าวว่าท่านพาเขาไปด้วยเพื่อมิให้เขาไปแจ้งข่าวแก่ศัตรู ซึ่งแสดงว่าเขาไม่น่าไว้วางใจ และท่านนบี ﷺ ไม่ได้วางใจในตัวเขานั้น มนุษย์ที่ปัญญาอ่อนที่สุดในโลกก็ยังไม่พาคนที่ไม่น่าไว้วางใจไปด้วยในการเดินทางที่ละเอียดอ่อนและอันตรายเช่นนี้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์เขียนไว้ว่า

فقبح الله من نسب رسوله الذي هو اكمل الخلق عقلا وعلمًا وخبرة الى مثل هذه الجهالة والغباوة

«ขออัลลอฮ์ทรงทำให้ผู้นั้นอัปยศ ผู้ซึ่งกล่าวหาท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ผู้เป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ที่สุดในด้านปัญญา ความรู้ และประสบการณ์ ว่ามีความโง่เขลาและความทึบเช่นนี้»[^2]

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์เขียนว่า ข้าพเจ้าได้ยินมาว่า กษัตริย์ "ค็อรบันดะฮ์"[^3] ซึ่งผู้ประพันธ์ได้แต่งหนังสือเล่มนี้ถวาย เมื่อมีผู้กล่าวแก่พระองค์ว่า อบูบักร์ (ร.ฎ.) เกลียดชังท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และเป็นศัตรูของท่าน แต่ทั้งที่เป็นเช่นนั้นท่านก็ยังพาเขาไปด้วยในการเดินทางฮิจญ์เราะฮ์ ซึ่งเป็นการเดินทางที่น่าหวาดกลัวที่สุด พระองค์ก็ได้…

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) หน้า 243–255 [^2]: เล่มเดียวกัน ภาคที่ 4 หน้า 255 [^3]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ และในหนังสือประวัติศาสตร์บางเล่มก็กล่าวถึงกษัตริย์ตาตาร์ผู้นี้ด้วยชื่อนี้เช่นกัน

ทันทีที่ได้ยินก็กล่าวถ้อยคำซึ่งอาจกล่าวได้ในสถานการณ์เช่นนั้น ทั้งที่ตัวตนอันประเสริฐของท่านนบี ﷺ บริสุทธิ์พ้นจากสิ่งนั้นโดยสิ้นเชิง กล่าวคือ "นี่มิใช่การกระทำของผู้มีปัญญาคนใดเลย"[^1] จากนั้นท่านได้ตอบทีละประเด็นอย่างละเอียด[^2] และได้ชี้ให้เห็นว่าในอัลกุรอานมีการกล่าวถึงความโศกเศร้าและความกลัวไว้ที่ใดบ้าง และได้แสดงให้เห็นว่าความกลัวและความโศกเศร้าตามธรรมชาตินั้นปรากฏมีแก่บรรดานบีผู้เป็นอุลุลอัซม์ บรรดาผู้ศรัทธาผู้ทรงคุณธรรม และสมาชิกแห่งอะฮ์ลุลบัยต์อย่างไร ส่วนที่ผู้ประพันธ์กล่าวว่า ในอัลกุรอานทุกแห่งที่กล่าวถึงการประทานสะกีนะฮ์ (ความสงบมั่น) ที่นั่นจะมีการกล่าวถึงบรรดาผู้ศรัทธาอยู่เสมอนั้น ทำให้เกิดความเข้าใจผิดว่าในอัลกุรอานเป็นเช่นนั้นอยู่มากมาย ทั้งที่ความจริงมีเพียงอายะฮ์เดียวเท่านั้น[^3] ที่ในโอกาสแห่งการประทานสะกีนะฮ์แก่ท่านเราะซูลได้กล่าวถึงบรรดาผู้ศรัทธาไว้ด้วย และอายะฮ์นั้นคือ

وَيَوْمَ حُنَيْنٍ ۙ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنكُمْ شَيْـًٔا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ ٱلْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُم مُّدْبِرِينَ ﴿٢٥﴾ ثُمَّ أَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ وَأَنزَلَ جُنُودًا لَّمْ تَرَوْهَا

«และในวันหุนัยน์ เมื่อจำนวนที่มากมายของพวกเจ้าทำให้พวกเจ้าหลงภูมิใจ แต่มันมิได้อำนวยประโยชน์ใด ๆ แก่พวกเจ้าเลย และแผ่นดินก็คับแคบสำหรับพวกเจ้า ทั้ง ๆ ที่มันกว้างใหญ่ แล้วพวกเจ้าก็หันหลังถอยหนี ต่อมาอัลลอฮ์ได้ทรงประทานสะกีนะฮ์ของพระองค์แก่เราะซูลของพระองค์และแก่บรรดาผู้ศรัทธา และทรงส่งไพร่พลที่พวกเจ้ามองไม่เห็นลงมา»[^4]

ท่านกล่าวว่า ที่นี่มีเหตุอันเฉพาะในการกล่าวถึงบรรดาผู้ศรัทธา เพราะก่อนหน้านั้นได้มีคำว่า ثُمَّ وَلَّيْتُم مُّدْبِرِينَ «แล้วพวกเจ้าก็หันหลังถอยหนี» มาแล้ว ในทางตรงกันข้าม ไม่มีที่ใดในอัลกุรอานที่กล่าวถึงเฉพาะบรรดาผู้ศรัทธาเพียงลำพังในโอกาสแห่งการประทานสะกีนะฮ์ จากนั้นท่านอิมามได้เขียนถึงความละเอียดอ่อนและเหตุผลของเรื่องนี้ไว้อย่างละเอียด[^5]

ตัวอย่างที่สองของอคตินี้คือ ในริวายะฮ์และตำราสีเราะฮ์ระบุว่า เมื่อท่านนบี ﷺ อยู่ใต้เพิงที่พัก (อะรีช) ในสมรภูมิบัดร์[^6] ท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) ก็อยู่กับท่านด้วย ผู้ประพันธ์เขียนว่า เนื่องจากท่านนบี ﷺ รู้ดีว่าหากสั่งให้ท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) ออกสู้รบ เรื่องราวก็จะเสียหาย เพราะเขาเคยหนีมาแล้วหลายครั้งในการทำศึกของท่าน ในโอกาสนี้ท่านอิมามอิบนุตัยมียะฮ์เกิดความกระตือรือร้นทั้งในทางวิชาการและทางอีมาน

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) ภาค 4 หน้า 255 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 256 [^3]: มีอีกอายะฮ์หนึ่งด้วย คือ إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ «เมื่อบรรดาผู้ปฏิเสธศรัทธาได้บรรจุความหยิ่งผยองไว้ในหัวใจของพวกเขา อันเป็นความหยิ่งผยองแห่งยุคญาฮิลียะฮ์ แล้วอัลลอฮ์ทรงประทานสะกีนะฮ์ของพระองค์แก่เราะซูลของพระองค์และแก่บรรดาผู้ศรัทธา…» (ซูเราะฮ์อัลฟัตห์ 48:26) [^4]: (ซูเราะฮ์อัตเตาบะฮ์ 9:25–26) [^5]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ ภาค 4 หน้า 273 ถึง 276 [^6]: ในสมรภูมิบัดร์ได้มีการสร้างเพิงขึ้นหลังหนึ่ง ใต้เพิงนั้นท่านนบี ﷺ ก้มกราบสุญูดและวิงวอนขอดุอาอ์อยู่ ในเวลานั้นมีเพียงท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) เท่านั้นที่อยู่กับท่าน โปรดดูตำราสีเราะฮ์และหะดีษ

ท่านเขียนว่า: สิ่งที่ผู้ประพันธ์กล่าวว่าเขา (ท่านอบูบักร์) ได้หลบหนีหลายครั้งในการทำศึกของท่านนบี ﷺ นั้น แสดงให้เห็นว่าผู้ประพันธ์ไม่รู้อะไรเลยเกี่ยวกับการทำศึกของท่านนบี ﷺ และนี่ก็ไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจ เพราะกลุ่มที่เขาสังกัดอยู่นั้นไม่มีทั้งความรู้และความสนใจในสภาพการณ์และเหตุการณ์ต่าง ๆ ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เขาไม่รู้แม้กระทั่งว่าสงครามบะดัรเป็นสงครามครั้งแรกที่มีการสู้รบ ก่อนหน้านั้นไม่เคยมีสงครามใดที่ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) ได้เข้าร่วม

บรรดานักเขียนชีวประวัติ (อะฮ์ลุสสิยัร) นักหะดีษ นักบันทึกการทำศึก (มะฆอซี) นักฟิกฮ์ และนักประวัติศาสตร์ ต่างมีมติตรงกันว่าบะดัรเป็นสงครามครั้งแรกที่ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้ทำการสู้รบ ก่อนหน้านั้นไม่เคยมีการทำศึก (ฆอซวะฮ์) หรือกองทหาร (สะรียะฮ์) ใดที่ถึงขั้นมีการสู้รบ นอกจากเหตุการณ์ของอิบนุลหัฎเราะมี ซึ่งท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) มิได้เข้าร่วมเลย ดังนั้นจะกล่าวได้อย่างไรว่าท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) ได้หลบหนีจากสมรภูมิหลายครั้งก่อนหน้านั้น

ประการที่สอง ไม่มีหลักฐานยืนยันว่าท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) เคยหนีจากสงครามใดเลย ภาระการพิสูจน์ตกอยู่กับผู้กล่าวอ้าง ที่จะต้องพิสูจน์ว่าท่านหนีจากสงครามครั้งใด

ประการที่สาม หากท่านอบูบักร์ (ร.ฎ.) เป็นคนขลาดเขลาเช่นนั้นจริง —ขออัลลอฮ์ทรงคุ้มครอง— ก็ย่อมไม่เหมาะที่ท่านนบี ﷺ จะให้ท่านอยู่ร่วมกับท่านในกระโจมบัญชาการ (อะรีช) ยิ่งไปกว่านั้น ไม่เหมาะแม้แต่จะนำคนเช่นนั้นเข้าสู่สมรภูมิ ไม่ต้องพูดถึงการที่ท่านนบี ﷺ ทรงเลือกท่านเป็นพิเศษจากบรรดาศอฮาบะฮ์ทั้งหมดให้เป็นสหายเคียงข้างท่าน[^1]

ความขัดแย้งในตัวเองเกี่ยวกับท่านอะลี (ร.ฎ.)

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนว่า: เช่นเดียวกับที่ชาวคริสต์ได้ยกท่านนบีอีซา (อัล-มะซีห์) ให้เป็นบุตรของพระเจ้าและเป็นพระเจ้า แต่อีกด้านหนึ่งกลับวาดภาพเหตุการณ์การตรึงกางเขนของท่านว่า ท่านเป็นมนุษย์ที่ไร้ทางสู้และจนตรอก ตกเป็นเป้าแห่งการดูหมิ่น เหยียดหยาม เยาะเย้ยถากถางและการกลั่นแกล้งทุกรูปแบบ ในทำนองเดียวกัน ชาวชีอะฮ์ด้านหนึ่งก็ได้ยกท่านอะลี (ร.ฎ.)

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดูหน้า 283 ถึง 286

...สำหรับท่าน (อะลี) พวกเขาได้ยืนยันคุณลักษณะและพละกำลังซึ่งทำให้รู้สึกว่าสถานะของท่านสูงส่งยิ่งกว่าท่านนบี ﷺ เสียอีก และหากไม่มีท่าน อิสลามก็คงไม่รุ่งเรือง ด้วยหมัดพิชิตค็อยบัรและดาบซุลฟิกอร์อันวาววับของท่านนั่นเองที่อิสลามได้รับชัยชนะ และการปฏิเสธศรัทธาต้องพ่ายแพ้ แต่อีกด้านหนึ่ง พวกเขากลับแสดงภาพว่าในสมัยการปกครองของเคาะลีฟะฮ์ทั้งสามท่าน ท่านตกอยู่ในสภาพจำยอมและไร้อำนาจถึงเพียงนั้น ท่านเห็นทุกสิ่งที่ขัดต่อมโนธรรมและอะกีดะฮ์ของท่าน และเห็นท่านกับอะฮ์ลุลบัยต์ของท่านถูกดูหมิ่นและเหยียดหยามทุกรูปแบบ แต่ท่านก็ไม่อาจทำอะไรได้เลย นี่คือความลักลั่นและความขัดแย้งอย่างชัดแจ้ง อิมามอิบนุตัยมียะฮ์เขียนไว้ว่า

«พวกชีอะฮ์นี้รวมสองสิ่งที่ขัดแย้งกันไว้ด้วยกัน ด้านหนึ่งพวกเขาบอกว่าท่านอะลี (ร.ฎ.) สมบูรณ์และเหนือกว่าทุกคนในด้านพละกำลังและความกล้าหาญ จนดูเหมือนว่าท่านเท่านั้นที่ได้ดำรงศาสนาของท่านเราะซูลไว้ และตัวท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เองก็ต้องพึ่งพาท่าน และพวกเขายกให้ท่านเป็นผู้ร่วมหุ้นส่วนของอัลลอฮ์ในการดำรงศาสนา แต่แล้วหลังจากที่อิสลามได้รับชัยชนะและมีอำนาจ และผู้คนต่างพากันเข้ารับอิสลาม พวกเขากลับพรรณนาถึงความอ่อนแอ ความจำยอม และการตะกียะฮ์ของท่านในลักษณะที่ว่าไม่มีใครอ่อนแอและไร้อำนาจยิ่งไปกว่าท่าน ทั้งที่เป็นที่ทราบกันอย่างแน่นอนว่า หลังจากรับอิสลามแล้ว ผู้คนเหล่านั้นได้เป็นผู้ปฏิบัติตามความจริงมากกว่าเมื่อก่อน ดังนั้น บุคคลที่มีสภาพเป็นหุ้นส่วนของอัลลอฮ์ในการดำรงศาสนาของมุฮัมมัด ผู้ซึ่งได้เอาชนะพวกกาฟิร จนพวกเขาเข้ารับอิสลาม เหตุใดเขาจึงไม่แสดงพลังของตนในการเอาชนะกลุ่มชนที่ได้อธรรมต่อเขา ทั้งที่คนเหล่านั้นมีจำนวนน้อยกว่าพวกกาฟิร และอ่อนแอกว่าในด้านพละกำลังและอำนาจ และไม่ว่าอย่างไรก็ตาม ฝ่ายตรงข้ามเหล่านี้ก็ยังใกล้ชิดกับความจริงมากกว่า»[^1]

ประเด็นว่าด้วยอิมามะฮ์

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้อภิปรายอย่างละเอียดยาวเหยียดในประเด็นอิมามะฮ์ด้วย ท่านได้ปฏิเสธอย่างแข็งขันต่อนิยามอิมามะฮ์ที่ชีอะฮ์ให้ไว้ และการที่พวกเขาถือว่าอิมามะฮ์เป็นรุกน์ (หลักสำคัญ) ของศาสนา และท่านได้หักล้างหลักฐานทั้งหลายทั้งทางปัญญาและทางตัวบทที่...

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ (منهاج السنة) ภาค 4 หน้า 56

…ถูกยกมาเป็นหลักฐาน ในเรื่องนี้ท่านได้เย้ยหยันอะกีดะฮ์เรื่องอิมามผู้เร้นกายอย่างมาก และได้พิสูจน์ให้เห็นว่า อะกีดะฮ์นี้ไม่มีประโยชน์ใด ๆ เลย นอกจากความเสื่อมเสีย ความแตกแยก ความไร้ความรู้ และการละทิ้งหน้าที่[^1]

ชาวชีอะฮ์ไม่ใส่ใจต่ออัลกุรอานและหะดีษ

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า ชาวชีอะฮ์ไม่ใส่ใจต่อการท่องจำอัลกุรอาน ไม่ใส่ใจต่อการแสวงหาและค้นคว้าความรู้ด้านความหมายและการตัฟซีรอัลกุรอานตลอดจนหลักฐานของมัน ในทำนองเดียวกัน พวกเขาไม่ใส่ใจต่อการแยกแยะหะดีษที่เศาะฮีห์ออกจากหะดีษที่อ่อน ไม่ใส่ใจต่อความหมายและเนื้อหาของหะดีษ และไม่ใส่ใจต่อการรู้จักร่องรอย (อาษาร) ของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีน ทุนและขอบเขตความรู้ทั้งหมดของพวกเขามีเพียงอาษารบางส่วนที่ถูกรายงานสืบต่อกันมาจากอะฮ์ลุลบัยต์บางท่าน ซึ่งในนั้นมีทั้งเรื่องเท็จและเรื่องจริงปะปนกันไปหมด[^2]

ความห่างเหินจากมัสยิด ละหมาดวันศุกร์ และละหมาดญะมาอะฮ์

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า ชาวชีอะฮ์ได้ยกย่องบรรดานบีและบรรดาอิมามอย่างเกินเลย ถึงขั้นทำให้พวกเขากลายเป็น "พระเจ้าอื่นนอกจากอัลลอฮ์" และต่อการอิบาดะฮ์ต่ออัลลอฮ์องค์เดียวผู้ไม่มีภาคี ซึ่งบรรดานบีได้สั่งใช้ไว้นั้น พวกเขากลับละเลยเพิกเฉย ท่านจะเห็นได้ว่า มัสยิดซึ่งอัลลอฮ์ทรงบัญชาให้ยกขึ้นสูงและทำให้มีชีวิตชีวา และให้เอ่ยพระนามของพระองค์ในนั้น พวกเขากลับปล่อยให้รกร้าง พวกเขาไม่ดำรงละหมาดวันศุกร์และละหมาดญะมาอะฮ์ในมัสยิดเหล่านั้น และในทัศนะของพวกเขา มัสยิดก็ไม่ได้มีความศักดิ์สิทธิ์ใหญ่โตอะไร หากพวกเขาจะละหมาดในมัสยิดบ้างในบางครั้ง ก็ละหมาดแยกต่างหากคนละคน แต่พวกเขากลับให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อสุสาน (มะชาฮิด) ที่สร้างขึ้นบนหลุมศพ พวกเขาไปเฝ้าอิอ์ติกาฟอยู่ที่นั่นเหมือนบรรดาผู้ตั้งภาคี และเดินทางไกลมาเพื่อเยี่ยมเยือนสถานที่เหล่านั้น ดังเช่นที่ผู้ประกอบพิธีหัจญ์เดินทางมาเยือนกะอ์บะฮ์[^3]

ชีอะฮ์รุ่นหลังเป็นผู้ตามมุอ์ตะซิละฮ์

ชีอะฮ์รุ่นหลังในเรื่องที่เกี่ยวกับเหตุผลทางปัญญา (อักลิยาต) โดยทั่วไปแล้วเป็นผู้ตามมุอ์ตะซิละฮ์ และบางคนก็ได้ตามนักปรัชญากรีก…

[^1]: มินฮาญุสสุนนะฮ์ (منہاج السنۃ) ภาคที่ 3 หน้า 249–250 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 40 [^3]: แหล่งเดิม ภาคที่ 1 หน้า 131

และความเขลาครอบงำพวกเขาอยู่ ในบรรดาอุละมาอ์ของพวกเขา บางคนรวมเอาปรัชญา แนวคิดมุอ์ตะซิละฮ์ และแนวคิดรอฟิเฎาะฮ์ไว้ด้วยกัน ดังเช่นผู้แต่งหนังสือ «มินฮาจุลกะรอมะฮ์» (منہاج الکرامۃ)[^1] ในเรื่องนี้ ผู้แต่งหนังสือได้หยิบยกประเด็นด้านอะกีดะฮ์และวิชากะลามขึ้นมาหลายประการ ซึ่งในนั้นเห็นร่องรอยของแนวคิดมุอ์ตะซิละฮ์และปรัชญาอย่างชัดเจน อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ตอบโต้สิ่งเหล่านั้นอย่างละเอียด ส่วนนี้เต็มไปด้วยการอภิปรายเชิงปรัชญาและเชิงกะลามที่ลึกซึ้ง และเนื่องจากท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญทั้งในมหาสมุทรแห่งวิชาที่อาศัยเหตุผล (มะอ์กูล) และวิชาที่อาศัยการรายงาน (มันกูล) ท่านจึงได้อภิปรายอย่างเต็มที่ตามวิสัยของท่าน[^2] และหักล้างทีละคำทีละประเด็น จนได้ข้อสรุปว่าความรู้ของนิกายนี้ในด้านวิชาที่อาศัยเหตุผลนั้นตื้นเขินและเป็นเพียงการโอ้อวด และอุละมาอ์ของพวกเขาก็ดูเหมือนเป็นเพียงเด็กนักเรียนชั้นต้นในวิชานี้[^3]

ประวัติศาสตร์ในอดีต

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ในหลายแห่งว่า ในทุกยุคของประวัติศาสตร์ ชาวชีอะฮ์ได้ร่วมมือกับพวกกาฟิรและพวกมุชริก ทรยศต่ออิสลาม และสร้างความเสียหายแก่อาณาจักรอิสลาม จนในที่สุดปากกาของท่านจำต้องเขียนว่า

فأيامهم في الاسلام كلها سود

«ดังนั้น วันเวลาทั้งหมดของพวกเขาในประวัติศาสตร์อิสลามล้วนแต่มืดดำ»[^4]

อะฮ์ลุซซุนนะฮ์อยู่บนแนวทางสายกลาง

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนว่า ในบรรดานิกายต่าง ๆ ของอิสลาม มีเพียงอะฮ์ลุซซุนนะฮ์เท่านั้นที่อยู่บนแนวทางสายกลางและความพอดี และปลอดภัยจากความสุดโต่งและความหย่อนยาน ในทัศนะของพวกเขา ความรักต่ออะฮ์ลุลบัยต์และการให้เกียรติแก่บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) นั้นไม่ขัดแย้งกันแต่อย่างใด พวกเขาได้รวมความโปรดปรานทั้งสองประการนี้ไว้ด้วยกัน และนี่แหละคืออิสลามที่ถูกต้อง ท่านเขียนว่า

«อะฮ์ลุซซุนนะฮ์ยึดมั่นในความรักต่อผู้ศรัทธาทั้งปวง และพูดจาด้วยความรู้และความยุติธรรม

[^1]: มินฮาจุสสุนนะฮ์ ภาค 3 หน้า 40 [^2]: ดูหน้า 3 ถึง 129 ภาคแรก [^3]: แหล่งเดิม [^4]: แหล่งเดิม ภาค 4 หน้า 111 คำแปล: สรุปว่า เท่าที่เกี่ยวข้องกับอิสลาม ประวัติศาสตร์ของพวกเขาดำมืดโดยสิ้นเชิง

พวกเขามิใช่ผู้คนแห่งความโง่เขลา และมิใช่ผู้คนแห่งอารมณ์ใฝ่ต่ำ (อะฮ์ลุลอะฮ์วาอ์) พวกเขารังเกียจแนวทางของทั้งพวกเราะวาฟิฎและพวกเคาะวาริจญ์ พวกเขาเชื่อมั่นและยกย่องบรรดาผู้นำหน้ารุ่นแรก (อัส-สาบิกูนัลเอาวะลูน) ทั้งหมด พวกเขารู้ซึ้งและยอมรับในคุณค่าและฐานะของบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ (ร.ฎ.) และยืนยันในคุณงามความดีของพวกท่าน และพร้อมกันนั้นพวกเขายังถือว่าการปฏิบัติตามสิทธิของอะฮ์ลุลบัยต์ผู้ทรงเกียรติ ซึ่งเป็นที่ยืนยันแล้วจากชะรีอะฮ์ นั้นเป็นสิ่งจำเป็น[^1]

[^1]: มินฮาจุสซุนนะฮ์ (منهاج السنة) ภาคที่ 1 หน้า 165

การฟื้นฟูวิชาการแห่งชะรีอะฮ์

ยุคสมัยของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์

ในยุคที่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ถือกำเนิดขึ้นนั้น วิชาการด้านชะรีอะฮ์และศาสนาได้แผ่ขยายกว้างขวางอย่างยิ่งแล้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านตัฟซีร หะดีษ ฟิกฮ์ และอุศูลุลฟิกฮ์ ได้มีการรวบรวมห้องสมุดอันกว้างใหญ่ไพศาลไว้ในทุกสาขาวิชา จนกระทั่งการเชี่ยวชาญในวิชาใดวิชาหนึ่งเพียงวิชาเดียว และการมีความรู้โดยสังเขปเกี่ยวกับคลังวิชาการทั้งหมดจนถึงเวลานั้น ก็นับเป็นผลงานทางวิชาการอันยิ่งใหญ่สำหรับคนธรรมดาทั่วไปแล้ว ถึงกระนั้นก็ตาม ในยุคของท่านก็ยังมีอุละมาอ์และผู้สอนจำนวนมากที่ได้ศึกษาห้องสมุดเหล่านี้มาแล้ว และในหมู่พวกเขามีหลายคนที่ด้วยความจำอันแข็งแกร่ง การทุ่มเทให้กับวิชาการ การอ่านค้นคว้าอย่างมาก และการสอนอย่างต่อเนื่อง ทำให้สามารถจดจำส่วนสำคัญของคลังวิชาการนั้นไว้ในอกได้ และในเวลาสอนหรือโต้วาที ก็สามารถนำมาใช้และทบทวนได้อย่างคล่องแคล่วไม่ติดขัด อัลลามะฮ์กะมาลุดดีน อิบนุซซัมลากานี, ตะกียุดดีน อะลี อิบนุซซุบกี, ชัมซุดดีน อัซซะฮะบี, อบุลหัจญาจ อัลมิซซี คือตัวอย่างของบุคคลเหล่านั้น จากการศึกษาหนังสือ "เฏาะบะกอตุชชาฟิอียะฮ์ อัลกุบรอ" (طبقات الشافعیۃ الکبریٰ) ก็พอจะประเมินได้ว่า ในยุคนั้นความแม่นยำในการจดจำทางวิชาการ ความลึกซึ้ง ปริมาณสิ่งที่จดจำไว้ และความหลากหลายทางวิชาการ ได้ไปถึงระดับใด บุคคลจำนวนมากเป็นผู้ที่เหมาะจะเรียกได้ว่าเป็น "ดาอิเราะตุลมะอาริฟ" (สารานุกรม) แห่งวิชาการชะรีอะฮ์

แต่ทว่า แม้ความรู้และข้อมูลจะกว้างขวางเพียงใด ความลึกซึ้งทางความคิดกลับไม่มากเท่า บุคคลประเภทที่ขาดแคลนลงมาเป็นเวลานานแล้ว คือผู้ที่มีสายตาเชิงวิพากษ์และระดับครูบาอาจารย์ต่อคลังวิชาการทั้งหมดนั้น มีความสามารถในการชั่งน้ำหนักและเปรียบเทียบระหว่างทัศนะและความคิดของบรรพชนรุ่นก่อน และมีความเห็นส่วนตัวที่เป็นอิสระในประเด็นปัญหาและทัศนะต่าง ๆ บรรพชนรุ่นก่อนได้ […] สิ่งอันทรงคุณค่า

…มรดกทางวิชาการที่ได้ทิ้งไว้ งานของนักวิชาการรุ่นหลังส่วนใหญ่เหลือเพียงการศึกษาให้แตกฉานในมรดกนั้น แล้วทำการอธิบาย ขยายความ ย่อ และสรุปความเท่านั้น เป็นเวลานานแล้วที่ไม่มีการเพิ่มเติมสิ่งใดที่มีน้ำหนักและควรค่าแก่การยกย่องลงไปในมรดกนั้นเลย ผลงานประพันธ์ที่อาจเรียกได้ว่าเป็นผลผลิตแห่งความคิดริเริ่มหรือเป็นงานในเชิงอิจญ์ติฮาดนั้นหาได้ยากยิ่ง ผลงานที่ถูกถือว่าดีที่สุดและเป็นความภาคภูมิใจของยุคนั้น คุณค่าของมันก็มีเพียงว่าผู้ประพันธ์ได้รวบรวมความรู้ที่กระจัดกระจายของบรรพชนก่อนหน้าไว้ในที่เดียวและจัดเรียงอย่างมีระเบียบ หรือไม่ก็เป็นคำอธิบายที่ดีของตัวบท (มัตน์) ทางฟิกฮ์ที่มีมาก่อน

คุณลักษณะทางการประพันธ์และวิชาการของท่าน

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ศึกษาจนแตกฉานในขุมทรัพย์ทางวิชาการทั้งหมดนี้ด้วยความจำอันเป็นของประทานจากอัลลอฮ์ และได้ซึมซับย่อยมันในทางความคิด แล้วนำมาใช้ประโยชน์อย่างเต็มที่ในผลงานประพันธ์ของท่าน แต่ด้วยอุปนิสัยที่ไม่หยุดนิ่งและพลุ่งพล่าน สมองที่ละเอียดลึกซึ้งและสร้างสรรค์ประเด็นใหม่ ๆ และปากกาที่ไหลลื่นไม่หยุดยั้งของท่าน ทำให้ท่านไม่อาจพอใจเพียงการถ่ายทอดและรายงาน การอธิบายและย่อความ หรือการคัดเลือกเท่านั้น ความรู้อันลึกซึ้งในอัลกุรอาน ความเข้าใจอย่างลึกซึ้งในเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์ และความเชี่ยวชาญอันมั่นคงในอุศูลุลฟิกฮ์และหลักการแห่งการบัญญัติกฎหมาย เป็นสหายคู่ใจของท่านในทุกผลงานประพันธ์ ไม่ว่าท่านจะจับปากกาเขียนในหัวข้อใด ท่านก็ได้เติมชีวิตชีวาให้แก่มันด้วยความรู้ที่สดใหม่ของท่าน แทบจะไม่มีผลงานใดของท่านเลยที่ไม่พบสัจธรรมทางวิชาการใหม่ ๆ ประเด็นทางวิชาการ การอภิปรายเชิงวิพากษ์ และการถกเถียงในเชิงหลักการแบบใหม่ และไม่ได้เปิดหนทางใหม่แห่งความเข้าใจอัลกุรอานและประตูใหม่แห่งการเข้าใจเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์ บทวิจารณ์โดยละเอียดและบทสรุปเนื้อหาของผลงานประพันธ์ขนาดใหญ่สองเล่มของท่าน คือ «อัลญะวาบุศเศาะฮีห์» (الجواب الصحيح) และ «มินฮาญุสซุนนะฮ์» (منهاج السنة) ได้ผ่านไปแล้ว นอกจากสองเล่มนี้ ท่านยังมีผลงานประพันธ์อีกหลายเล่มที่เป็นประจักษ์พยานถึงความคิดและทัศนะเชิงอิจญ์ติฮาด สติปัญญาอันเฉียบแหลม และพลังแห่งการวิพากษ์ของท่าน ผลงานเหล่านี้มอบอาหารทางวิชาการและความคิดที่ใหม่และดีงามแก่สติปัญญาของคนทุกยุคสมัย และผู้มีความรู้ในทุกยุคต่างพบเนื้อหาใหม่ หลักฐานใหม่ และการวิจัยใหม่ ๆ ในผลงานเหล่านั้น ตัวอย่างเช่น หนังสือ «อันนุบูวาต» (النبوات) «อัรร็อดดุ อะลัลมันฏิกียีน» (الرد على المنطقيين)…

...และ "อิกติฎออ์ อัศศิรอฏ อัลมุสตะกีม" (اقتضاء الصراط المستقیم)[^1] ไม่เพียงแต่เป็นผลงานวิชาการชั้นสูงและเป็นหนังสือที่ประสบความสำเร็จในหัวข้อของมันเท่านั้น หากยังเป็นหนังสือที่จุดประกายความคิดและเสริมสร้างความคิด ซึ่งกระตุ้นให้สติปัญญาได้ใคร่ครวญ และนำเสนอประเด็นปัญหาและเนื้อหาใหม่ ๆ ให้ขบคิดและพินิจพิจารณา พร้อมทั้งเปิดสนามวิชาการแห่งใหม่ให้แก่ผู้อ่าน

ตัฟซีร

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้ทำให้ตัฟซีรเป็นหัวข้อพิเศษแห่งความคิดและงานประพันธ์ของท่าน ความสนใจนี้ครอบงำท่านมากถึงขนาดที่ผลงานของท่านแทบไม่มีเล่มใดเลยที่ไม่มีเนื้อหาด้านการอรรถาธิบายอัลกุรอาน รวมทั้งการอ้างหลักฐานจากอายะฮ์ต่าง ๆ และการอธิบายและตีความอายะฮ์เหล่านั้น เมื่อใดที่อายะฮ์หนึ่งปรากฏต่อหน้าท่าน ท่านจะไม่ผ่านเลยไปโดยไม่ได้อธิบายมัน บรรดาศิษย์ของท่านเล่าว่า มรดกด้านตัฟซีรที่ท่านทิ้งไว้มีมากกว่าสามสิบเล่ม ไม่ต้องสงสัยเลยว่า หากมรดกนั้นหาได้ครบถ้วน มันจะเป็นคลังตัฟซีรที่ทรงคุณค่าและเชื่อถือได้อย่างยิ่ง ด้วยความลึกซึ้งแห่งความคิดและทัศนะ รสนิยมแบบอิสลาม ความเชี่ยวชาญอย่างสมบูรณ์ในรายงานต่าง ๆ และการอ้างอิงจากรายงานเหล่านั้น การประยุกต์ใช้อายะฮ์กับชีวิตจริง ความรู้เท่าทันสภาพแวดล้อมและสังคมของตน จิตวิญญาณแห่งนักดะอ์วะฮ์ ความมุ่งมั่นในการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว และความหวงแหนในศาสนา ซึ่งเป็นสมบัติที่อัลลอฮ์ทรงประทานแก่ท่าน ด้วยเหตุนี้ ตัฟซีรที่ออกมาจากปลายปากกาของท่านจึงน่าจะเป็นตัฟซีรที่ดีเลิศและครอบคลุมที่สุด แม้ว่าตัฟซีรที่ละเอียดและต่อเนื่องจะหาไม่ได้ในขณะนี้ แต่ตัฟซีรซูเราะฮ์ต่าง ๆ หลายซูเราะฮ์ของอัลกุรอานได้รับการตีพิมพ์แล้ว และจากสิ่งเหล่านั้นก็สามารถประเมินลักษณะเด่นด้านการอรรถาธิบายของท่านได้ ในจำนวนนั้นได้แก่ ตัฟซีรซูเราะฮ์อัล-อิคลาศ ตัฟซีรอัล-มุเอาวิซะตัยน์ และตัฟซีรซูเราะฮ์อัน-นูร เมื่อไม่นานมานี้...

[^1]: "อิกติฎออ์ อัศศิรอฏ อัลมุสตะกีม มุคอละฟะตะ อัศฮาบ อัลญะฮีม" (اقتضاء الصراط المستقیم مخالفة أصحاب الجحیم) แม้หัวข้อของหนังสือจะมีเพียงว่า ไม่ควรรับเอาประเพณีและสัญลักษณ์ของผู้ที่ไม่ใช่มุสลิม และไม่ควรเข้าร่วมพิธีกรรมทางศาสนาและเทศกาลของพวกเขา แต่ตามปกติของท่าน หนังสือเล่มนี้ประกอบด้วยการอภิปรายทางวิชาการที่ทรงคุณค่ายิ่ง และสมควรนับเป็นหนึ่งในผลงานที่ดีที่สุดของชัยค์อัลอิสลาม ฉบับพิมพ์หนึ่งของหนังสือนี้ได้รับการจัดพิมพ์อย่างประณีตโดยอันศอรุสสุนนะฮ์ ไคโร ส่วนตอนที่จำเป็นและให้แนวทางในสภาพการณ์ปัจจุบันนั้น สภาการค้นคว้าและการเผยแผ่อิสลาม (مجلس تحقیقات و نشریات اسلام) ลัคเนา ได้จัดพิมพ์ภายใต้ชื่อ "ทัศนะของอิสลามและวัฒนธรรมที่มิใช่อิสลาม"

ได้รับการตีพิมพ์ที่อียิปต์แล้ว เมื่อไม่นานมานี้ได้มีการแยกส่วนที่เป็นการอรรถาธิบาย (ตัฟซีร) ออกจากงานประพันธ์ต่าง ๆ ของท่านมาจัดพิมพ์เป็นเล่ม[^1] ความผูกพันของท่านกับวิชาตัฟซีร รวมทั้งการทุ่มเทและความหมกมุ่นของท่านในวิชานี้ เป็นที่รู้จักกันดีตั้งแต่ครั้งที่ท่านยังมีชีวิตอยู่ และถือกันว่าเป็นเครื่องหมายอันโดดเด่นของท่าน ถึงขนาดที่การประกาศละหมาดญะนาซะฮ์ของท่านก็กระทำภายใต้หัวข้อนี้เช่นกันว่า "الصلوٰة على ترجمان القرآن" (ละหมาดให้แก่ผู้แปลความหมายแห่งอัลกุรอาน) ท่านยังมีริซาละฮ์เล่มเล็ก ๆ ว่าด้วยหลักการตัฟซีร (อุศูลุตตัฟซีร) อีกด้วย เท่าที่เราทราบ ริซาละฮ์ว่าด้วยหลักการตัฟซีรของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์เล่มนี้ คือริซาละฮ์ฉบับแรกที่เขียนขึ้นโดยเฉพาะในเรื่องนี้

หะดีษ

แม้ว่าอิมามอิบนุตัยมียะฮ์จะไม่มีงานประพันธ์เฉพาะเรื่องในด้านหะดีษและการอธิบายหะดีษ และวิชาหะดีษเองก็ได้บรรลุถึงความกว้างขวางและความสมบูรณ์ในศตวรรษที่เจ็ดและที่แปดแล้ว จนงานด้านนี้ภายหลังจากนั้นไม่ได้มีความจำเป็นมากนัก แต่ในงานประพันธ์ต่าง ๆ ของท่านมีเนื้อหาเกี่ยวกับหลักวิชาหะดีษ (อุศูลุลหะดีษ) อัสมาอุรริญาล (ประวัติผู้รายงาน) อัลญัรห์วัตตะอ์ดีล (การวิจารณ์และการรับรองผู้รายงาน) การวิพากษ์หะดีษ และฟิกฮุลหะดีษ อยู่มากมาย หากนำทั้งหมดมารวบรวมแยกไว้ต่างหาก ก็จะกลายเป็นงานประพันธ์ขนาดใหญ่และเป็นคลังความรู้อันล้ำค่า โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ทัศนะที่ตรงไปตรงมาและผ่านการค้นคว้าอย่างลึกซึ้งเกี่ยวกับหะดีษเมาฎูอ์ (หะดีษที่ถูกกุขึ้น) ที่พบในหนังสือของท่านนั้น หาได้ยากยิ่งจากที่อื่น ในเรื่องนี้ เนื้อหาที่ปรากฏในหนังสือ "มินฮาจุสสุนนะฮ์" (منهاج السنة) รวมทั้งคำวิจารณ์ที่ท่านได้กล่าวไว้เกี่ยวกับหะดีษที่เป็นที่รู้จักและแพร่หลายนับสิบ ๆ บท ถือเป็นคลังความรู้อันทรงคุณค่าและหายาก

อุศูลุลฟิกฮ์

อุศูลุลฟิกฮ์เป็นหัวข้อที่ท่านชื่นชอบและมีความสนใจเป็นพิเศษ ท่านมีความเชี่ยวชาญอย่างมั่นคงในวิชานี้ และมีสถานะระดับมุจญ์ตะฮิด ไม่มีงานประพันธ์ชิ้นใดของท่านที่ปราศจากการอภิปรายในเชิงหลักการเหล่านี้ ในหนังสือ "อิกติฎออุศศิรอฏิลมุสตะกีม" (اقتضاء الصراط المستقيم) และในฟะตาวาของท่าน มีเนื้อหาด้านนี้อยู่เป็นจำนวนมาก นอกจากนี้ยังมีริซาละฮ์เฉพาะเรื่องบางเล่ม เช่น "ริซาละตุลกิยาส" (رسالة القياس)

[^1]: ตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์ก็อยยิมะฮ์ บอมเบย์ ในชื่อ "ตัฟซีรอิบนุตัยมียะฮ์" แล้ว

«มินฮาจญ์ อัล-วุศูล อิลา อิลม์ อัล-อุศูล» (منهاج الوصول إلى علم الأصول) และอื่น ๆ ก็เป็นผลงานที่หลงเหลือเป็นอนุสรณ์ของท่านเช่นกัน

วิชาอิลมุลกะลาม

หากนำผลงานประพันธ์ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์มาวิเคราะห์ ก็อาจพบว่างานเขียนด้านอิลมุลกะลามและอะกีดะฮ์ของท่านครอบคลุมราวครึ่งหนึ่งหรือสองในสามของงานเขียนทั้งหมด สาส์นต่าง ๆ ของท่านในหัวข้อนี้ซึ่งตั้งชื่อตามสถานที่และเมืองต่าง ๆ[^1] เช่น ชัรห์ อัล-อิศบะฮานียะฮ์, ริซาละฮ์ อัล-หะมะวียะฮ์, อัต-ตัดมุรียะฮ์, อัล-วาสิฏียะฮ์, อัล-กีลานียะฮ์, อัล-บัฆดาดียะฮ์, อัล-อัซฮะรียะฮ์ และอื่น ๆ ล้วนสะท้อนแนวคิดที่แท้จริงของท่านในหัวข้อนี้ พลังแห่งการอ้างหลักฐาน ความหวงแหนในศาสนา ตลอดจนความรู้และสติปัญญาอันเฉียบแหลมของท่าน

ฟิกฮ์

ในสมัยของท่าน ฟิกฮ์ของทุกมัซฮับได้รับการรวบรวมเรียบเรียงไว้จนถึงขั้นที่การเพิ่มเติมสิ่งใหม่ลงไปเป็นเรื่องยากยิ่ง ถึงกระนั้น ท่านก็ได้พิจารณาประเด็นปัญหาและบทบัญญัติจำนวนมากด้วยสายตาของมุจญ์ตะฮิด ได้ใช้การอิสติมบาฏและการอิจญ์ติฮาดภายใต้แสงสว่างของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ อิจญ์มาอ์ และกิยาส ตลอดจนหลักอุศูลุลฟิกฮ์ ท่านพยายามประสานระหว่างฟิกฮ์กับหะดีษ และพยายามทำให้ทัศนะและรายละเอียดปลีกย่อยทางฟิกฮ์อยู่ภายใต้หะดีษที่เศาะฮีห์ ท่านได้ใช้การอิสติมบาฏและการอิจญ์ติฮาดสำหรับประเด็นปัญหา สภาพการณ์ และความจำเป็นใหม่ ๆ ที่เกิดขึ้น เช่นเดียวกับที่บรรดาฟุเกาะฮาอ์และกอฎีของทุกมัซฮับในทุกยุคสมัยได้ใช้การอิจญ์ติฮาดและการอิสติมบาฏในประเด็นปัญหาใหม่ ๆ มาโดยตลอด ในทำนองเดียวกัน อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ซึ่งผู้รู้บางท่านเห็นว่าท่านมีคุณสมบัติครบถ้วนแห่งการอิจญ์ติฮาด) ก็ได้ใช้การอิจญ์ติฮาดในประเด็นปัญหาใหม่เหล่านั้น และได้ทิ้งมรดกอันยิ่งใหญ่ไว้เป็นฟัตวาและทัศนะที่ท่านเลือก มรดกนี้ได้รับการเก็บรักษาไว้ในหนังสือ «ฟะตาวา อิบนุตัยมียะฮ์» (فتاوى ابن تيمية) จำนวนสี่เล่มใหญ่ ซึ่งมิใช่เพียงประเด็นปัญหาและบทบัญญัติทางฟิกฮ์เท่านั้น หากยังรวมถึงประเด็นทางวิชาการและหลักการอีกมากมาย

[^1]: โดยทั่วไป เมื่อมีคำขออิสติฟตาอ์ (คำถามขอฟัตวา) มาจากเมืองใด ก็จะตั้งชื่อสาส์นนั้นตามชื่อเมืองนั้น

...เป็นคลังอันล้ำค่าและหาได้ยากยิ่งของการอภิปรายทางวิชาการ[^1]

อิทธิพลของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ต่อศตวรรษต่อมา

ด้วยผลงานทางวิชาการอันยิ่งใหญ่นี้ ซึ่งมีทั้งความกว้างขวางและความลึกซึ้ง และในนั้นตัวบท (นักล์) กับเหตุผล (อักล์) ดำเนินเคียงคู่กันไป ท่านได้ปฏิบัติภารกิจแห่งการฟื้นฟู (ตัจดีด) ศาสตร์แห่งชะรีอะฮ์ และขจัดความหยุดนิ่งและความเสื่อมถอยที่เริ่มครอบงำความคิดอิสลาม ท่านได้เปิดเส้นทางทางวิชาการใหม่ ๆ และประตูทางความคิดใหม่ ๆ และได้ทิ้งคลังแห่งงานประพันธ์และการอภิปรายทางวิชาการไว้ ซึ่งการศึกษามันจะก่อให้เกิดความกว้างขวางในสติปัญญา ความคล่องแคล่วในอุปนิสัย และความตื่นตัวกระปรี้กระเปร่าในความคิด ด้วยอิทธิพลของมัน ในทุกยุคสมัยจึงได้มีนักประพันธ์ผู้ดีเด่น นักคิดผู้มีความคิดสูงส่ง นักปฏิรูปผู้มุ่งมั่นแรงกล้า และนักดะอ์วะฮ์ผู้บริสุทธิ์ใจเกิดขึ้นอยู่เสมอ ในความต่อเนื่องและการเคลื่อนไหวทางความคิดและการปฏิรูปที่ปรากฏให้เห็นนับแต่ศตวรรษที่แปดเป็นต้นมานั้น โดยไม่ต้องสงสัยเลย ชัยค์อัล-อิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ มีส่วนอันโดดเด่น และท่านสมควรได้รับการนับว่าเป็นหนึ่งในบรรดามุจัดดิดผู้ยิ่งใหญ่แห่งศาสตร์และความคิดอิสลาม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ขบวนการปฏิรูป ขบวนการทางความคิดและวิชาการที่เกิดขึ้นในมุมต่าง ๆ ของโลกอิสลามนับแต่ศตวรรษที่สิบสองแห่งฮิจเราะฮ์เป็นต้นมา แหล่งอ้างอิงสำคัญและแรงบันดาลใจอันยิ่งใหญ่ประการหนึ่งของขบวนการเหล่านั้นก็คือผลงานประพันธ์ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์

[^1]: ประมวลนี้ได้รับการตีพิมพ์ภายใต้ชื่อ "มัจมูอะฮ์ ฟะตาวา ชัยค์อัล-อิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์" (مجموعة فتاوى شيخ الإسلام ابن تيمية) โดยการดูแลของชัยค์ฟะร็อจญุลลอฮ์ ซะกี อัล-กุรดี ที่ประเทศอียิปต์ในปี ฮ.ศ. 1326 แบ่งเป็นสี่ภาค รวมจำนวนหน้า 2,086 หน้า ในตอนท้ายของภาคที่สี่มีหนังสือชื่อ "อัล-อิคติยารอต อัล-อิลมิยยะฮ์" (الاختيارات العلمية) ซึ่งรวบรวมทัศนะที่ท่านเลือกและให้น้ำหนักไว้ ภาคที่ห้าของฟะตาวาเกี่ยวข้องกับประเด็นและสาส์นต่าง ๆ ด้านอะกีดะฮ์และวิชากะลาม ประมวลที่รัฐบาลซาอุดีอาระเบียจัดพิมพ์ภายใต้ชื่อ "ฟะตาวา อิบนุตัยมียะฮ์" นั้นมีทั้งหมดสามสิบเล่ม และมีสถานะเป็นเสมือนห้องสมุดและสารานุกรมในตัวเอง

การฟื้นฟูความคิดอิสลาม

แหล่งที่มาของอะกีดะฮ์คืออัลกุรอานและซุนนะฮ์

แหล่งที่มาที่ถูกต้องของอะกีดะฮ์และสัจธรรมทางศาสนา

ผลงานด้านการฟื้นฟู (ตัจดีด) ที่โดดเด่นเป็นเอกเทศชิ้นหนึ่งของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ซึ่งอาจเป็นผลงานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในชีวิตของท่าน และเป็นงานที่ทำให้ท่านโดดเด่นเป็นพิเศษ) ก็คือ ท่านได้ฟื้นฟูความคิดอิสลาม ความโดดเด่นของอิสลามเมื่อเทียบกับระบบความคิดอื่น ๆ ก็คือ รากฐานของอิสลามตั้งอยู่บนวะห์ยูและความเป็นนบีของท่านมุหัมมัด ﷺ อะกีดะฮ์และสัจธรรมของอิสลามมิได้ตั้งอยู่บนการอนุมาน (กิยาส) ประสบการณ์ การคาดเดาและการประมาณ หรือสติปัญญาของมนุษย์และการโต้แย้งถกเถียง หากแต่ตั้งอยู่บนคำสอนของอัลลอฮ์ ตะอาลา และการเผยแผ่ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ สิ่งใดก็ตามที่ท่านนบีได้บอกไว้เกี่ยวกับซาตและคุณลักษณะ (ศิฟาต) และการกระทำของอัลลอฮ์ จุดเริ่มต้นและจุดจบของจักรวาล การเริ่มต้นและบทสรุปของโลก การกลับคืน (มะอาด) คุณสมบัติและผลลัพธ์ของการกระทำ ตลอดจนประเด็นอภิปรัชญาอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับศาสนา สิ่งนั้นแหละคืออะกีดะฮ์ และสิ่งนั้นแหละคือสัจธรรม และนอกจากวะห์ยูและความเป็นนบีแล้ว ในความเป็นจริงก็ไม่มีหนทางอื่นใดเลยที่จะรู้จักสิ่งเหล่านั้นแล้วมีความเชื่อมั่นต่อมันได้ ทั้งนี้เพราะสื่อแห่งข้อมูลความรู้และสัจธรรมทั้งปวงนั้นคือหลักการเบื้องต้นและปฐมฐาน (มะบาดีย์ เอาวะลียะฮ์) และหลักการเบื้องต้นของสัจธรรมทางศาสนาและเรื่องเร้นลับ (เฆ็บ) นั้น ไม่มีผู้ใดครอบครองอยู่เลย หนทางเดียวที่จะได้มาซึ่งความรู้ในสิ่งใหม่ก็คือ การจัดเรียงข้อมูลที่รู้แล้วในลักษณะที่ทำให้เข้าถึงสิ่งที่ยังไม่รู้ได้ แต่ในขณะที่เรามีข้อมูลเบื้องต้นของวิชาธรรมชาติและวัตถุ เรากลับไม่มีข้อมูลเบื้องต้นและหลักตั้ง (มุก็อดดิมาต) ของสัจธรรมเร้นลับและทางศาสนาเลย ซาตและศิฟาตของอัลลอฮ์นั้นอยู่เหนือทั้งประสาทสัมผัสและสติปัญญา และมนุษย์ไม่มีประสบการณ์หรือการประจักษ์ใด ๆ เกี่ยวกับสิ่งนั้น และ

และในเรื่องนี้ก็ไม่มีรากฐานใด ๆ สำหรับการเทียบเคียง (กิยาส)

لَيْسَ كَمِثْلِهِۦ شَىْءٌ

«ไม่มีสิ่งใดเหมือนพระองค์» (ซูเราะฮ์อัช-ชูรอ 42:11)

ดังนั้นในเรื่องนี้จึงไม่มีทางอื่นใดนอกจากการเชื่อถือคนกลุ่มนั้นในหมู่มนุษย์ ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานความรู้และความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ (ยะกีน) เกี่ยวกับซาตและคุณลักษณะของพระองค์ให้แก่พวกเขาด้วยพระองค์เอง และทรงประทานแสงสว่างและทางนำแก่พวกเขา ไม่มีหนทางอื่นใดอีก และเราไม่มีสิทธิ์ใด ๆ ที่จะปฏิเสธหรือโต้แย้งพวกเขา ความจริงข้อนี้เองได้ถูกบรรยายไว้ในอัลกุรอานผ่านวาจาของนบีท่านหนึ่งดังนี้

قَالَ أَتُحَـٰٓجُّوٓنِّى فِى ٱللَّهِ وَقَدْ هَدَىٰنِ

«ท่านกล่าวว่า พวกท่านจะโต้แย้งกับฉันในเรื่องของอัลลอฮ์กระนั้นหรือ ทั้งที่พระองค์ได้ทรงนำทางฉันในเรื่องนี้แล้ว» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:80)

ความพยายามอันไร้ผลของปรัชญา

นี่เป็นความจริงที่ชัดเจนและแจ่มแจ้งถึงเพียงนี้ ซึ่งเมื่อมีอยู่แล้ว ปรัชญาก็ไม่มีความจำเป็นต้องเหนื่อยยากใด ๆ ในเรื่องซาตและคุณลักษณะของพระเจ้า แต่ก็เป็นเรื่องประหลาดอย่างหนึ่งในประวัติศาสตร์ความรู้ของมนุษย์ ที่ปรัชญาได้ดำเนินกิจอันไร้ผลนี้ต่อไปเป็นเวลาหลายพันปี และทุ่มเทสติปัญญาและพลังอันดีเลิศที่สุดของตนลงไปในหัวข้อหนึ่ง ซึ่งตัวมันเองก็ยอมรับว่าตนไม่มีแม้แต่หลักการเบื้องต้นและข้อตั้งต้นของเรื่องนั้น และไม่มีหนทางใดที่จะได้มาซึ่งความเชื่อมั่นอันแน่วแน่หรือการสร้างความเห็นที่เด็ดขาดเกี่ยวกับมันเลย ถึงกระนั้นมันก็ยังใช้ความละเอียด การแจกแจงรายละเอียด และความคล่องแคล่วในเรื่องนี้ อย่างที่นักปราชญ์ด้านภาษาและนิรุกติศาสตร์ใช้กับคำใดคำหนึ่ง และอย่างที่นักปราชญ์ด้านศ็อรฟ์ นะห์วู และการประกอบประโยคใช้กัน ไม่เพียงเท่านั้น ยังเหมือนกับที่ผู้เชี่ยวชาญด้านเคมีใช้ในการศึกษายาและพืชพรรณ และได้รวบรวมข้อถกเถียงและรายละเอียดไว้กองโตเสียจนดูเหมือนว่า การถกเถียงทั้งหมดนี้กำลังกระทำเกี่ยวกับสิ่งที่จับต้องได้และมองเห็นได้ ซึ่งอยู่ในอำนาจและการเข้าถึงของพวกเขาโดยสมบูรณ์ ทั้งที่เป็นการแยกขนออกจากเส้นผมเสียมากกว่า

การทำตัวเป็นนักปรัชญาของนักมุตะกัลลิมีน

ที่น่าประหลาดยิ่งกว่านั้นคือ นักมุตะกัลลิมีน (นักเทววิทยา) ของอิสลาม ซึ่งเพื่อหักล้างปรัชญาและเพื่อ (ปกป้อง) อิสลาม…

...ที่ยืนหยัดขึ้นเพื่อปกป้อง (ศาสนา) นั้น ได้ยอมรับศัพท์บัญญัติและสมมติฐานต่าง ๆ ของปรัชญาเหล่านั้นเอง และเริ่มถกเถียงเกี่ยวกับซาต (อาตมัน) และคุณลักษณะของอัลลอฮ์ด้วยความมั่นใจ ความหนักแน่น ความละเอียดและความถี่ถ้วน ราวกับว่าพวกเขากำลังสนทนาเรื่องสิ่งที่สัมผัสได้และมองเห็นได้ หรือเรื่องทางธรรมชาติบางเรื่อง พวกเขาออกมาเพื่อหักล้างปรัชญา แต่พวกเขาเองก็หลงหายไปในป่าแห่งสมมติฐานและศัพท์บัญญัติของปรัชญา ในความฮึกเหิมของการถาม-ตอบ การโต้แย้งและการอภิปราย พวกเขาไม่ได้คิดที่จะตำหนิปรัชญาในความผิดพลาดขั้นพื้นฐานของมัน ว่ามันกำลังถกเถียงในประเด็นและหัวข้อที่มันไม่มีทั้งความสามารถและความชอบธรรมที่จะอภิปรายในหลักการเบื้องต้นและข้อตั้งของเรื่องนั้น และไม่ได้กล่าวแก่บรรดานักปรัชญาว่า สนามแห่งการค้นคว้าและการพิจารณาของพวกท่านมีเพียงคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ธรรมชาติเท่านั้น พวกท่านควรจำกัดการค้นคว้าและการพิจารณาของพวกท่านไว้ภายในสนามนั้น การที่พวกท่านเข้ามาแทรกแซงในเรื่องอภิปรัชญา (อิลาฮียาต) นั้นเป็นการล่วงเกินขอบเขตของตนเอง และเป็นการเข้ามาก้าวก่ายในเรื่องที่อยู่เหนือขอบเขตของตน และไม่ได้กล่าวแก่บรรดานักปรัชญาด้วยถ้อยคำอันเปี่ยมด้วยวิทยปัญญาและความลึกซึ้งของอัลกุรอานว่า:

أَنتُمْ هَـٰؤُلَاءِ حَاجَجْتُمْ فِيمَا لَكُم بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْسَ لَكُم بِهِ عِلْمٌ ۚ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿٦٦﴾

«พึงฟังเถิด พวกท่านนั้นได้โต้เถียงกันแล้วในเรื่องที่พวกท่านมีความรู้ (อยู่บ้างเล็กน้อย) แล้วไฉนเล่าพวกท่านจึงโต้เถียงกันในเรื่องที่พวกท่านไม่มีความรู้ใด ๆ เลย และอัลลอฮ์ทรงรู้ ส่วนพวกท่านไม่รู้» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:66)

ความเสื่อมถอยของความคิดอิสลามในศตวรรษหลัง ๆ

ในศตวรรษแรก ๆ สภาพความเสื่อมถอยของความคิดอิสลามเป็นเช่นนี้ คือ สำหรับการพิสูจน์หลักอะกีดะฮ์พื้นฐานทั้งปวง เช่น การมีอยู่ของอัลลอฮ์ การเกิดขึ้นใหม่ของโลก เตาฮีด และวันฟื้นคืนชีพ ได้มีการถือเอาหลักฐานและการเรียงลำดับข้อตั้งเหล่านั้นเป็นหลัก ซึ่งบรรดานักวิชาการกะลาม (มุตะกัลลิมีน) ได้เรียบเรียงไว้ และซึ่งมีพื้นฐานอยู่บนปรัชญา ยกเว้นกลุ่มเล็ก ๆ กลุ่มหนึ่งของบรรดานักหะดีษและนักนิติศาสตร์ (ฟุกอฮาอ์) แล้ว โดยทั่วไปบรรดามุตะกัลลิมีนและนักคิดได้ถือเอาสติปัญญาเป็นมาตรวัด และแทนที่จะถือเอาอัลกุรอานและซุนนะฮ์เป็นแหล่งที่มาของอะกีดะฮ์และบทบัญญัติ...

นักเทววิทยา (มุตะกัลลิมูน) ถือเอาตำราของพวกเขาเป็นแหล่งที่มาของอะกีดะฮ์ และเพื่อให้พ้นจากข้อโต้แย้งของปรัชญา หรือเพื่อรักษาหลักการบางประการที่ปรัชญาได้พิสูจน์ไว้ และเพื่อพิสูจน์ว่าศาสนาสอดคล้องกับหลักการเหล่านั้น พวกเขาจึงใช้การตีความ (ตะอ์วีล) อายะฮ์และหะดีษต่าง ๆ แม้พวกเขาจะหักล้างปรัชญา แต่ความยำเกรงต่อปรัชญาก็ครอบงำพวกเขาอยู่มาก จนแทนที่จะปฏิเสธปรัชญาและปรับเปลี่ยนวิชากะลามของตนเอง พวกเขากลับใช้การตีความและการหาเหตุผลมาอธิบายในการตัฟซีรและการขยายความอายะฮ์และหะดีษ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้กล่าวถึงแนวคิดเช่นนี้ไว้ว่า

«สภาพการณ์คือ แต่ละกลุ่มได้ตั้งกฎเกณฑ์ขึ้นมาสำหรับตนเองเกี่ยวกับคำสอนที่บรรดานบี (อ.ล.) นำมา สิ่งใดที่สติปัญญาของพวกเขายอมรับ พวกเขาก็ถือสิ่งนั้นเป็นหลักที่พวกเขายึดถือและเชื่อมั่น ส่วนสิ่งที่บรรดานบี (อ.ล.) นำมา พวกเขาถือว่าเป็นเพียงสิ่งที่ตามมา ดังนั้น ส่วนใดที่สอดคล้องกับกฎเกณฑ์ของพวกเขา พวกเขาก็รับ และส่วนใดที่ขัดแย้ง พวกเขาก็ไม่ยอมรับ»[^1]

เมื่อได้ถือเอาอะกีดะฮ์และประเด็นถกเถียงเชิงกะลามเหล่านี้เป็นหลักและมาตรฐาน และเข้าใจว่าในประเด็นเหล่านี้มีวิชาความรู้อันสูงส่งลึกซึ้ง และมีหิกมะฮ์และความรู้แจ้งอันยิ่งใหญ่ ก็เกิดความลังเลขัดแย้งขึ้นในใจว่า หากสิ่งเหล่านี้คือวิชาความรู้และความรู้แจ้งที่แท้จริงแล้ว เหตุใดคำพูดของท่านนบี ﷺ และบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) จึงปราศจากสิ่งเหล่านี้ และเหตุใดในคำพูดของพวกท่านจึงไม่มีรายละเอียดและการวิเคราะห์อย่างพิสดารเช่นนี้? ผู้ที่มีอีมานเต็มเปี่ยมต่อปรัชญาและวิชากะลาม และจิตใจของพวกเขาถูกมันครอบงำและสะกดไว้อย่างสิ้นเชิง บางครั้งก็พูดอย่างเปิดเผย บางครั้งก็พูดอย่างแผ่วเบาว่า นั่นเป็นยุคแรกเริ่ม ผู้คนในยุคนั้นเป็นคนซื่อ ๆ เรียบง่าย พวกเขาไม่รู้จักข้อเท็จจริงเหล่านี้และวิชาความรู้อันลึกซึ้งเหล่านี้ ส่วนผู้ที่ยอมรับทั้งความยิ่งใหญ่ของปรัชญาและยอมรับทั้งความยิ่งใหญ่ของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ก็ตกอยู่ในสภาพสับสนและลังเล ไม่อาจตัดสินในเรื่องนี้ได้ อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้อธิบายสภาพจิตใจของกลุ่มต่าง ๆ เหล่านี้ไว้ว่า

«ผู้ที่มีความเชื่อว่า ประเด็นต่าง ๆ ของวิชากะลามประกอบขึ้นเป็นหลักการของศาสนา และในนั้นมีวิชาความรู้สากล (อุลูมกุลลียะฮ์)…

[^1]: บะยาน มุวาฟะเกาะฮ์ ศ่อรีหิลมะอ์กูล ลิเศาะฮีหิลมันกูล (بيان موافقة صريح المعقول لصحيح المنقول) ภาคที่ 1 หน้า 3

คือมะอาริฟอิลาฮียะฮ์ (ความรู้ว่าด้วยพระผู้เป็นเจ้า) ปรัชญาและหิกมะฮ์ที่แท้จริงและเป็นรากฐาน ในหมู่พวกเขามีคนจำนวนมากถึงกับกล่าวว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ไม่รู้จักหลักการของศาสนาเหล่านี้ ส่วนผู้ที่ประนีประนอมมากหน่อยก็กล่าวว่า ท่านรู้ แต่ท่านไม่ได้อธิบายหลักการเหล่านั้น ผู้ที่ยังมีความเคารพต่อท่านนบีอยู่ในใจก็กล่าวว่า ศอฮาบะฮ์และตาบิอีนไม่รู้จักหลักการเหล่านี้ ผู้ที่ในใจมีความยิ่งใหญ่ของศอฮาบะฮ์และตาบิอีนอยู่ และยังให้ความสำคัญแก่คำพูดของนักเทววิทยา (มุตะกัลลิมีน) และนักปรัชญาด้วยนั้น ตกอยู่ในสภาพสับสนและลังเลใจ พวกเขาไม่มีคำตอบว่า เหตุใดบุคคลผู้ทรงเกียรติเหล่านี้ซึ่งเป็นผู้มีความรู้ประเสริฐที่สุดจึงไม่ได้กล่าวถึงเรื่องราวและประเด็นเหล่านี้ และผู้ที่มีอีมานต่อท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และมีความยิ่งใหญ่ของท่านอยู่ในใจ ก็รู้สึกว่าเป็นปัญหาใหญ่ว่า เหตุใดท่านจึงไม่ได้อธิบายและให้รายละเอียดประเด็นหลักการของศาสนาเหล่านี้ ทั้งที่ผู้คนมีความจำเป็นต่อประเด็นเหล่านี้มากกว่าประเด็นอื่น ๆ"[^1]

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เขียนว่า บรรดาผู้หลงใหลในปรัชญาและอิลมุลกะลามเหล่านี้ได้ตัดสินให้คำพูดของอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์เป็นถ้อยคำคลุมเครือ (มุจมัล) ซึ่งไม่อาจได้มาซึ่งความรู้และทางนำใด ๆ จากมัน และได้ตัดสินให้ถ้อยคำที่กำกวม (มุตะชาบิฮ์) ของพวกเขาเองเป็นถ้อยคำที่ชัดเจน (มุหกัม) ส่วนถ้อยคำที่ชัดเจนของอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์กลับถูกตัดสินให้เป็นถ้อยคำกำกวม[^2]

การยกย่องและเทิดทูนสติปัญญาเกินขอบเขต

นักปรัชญาและนักเทววิทยาทั้งสองฝ่ายร่วมกันเชิดชูสติปัญญาอย่างกึกก้องมานานหลายศตวรรษ และในประเด็นเกี่ยวกับซาต (อาตมัน) และศิฟาต (คุณลักษณะ) ของอัลลอฮ์ พวกเขาได้ยกสติปัญญาขึ้นเป็นผู้ตัดสินและเครื่องชั่ง จนดูประหนึ่งว่าสติปัญญามีสิทธิ์ตัดสินประเด็นเหล่านั้นได้เช่นเดียวกับที่ประสาทสัมผัสทั้งห้าของเราตัดสินในเรื่องที่รับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัส และการทดลองและการอุปนัยตัดสินในเรื่องภาคปฏิบัติ ผลของสภาพการณ์เช่นนี้คือ สติปัญญากลายเป็นรากฐานในการพิสูจน์บทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องทางชะรีอะฮ์หรือทางนิติศาสตร์ ตลอดหกศตวรรษของอิสลามนี้ ไม่มีนักคิดหรืออุละมาอ์คนใดกล้าลุกขึ้นชูธงต่อต้านอำนาจปกครองอันไร้ขอบเขตของสติปัญญานี้ ฮุจญะตุลอิสลาม อิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) ได้ […] ภาคอิลาฮียาต (เทววิทยา) ของปรัชญา

[^1]: บะยาน มุวาฟะเกาะฮ์ เศาะรีหิล มะอ์กูล ลิเศาะฮีหิล มันกูล (موافقة صريح المعقول لصحيح المنقول) ภาคที่ 1 หน้า 13 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 164

ต่อต้าน และทำให้มันเป็นเป้าแห่งการเยาะเย้ยและการดูแคลน แต่ต่อการปกครองอย่างไร้ขอบเขตและเบ็ดเสร็จของปัญญา (อักล์) และต่อการแทรกแซงของมันในเรื่องที่ถ่ายทอดมา (มันกูลาต) นั้น พวกเขาไม่เคยเปล่งเสียงคัดค้านที่ทรงพลังเลย อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) เป็นบุคคลแรก (ตามความรู้ของเรา) ที่เปล่งเสียงประท้วงต่อสภาพการณ์นี้อย่างกึกก้อง และพิสูจน์ด้วยความกล้าหาญอย่างเต็มที่ว่า แหล่งที่มาที่แท้จริงของหลักอะกีดะฮ์และสัจธรรมทั้งหลายคือวะห์ยูและการเป็นนบี ตลอดจนอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ส่วนปัญญานั้นเป็นเพียงผู้สนับสนุนและผู้ยืนยันความจริงของมันเท่านั้น หาใช่รากฐานของการพิสูจน์มันไม่ ท่านเขียนไว้อย่างชัดเจนในที่แห่งหนึ่งว่า

ان العقل ليس اصلاً لثبوت الشرع في نفسه ولا معطيا له صفة لم تكن له ولا مفيدا له صفة كمال

«ปัญญาในตัวมันเองมิได้มีสถานะเป็นรากฐานสำหรับการยืนยันบทบัญญัติ (ชะรีอะฮ์) และมิได้มอบคุณลักษณะใดแก่มันที่มันไม่เคยมีมาก่อน และมิได้ให้คุณลักษณะแห่งความสมบูรณ์แก่มันด้วย»

สถานะและตำแหน่งของปัญญา

ท่านกล่าวว่า ปัญญาเป็นเพียงผู้แนะนำให้รู้จักและผู้ชี้ทางเท่านั้น หน้าที่ของมันคือนำพาไปสู่การยอมรับและการรับรองในความสัตย์จริงและความบริสุทธิ์จากความผิด (อิศมะฮ์) ของเราะซูล แล้วมันก็พ้นจากหน้าที่ไป ปัญญาพิสูจน์ว่า สิ่งใดก็ตามที่เราะซูลแจ้งให้ทราบ จำเป็นต้องเชื่อในสิ่งนั้น และสิ่งใดก็ตามที่ท่านสั่งใช้ จำเป็นต้องเชื่อฟังท่านในสิ่งนั้น ปัญญาชี้บ่งถึงความสัตย์จริงของเราะซูลในลักษณะที่ครอบคลุมและไม่มีเงื่อนไข ตามทัศนะของท่าน สถานะของปัญญาเปรียบได้กับสามัญชนคนหนึ่งที่พาคนแปลกหน้าซึ่งไม่รู้จักใครไปหามุฟตีของเมือง และบอกว่าท่านผู้นี้คือผู้รู้และมุฟตี ต่อมาหากเกิดความเห็นต่างในประเด็นใดระหว่างสามัญชนผู้นำทางกับมุฟตีผู้นั้น ผู้ถามปัญหาก็จำเป็นต้องให้น้ำหนักแก่คำของมุฟตี และสามัญชนผู้นั้นไม่มีสิทธิ์กล่าวว่า "ฉันเองเป็นผู้นำทางท่านมา หากฉันไม่ชี้ทาง ท่านจะไปถึงมุฟตีได้อย่างไร"[^2] ท่านเขียนว่า หลังจากรู้แจ้งในความเป็นเราะซูลแล้ว หน้าที่ของปัญญาคือการไว้วางใจในเราะซูลและเชื่อฟังท่าน ดังเช่นที่ในทุกศาสตร์ผู้คนย่อมปฏิบัติตามผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์นั้น

[^1]: บะยาน มุวาฟะเกาะฮ์ เศาะรีหิลมะอ์กูล ลิเศาะฮีหิลมันกูล (بيان موافقة صريح المعقول لصحيح المنقول) เล่ม 1 หน้า 36 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 7

และคำแนะนำของเขาก็ได้รับการปฏิบัติตามโดยไม่มีข้อโต้แย้ง และคำพูดของเขาถือเป็นคำชี้ขาด ในทำนองเดียวกัน ในเรื่องเร้นลับ บทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ และเรื่องอภิปรัชญา (ما بعد الطبيعيات) บรรดาเราะซูลมีสถานะเป็นผู้มีอำนาจอ้างอิง และคำพูดของพวกท่านคือคำชี้ขาด ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) เขียนไว้ว่า:

«เมื่อบุคคลใดรู้ด้วยสติปัญญาของเขาว่าบุคคลผู้นั้นเป็นเราะซูล และเป็นที่ประจักษ์แก่เขาว่าท่านได้แจ้งข่าวเกี่ยวกับสิ่งหนึ่ง แล้วสติปัญญาของเขาเกิดความสงสัยในเรื่องนั้น สติปัญญาของเขาเองย่อมเรียกร้องให้เขามอบเรื่องที่ขัดแย้งกันนั้นไปยังผู้ที่มีความรู้มากกว่าตน และไม่ยกความเห็นของตนขึ้นหน้าคำพูดของท่าน และให้เข้าใจว่าสติปัญญาของตนนั้นบกพร่องและอ่อนแอเมื่อเทียบกับท่าน และผู้นั้นมีความรู้เกี่ยวกับอัลลอฮ์ตะอาลา พระนามและคุณลักษณะของพระองค์ และวันอาคิเราะฮ์มากกว่า ความแตกต่างระหว่างคนสามัญกับนบีท่านหนึ่งนั้นยิ่งใหญ่กว่าความแตกต่างระหว่างคนทั่วไปกับแพทย์เสียอีก ดังนั้น เมื่อเขาปฏิบัติตามแพทย์ชาวยิวคนหนึ่งตามที่สติปัญญาของเขาบอก และเมื่อแพทย์กำหนดปริมาณและส่วนผสมของอาหาร เครื่องดื่ม ยาพอก (ยาทา) และยาระบาย เป็นต้น เขาก็ปฏิบัติตามแม้จะลำบากและยากเย็น เพียงเพราะเข้าใจว่าแพทย์ผู้นี้รู้ในวิชาของตนมากกว่าตน หากข้าพเจ้าเชื่อใจเขาและปฏิบัติตามคำแนะนำของเขา ก็มีหวังว่าจะหายป่วย ทั้งที่เขาก็รู้ดีว่าแพทย์ก็ทำผิดพลาดได้ และคนจำนวนมากไม่หายป่วยจากคำสั่งและการรักษาของแพทย์ บางครั้งการรักษากลับเป็นสาเหตุแห่งความตาย ถึงกระนั้นเขาก็ยังยอมรับคำพูดของแพทย์และทำตาม แม้ความคาดคะเนของเขาและการวินิจฉัยของเขาจะขัดกับคำสั่งของแพทย์ก็ตาม ฉะนั้นจึงควรเข้าใจว่า สิ่งถูกสร้างจะมีสถานะอะไรเมื่อเทียบกับบรรดานบี? และพึงจดจำไว้ด้วยว่า บรรดานบีของอัลลอฮ์นั้นเป็นผู้สัจจริงในคำพูด และพวกท่านได้รับข่าวสารที่ถูกต้อง เป็นไปไม่ได้ที่ข่าวสารของพวกท่านจะขัดกับความเป็นจริง และผู้คนที่โต้แย้งคำพูดของพวกท่านเพียงอาศัยสติปัญญาของตนนั้น ความโง่เขลาและความหลงผิดของพวกเขาไม่มีขอบเขตเลย»[^1]

[^1]: บะยาน มุวาฟะเกาะฮ์ เศาะรีหิลมะอ์กูล ลิเศาะฮีหิลมันกูล (بيان موافقة صريح المعقول لصحيح المنقول) ภาคแรก หน้า [...]

การศรัทธาต่อท่านเราะซูลโดยไม่มีเงื่อนไขเป็นสิ่งจำเป็น

ผู้คนที่ได้รับอิทธิพลจากศาสตร์แห่งเหตุผลและปรัชญานั้น โครงสร้างทางความคิดของพวกเขากลายเป็นเช่นนี้ คือ เรื่องใดของชะรีอะฮ์ที่สอดคล้องกับเหตุผลและหลักการของปรัชญา จิตใจของพวกเขาก็ยอมรับ ส่วนเรื่องใดที่ขัดกับหลักการและข้อสมมุติฐานเหล่านั้นของพวกเขา จิตใจของพวกเขาก็ไม่อาจยอมรับได้ และพวกเขารู้สึกถึงความยุ่งยากใจนับพันประการในเรื่องนั้น บรรดาผู้ที่กล้าบ้าบิ่นและอาจหาญในหมู่พวกเขา ก็จะปฏิเสธอย่างโจ่งแจ้ง และกล่าวว่า ชะรีอะฮ์จำเป็นต้องสอดคล้องกับเหตุผล เมื่อเรื่องนี้ขัดกับเหตุผล จึงไม่อาจยอมรับได้ ส่วนผู้ที่ไม่ได้อาจหาญถึงระดับนั้น ก็จะหาคำอธิบายให้แก่มัน และทำการตีความ (ตะอ์วีล) อย่างห่างไกลที่สุด โดยที่พวกเขาไม่รู้สึกละอายเลย

อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้พิสูจน์ไว้ในหลายแห่งว่า การศรัทธาต่อท่านเราะซูล ﷺ โดยไม่มีเงื่อนไขนั้นเป็นสิ่งจำเป็น และสถานะกับตำแหน่งที่ถูกต้องของท่านเราะซูลก็คือ การศรัทธาต่อท่านในลักษณะที่ไม่มีเงื่อนไข และแท้จริงแล้วสิ่งนี้เองที่เรียกว่าอีมาน การยืนยันความจริงแบบมีเงื่อนไขนั้น ตามศัพท์ของชะรีอะฮ์แล้วไม่ใช่อีมานเลย ท่านเขียนไว้ว่า:

ففي الجملة لا يكون الرجل مؤمنا حتى يؤمن بالرسول ايمانا جازما ليس مشروطا بعدم معارض فمتى قال أومن بخبره إلا ان يظهر له معارض يدفع خبره لم يكن مؤمنا به فهذا اصل عظيم تجب معرفته

«โดยสรุปคือ มนุษย์จะยังไม่เป็นผู้ศรัทธาจนกว่าเขาจะศรัทธาต่อท่านเราะซูลอย่างเด็ดขาด โดยไม่มีเงื่อนไขว่าจะต้องไม่มีสิ่งใดมาขัดแย้ง หากผู้ใดกล่าวว่า "ฉันศรัทธาต่อข่าวสารของท่านเราะซูลจนกว่าจะปรากฏสิ่งขัดแย้งที่หักล้างข่าวสารนั้น" บุคคลผู้นั้นย่อมไม่ใช่ผู้ศรัทธา นี่เป็นหลักการที่ยิ่งใหญ่มาก ซึ่งจำเป็นต้องรู้»[^1]

ในอีกแห่งหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า:

[^1]: บะยาน มุวาฟะเกาะฮ์ ศะรีหิลมะอ์กูล ลิเศาะฮีหิลมันกูล (بیان موافقۃ صریح المعقول لصحیح المنقول) ภาคที่ 1 หน้า 101

«เป็นที่ประจักษ์อย่างเด็ดขาดและชัดแจ้งจากศาสนาอิสลามว่า สิ่งที่วาญิบเหนือมัคลูกทั้งหลายคือการยืนยันความสัตย์จริงและการมีอีมานต่อท่านเราะซูลอย่างเด็ดขาดและครอบคลุม โดยไม่มีเงื่อนไขหรือข้อจำกัดใด ๆ กล่าวคือ ต้องยืนยันความสัตย์จริงในทุกข่าวสารที่ท่านแจ้ง และต้องเชื่อฟังในทุกคำสั่งของท่าน สิ่งใดที่ขัดแย้งกับสิ่งนั้นย่อมเป็นโมฆะ ผู้ใดที่ยอมรับเฉพาะคำบอกเล่าของท่านเราะซูลที่สติปัญญาของตนยอมรับได้ และปฏิเสธข่าวสารของท่านที่ขัดกับความเห็นและสติปัญญาของตน โดยให้สติปัญญาของตนมาก่อนข่าวสารของท่านเราะซูล แล้วยังกล่าวอีกว่าตนเชื่อว่าท่านเราะซูลเป็นผู้สัตย์จริง ผู้นั้นย่อมพูดสิ่งที่ขัดแย้งกันเอง เป็นผู้มีสติปัญญาวิปลาสและเป็นผู้นอกรีต ส่วนผู้ที่กล่าวว่าตนจะไม่ยืนยันข่าวสารของท่านเราะซูลจนกว่าจะเข้าใจมันด้วยสติปัญญาของตนเสียก่อน ผู้นั้นก็คือผู้ปฏิเสธศรัทธา (กาฟิร) อย่างโจ่งแจ้ง»[^1]

ปราสาทในอากาศของสติปัญญา

หลังจากนั้น อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้พิจารณาข้ออ้างของบรรดาผู้อ้างตนว่ายึดสติปัญญา ที่ว่าสติปัญญากับตัวบท (นักล์) นั้นมักขัดแย้งและสวนทางกันอยู่บ่อยครั้ง และสิ่งที่บรรดานบีนำเสนอในฐานะอะกีดะฮ์และสัจธรรมนั้น บางครั้งก็ขัดกับสติปัญญาที่ชัดแจ้งและการชี้นำของมัน และปะทะกับสัจธรรมและหลักการที่เป็นที่ยอมรับ ซึ่งเป็นผลจากการใคร่ครวญคิดค้นนับพันปีและเป็นรากฐานของปรัชญา ท่านได้พิสูจน์ให้เห็นว่า หลักเหตุผลเชิงปัญญาที่ถูกอ้างว่าขัดแย้งกับข่าวสารของบรรดานบีและตัวบทของอัลกุรอานและซุนนะฮ์นั้น ส่วนใหญ่เป็นเพียงความเพ้อฝัน และเมื่อพิจารณาใคร่ครวญแล้วก็ปรากฏว่าเป็นเพียงปราสาทในอากาศของสติปัญญา หากได้รับการวิพากษ์และตรวจสอบเชิงวิชาการ และพิจารณาอย่างใกล้ชิด ก็จะรู้ว่ามันเป็นเพียงการเล่นถ้อยคำและการแสดงออกที่โอ้อวด ไม่มีรากฐานทางวิชาการใด ๆ เลย ท่านเขียนว่า:

«หลักเหตุผลเชิงปัญญาจำนวนมากที่บรรดาผู้อ้างตนว่ายึดสติปัญญาอ้างถึง และกล่าวว่ามันขัดแย้งกับตัวบทนั้น เมื่อผ่านการวิพากษ์และการทดสอบแล้วก็ปรากฏว่าไม่มีความจริงใด ๆ อยู่ในนั้นเลย มันเป็นเช่นเดียวกับที่มีคนเอารูปร่างแห้ง ๆ ว่างเปล่ามาเขย่าและส่งเสียงขู่เด็ก ๆ หรือผู้ไม่รู้ประสาที่เหมือนเด็ก แต่เมื่อใดที่พิจารณาหลักเหตุผลเชิงปัญญาอย่างถี่ถ้วน…»

[^1]: บะยานุ มุวาฟะเกาะติ เศาะรีหิล มะอ์กูล ลิ เศาะฮีหิล มันกูล (بيان موافقة صريح المعقول لصحيح المنقول) ภาคแรก หน้า 101

ถูกกล่าวอ้างกัน และเมื่อพิจารณาสิ่งเหล่านั้นอย่างลึกซึ้งแล้ว ก็จะเห็นได้ว่าสิ่งเหล่านั้นเองทำหน้าที่เป็นหลักฐานและข้อพิสูจน์ถึงความสัจจริงของข่าวสารที่ท่านเราะซูล ﷺ นำมา และสิ่งใดก็ตามที่เป็นผลสืบเนื่องจากข่าวสารของท่าน ล้วนถูกต้องทั้งสิ้น ส่วนผู้ที่ปฏิเสธสิ่งนั้น ก็เป็นเพราะความไม่รู้ในข้อเท็จจริงเท่านั้น และเพราะถูกข่มขวัญทั้งภายนอกและภายใน เหมือนกับคนที่กลัวเทพเจ้าจอมปลอมทั้งหลาย และคิดว่าสิ่งเหล่านั้นสามารถทำอันตรายแก่ตนได้ หรือเหมือนคนที่เพราะอีมานอ่อนแอ จึงหวาดหวั่นและสับสนต่อศัตรูของอิสลาม ทั้งที่ศัตรูนั้นเองก็อ่อนแอ[^1]

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนว่า:

«คนเหล่านี้ที่ถูกข่มขวัญด้วยความน่าเกรงขามของปรัชญาและถ้อยคำอันโอ่อ่าของมัน โดยไม่รู้ถึงแก่นแท้ของมัน อุปมาของพวกเขาก็เหมือนกับคนที่หวาดกลัวศัตรูขี้ขลาดเพียงเพราะเห็นเครื่องแต่งกายและอาภรณ์ของมัน โดยไม่เคยได้สืบดูสภาพที่แท้จริงของมันเลย แต่ผู้ใดที่สืบค้นถึงแก่นแท้ของพวกเขา ผู้นั้นจะเห็นว่าพวกเขาเองอ่อนแอและไร้ความสามารถอย่างยิ่ง อัลลอฮ์ ตะอาลา ตรัสว่า:

سَنُلْقِى فِى قُلُوبِ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ٱلرُّعْبَ بِمَآ أَشْرَكُوا۟ بِٱللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِۦ سُلْطَـٰنًا

«เราจะใส่ความหวาดกลัวลงในหัวใจของบรรดาผู้ปฏิเสธศรัทธาในไม่ช้า เพราะพวกเขาได้ตั้งภาคีต่ออัลลอฮ์ด้วยสิ่งที่พระองค์มิได้ทรงประทานหลักฐานใด ๆ ลงมา» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:151)[^2]

ความไร้ปัญญาของผู้อ้างว่ามีปัญญา

ท่านกล่าวว่า ให้พิจารณาถ้อยคำและการวิเคราะห์อันละเอียดเหล่านี้ ซึ่งพวกเขาภาคภูมิใจนักหนา และที่พวกเขาตั้งชื่อว่า "อิลาฮิยาต" (เทววิทยา) และที่บรรดาผู้ติดตามของพวกเขานำมาเสนอเพื่อเทียบกับคำสอนของบรรดานบี (อ.ล.) เมื่อมองด้วยสายตาที่เที่ยงธรรมแล้ว จะเห็นความแตกต่างใด ๆ ระหว่างสิ่งนี้กับถ้อยคำเลอะเลือนไร้หัวไร้ท้ายของคนบ้าบ้างหรือไม่?

[^1]: บะยาน มุวาฟะเกาะฮ์ เศาะรีหิลมะอ์กูล ลิเศาะฮีหิลมันกูล (بيان موافقة صريح المعقول لصحيح المنقول) ภาคที่ 4 หน้า 153 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 154

«ผู้มีปัญญาจงพิจารณาถ้อยคำของคนเหล่านี้อย่างถี่ถ้วนเถิด ผู้ซึ่งอ้างว่ามีความเชี่ยวชาญและความรู้ลึกซึ้งยิ่งนัก และใช้สติปัญญาและความรู้ของตนปฏิเสธถ้อยคำของบรรดานบี (อ.ล.) พวกเขาขึ้นไปถึงยอดสูงสุดของปรัชญา และจากจุดสูงสุดแห่งปัญญาและวิทยปัญญานั้น พวกเขากลับกล่าวสิ่งที่คล้ายคลึงอย่างยิ่งกับถ้อยคำของคนวิกลจริต สิ่งที่ถูกต้องและเป็นความจริงซึ่งพิสูจน์ได้อย่างชัดแจ้ง พวกเขากลับปฏิเสธ ส่วนสิ่งที่ไร้รากฐานและไร้หลักการ ซึ่งความเท็จของมันประจักษ์ชัดและเห็นได้โดยไม่ต้องพิสูจน์ พวกเขากลับทำให้เป็นที่ยอมรับด้วยถ้อยคำอันแฝงด้วยการหลอกลวง»[^1]

ปัญญาที่แจ่มชัดกับหลักฐานจากการรายงานที่ถูกต้องไม่เคยขัดแย้งกัน

อย่างไรก็ตาม อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ให้ความเคารพต่อสติปัญญาอย่างเต็มที่ ในทัศนะของท่าน อัลกุรอานได้กำชับในหลายแห่งให้ใช้สติปัญญาและได้รับประโยชน์จากมัน ในทัศนะของท่าน ปัญญาที่ถูกต้องกับหลักฐานจากการรายงาน (นักล์) ที่ถูกต้องไม่อาจขัดแย้งกันได้เลย ท่านกล่าวว่า จากการศึกษาอย่างกว้างขวางและการไตร่ตรองอย่างยาวนานของท่าน ท่านไม่เคยพบความขัดแย้งหรือความย้อนแย้งระหว่างปัญญากับหลักฐานจากการรายงานเลย แต่มีเงื่อนไขว่าปัญญานั้นต้องเป็นปัญญาที่สมบูรณ์ และหลักฐานจากการรายงานนั้นต้องถูกต้องและได้รับการรักษาไว้อย่างดี ในหัวข้อนี้ท่านได้ประพันธ์หนังสือเล่มใหญ่แยกต่างหากชื่อ "บะยาน มุวาฟะเกาะฮ์ เศาะรีหิลมะอ์กูล ลิเศาะฮีหิลมันกูล" (بیان موافقة صریح المعقول لصحیح المنقول)[^2] ซึ่งในนั้นท่านได้พิสูจน์อย่างละเอียดและมีหลักฐานว่า สิ่งที่เป็นเหตุผลทางปัญญากับสิ่งที่เป็นการรายงานนั้นสอดคล้องกันอย่างสมบูรณ์ และสิ่งทั้งหลายที่พิสูจน์แล้วจากวะห์ยู การเป็นนบี อัลกุรอาน และซุนนะฮ์ ปัญญาที่ถูกต้องและสมบูรณ์ย่อมยืนยันทั้งหมด ปัญญาได้สนับสนุนและยืนยันตัวบทที่มาจากการรายงานเหล่านั้นเสมอ และเมื่อใดที่ใช้การพิจารณาอย่างลุ่มลึกและละเอียดถี่ถ้วน ก็จะเห็นว่าปัญญาอยู่ในสถานะของการสนับสนุนและยืนยันสิ่งที่มาจากการรายงานเหล่านั้นเท่านั้น ท่านเขียนว่า

«หลักฐานทางปัญญาที่ถูกต้องและชัดเจน ซึ่งไม่มีข้อสงสัยใด ๆ ในนั้น อันได้แก่ความรู้ที่เป็นสัญชาตญาณและแน่นอน ล้วนสอดคล้องกับสิ่งที่บรรดานบี (อ.ล.) ได้แจ้งไว้ ไม่ขัดแย้งกัน และหลักฐานทางปัญญาที่ถูกต้องทั้งหมดล้วนสอดคล้องกับการรายงาน (อัสสัมอ์) ไม่มีสิ่งใดขัดแย้งกับมันแม้แต่น้อย อัลฮัมดุลิลลาฮ์ ข้าพเจ้าได้พิจารณาถ้อยคำของกลุ่มต่าง ๆ และประเด็นปัญหาของพวกเขา และพบว่าสิ่งนี้เท่านั้นที่ถูกต้อง»[^3]

[^1]: อ้างแล้ว เล่ม 3 หน้า 147 [^2]: หนังสือเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์เป็นเชิงอรรถของหนังสือ "มินฮาญุสซุนนะฮ์" จำนวนสี่เล่ม [^3]: เล่ม 1 หน้า 47

ในอีกที่หนึ่ง ท่านเขียนไว้ว่า:

«หลักฐานที่ถ่ายทอดมาอย่างถูกต้อง (มันกูลเศาะฮีห์) ไม่เคยขัดแย้งกับเหตุผลที่ชัดแจ้ง (มะอ์กูลเศาะรีห์) ข้าพเจ้าได้พิจารณาหลักการนี้ในประเด็นที่มีความเห็นแตกต่างกันด้วย และข้าพเจ้าพบว่า สิ่งใดก็ตามที่ถูกนำเสนอขึ้นมาค้านกับตัวบทที่ถูกต้องและชัดแจ้ง ล้วนเป็นเพียงข้อคลุมเครือที่เสื่อมเสีย ซึ่งความเป็นโมฆะของมันพิสูจน์ได้ด้วยเหตุผล ยิ่งกว่านั้น เหตุผลยังพิสูจน์สิ่งที่ตรงกันข้ามกับข้อคลุมเครือเหล่านั้นโดยสิ้นเชิง และสอดคล้องกับชะรีอะฮ์อย่างสมบูรณ์ ข้าพเจ้าได้พิจารณาประเด็นหลักการสำคัญ ๆ เช่น ประเด็นเตาฮีด ประเด็นศิฟาต (คุณลักษณะของอัลลอฮ์) ประเด็นเกาะดัร (การกำหนดสภาวะ) และประเด็นนุบูวะฮ์ (ความเป็นนบี) เป็นต้น ด้วยมุมมองนี้ด้วย และพบเช่นเดียวกันว่า สิ่งที่พิสูจน์ได้ด้วยเหตุผลอย่างชัดแจ้งนั้น หลักฐานที่ได้ยินมา (สัมอียาต) และหลักฐานที่ถ่ายทอดมา (มันกูลาต) ไม่เคยขัดแย้งกับมันเลย แต่ทว่าคำรายงานและริวายะฮ์ใดที่ถูกกล่าวว่าขัดกับเหตุผลที่ชัดแจ้งนั้น เมื่อตรวจสอบแล้ว ก็จะพบว่ามันเป็นหะดีษเมาฎูอ์ (ปลอม) หรือไม่ก็มีสายรายงานที่อ่อน (เฎาะอีฟ) ด้วยเหตุนี้ มันจึงไม่สมควรนำมาใช้เป็นหลักฐาน เราทราบดีว่าบรรดานบีไม่ได้แจ้งข่าวถึงสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ตามหลักเหตุผล หากแต่ท่านเหล่านั้นแจ้งข่าวถึงสิ่งที่สติปัญญางุนงงและหลงทางในเรื่องนั้น ท่านเหล่านั้นไม่ได้แจ้งข่าวถึงสิ่งที่เหตุผลปฏิเสธ แต่แจ้งข่าวถึงสิ่งที่สติปัญญาไร้ความสามารถที่จะเข้าใจแก่นแท้ของมัน»[^1]

ท่านกล่าวด้วยความมั่นใจ (และคำกล่าวอ้างของท่านมีน้ำหนักยิ่ง) ว่า ไม่มีหะดีษหรือคำรายงานแม้แต่บทเดียวที่ขัดกับเหตุผล และหากมีหะดีษเช่นนั้นอยู่ ก็ถือว่าเป็นหะดีษเฎาะอีฟหรือเมาฎูอ์ในทัศนะของผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์นี้

ในอัลกุรอานมีหลักฐานทางเหตุผลที่ดีเลิศที่สุด

ท่านปฏิเสธที่จะยอมรับคำกล่าวอ้างของนักวิชาการกะลาม (มุตะกัลลิมูน) และนักปรัชญาที่ว่า อัลกุรอานเป็นคัมภีร์ที่ตั้งอยู่บนหลักฐานที่ถ่ายทอดมาและหลักฐานที่ได้ยินมาเท่านั้น ท่านได้พิสูจน์ไว้ในหลายแห่งว่า ในอัลกุรอานมีหลักฐานทางเหตุผลที่ดีเลิศที่สุด และเป็นหลักฐานที่มั่นคง มีเหตุผลรองรับ และชัดเจนในการพิสูจน์ ถึงขั้นที่หลักฐานของนักปรัชญาและนักวิชาการกะลาม ซึ่งเมื่อผ่านการอภิปรายและวิพากษ์แล้วกลับพิสูจน์ได้ว่าเปราะบางดุจใยแมงมุม ไม่อาจเทียบเคียงได้เลย ท่านกล่าวว่า:

[^1]: ภาคที่ 1 หน้า 83

«อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงแสดงหลักฐานทางปัญญาไว้ในอัลกุรอานอันทรงเกียรติ ซึ่งเป็นสิ่งที่จำเป็นในศาสตร์นี้ และบรรดานักปรัชญาและนักวิชาการกะลามก็ไม่อาจประเมินคุณค่าของมันได้อย่างครบถ้วน หลักฐานและข้อสรุปทั้งหลายที่พวกเขานำเสนอนั้น อัลกุรอานได้นำเสนอแก่นสาระของมันไว้ด้วยวิธีการที่ดีที่สุดแล้ว»[^1]

อีกแห่งหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า:

«สิ่งที่ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้นำเสนอต่อโลกในเรื่องการยืนยันการมีอยู่ของพระผู้สร้าง และการรู้จักคุณลักษณะและการกระทำของพระองค์นั้น สอดคล้องกับปัญญาอันแจ่มชัด และสูงส่งยิ่งกว่าการโบยบินทางปัญญาอันสูงสุดของบรรดาผู้มีปัญญา หลักฐานทั้งหลายที่นักปรัชญาและนักวิชาการกะลามทั้งรุ่นก่อนและรุ่นหลังภาคภูมิใจนั้น ปรากฏอยู่ในอัลกุรอานโดยนัยแล้ว แต่นักปรัชญาเหล่านี้เคยชินกับการปะปนความจริงกับความเท็จ จึงไม่ได้อธิบายสิ่งนั้นอย่างตรงไปตรงมา»[^2]

ไม่มีความคลุมเครือในคำสอนของท่านเราะซูล

ในกลุ่มของนักปรัชญาและนักวิชาการกะลามรวมถึงผู้คล้อยตามพวกเขา มีคนจำนวนมากที่เชื่อว่าท่านเราะซูลมิได้อธิบายเรื่องซาต (อาตมัน) และคุณลักษณะของอัลลอฮ์อย่างละเอียดครบถ้วน หากแต่เรื่องเหล่านี้ถูกกล่าวไว้อย่างย่อและคลุมเครือ อัลกุรอานจำนวนมากจึงต้องการคำอธิบาย และอัลลอฮ์ได้ทรงประทานความสามารถแก่นักวิชาการกะลามในยุคหลังให้อธิบายและขยายความ แล้วนำเสนออะกีดะฮ์และสัจธรรมทางศาสนาต่อประชาชาติอย่างละเอียดและมีหลักฐาน ท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) กล่าวว่า ท่านเราะซูลได้รับคำสั่งให้ประกาศอย่างชัดแจ้ง ท่านได้อธิบายและขยายความทุกสิ่งที่จำเป็นต่อศาสนา อะกีดะฮ์ หลักการพื้นฐานของศาสนา ตลอดจนซาตและคุณลักษณะของอัลลอฮ์ ซึ่งหากปราศจากการรู้จักสิ่งเหล่านี้ ความผาสุกและความรอดของมนุษย์ย่อมเป็นไปไม่ได้ แล้วสิ่งเหล่านี้จะถูกปล่อยไว้อย่างย่อและคลุมเครือได้อย่างไร? คัมภีร์ซึ่งมีการเชิญชวนครั้งแล้วครั้งเล่าให้ทำความเข้าใจ อ่านอย่างเข้าใจ และใคร่ครวญพินิจพิจารณานั้น จะถูกปล่อยไว้ในสภาพที่ย่อและคลุมเครือได้อย่างไร? ท่านเขียนไว้ว่า:

«ท่านเราะซูลได้ปฏิบัติหน้าที่ในการเผยแผ่อย่างสมบูรณ์ ได้ถ่ายทอดพระดำรัสของอัลลอฮ์อย่างครบถ้วนและชัดเจน และเจตนารมณ์ของพระองค์…

[^1]: ภาคที่ 1 หน้า 140 [^2]: ภาคที่ 3 หน้า 68

ได้ชี้แจงไว้อย่างชัดเจน ในอัลกุรอานและหะดีษ หากมีถ้อยคำใดที่ไม่อาจถือเอาความหมายตามตัวอักษรได้ ก็จำเป็นที่ท่านเราะซูล ﷺ จะต้องระบุความหมายและเจตนาของมันด้วยถ้อยคำอื่น เป็นไปไม่ได้ที่ท่านจะกล่าวถ้อยคำซึ่งความหมายตามตัวอักษรและสิ่งที่มันบ่งชี้เป็นสิ่งเท็จ โดยที่ท่านไม่ได้แจกแจงความหมายที่ถูกต้องของมัน และยังเป็นเรื่องที่สติปัญญาไม่อาจยอมรับได้เลยว่า ท่านจะเรียกร้องให้ผู้คนเข้าใจเจตนาของถ้อยคำที่ท่านมิได้อธิบายแก่พวกเขา และมิได้ชี้นำพวกเขาไว้ เพียงเพราะเหตุผลว่าผู้คนสามารถเข้าใจมันได้ด้วยสติปัญญาของตนเอง แท้จริงแล้วนี่เป็นการกล่าวหาอย่างร้ายแรงต่อเราะซูลผู้ซึ่งได้นำพาสาส์นของพระผู้เป็นเจ้ามาถึงอย่างครบถ้วนสมบูรณ์»[^1]

อีกแห่งหนึ่งท่านเขียนว่า

«อัลลอฮ์ตะอาลาทรงบัญชาให้ท่านเราะซูลเผยแผ่อย่างชัดแจ้ง (บะลาฆ มุบีน) และไม่มีผู้ใดที่จะเชื่อฟังและภักดีต่อพระผู้อภิบาลของตนมากไปกว่าท่าน ดังนั้นจึงย่อมเป็นที่แน่นอนว่าท่านได้นำพาการเผยแผ่อันชัดแจ้งนี้มาถึงแล้ว เมื่อมีการเผยแผ่อย่างชัดแจ้งเช่นนี้ คำอธิบายของท่านย่อมไม่อาจมีความคลุมเครือหรือสับสนได้ ส่วนอายะฮ์ทั้งหลายที่อัลกุรอานกล่าวว่าเป็นอายะฮ์มุตะชาบิฮาต ซึ่งไม่มีผู้ใดรู้ตะอ์วีลของมันนอกจากอัลลอฮ์ตะอาลานั้น ตะอ์วีลในที่นี้มิได้หมายถึงการตัฟซีร หากแต่หมายถึงสภาพความจริงของการเกิดขึ้น รูปลักษณ์ และบั้นปลายของสิ่งเหล่านั้น»[^2]

ดะอ์วะฮ์และผลงานของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์

โดยสรุปแล้ว อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้เน้นย้ำอย่างเต็มกำลังว่า แหล่งที่มาของหลักอะกีดะฮ์จะต้องเป็นวะห์ยู การเป็นนบี อัลกุรอาน และซุนนะฮ์ และตัวบทของสิ่งเหล่านี้เท่านั้นที่ต้องได้รับฐานะเป็นมาตรฐานในเรื่องนี้ ท่านได้เรียกร้องเชิญชวนสู่สิ่งนี้ตลอดชีวิต และแทบจะไม่พบงานเขียนชิ้นใดของท่านที่ปราศจากเรื่องนี้ ด้วยเหตุนี้ท่านจึงได้มอบพลังและความสดชื่นแก่ความคิดอิสลาม ซึ่งได้รับบาดแผลและอ่อนแรงลงไปมากจากปรัชญา วิชาอิลมุลกะลาม และจิตวิญญาณแบบอะญัม (ที่มิใช่อาหรับ)

[^1]: ภาคที่ 3 หน้า 1 [^2]: ภาคที่ 1 หน้า 167 อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ได้พิสูจน์ไว้อย่างละเอียดในงานเขียนต่าง ๆ ของท่านว่า ตะอ์วีลมีสามความหมาย: ความหมายหนึ่งเป็นศัพท์ของอัลกุรอาน ซึ่งหมายถึงสภาพความจริงและบั้นปลาย อีกความหมายหนึ่งเป็นศัพท์ของอุละมาอ์รุ่นก่อน ซึ่งหมายถึงการตัฟซีร และอีกความหมายหนึ่งเป็นศัพท์ของอุละมาอ์รุ่นหลังและนักอิลมุลกะลาม ซึ่งหมายถึงการถือเอาความหมายของถ้อยคำในแบบที่ไม่ปรากฏตามตัวอักษร ด้วยเหตุผลพิเศษบางประการ

แหล่งที่มาของนิติศาสตร์คืออัลกุรอานและซุนนะฮ์

ก่อนยุคแห่งการตักลีด

ประวัติศาสตร์บ่งบอกให้ทราบว่า ก่อนศตวรรษที่สี่แห่งฮิจญ์เราะฮ์นั้น การตักลีด (การยึดตาม) อิมามคนใดคนหนึ่ง หรือมัซฮับ (ทางนิติศาสตร์) ใดมัซฮับหนึ่งโดยเฉพาะ ยังไม่เป็นที่แพร่หลาย ผู้คนปฏิบัติกันโดยไม่ได้ยึดตามอาลิมคนใดคนหนึ่ง หรือไม่ได้กำหนดและผูกมัดตนเองไว้กับมัซฮับใดมัซฮับหนึ่ง และพวกเขาเข้าใจว่าตนกำลังปฏิบัติตามชะรีอะฮ์ และกำลังเจริญรอยตามท่านเราะซูล ﷺ โดยตรง ในทำนองเดียวกัน เมื่อมีความจำเป็น พวกเขาก็จะสอบถามปัญหาจากอาลิมที่เชื่อถือได้สักคนหนึ่ง แล้วนำไปปฏิบัติ ในศตวรรษที่สี่เองก็เช่นกัน การตักลีดมัซฮับใดมัซฮับหนึ่งอย่างเคร่งครัด และการศึกษานิติศาสตร์ตลอดจนการออกฟัตวาตามหลักการและแนวทางของมัซฮับนั้น ยังไม่ใช่ธรรมเนียมทั่วไป ชัยคุลอิสลาม ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ ได้เขียนไว้ในหนังสือ «หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์» (حجة الله البالغة) ว่า:

«ในศตวรรษที่สี่ กรณีของประชาชาติทั้งสองกลุ่มก็แตกต่างกัน สำหรับคนทั่วไปนั้น ในประเด็นปัญหาที่เป็นอิจญ์มาอ์ และที่ไม่มีข้อขัดแย้งใด ๆ ระหว่างมุสลิมหรือระหว่างมุจญ์ตะฮิดส่วนใหญ่ พวกเขาจะตักลีดเจ้าของบทบัญญัติ (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) เท่านั้น พวกเขาเรียนรู้วิธีการอาบน้ำละหมาด การอาบน้ำชำระร่างกาย การละหมาด และการจ่ายซะกาต จากบิดามารดาของตน หรือจากครูบาอาจารย์และผู้อบรมในเมืองของตน แล้วปฏิบัติไปตามนั้น หากมีสถานการณ์ที่ผิดปกติเกิดขึ้น พวกเขาก็จะขอฟัตวาเกี่ยวกับเรื่องนั้นจากมุฟตีคนใดก็ได้ที่หาได้ โดยไม่มีเงื่อนไขว่าต้องเป็นมัซฮับใด

ส่วนบรรดาผู้ทรงความรู้ชั้นพิเศษนั้น ผู้ที่ทุ่มเทให้กับหะดีษของท่านนบี ﷺ ซึ่งมีหะดีษที่ถูกต้องและอาษารของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) อยู่ในมือ […]

ในเรื่องนั้นก็ไม่จำเป็นต้องอาศัยสิ่งอื่นใดอีก ไม่ว่าจะเป็นหะดีษเศาะฮีหฺที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายซึ่งฟุเกาะฮาอ์บางท่านได้ปฏิบัติตาม และไม่มีผู้ใดมีข้ออ้างที่จะไม่ปฏิบัติตาม หรือคำกล่าวของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีนส่วนใหญ่ที่สนับสนุนซึ่งกันและกัน สิ่งเหล่านี้ก็เพียงพอสำหรับพวกเขาแล้ว หากในประเด็นใดพวกเขาไม่พบสิ่งที่ทำให้หัวใจสงบมั่นได้ เนื่องจากรายงานขัดแย้งกัน หรือไม่ปรากฏเหตุผลที่จะให้น้ำหนักแก่ฝ่ายใด หรือมีความยุ่งยากอื่นใดในทำนองเดียวกันเกิดขึ้น พวกเขาก็จะหันไปพึ่งคำพูดของฟุเกาะฮาอ์รุ่นก่อนท่านใดท่านหนึ่ง หากพบว่าในประเด็นนั้นมีสองทัศนะ พวกเขาก็จะเลือกทัศนะที่น่าเชื่อถือกว่า ไม่ว่าจะเป็นทัศนะของชาวมะดีนะฮ์หรือชาวกูฟะฮ์ก็ตาม

ส่วนผู้ที่อยู่ในหมู่พวกเขาซึ่งเป็นอะฮ์ลุตตัครีจ (ผู้ทำการตัครีจ) นั้น ในประเด็นที่พวกเขาไม่พบตัวบทที่ชัดเจน พวกเขาจะใช้การตัครีจและการอิจญ์ติฮาดภายในมัซฮับ และผู้ทำการตัครีจเหล่านี้ก็จะถูกนับเนื่องเข้ากับมัซฮับที่พวกเขาทำการตัครีจอยู่ภายใน บางคนจึงถูกเรียกว่าชาฟิอี และบางคนถูกเรียกว่าหะนะฟี แม้แต่ในหมู่นักหะดีษเอง ผู้ใดที่มีความโน้มเอียงไปทางมัซฮับใดมากกว่า และเห็นพ้องกับมัซฮับนั้นในประเด็นส่วนใหญ่ ก็จะถูกนับเนื่องเข้ากับมัซฮับนั้น ด้วยเหตุนี้ อันนะสาอีย์และอัลบัยฮะกีย์จึงถูกเรียกว่าชาฟิอี ในเวลานั้น ตำแหน่งกอฎีและมุฟตีจะแต่งตั้งเฉพาะบุคคลที่เป็นมุจญ์ตะฮิด และคำว่า "ฟะกีฮ์" จะใช้เรียกผู้ที่มีความสามารถในการอิจญ์ติฮาดเท่านั้น"[^1]

จุดเริ่มต้นของการตักลีดและสาเหตุของมัน

หลังจากศตวรรษที่สี่ ด้วยเหตุส่วนหนึ่งจากความขัดแย้งระหว่างอุละมาอ์และการโต้เถียงถกเถียงกัน ส่วนหนึ่งจากมาตรฐานด้านศาสนาและจริยธรรมของพวกเขาที่ตกต่ำลง และส่วนหนึ่งจากความเสื่อมถอยทางวิชาการ ความอ่อนแอของปณิธาน และความขาดความวิริยะ จึงเกิดความจำเป็นขึ้น และเห็นกันว่าความปลอดภัยและการพิทักษ์รักษาอยู่ในการที่จะยึดถือการตักลีด (ปฏิบัติตาม) อิมามมุจญ์ตะฮิดส่วนใหญ่และมัซฮับที่ได้รับการรวบรวมไว้เป็นระบบแล้ว และให้ปฏิบัติตามฟัตวาของนักวิชาการรุ่นก่อนแทนนักวิชาการร่วมสมัย แต่เป็นเวลานานพอสมควรที่ในเรื่องนี้ยังไม่มีการกำหนดเจาะจง การยึดมั่นผูกพัน และการตักลีดเฉพาะบุคคล…

[^1]: หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) ภาคแรก หน้า 122 บท "หิกายะตุ หาลินนาส ก็อบลัลมิอะติร็อบิอะฮ์ วะบะอ์ดะฮา" (حكاية حال الناس قبل المائة الرابعة وبعدها)

ข้อผูกพันนั้นยังไม่ได้เกิดขึ้น ดังที่ปรากฏในหลายศตวรรษต่อมา ต่อมาจึงค่อย ๆ มีการเลือกยึดถือการกำหนดเจาะจง การผูกมัดตนเอง และการตักลีดเฉพาะบุคคล (ตักลีดชัคศี) แต่สถานะของสิ่งนี้ก็มิใช่ในเชิงบัญญัติศาสนา หากเป็นไปในเชิงการบริหารจัดการ เพื่อป้องกันความแตกกระจายและการตามอารมณ์ใฝ่ต่ำ อีกทั้งเพื่ออำนวยความสะดวกในทางปฏิบัติ การตักลีดมัซฮับใดมัซฮับหนึ่งจึงแพร่หลายในทางปฏิบัติ และการเป็นเช่นนั้นก็เป็นเรื่องธรรมชาติ และสอดคล้องกับข้อเท็จจริงโดยแท้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายหลังการรุกรานของชาวตาตาร์ เมื่อความเสื่อมถอยทางความคิดที่แผ่ไปทั่ว และความตกต่ำทางวิชาการได้ครอบงำโลกอิสลาม และบุคคลผู้สูงส่งที่มีความสามารถในการอิจญ์ติฮาดก็ขาดแคลนลงโดยทั่วไป ทั้งนิกายต่าง ๆ และฟิตนะฮ์ทั้งหลายก็เฟื่องฟู ในสภาพเช่นนั้นจึงถือกันว่าความปลอดภัยอยู่ที่การปฏิบัติตามมัซฮับต่าง ๆ ที่ได้รับการพิสูจน์แล้วว่าสอดคล้องกับอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ซึ่งได้ผ่านขั้นตอนของการค้นคว้าและการอภิปรายถกเถียงมาแล้ว และการรวบรวมเรียบเรียงของมันได้เสร็จสมบูรณ์แล้ว คุณลักษณะเหล่านี้มีอยู่อย่างครบถ้วนในมัซฮับทั้งสี่ ด้วยเหตุนี้โดยทั่วไปจึงมีการเลือกยึดถือมัซฮับเหล่านี้

สถานะของการตักลีด

แต่สถานะของการตักลีดนี้ก็เป็นเพียงว่า ผู้ตักลีดนั้นตักลีดอิมามผู้นั้นหรือมัซฮับที่เจาะจงนั้น โดยเข้าใจว่าแท้จริงแล้วตนกำลังปฏิบัติตามอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และกำลังเจริญรอยตามผู้นำบทบัญญัติ (ท่านนบี ﷺ) อิมามเป็นเพียงสื่อกลางระหว่างเขากับท่านนบีเช่นเดียวกับครูร่วมสมัยคนหนึ่ง สถานะของอิมามเป็นเพียงผู้ถ่ายทอดหรือผู้อธิบายเท่านั้น มิใช่ผู้ที่ต้องได้รับการเชื่อฟังโดยตัวเองหรือผู้บัญญัติศาสนา ถ้อยคำของท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) มีดังนี้:

لا يدين إلا بقول النبي صلى الله عليه وسلم ولا يعتقد حلالا إلا ما أحله الله ورسوله ولا حراما إلا ما حرمه الله ورسوله لكن لما لم يكن له علم بما قاله النبي صلى الله عليه وسلم ولا بطريق الجمع بين المختلفات من

«ผู้ตักลีดนั้นยึดมั่นเฉพาะคำพูดของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เท่านั้น เขาถือว่าสิ่งที่หะลาลคือสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงกล่าวว่าหะลาล และถือว่าสิ่งที่หะรอมคือสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงกำหนดว่าหะรอม แต่เนื่องจากเขาไม่มีความรู้โดยตรงเกี่ยวกับคำพูดของท่านนบี ﷺ และไม่รู้วิธีประสานระหว่างหะดีษต่าง ๆ ที่ขัดแย้งกันซึ่งมีการรายงานมาจากท่าน…»

كلامه ولا بطريق الاستنباط من كلامه اتبع عالمًا راشدًا على انه مصيب فى مايقول ويفتى ظاهرًا متبع سنة رسول الله صلى الله عليه وسلم فان خالف مايظنه اقلع من ساعته من غير جدال ولا اصرار۔

«…เขาไม่มีความสามารถที่จะประสานหะดีษเหล่านั้นเข้าด้วยกัน และไม่มีความสามารถที่จะวินิจฉัยข้อปัญหาจากถ้อยคำของท่าน (ท่านนบี ﷺ) ได้ ดังนั้นเขาจึงปฏิบัติตามผู้รู้ที่อยู่ในแนวทางอันถูกต้องคนหนึ่ง โดยถือว่าผู้รู้ผู้นั้นตามที่ปรากฏภายนอกให้คำวินิจฉัย (ฟัตวา) ที่ถูกต้อง และเป็นผู้ปฏิบัติตามซุนนะฮ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ หากปรากฏว่าสิ่งใดขัดแย้งกับที่เขาคาดคิดไว้นี้ เขาก็จะละทิ้งฟัตวาและมัซฮับนั้นทันทีโดยไม่โต้แย้งและไม่ดื้อดึง (และจะปฏิบัติตามหะดีษ)»

เป็นที่ชัดเจนว่า การตักลีดในลักษณะนี้ (ซึ่งเป็นเพียงรูปแบบเชิงปฏิบัติอย่างหนึ่งของการปฏิบัติตามซุนนะฮ์) ไม่มีผู้ใดจะคัดค้านได้ การถือว่าสามัญชนเช่นนี้มีหน้าที่ต้องอิจญ์ติฮาดหรือวินิจฉัยข้อปัญหาเอง เป็นการบังคับให้แบกภาระเกินความสามารถ และเป็นการปฏิเสธสิ่งที่ประจักษ์ชัดในตัวเอง การตักลีดในลักษณะนี้ หรือการหันไปพึ่งพานักฟิกฮ์หรือมุจญ์ตะฮิดคนใดคนหนึ่ง ไม่ว่าจะเจาะจงหรือไม่เจาะจงก็ตาม เป็นธรรมเนียมที่มีอยู่ในทุกยุคสมัย การหันไปพึ่งพานี้ไม่ว่าจะเป็นครั้งคราวหรือเป็นการถาวร ก็ไม่เป็นที่น่าตำหนิ ท่านชาห์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) กล่าวว่า

«ธรรมเนียมการขอฟัตวาและการให้ฟัตวาในหมู่มุสลิมนั้นได้สืบทอดมาตั้งแต่สมัยของท่านนบี ﷺ แล้ว ในเรื่องนี้ไม่มีความแตกต่างกันแต่อย่างใด ไม่ว่าบุคคลหนึ่งจะขอฟัตวาจากบุคคลที่เจาะจงคนหนึ่งเสมอ หรือบางครั้งขอจากคนหนึ่งและบางครั้งขอจากอีกคนหนึ่ง ในเมื่อในความคิดของเขามีสิ่งที่เราได้กล่าวไว้ข้างต้น (คือ การปฏิบัติตามที่แท้จริงนั้นคือการปฏิบัติตามท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ﷺ) แล้วจะมีปัญหาอะไรในเรื่องนี้ ในเมื่อเรามิได้มีความเชื่อต่อนักฟิกฮ์คนใดว่าอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงประทานวะห์ยูวิชาฟิกฮ์แก่เขา และทรงกำหนดให้เราต้องเชื่อฟังเขา และเขาเป็นผู้ไร้ความผิด (มะอ์ศูม) หากเราปฏิบัติตามนักฟิกฮ์หรืออิมามมุจญ์ตะฮิดคนใดคนหนึ่ง ก็เพราะเราเข้าใจว่าเขาเป็นผู้รู้ในคัมภีร์ของอัลลอฮ์และซุนนะฮ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ และคำกล่าวของเขานั้นหากมิใช่มาจากคัมภีร์และซุนนะฮ์…»

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) เล่มที่ 1 หน้า 155

ว่า (คำวินิจฉัยนั้น) อาจตั้งอยู่บนถ้อยคำที่ชัดแจ้งบางประการ หรืออาจถูกสกัดออกมาจากทั้งสองสิ่งนี้ หรือเขาอาจเข้าใจจากเบาะแสแวดล้อมว่า ในกรณีเช่นนั้น หุก่มทางศาสนาผูกพันอยู่กับเหตุ (อิลละฮ์) อย่างนั้นอย่างนี้ และหัวใจของเขาก็สงบมั่นในเรื่องนั้น แล้วเขาจึงนำกรณีที่ไม่มีตัวบทมาเทียบเคียง (กิยาส) กับกรณีที่มีตัวบท ก็เท่ากับว่าเขากล่าวว่า ข้าพเจ้าเห็นว่าท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้ตรัสไว้ว่า ที่ใดก็ตามที่พบเหตุนี้ ที่นั่นหุก่มก็จะเป็นเช่นนี้ และประเด็นที่มุจญ์ตะฮิดได้กิยาสไว้นั้นก็เข้าอยู่ภายใต้ความครอบคลุมนี้ ดังนั้น โดยแท้จริงแล้ว ทั้งหมดนี้จึงถูกโยงไปยังท่านนบี ﷺ แต่อย่างไรก็ตาม ในวิถีทางเหล่านั้นก็ยังมีบางสิ่งที่เป็นเพียงการคาดคะเน (ซันนี) อยู่ และหากมิได้เป็นเช่นนี้ (คือหากเรื่องนั้นพิสูจน์ได้อย่างชัดแจ้งและเป็นตัวบทโดยสมบูรณ์) ก็คงไม่มีผู้มีอีมานคนใดตักลีดมุจญ์ตะฮิดคนใดเลย

บัดนี้ หากมีหะดีษจากท่านเราะซูลผู้ได้รับการคุ้มครองจากความผิดพลาด ผู้ซึ่งอัลลอฮ์ทรงกำหนดให้การเชื่อฟังท่านเป็นข้อบังคับเหนือเรา มาถึงเราด้วยสายรายงานที่เศาะฮีห์ ซึ่งบ่งชี้ขัดแย้งกับมัซฮับของเขา แล้วเราละทิ้งหะดีษนั้นและไปปฏิบัติตามกิยาสนั้น (กิยาสทางฟิกฮ์) ซึ่งเป็นเพียงการคาดคะเนและตั้งอยู่บนการประมาณเอา ใครเล่าจะอธรรมยิ่งไปกว่าเรา และในวันกิยามะฮ์เราจะตอบอัลลอฮ์ว่าอย่างไร[^1]

ความสุดโต่งและการเบี่ยงเบนในศตวรรษต่อมา

แต่ทีละน้อย ความไม่รู้ได้แผ่ซ่านเข้าไปในหมู่สามัญชน และในบางแห่ง อิมามทั้งหลายได้กลายเป็นเป้าหมายโดยตัวเองแทนที่จะเป็นสื่อกลางและช่องทาง และเกิดฐานะคล้ายกับผู้บัญญัติบทบัญญัติ (ชาริอ์) และผู้ที่ต้องได้รับการเชื่อฟัง ผู้คนมีความผูกพันต่อมัซฮับเหล่านี้โดยตัวมันเอง และเกิดความคลั่งพรรคพวก (อะศะบิยะฮ์) ต่อมัซฮับเหล่านั้นถึงขนาดที่พวกเขาไม่พร้อมจะละทิ้งแม้เพียงจุดหรือขีดเดียวของมัซฮับไม่ว่าในสภาพใด ในเรื่องนี้สามัญชนยังไม่สมควรถูกตำหนิมากนัก เพราะพวกเขาเลือกมัซฮับเหล่านี้โดยเข้าใจว่าเป็นการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ และการที่พวกเขาจะรู้ถึงเหตุผลในการให้น้ำหนัก (ตัรญีห์) แล้วละทิ้งมัซฮับตามนั้น หรือย้ายจากมัซฮับหนึ่งไปยังอีกมัซฮับหนึ่ง ก็เป็นเรื่องยากและอันตรายด้วย แต่สภาพของอุละมาอ์จำนวนมากก็คือ แม้จะเป็นที่ประจักษ์แก่พวกเขาว่าประเด็นใดประเด็นหนึ่งของอิมามหรือมัซฮับของตนขัดแย้งกับหะดีษและซุนนะฮ์ และพวกเขาได้ความรู้อันแน่นอนว่าในประเด็นนี้ ทัศนะของอิมามของตนนั้นมีน้ำหนักด้อยกว่า และประเด็นของอิมามหรือมัซฮับอื่นมีน้ำหนักมากกว่าและ (สอดคล้องกับ) หะดีษ…

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) ภาคที่หนึ่ง หน้า 125

...และสอดคล้องกับซุนนะฮ์ และไม่ว่าจะพบหะดีษที่เศาะฮีห์และชัดเจนเพียงใดที่ขัดแย้งกับมัซฮับและการปฏิบัติของตน พวกเขาก็ยังไม่พร้อมที่จะละทิ้งประเด็นนั้นและหันมาปฏิบัติตามหะดีษ และจิตใจของพวกเขาก็ไม่เปิดรับต่อสิ่งนั้น เกี่ยวกับคนเช่นนี้ ชัยค์ุลอิสลาม อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม (ร.ฮ.) นักวิชาการมัซฮับชาฟิอีผู้มีชื่อเสียงแห่งศตวรรษที่เจ็ด ได้เขียนไว้ว่า

ومن العجب العجيب ان الفقهاء المقلدين يقف احدهم على ضعف ماخذ امامه بحيث لايجد لضعفه مدفعا وهو مع ذلك يقلده فيه ويترك من شهد الكتاب والسنة والأقيسة الصحيحة لمذهبهم جمودًا على تقليد امامه بل يتحيل لدفع ظاهر الكتاب والسنة ويتأولهما بالتاويلات البعيدة الباطلة نضالًا عن مقلَّده.

«เรื่องที่น่าประหลาดใจยิ่งคือ นักนิติศาสตร์บางคนในหมู่ผู้ตักลีดได้รู้ถึงความอ่อนแอของหลักฐานของอิมามของตน ในระดับที่ไม่มีคำตอบใดจะแก้ความอ่อนแอนั้นได้ แต่ถึงกระนั้นเขาก็ยังคงตักลีดอิมามของตนในประเด็นนั้น และละทิ้งมัซฮับของผู้ที่อัลกุรอาน ซุนนะฮ์ และการกิยาสที่ถูกต้องเป็นพยานสนับสนุน เพียงเพราะยึดติดอยู่กับการตักลีดอิมามของตน เขาไม่ยอมเบี่ยงเบนออกจากการตักลีดอิมาม ยิ่งไปกว่านั้น เขายังคิดหาอุบายนับพันเพื่อปัดความหมายตามตัวบทที่ชัดเจนของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และเพื่อปกป้องอิมามของตน เขาก็ไม่ลังเลที่จะตีความแบบห่างไกลและไร้มูลฐานทุกรูปแบบ»

ในทำนองเดียวกัน มีคนสามัญกลุ่มหนึ่งที่ถือว่าอิมามของตนเป็นผู้บริสุทธิ์จากความผิดพลาด และในใจของพวกเขามีความคิดฝังแน่นว่าจะไม่ละทิ้งการตักลีดอิมามของตนไม่ว่าในสภาพใดก็ตาม ท่านชาฮ์วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงคนสามัญประเภทนี้ไว้ว่า[^1]

وفي من يكون عاميًا ويقلد رجلًا من الفقهاء بعينه يرىٰ انه يمتنع من مثله الخطاو ان ما قاله هو الصّواب البتة واضمر في قلبه ان لايترك تقليده وان ظهر الدليل على خلافه وذلك مارواه الترمذي عن عدي بن حاتم

«(คำกล่าวของอิบนุ หัซม์ที่ว่าการตักลีดเป็นสิ่งหะรอมนั้น) ถูกต้องในกรณีของคนสามัญผู้ตักลีดนักนิติศาสตร์คนใดคนหนึ่งโดยเฉพาะ และเชื่อว่าความผิดพลาดเป็นไปไม่ได้สำหรับเขา และสิ่งที่เขากล่าวนั้นถูกต้องอย่างเด็ดขาดและแน่นอน และได้ตั้งใจแน่วแน่ในใจว่าจะไม่ละทิ้งการตักลีดอิมามหรืออาลิมของตน แม้หลักฐานจะปรากฏชัดว่าขัดแย้งกับเขาก็ตาม และนั่นคือสิ่งที่อัต-ติรมิซีย์รายงานจากอะดีย์ อิบนุ หาติม (ร.ฎ.)...»

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 124

แม้ว่าจะมีหลักฐานที่ชัดเจนขัดแย้งกับสิ่งนั้นก็ตาม เกี่ยวกับการตักลีดในลักษณะเช่นนี้ มีหะดีษหนึ่งรายงานไว้ ซึ่งท่านอะดีย์ บิน หาติม (ร.ฎ.) ได้รายงานว่า ท่านเราะซูล ﷺ ได้อ่านอายะฮ์นี้ในซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์

انه قال سمعته يعني رسول الله صلى الله عليه وسلم يقرأ اِتَّخَذُوْٓا اَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ اَرْبَابًا مِّنْ دُوْنِ اللّٰهِ قال انهم لم يكونوا يعبدونهم ولكنهم كانوا اذا احلوا لهم شيئا استحلوه واذا حرموا عليهم شيئا حرموه.

«ท่านกล่าวว่า ข้าพเจ้าได้ยินท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ อ่านว่า "พวกเขาได้ยึดเอาบรรดานักปราชญ์และบรรดาบาทหลวงของพวกเขาเป็นพระเจ้าอื่นจากอัลลอฮ์" (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:31) (คือ ชาวยิวและชาวคริสต์ได้ยึดเอาบรรดาอุละมาอ์และชัยค์ของพวกเขาเป็นพระเจ้าโดยละทิ้งอัลลอฮ์) ท่านกล่าวว่า แท้จริงพวกเขามิได้เคารพสักการะคนเหล่านั้น แต่เรื่องของพวกเขาเพียงแค่ว่า สิ่งใดที่อุละมาอ์และชัยค์เหล่านั้นทำให้เป็นที่อนุมัติ พวกเขาก็ถือว่าสิ่งนั้นเป็นที่อนุมัติ และสิ่งใดที่คนเหล่านั้นทำให้เป็นที่ต้องห้าม พวกเขาก็ถือว่าสิ่งนั้นเป็นที่ต้องห้าม»

ทัศนะของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์เกี่ยวกับการตักลีดและการอิจญ์ติฮาด

การตักลีดที่ไม่มีเงื่อนไขและไม่มีขอบเขตเช่นนี้ ซึ่งเทียบเท่าและคู่ขนานกับการปฏิบัติตามและการเชื่อฟังท่านเราะซูล ﷺ นั้น บรรดานักวิชาการผู้ตรวจสอบ (มุฮักกิก) และอุละมาอ์ผู้มีความรู้หยั่งลึกในทุกยุคสมัยได้คัดค้านและปฏิเสธไว้ พวกท่านมิได้ถือว่าการตักลีดเป็นสิ่งต้องห้ามดังเช่นอิบนุหัซม์และอุละมาอ์สายสุดโต่งบางท่าน และก็มิได้อนุญาตการตักลีดที่ไม่มีเงื่อนไขซึ่งไม่มีความแตกต่างใดๆ ระหว่างการตักลีดนั้นกับการปฏิบัติตามและการเชื่อฟังท่านเราะซูล ﷺ ในบรรดาอุละมาอ์เหล่านี้ ผู้ที่มีทัศนะและงานเขียนในประเด็นนี้อย่างสมดุลและเป็นกลางยิ่ง ในหมู่ชนรุ่นก่อนคือ ชัยค์ุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ และในหมู่ชนรุ่นหลังคือ ชัยค์ุลอิสลามท่านชาห์ วะลียุลลอฮ์ อัด-ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ท่านหาฟิซอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ด้านหนึ่งท่านได้แสดงและยอมรับข้อเท็จจริงที่ว่า สำหรับสามัญชนและอุละมาอ์ที่มิใช่มุจญ์ตะฮิด ไม่มีทางเลือกอื่นนอกจากการกลับไปหาบรรดาฟุเกาะฮาอ์และมุจญ์ตะฮิด และการตักลีดตามพวกท่าน และพวกท่านมีสถานะเป็นสื่อและตัวกลาง และการปฏิบัติตามมัษฮับต่างๆ เป็นความจำเป็นในทางปฏิบัติและเป็นเรื่องที่เป็นธรรมชาติ ดังที่ในที่แห่งหนึ่ง

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) หน้า 123

ท่านเขียนไว้ว่า:

"การเชื่อฟังอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ การถือว่าสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงอนุมัติเป็นสิ่งหะลาล การถือว่าสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงห้ามเป็นสิ่งหะรอม และการปฏิบัติต่อสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงกำหนดให้เป็นวาญิบอย่างสิ่งที่เป็นวาญิบ เป็นหน้าที่จำเป็นแก่มนุษย์และญินทั้งปวง และเป็นฟัรฎูแก่ทุกคนในทุกสภาวะ ทั้งในที่ลับและที่แจ้ง แต่เนื่องจากบทบัญญัติจำนวนมากเป็นสิ่งที่ผู้คนจำนวนมากไม่รู้ ผู้คนจึงหันไปหาบุคคลที่จะสอนพวกเขาในเรื่องเหล่านั้น เพราะคนเหล่านั้นรู้คำสอนของเราะซูลมากกว่า และรู้ถึงเจตนาและความหมายที่ท่านประสงค์มากกว่า ดังนั้น สถานะของอิมามแห่งมวลมุสลิมที่บรรดามุสลิมได้ปฏิบัติตามนั้น ก็คือสถานะของสื่อกลาง ผู้นำทาง และผู้ชี้ทาง ซึ่งนำผู้คนไปสู่ท่านเราะซูล เผยแผ่ถ้อยคำของท่าน และอธิบายเจตนาของท่านตามการอิจญ์ติฮาดและความสามารถของแต่ละคน อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานความรู้และความเข้าใจแก่อาลิมคนหนึ่ง ซึ่งอาลิมอีกคนหนึ่งไม่ได้รับ และอาลิมคนที่สองนั้นก็อาจมีความรู้ในอีกประเด็นหนึ่งซึ่งอาลิมคนแรกไม่มี อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

وَدَاوُدَ وَسُلَيْمٰنَ اِذْ يَحْكُمٰنِ فِي الْحَرْثِ اِذْ نَفَشَتْ فِيْهِ غَنَمُ الْقَوْمِ ۚ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شٰهِدِيْنَ ۙ فَفَهَّمْنٰهَا سُلَيْمٰنَ ۚ وَكُلًّا اٰتَيْنَا حُكْمًا وَّعِلْمًا

«และ (จงรำลึกถึง) ดาวูดและสุลัยมาน ขณะที่ทั้งสองตัดสินเรื่องไร่นา เมื่อแกะของกลุ่มชนหนึ่งเข้าไปกินในไร่นั้นในเวลากลางคืน และเราเป็นผู้รู้เห็นการตัดสินของพวกเขา แล้วเราได้ทำให้สุลัยมานเข้าใจเรื่องนั้น และแต่ละคนนั้นเราได้ให้ความสามารถในการตัดสินและความรู้» (ซูเราะฮ์อัล-อันบิยาอ์ 21:78–79)

จงดูเถิด ดาวูดและสุลัยมานทั้งสองเป็นนบีผู้ยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ ทั้งสองได้ตัดสินคดีหนึ่ง อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานความเข้าใจเป็นพิเศษในคดีนั้นแก่คนหนึ่งในทั้งสอง (คือท่านสุลัยมาน) แต่พระองค์ทรงสรรเสริญทั้งสองคน บรรดาอุละมาอ์ก็เป็นทายาทของบรรดานบีผู้ทรงเกียรติเช่นกัน การอิจญ์ติฮาดของอุละมาอ์ในเรื่องบทบัญญัติก็เปรียบเสมือนการที่ผู้คนหลายคน (ในความมืดหรือในสถานที่ที่ไม่คุ้นเคย) กำหนดทิศของกะอ์บะฮ์ด้วยหลักฐานและสิ่งบ่งชี้ หากมีสี่คน และแต่ละคนพร้อมกับกลุ่มของตนละหมาดไปคนละทิศ โดยแต่ละคนเชื่อว่าทิศที่ถูกต้องคือทิศที่ตนกำลังละหมาดอยู่ ละหมาดของทั้งสี่คนก็ใช้ได้ แม้ว่าผู้ที่ละหมาดตรงไปยังกะอ์บะฮ์จริง ๆ จะมีเพียงคนเดียว และเขาคือผู้อิจญ์ติฮาดที่ได้รับสองผลบุญ ดังที่มีมาในหะดีษเศาะฮีห์"

اذا اجتهد الحاكم فاصاب فله اجران وان اجتهد فاخطأ فله اجر

«เมื่อผู้ตัดสินได้อิจญ์ติฮาดและตัดสินถูกต้อง เขาจะได้รับสองผลบุญ และหากเขาอิจญ์ติฮาดแล้วเกิดความผิดพลาดในอิจญ์ติฮาดนั้น เขาก็ยังไม่ถูกตัดขาดจากผลบุญหนึ่ง»[^1]

ต่อมาท่านกล่าวว่า การที่บุคคลใดเติบโตขึ้นในมัซฮับหรือแนวทางฟิกฮ์ใดโดยเฉพาะ และปฏิบัติอิบาดาตและบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ตามแนวทางเฉพาะหนึ่งนั้น เป็นเรื่องธรรมชาติ และเป็นเช่นนี้มาตั้งแต่สมัยโบราณ แต่ลักษณะของมุสลิมคือ เขาจะถือว่าตนเองโดยหลักการแล้วเป็นผู้เชื่อฟังและภักดีต่ออัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ และพร้อมเสมอว่า สิ่งใดที่ได้รับการยืนยันจากอัลกุรอานและซุนนะฮ์ เขาจะปฏิบัติตามโดยไม่ลังเล

"โดยทั่วไปมนุษย์จะยึดถือศาสนาและมัซฮับของบิดามารดา ผู้ปกครอง หรือชาวเมืองของตน และเติบโตขึ้นในแนวทางนั้น เช่นเดียวกับที่เด็กปฏิบัติตามบิดามารดา ผู้ปกครอง และคนร่วมถิ่นในเรื่องศาสนา แต่สิ่งที่จำเป็นคือ เมื่อมนุษย์บรรลุศาสนภาวะและมีสติสัมปชัญญะแล้ว เขาจะต้องยึดมั่นในการเชื่อฟังอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ ไม่ว่าการยึดมั่นนั้นจะเป็นในเรื่องใด และแม้ว่าจะไม่มีอยู่ในหมู่ผู้คนเหล่านั้นก็ตาม ซึ่งเกี่ยวกับเรื่องนี้อัลลอฮ์ได้ตรัสไว้ว่า

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّبِعُوا۟ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُوا۟ بَلْ نَتَّبِعُ مَآ أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ ءَابَآءَنَآ

«และเมื่อได้มีการกล่าวแก่พวกเขาว่า จงปฏิบัติตามสิ่งที่อัลลอฮ์ได้ทรงประทานลงมา พวกเขาก็ตอบอย่างชัดเจนว่า หามิได้ เราจะดำเนินตามแนวทางที่เราได้พบบรรพบุรุษของเราดำเนินอยู่» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:170)

ดังนั้น ผู้ใดที่แทนที่จะเชื่อฟังอัลลอฮ์และเราะซูล กลับยึดถือธรรมเนียมของตนและของบิดามารดา ตลอดจนประเพณีของกลุ่มชนของตน เขาก็จะเป็นส่วนหนึ่งของชาวญาฮิลียะฮ์เหล่านั้น ผู้สมควรได้รับการคาดโทษจากอัลลอฮ์ ในทำนองเดียวกัน ผู้ที่ได้เห็นแนวทางที่ถูกต้องและบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์อย่างชัดแจ้งในประเด็นใด ซึ่งอัลลอฮ์ได้ทรงส่งเราะซูลของพระองค์มาพร้อมกับสิ่งนั้น แต่เขากลับไม่ยอมรับ และหวนกลับไปหาธรรมเนียมของตน เขาย่อมเป็นผู้ควรถูกตำหนิและสมควรได้รับการลงโทษ"[^2]

สำหรับผู้รู้ที่มีความสามารถในการค้นคว้าและการอนุมานหลักฐาน และสามารถรู้ได้ว่าในประเด็นนี้

[^1]: ฟะตาวาชัยค์อัลอิสลาม (فتاویٰ شیخ الاسلام) เล่ม 20 หน้า 201–202 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 202

ส่วนทัศนะใดที่มีน้ำหนักกว่านั้น ท่านได้อธิบายโดยละเอียดว่า :

اما القادر على الاستدلال فقيل يحرم عليه التقليد مطلقا، وقيل يجوز مطلقا، وقيل يجوز عند الحاجه كما اذا ضاق الوقت عن الاستدلال وهذا القول اعدل

«ส่วนผู้ที่มีความสามารถในการอนุมานหลักฐานนั้น ทัศนะหนึ่งกล่าวว่า การตักลีดเป็นที่ต้องห้ามสำหรับเขาโดยเด็ดขาด อีกทัศนะหนึ่งกล่าวว่า เป็นที่อนุญาตโดยเด็ดขาด และทัศนะที่สามกล่าวว่า เป็นที่อนุญาตในยามจำเป็น เช่น เมื่อเวลาไม่เพียงพอที่เขาจะค้นคว้าด้วยตนเองโดยตรงและอนุมานประเด็นจากหลักฐานได้ และทัศนะนี้แหละที่เป็นธรรมกว่าและใกล้เคียงความถูกต้องมากกว่า»

อย่างไรก็ตาม ผู้ที่มีความสามารถในการอิจญ์ติฮาดอย่างสมบูรณ์ คำวินิจฉัยของท่านสำหรับเขาคือ หากเขาเห็นว่าตัวบทอยู่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง และไม่มีเหตุใดที่จะมาขัดแย้งหรือหักล้างตัวบทเหล่านั้นได้ ก็จำเป็นที่เขาต้องปฏิบัติตามตัวบท ท่านกล่าวว่า :

اما اذا قدر على الاجتهاد التام الذى يعتقد معه ان القول الآخر ليس معه ما يدفع به النص فهذا يجب عليه اتباع النصوص، وان لم يفعل كان مُتبعًا للظن وَمَا تَهْوَى الْاَنْفُسُ وكان من اكبر العصاة لله ولرسوله

«แต่หากเขามีความสามารถในการอิจญ์ติฮาดอย่างสมบูรณ์ จนเกิดความมั่นใจว่าทัศนะของอีกฝ่ายหนึ่งไม่มีหลักฐานใดที่จะใช้หักล้างตัวบทได้ ก็จำเป็นที่เขาต้องปฏิบัติตามตัวบท หากเขาไม่ทำเช่นนั้น (และยึดถือกิยาสหรือการตักลีดแบบอย่างที่ขัดกับตัวบท) เขาก็จะตกอยู่ภายใต้คำขู่ของอัลกุรอานที่ว่า

إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَمَا تَهْوَى ٱلْأَنفُسُ

"พวกเขามิได้ปฏิบัติตามสิ่งใด นอกจากการคาดคะเนและสิ่งที่อารมณ์ใฝ่ต่ำปรารถนาเท่านั้น" (ซูเราะฮ์อันนัจญ์มฺ 53:23)

และเขาจะถูกนับว่าเป็นผู้ฝ่าฝืนและผู้ทำบาปอย่างใหญ่หลวงต่ออัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์»

[^1]: ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม (فتاوى شيخ الإسلام) เล่ม 2 หน้า 384 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 385

การปฏิบัติของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ และสถานะทางนิติศาสตร์ (ฟิกฮ์) ของท่าน

ในด้านการปฏิบัติของท่านนั้น ในประเด็นปัญหาส่วนใหญ่ ท่านได้ออกฟัตวาตามหลักการของมัซฮับอิมามอะห์มัด อิบนุ ฮัมบัล (ร.ฮ.) ในประเด็นปัญหาส่วนมาก ทัศนะและฟัตวาของท่านสอดคล้องกับอิจญ์ติฮาดและฟัตวาของอิมามท่านใดท่านหนึ่งในบรรดาอิมามทั้งสี่ ส่วนในบางประเด็น ท่านได้ใช้อิจญ์ติฮาดของท่านเอง และออกฟัตวาโดยอาศัยแสงสว่างแห่งอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ อิจญ์มาอ์ และกิยาส เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบกรณีทั้งหมดนี้แล้ว ความเห็นที่ถูกต้องเกี่ยวกับท่านก็คือ ท่านเป็นมุจญ์ตะฮิดมุนตะซิบ[^1]ในมัซฮับฮัมบะลี[^2]

ดะอ์วะฮ์ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ และผลกระทบของมัน

ผลงานแห่งการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ก็คือ ดังที่ท่านได้เรียกร้องอย่างแข็งขันให้ยึดอัลกุรอานและซุนนะฮ์เป็นแหล่งที่มาของอะกีดะฮ์ และตัวท่านเองก็ได้ปฏิบัติตามนั้นอย่างประสบความสำเร็จ ท่านก็ได้เรียกร้องอย่างทรงพลังในทำนองเดียวกันให้ยึดอัลกุรอานและซุนนะฮ์เป็นแหล่งที่มาของเรื่องฟิกฮ์และบทบัญญัติต่าง ๆ และให้ถือเป็นมาตรวัดแห่งสัจธรรม ท่านได้ปฏิบัติตามนั้นให้เห็นในยุคสมัยของท่าน และได้แสดงแบบอย่างแห่งการปฏิบัติตามอายะฮ์ที่ว่า

فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ

«หากพวกเจ้าขัดแย้งกันในเรื่องใด ก็จงนำเรื่องนั้นกลับไปยังอัลลอฮ์และเราะซูล» (ซูเราะฮ์อัน-นิซาอ์ 4:59)[^3]

ดะอ์วะฮ์ของท่านนี้ได้ก่อให้เกิดความเคลื่อนไหวทางวิชาการและทางความคิด และกระแสแห่งการกลับไปสู่อัลกุรอานและซุนนะฮ์โดยตรง ขึ้นในแวดวงฟิกฮ์และวงวิชาการที่ซึ่งการใคร่ครวญคิดใหม่ ๆ และการนำบทบัญญัติและประเด็นปัญหาต่าง ๆ มาเทียบเคียงกับอัลกุรอานและซุนนะฮ์ได้หยุดชะงักไปเป็นเวลานาน และสายธารแห่งอิจญ์ติฮาดและการวินิจฉัย (อิสติมบาฏ) ได้ถูกปิดกั้นมานาน ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงได้ฟื้นฟูความคิดอิสลามอันถูกต้องซึ่งมีอยู่ในศตวรรษแรก ๆ และเคยเป็นรากฐานแห่งชีวิตของมุสลิม และด้วยผลงานทางวิชาการและการปฏิบัติทั้งหมดนี้ ท่านจึงเป็นหนึ่งในบุคคลไม่กี่ท่านในประวัติศาสตร์อิสลาม ที่อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงใช้ให้ทำหน้าที่ฟื้นฟูและปฏิรูปศาสนานี้

ذَٰلِكَ فَضْلُ ٱللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَآءُ ۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلْفَضْلِ ٱلْعَظِيمِ ﴿٤﴾

«นั่นคือความโปรดปรานของอัลลอฮ์ พระองค์ทรงประทานให้แก่ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์ และอัลลอฮ์ทรงเป็นเจ้าของความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่» (ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ 62:4)[^4]

[^1]: มุจญ์ตะฮิดมุนตะซิบ คือผู้ที่เป็นมุจญ์ตะฮิดทั้งในเรื่องปลีกย่อย (ฟุรูอ์) และหลักการ (อุศูล) แต่ในวิธีการอ้างหลักฐานและการวินิจฉัยของตนนั้นสอดคล้องกับอิมามท่านใดท่านหนึ่ง และโดยทั่วไปไม่ออกนอกกรอบของอิมามท่านนั้น

[^2]: สำหรับรายละเอียดเกี่ยวกับสถานะทางฟิกฮ์ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์และระดับการเป็นมุจญ์ตะฮิดของท่าน โปรดดู "อิบนุตัยมียะฮ์" โดยมุฮัมมัด อบูซุฮเราะฮ์ หน้า 435–452

[^3]: อัน-นิซาอ์ 59

[^4]: อัล-ญุมุอะฮ์ 4

บรรดาศิษย์และผู้ที่มีสายสัมพันธ์

ศิษย์ผู้ทรงคุณธรรมและผู้สืบทอดของชัยค์อัลอิสลาม ฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.)

ฮาฟิซ อิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.)

บรรดาศิษย์และผู้ที่ได้รับประโยชน์จากชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ มีจำนวนมากมายยิ่ง นี่เป็นผลอันเป็นธรรมชาติของชีวิตที่เต็มไปด้วยภารกิจและการทำดะอ์วะฮ์ของท่าน ตลอดจนบุคลิกภาพอันทรงอิทธิพลและสูงส่งของท่าน ที่ท่านมีอิทธิพลต่อยุคสมัยของท่านอย่างเข้มแข็ง และมีบรรดาศิษย์และผู้ศรัทธาเลื่อมใสกลุ่มใหญ่มารวมตัวอยู่รอบตัวท่าน แต่ในบรรดาศิษย์ของท่านนั้น ความโดดเด่นและความพิเศษที่ฮาฟิซ อิบนุก็อยยิม ศิษย์ผู้เป็นความภาคภูมิใจของท่าน และผู้เรียบเรียงและเผยแผ่วิชาความรู้ของท่าน ได้รับนั้น ไม่มีผู้ใดได้รับเลย ท่านเป็นผู้ร่วมทุกข์ร่วมสุขของอาจารย์ตลอดชีวิต และเป็นสหายของท่านจนถึงวินาทีสุดท้าย และแม้หลังจากอาจารย์ถึงแก่กรรมแล้ว ท่านก็ยังคงยืนหยัดอยู่บนแนวทางและวิถีของอาจารย์ และเปี่ยมล้นด้วยความรักและความศรัทธาต่อท่าน คุณูปการทางวิชาการของท่าน ความยิ่งใหญ่แห่งเกียรติฐานะของท่าน และความสมบูรณ์เพียบพร้อมของท่าน สมควรอย่างยิ่งที่จะมีการเขียนหนังสือเกี่ยวกับท่านโดยเฉพาะ และมีการวิจารณ์ผลงานประพันธ์และงานค้นคว้าทางวิชาการของท่านอย่างละเอียด แต่สิ่งที่น่าประหลาดใจก็คือ ข้อมูลเกี่ยวกับชีวประวัติของท่านมีให้พบน้อยมาก เรื่องราวบางส่วนที่ศิษย์ผู้ทรงความรู้และมีชื่อเสียงของท่าน คือ ฮาฟิซ อิบนุเราะญับ อัลฮัมบะลี ได้บันทึกไว้ในหนังสือ "ซัยล์ ฏอบะกอต อัลฮะนาบิละฮ์" (ذيل طبقات الحنابلة) นั้น ส่วนใหญ่ก็คือเรื่องราวที่ถูกนำมาอ้างอิงสืบต่อกันมา แท้จริงแล้วท่านได้หลอมรวมชีวิตและบุคลิกภาพของตนเข้าไปในชีวิตของอาจารย์และชัยค์ของท่านจนไม่ปรากฏว่าท่านมีตัวตนและบุคลิกภาพที่เป็นเอกเทศเลย ณ ที่นี้จะขอบันทึกชีวประวัติของท่านเท่าที่สามารถหามาได้

นามและเชื้อสาย

นามคือมุฮัมมัด กุนยะฮ์คืออบูอับดิลลาฮ์ ฉายาคือชัมสุดดีน นิสบะฮ์คืออัซ-ซุรอี บิดาของท่านชื่ออบูบักร์ บินอัยยูบ ท่านเกิดที่ดิมัชก์ ใช้ชีวิตอยู่ที่นั่น และถูกฝังไว้ที่นั่น บิดาของท่านเป็นผู้ดูแลมัดเราะซะฮ์อัล-เญาซียะฮ์ ด้วยความสัมพันธ์นี้ท่านจึงถูกเรียกว่าอิบนุก็อยยิม อัล-เญาซียะฮ์ และเรียกโดยย่อว่าอิบนุลก็อยยิม อิบนุเราะญับกล่าวว่าท่านเกิดในปี ฮ.ศ. 691

ท่านได้ฟังหะดีษจากบรรดาครูในสมัยนั้น เช่น อัช-ชิฮาบ อัน-นาบุลซี อัล-อาบิร, กอฎีตะกียุดดีน สุลัยมาน, ฟาฏิมะฮ์ บินต์ ญัวฮัร, อีซา บินมุฏอิม, อบูบักร์ บินอับดิดดาอิม เป็นต้น ท่านมีความเชี่ยวชาญในฟิกฮ์ของมัซฮับหัมบะลี และเริ่มงานให้ฟัตวา จากนั้นท่านได้ยึดชายผ้าของชัยค์อัล-อิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์อย่างแน่นแฟ้นจนไม่แยกจากท่านจนวาระสุดท้าย อัลลามะฮ์อิบนุกะษีรเขียนไว้ว่า เมื่อหาฟิซอิบนุตัยมียะฮ์กลับจากอียิปต์ในปี ฮ.ศ. 712 หาฟิซอิบนุก็อยยิมก็ได้อยู่ร่วมและเป็นสหายใกล้ชิดของท่าน โดยไม่ละทิ้งท่านจนกระทั่งท่านถึงแก่กรรม[^1]

สถานะทางวิชาการ

หาฟิซอิบนุเราะญับเขียนไว้ว่า ท่านมีความรู้ในวิชาการอิสลามทุกแขนง แต่ในด้านตัฟซีรนั้นไม่มีผู้ใดเทียบเท่าท่าน ในอุศูลุดดีนท่านก็บรรลุถึงขั้นสมบูรณ์ ในหะดีษ ฟิกฮุลหะดีษ และความละเอียดลึกซึ้งในการอิสติมบาฏ (การวินิจฉัยหุกุม) ไม่ปรากฏว่ามีผู้ใดเทียมท่าน ท่านยังมีความสมบูรณ์ในวิชาฟิกฮ์ อุศูลุลฟิกฮ์ ภาษาอาหรับ และวิชากะลาม ท่านมีความรอบรู้กว้างขวางในวิชาสุลูก ตลอดจนนัยและความละเอียดอ่อนของชาวตะเซาวุฟ ข้าพเจ้าไม่พบผู้ใดที่รู้ความหมายของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และสัจธรรมแห่งอีมานมากไปกว่าท่าน ท่านมิใช่ผู้ไร้ความผิด แต่ในคุณลักษณะเหล่านี้ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดเสมอเหมือนท่าน

อัลลามะฮ์อัซ-ซะฮะบีกล่าวว่า อิบนุลก็อยยิมให้ความสนใจอย่างยิ่งต่อตัวบทหะดีษและบรรดานักรายงานหะดีษ ท่านเป็นนักฟิกฮ์…

[^1]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 234

...ใน[การศึกษา]นั้นอยู่เสมอ และเขียนอธิบายประเด็นปัญหาต่าง ๆ ของมันอย่างละเอียดพิสดาร ท่านยังมีความเชี่ยวชาญอย่างดียิ่งในการสอนวิชานะห์วู (ไวยากรณ์อาหรับ) และวิชาอุศูลุลหะดีษด้วย

ความสมถะและการอิบาดะฮ์

ฮาฟิซอิบนุเราะญับกล่าวว่า ท่าน (อิบนุลก็อยยิม) เป็นผู้ประกอบอิบาดะฮ์อย่างมากมาย และตื่นลุกขึ้นในยามค่ำคืนอย่างยิ่ง การละหมาดของท่านยาวนานมากและเปี่ยมด้วยความสงบ ท่านรำลึกถึงอัลลอฮ์ (ซิกรุลลอฮ์) อยู่ตลอดเวลา ในตัวท่านมีความร้อนแรงแห่งความรักต่ออัลลอฮ์ และมีสภาวะพิเศษแห่งการหวนกลับสู่พระองค์ (อินาบะฮ์) บนใบหน้าของท่านปรากฏรัศมีแห่งความยากไร้ ความต้องการพึ่งพา ความนอบน้อม และความถ่อมตนต่อเบื้องพระพักตร์ของอัลลอฮ์ ในสภาวะเช่นนี้ข้าพเจ้าพบว่าท่านโดดเด่นไม่มีผู้ใดเทียบได้เลย ท่านได้ประกอบพิธีฮัจญ์หลายครั้ง และพำนักอยู่ที่มักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์เป็นเวลานาน ชาวมักกะฮ์เล่าถึงความมากมายในการอิบาดะฮ์และการเฏาะวาฟของท่าน ซึ่งเป็นเรื่องที่น่าอัศจรรย์ใจยิ่ง

อัลลามะฮ์อิบนุกะษีรเขียนไว้ในหนังสือประวัติศาสตร์ของท่านว่า ฮาฟิซอิบนุลก็อยยิมเป็นบุคคลที่เปี่ยมด้วยความรักอย่างยิ่ง ท่านไม่เคยอิจฉาผู้ใด ไม่เคยทำร้ายผู้ใด และไม่เคยจับผิดผู้ใด ข้าพเจ้าเป็นสหายที่ใกล้ชิดที่สุดและเป็นที่รักของท่าน ข้าพเจ้าไม่ทราบเลยว่าในยุคสมัยของเรานี้จะมีผู้ใดในโลกที่ประกอบอิบาดะฮ์และละหมาดสุนัตมากกว่าท่าน ท่านละหมาดยาวนานมาก และยืดการรุกูอ์และสุญูดให้ยาวออกไป บางครั้งบรรดาสหายของท่านถึงกับตำหนิท่านในเรื่องนี้ แต่ท่านก็ไม่เคยละทิ้งมัน สรุปได้ว่า โดยภาพรวมแล้ว บุคคลที่เสมอเหมือนท่านในกิจการงานและสภาวะต่าง ๆ ของท่านนั้นหาได้ยากยิ่ง[^1]

การทดสอบและบททดลอง

เช่นเดียวกับอาจารย์และชัยค์ของท่าน ท่านก็ได้ผ่านขั้นตอนต่าง ๆ แห่งการทดสอบ บททดลอง และการต่อสู้ดิ้นรน (มุญาฮะดะฮ์) ในครั้งสุดท้ายเมื่อชัยค์ของท่าน คืออิบนุตัยมียะฮ์ ถูกจองจำในป้อมปราการ ท่านก็ถูกคุมขังด้วยเช่นกัน โดยถูกแยกขังต่างหากจากชัยค์ หลังจากชัยค์ถึงแก่กรรมแล้ว ท่านจึงได้รับการปล่อยตัว

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 234–235

…ตลอดช่วงเวลาที่ถูกคุมขังนั้น ท่านได้ใช้เวลาไปกับการอ่านอัลกุรอานและการใคร่ครวญพินิจพิจารณาความหมายของอัลกุรอาน อิบนุเราะญับเขียนไว้ว่า:

ففتح عليه من ذلك خير كثير وحصل له جانبٌ عظيمٌ مِنَ الاذواق والمواجيد الصحيحة وتسلط بسبب ذلك على الكلام فى علوم اهل المعارف والدخول فى غوامضهم وتصانيفه مُمتلئة بذلك.

«ด้วยเหตุนั้น ท่านได้รับประโยชน์อย่างมาก และได้รับส่วนอันยิ่งใหญ่จากรสสัมผัสและความดื่มด่ำทางจิตวิญญาณที่ถูกต้อง ซึ่งทำให้การเข้าใจและการอธิบายศาสตร์ของผู้มีมะอ์ริฟะฮ์ (ผู้รู้แจ้ง) ตลอดจนแง่มุมอันลึกซึ้งและละเอียดอ่อนของศาสตร์เหล่านั้นกลายเป็นเรื่องง่ายสำหรับท่าน และงานเขียนของท่านก็เต็มเปี่ยมไปด้วยเนื้อหาเหล่านี้»

การยอมรับของบรรดาศิษย์และผู้ร่วมสมัย

อุละมาอ์กลุ่มใหญ่ได้ศึกษาหาความรู้และได้รับประโยชน์จากท่าน ทั้งในช่วงที่อิมามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ยังมีชีวิตอยู่และหลังจากที่ท่านเสียชีวิตไปแล้ว บรรดาผู้ทรงคุณแห่งยุคสมัยต่างให้เกียรติท่านอย่างยิ่ง และถือว่าการได้เป็นศิษย์ของท่านเป็นเกียรติ ในบรรดาศิษย์ของท่านมีบุคคลสำคัญอย่างอิบนุอับดิลฮาดีและอิบนุเราะญับ มีรายงานว่ากอฎีบุรฮานุดดีน อัซ-ซุรอีได้กล่าวถึงท่านว่า «ในเวลานี้ ใต้ฟากฟ้านี้ไม่ปรากฏผู้ใดที่มีความรู้กว้างขวางยิ่งไปกว่าท่าน»

การสอนและการประพันธ์

ฮาฟิซ อิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) ได้สอนอยู่ที่มัดเราะสะฮ์ศ็อดรียะฮ์เป็นเวลานาน และได้รับมอบหมายให้เป็นอิมามที่มัดเราะสะฮ์เญาซียะฮ์เป็นระยะเวลายาวนาน ท่านได้เขียนหนังสือไว้เป็นจำนวนมากด้วยลายมือของท่านเอง อิบนุเราะญับกล่าวว่า ท่านมีความรักอย่างแรงกล้าต่อการเขียน การอ่าน การประพันธ์ และการซื้อหนังสือ ผลของความรักนี้คือท่านได้รวบรวมห้องสมุดขนาดใหญ่ไว้ ซึ่งหนังสือจำนวนมากในนั้นเป็นฉบับที่ท่านคัดลอกด้วยมือของท่านเอง

ลักษณะเด่นของงานเขียนของท่าน

งานเขียนของท่านโดดเด่นแม้กระทั่งเหนือกว่างานเขียนของชัยค์ของท่าน คือฮาฟิซ อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ในด้านความงดงามของการจัดเรียงและความประณีตในการประพันธ์…

นอกจากนี้ ในหนังสือของท่านยังพบความหวานชื่นแห่งตะเซาวุฟ ความลื่นไหลของสำนวน และความดึงดูดใจอยู่มากกว่า ซึ่งน่าจะเป็นผลมาจากอุปนิสัยของท่านที่มีความงดงาม (ญะมาล) มากกว่าความเกรียงไกร (ญะลาล)

ผลงานประพันธ์ที่สำคัญ

รายชื่อผลงานของท่านนั้นยาวเหยียด ในจำนวนนั้นหนังสือที่สำคัญมีดังต่อไปนี้: «ตะฮ์ซีบ สุนัน อบีดาวูด» (تهذيب سنن أبي داود), «มะดาริจุส-สาลิกีน บัยนะ มะนาซิลิ อิยยากะ นะอ์บุดุ วะอิยยากะ นัสตะอีน» (مدارج السالكين بين منازل إياك نعبد وإياك نستعين) (เป็นคำอธิบายหนังสือ «มะนาซิลุส-สาอิรีน» ของชัยค์อัล-อิสลาม อับดุลลอฮ์ อัล-อันศอรี อัล-ฮะรอวี และเป็นหนึ่งในหนังสือที่ดีที่สุดในเรื่องตะเซาวุฟและสุลูก), «ซาดุล-มะอาด ฟี ฮัดยิ ค็อยริล-อิบาด» (زاد المعاد في هدي خير العباد) (เราจะวิจารณ์หนังสือเล่มนี้โดยละเอียด), «ญะลาอุล-อัฟฮาม ฟิศ-เศาะลาติ วัส-สะลามิ อะลา ค็อยริล-อะนาม» (جلاء الأفهام في الصلاة والسلام على خير الأنام), «อิอ์ลามุล-มุวักกิอีน อัน ร็อบบิล-อาละมีน» (إعلام الموقعين عن رب العالمين) (เล่มนี้เป็นคลังความรู้อันล้ำค่าสำหรับผู้ที่ทำงานด้านฟิกฮ์ ฟัตวา และหะดีษ และเป็นหนึ่งในผลงานที่ดีที่สุดของท่าน), «อัล-กาฟิยะฮ์ อัช-ชาฟิยะฮ์ ฟิล-อินติศอร ลิล-ฟิรเกาะฮ์ อัน-นาญิยะฮ์», «อัศ-เศาะวาอิก อัล-มุรสะละฮ์ อะลัล-ญะฮ์มิยะฮ์ วัล-มุอัฏฏิละฮ์», «ฮาดิล-อัรวาห์ อิลา บิลาดิล-อัฟรอห์» (ว่าด้วยคุณลักษณะและสภาพของสวรรค์ พิมพ์อยู่ที่ขอบหนังสือ «อิอ์ลามุล-มุวักกิอีน»), «กิตาบุด-ดาอ์ วัด-ดะวาอ์», «มิฟตาห์ ดาริส-สะอาดะฮ์», «อิจญ์ติมาอุล-ญุยูช อัล-อิสลามิยะฮ์ อะลา ฆอซวิล-มุอัฏฏิละฮ์ วัล-ญะฮ์มิยะฮ์», «อุดดะตุศ-ศอบิรีน วะซะคีเราะตุช-ชากิรีน», «บะดาอิอุล-เฟาะวาอิด», «อัล-กะลิมุฏ-ฏ็อยยิบ วัล-อะมะลุศ-ศอลิห์», «ตุห์ฟะตุล-เมาดูด บิ-อะห์กามิล-เมาลูด», «กิตาบุร-รูห์», «ชิฟาอุล-อะลีล ฟี มะสาอิลิล-เกาะฎออ์ วัล-เกาะดัร วัล-ฮิกมะฮ์ วัต-ตะอ์ลีล», «นุซฮะตุล-อัรวาห์ วะตุห์ฟะตุล-อัฟรอห์», «อัล-เฟาะวาอิด», «อัฏ-ฏุรุก อัล-ฮุกมิยะฮ์ ฟิส-สิยาสะฮ์ อัช-ชัรอิยะฮ์», «อัล-ญะวาบ อัล-กาฟี ลิมัน สะอะละ อะนิด-ดะวาอ์ อัช-ชาฟี», «เราเฎาะตุล-มุฮิบบีน วะนุซฮะตุล-มุชตากีน», «อิฆอษะตุล-ละฮ์ฟาน ฟี มะกาอิดิช-ชัยฏอน», «ฏ็อรีกุล-ฮิจญ์เราะตัยน์ วะบาบุส-สะอาดะตัยน์»

การเสียชีวิต

ท่านเสียชีวิตในคืนวันพุธ วันที่ 23 เดือนเราะญับ ฮ.ศ. 751 วันรุ่งขึ้นหลังละหมาดซุฮ์ริที่มัสยิดญามิอ์…

ได้มีการละหมาดญะนาซะฮ์ให้แก่ท่าน และท่านถูกฝังที่สุสานบาบุศเศาะฆีร ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่านและทรงยกฐานะของท่านให้สูงส่ง

"ซาดุลมะอาด"

ฮาฟิซอิบนุลก็อยยิม (ร.ฮ.) เป็นหนึ่งในบรรดาอุละมาอ์ที่มีผลงานประพันธ์จำนวนมาก ทั้งความมากมายของผลงานและความดีเยี่ยมของการประพันธ์ล้วนเป็นคุณลักษณะเด่นของท่าน ผลงานของท่านหลายเล่มสมควรได้รับการแนะนำอย่างละเอียด และควรมีการสรุปเนื้อหากับประโยชน์ที่อยู่ในนั้น แต่งานเช่นนี้ต้องอาศัยการประพันธ์หนังสือแยกออกมาอีกเล่มหนึ่ง และที่ที่เหมาะสมสำหรับงานนั้นคือหนังสือชีวประวัติของฮาฟิซอิบนุลก็อยยิมโดยเฉพาะ ในบรรดาผลงานของท่าน หากพิจารณาในแง่วิชาการ หนังสือ "อิอ์ลามุลมุวักกิอีน" (إعلام الموقعين) และหากพิจารณาในแง่รสนิยมทางจิตวิญญาณและการขัดเกลาตนเอง หนังสือ "มะดาริญุสสาลิกีน" (مدارج السالكين) หรือ "อิฆอษะตุลละฮ์ฟาน" (إغاثة اللهفان) ล้วนสมควรได้รับการวิจารณ์และแนะนำอย่างละเอียด ดังที่เราได้ทำไว้แล้วในหนังสือเล่มนี้กับหนังสือ "อัลญะวาบุศเศาะฮีห์" (الجواب الصحيح) และ "อัรร็อดดุอะลัลมันฏิกิยีน" (الرد على المنطقيين) ของอิมามอิบนุตัยมียะฮ์ แต่ ณ ที่นี้ เราขอเลือกผลงานอันทรงคุณค่าและมีชื่อเสียงขจรขจายของท่าน คือ "ซาดุลมะอาด ฟี ฮัดยิ ค็อยริลอิบาด" (زاد المعاد في هدي خير العباد) มาแนะนำและวิจารณ์ เพราะหนังสือเล่มนี้รวบรวมคุณลักษณะเด่นของผลงานส่วนใหญ่ของท่านไว้ และในเวลาเดียวกันก็เป็นหนังสือว่าด้วยสีเราะฮ์ หะดีษ ฟิกฮ์ วิชาอิลมุลกะลาม ตะเซาวุฟและอิห์ซาน เพื่อการปฏิบัติและการขัดเกลาตนเอง หลังจากหนังสือ "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน" (إحياء علوم الدين) แล้ว อาจไม่มีหนังสือที่ครอบคลุมเช่นนี้ถูกเขียนขึ้นอีก และในแง่ของการตรวจสอบค้นคว้า การอ้างหลักฐาน และความสอดคล้องกับอัลกุรอานและซุนนะฮ์ หนังสือเล่มนี้ยังเหนือกว่า "อิห์ยาอ์ อุลูม" เสียอีก ...... ดูเหมือนว่าผู้ประพันธ์ตั้งใจจะเขียนหนังสือที่สามารถทดแทนห้องสมุดวิชาการศาสนาได้ในระดับมาก และสามารถทำหน้าที่เป็นผู้อบรม ผู้ชี้นำ นักฟิกฮ์ และนักหะดีษได้ บรรดาผู้ที่มีความชื่นชอบในวิชาหะดีษ และผู้ที่มีความใฝ่ใจและเอาใจใส่ในการปฏิบัติตามซุนนะฮ์และมารยาทของท่านนบี ﷺ ล้วนมีความผูกพันกับหนังสือเล่มนี้อย่างยิ่ง และได้ถือว่ามันเป็นตะเกียงส่องทาง เป็นเพื่อนร่วมเดินทาง และเป็นเสบียงสำหรับการเดินทางของพวกเขา[^1] หนังสือเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์ครั้งแรกในอินเดียเมื่อปี ฮ.ศ. 1298 และในอียิปต์เมื่อปี ฮ.ศ. 1324 ฉบับพิมพ์ของอินเดียเป็นขนาดใหญ่

[^1]: ในชีวประวัติของเมาลานา สัยยิด อับดุลลอฮ์ ฆ็อซนะวี ผู้เป็นอาลิมที่มีชื่อเสียงในด้านการปฏิบัติตามซุนนะฮ์และความยำเกรง ระบุว่า ท่านเคยวิงวอนด้วยใจที่ร้อนรนเพื่อขอหนังสือ "ซาดุลมะอาด" และกล่าวว่า "โอ้ผู้ทรงเมตตายิ่งกว่าผู้เมตตาทั้งปวง ขอพระองค์ทรงทำให้ซาดุลมะอาดเป็นเสบียงสำหรับวันอาคิเราะฮ์ของข้าพระองค์ด้วยเถิด" (หน้า 24)

…927 หน้า และฉบับพิมพ์อียิปต์ซึ่งใช้ตัวพิมพ์ขนาดเล็กจบลงที่ 926 หน้า ในตอนต้นของหนังสือ ผู้แต่งได้เขียนไว้ว่า:

«บทความเหล่านี้เป็นเรื่องที่ทุกคนซึ่งใส่ใจแม้เพียงเล็กน้อยต่อการรู้จักท่านนบี ﷺ ของตน ต่อชีวประวัติของท่าน และต่อการรู้จักจริยธรรมและกิจวัตรของท่าน จำเป็นต้องรู้ บทความเหล่านี้ถูกเขียนขึ้นในสภาพที่จิตใจอ่อนล้า และทุนทางวิชาความรู้ก็มีน้อยนิด การเขียนเกิดขึ้นในระหว่างการเดินทาง มิใช่ในยามพำนักอยู่กับที่ ในสภาพที่หัวใจกระเจิดกระเจิงและฟุ้งซ่าน อีกทั้งตำราที่จะใช้อ้างอิงก็ขาดหายไป และผู้รู้ที่จะใช้ศึกษาเรียนรู้และสนทนาทางวิชาการด้วยก็หาได้ยากยิ่ง»[^1]

คำกล่าวของผู้แต่งนี้ หากเกี่ยวข้องกับตอนต้นของหนังสือและบางบทบางตอนก็คงไม่น่าแปลกใจนัก แต่หากเกี่ยวข้องกับหนังสือทั้งเล่ม ก็นับเป็นเรื่องที่น่าอัศจรรย์อย่างยิ่ง เพราะการอภิปรายอย่างละเอียดเกี่ยวกับตัวบท (มุตูน) สายรายงาน (อะซานีด) และผู้รายงาน (ริญาล) ของหะดีษ รายละเอียดปลีกย่อยด้านซีเราะฮ์และประวัติศาสตร์ ตลอดจนการวิเคราะห์เชิงนักมุจญ์ตะฮิดและเชิงนิติศาสตร์ในประเด็นปัญหาและบทบัญญัติที่ปรากฏในหนังสือเล่มนี้ ผู้อ่านทั่วไปย่อมคาดคะเนได้ว่าหนังสือนี้น่าจะเขียนขึ้นขณะนั่งอยู่ในห้องสมุดอันกว้างขวางและยิ่งใหญ่ยิ่ง หากเป็นความจริงที่ว่าหนังสือทั้งเล่มเขียนขึ้นในระหว่างการเดินทาง ก็ต้องยอมรับว่าผู้แต่งมีความเชี่ยวชาญอย่างน่าทึ่งในวิชาการอิสลาม โดยเฉพาะหะดีษและฟิกฮ์ คลังตำราวิชาการศาสนาถูกบรรจุอยู่ในอกของท่าน และด้วยพลังการท่องจำและความสามารถในการระลึกได้ ท่านจึงเป็นมรดกที่หลงเหลือของบรรดานักหะดีษรุ่นก่อน และเป็นผู้สืบทอดและแบบอย่างที่แท้จริงของอาจารย์ผู้สมบูรณ์และหาได้ยากยิ่งในยุคของท่าน

ฮาฟิซอิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) ได้อธิบายอย่างละเอียดในตอนต้นของหนังสือนี้ถึงการแต่งตั้งเป็นนบีและระดับขั้นของวะห์ยู การรวบรวมอย่างครบถ้วนที่ท่านทำไว้ในเรื่องระดับขั้นของวะห์ยูและประเภทต่าง ๆ ของวะห์ยูนั้น ไม่พบในตำราซีเราะฮ์ทั่วไป[^2] จากนั้นท่านได้บรรยายถึงขั้นตอนต่าง ๆ ที่การดะอ์วะฮ์สู่อิสลามของท่านนบี ﷺ ได้ผ่านมา รวมทั้งพระนามอันประเสริฐของท่านและความหมายและข้อคิดอันละเอียดอ่อนของพระนามเหล่านั้น ซึ่งท่านได้อภิปรายอย่างกว้างขวางและประณีตตามปกติวิสัยของท่าน ตลอดทั้งเรื่องนี้ ท่านได้ใช้…ตามแบบอย่างของตนเองและของชัยค์ของท่านอย่างมากมาย

[^1]: ซาดุลมะอาด (زاد المعاد) เล่มที่ 1 หน้า 15 (ฉบับนิซอมี) [^2]: แหล่งเดิม หน้า 18

ประเด็นปัญหาและแง่มุมละเอียดอ่อนทางนิติศาสตร์และไวยากรณ์ ตลอดจนประเด็นทางความรู้สึกภายในและรสนิยมทางจิตวิญญาณบางประการ ในบริบทนี้ ท่านได้รวบรวมข้อมูลทั่วไปเกี่ยวกับซีเราะฮ์ ตลอดจนรายละเอียดและปลีกย่อยที่เกี่ยวข้องกับตัวตนของท่านนบี ﷺ และได้รวบรวมข้อมูลจำนวนมากเกี่ยวกับจริยธรรม คุณลักษณะ (ชะมาอิล) อุปนิสัย และกิจวัตรประจำของท่านไว้อย่างดี[^1] หลังจากนั้นท่านได้นำเสนอรายละเอียดอันลึกซึ้งเกี่ยวกับอิบาดะฮ์ของท่านนบี ﷺ รูปแบบการละหมาด ซุนนะฮ์ต่าง ๆ และกิจวัตรของการละหมาด ซึ่งเป็นบทสรุปจากการศึกษาหะดีษอย่างกว้างขวางและลึกซึ้งของท่าน และเป็นแก่นสารแห่งความรู้ของท่าน ในบริบทนี้ ลักษณะความเป็นนักหะดีษและวิธีการแบบนักวิจัยของท่านปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจน ภายใต้หัวข้อนี้ยังมีการอภิปรายอันละเอียดอ่อนบางประการในด้านอุศูลุลฟิกฮ์และอุศูลุลหะดีษ[^2] ตลอดจนข้อมูลอันมีค่าบางประการในวิชาริญาล (ศาสตร์ว่าด้วยผู้รายงาน) ด้วย[^3]

บทต่าง ๆ ของหนังสือที่เกี่ยวข้องกับอิบาดะฮ์และหลักการทั้งสี่ (อัรกานุลอัรบะอะฮ์) มิได้เป็นเพียงหนังสือว่าด้วยบทบัญญัติ หรือหนังสือฟิกฮ์และข้อขัดแย้งทางนิติศาสตร์เท่านั้น หากแต่ผู้เขียนได้สอดแทรกเนื้อหาด้านรสนิยมทางจิตวิญญาณและความรู้สึกภายในอันปลุกเร้าใจและสร้างอีมาน ตลอดจนแง่คิดทางวิชาการอันประณีตไว้ในหลายแห่ง ในบทว่าด้วยซะกาตและเศาะดะเกาะฮ์ ท่านได้เขียนไว้ว่า

«ท่านนบี ﷺ เป็นผู้ที่มีหัวใจเปิดกว้าง (ชัรหุศเศาะดัร) มีจิตใจสงบมั่น และมีหัวใจเบิกบานยิ่งกว่าสรรพสิ่งทั้งปวง เพราะการบริจาคทานและการปฏิบัติดีต่อผู้อื่นมีบทบาทสำคัญยิ่งในการเปิดกว้างของหัวใจ อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงเปิดหน้าอกอันประเสริฐของท่านไว้ก่อนแล้วเพื่อการเป็นนบีและเราะซูล ตลอดจนคุณลักษณะพิเศษและสิ่งที่ติดตามมาของตำแหน่งนั้น และได้ทรงเปิดหน้าอกของท่านในทางกายภาพด้วย อีกทั้งได้ทรงนำส่วนของชัยฏอนออกจากหน้าอกอันประเสริฐของท่านจนหมดสิ้น จริยธรรมเหล่านี้ (ความใจบุญ การให้ และการเสียสละ) ได้ทำให้การเปิดกว้างของหัวใจนี้เพิ่มพูนยิ่งขึ้น»

หลังจากนั้นท่านได้พิจารณาซีเราะฮ์ของท่านนบี ﷺ ในแง่มุมนี้อย่างละเอียด และขณะทบทวนถึงสาเหตุต่าง ๆ ของการเปิดกว้างของหัวใจ ท่านได้เขียนไว้ว่า

«การเปิดกว้างของหัวใจมีสาเหตุหลายประการ และสาเหตุทั้งหมดนั้นท่านนบี ﷺ ได้รับอย่างสมบูรณ์ครบถ้วน สาเหตุที่แข็งแกร่งและสำคัญที่สุดของการเปิดกว้างของหัวใจคือเตาฮีด เตาฮีดยิ่งสมบูรณ์และแข็งแกร่งมากเท่าใด การเปิดกว้างของหัวใจก็จะยิ่งมากขึ้นเท่านั้น อัลลอฮ์ ตะอาลา ตรัสว่า

أَفَمَن شَرَحَ ٱللَّهُ صَدْرَهُۥ

«ผู้ที่อัลลอฮ์ทรงเปิดหน้าอกของเขา…» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:22)

[^1]: ซาดุลมะอาด (زاد المعاد) ภาคที่ 1 หน้า 25–49 (ฉบับนิซามี) [^2]: อ้างแล้ว หน้า 69 และ 105 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 73 และ 99

لิลอิสลามิ ฟะฮุวะ อะลา นูริน มิน ร็อบบิฮ์ ...

لِلْإِسْلَـٰمِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورٍ مِّن رَّبِّهِۦ

«ผู้ที่อัลลอฮ์ทรงเปิดหัวอกของเขาเพื่ออิสลาม แล้วเขาอยู่บนแสงสว่างจากพระเจ้าของเขา (จะเหมือนกับผู้อื่นหรือ?)»[^1] และพระองค์ตรัสอีกว่า

فَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يَهْدِيَهُۥ يَشْرَحْ صَدْرَهُۥ لِلْإِسْلَـٰمِ ۖ وَمَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُۥ يَجْعَلْ صَدْرَهُۥ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى ٱلسَّمَآءِ

«ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์จะชี้ทางแก่เขา พระองค์จะทรงเปิดหัวอกของเขาเพื่อการภักดี และผู้ใดที่พระองค์ทรงประสงค์จะให้เขาหลงทาง พระองค์จะทรงทำให้หัวอกของเขาคับแคบอึดอัด ราวกับว่าเขากำลังปีนขึ้นไปบนฟากฟ้าอย่างยากลำบาก»[^2]

ดังนั้น ทางนำและเตาฮีดจึงเป็นสาเหตุที่ยิ่งใหญ่ที่สุดประการหนึ่งของการเปิดกว้างแห่งหัวอก ส่วนชิริกและการหลงผิดเป็นสาเหตุใหญ่ยิ่งของความคับแคบแห่งหัวอก ความอึดอัด และความขุ่นมัว

ในทำนองเดียวกัน สาเหตุประการหนึ่งของการเปิดกว้างแห่งหัวอกคือแสงสว่างที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงใส่ไว้ในหัวใจของบ่าว และนั่นคือแสงแห่งอีมาน ซึ่งทำให้หัวอกกว้างขวางและเปิดกว้าง และทำให้หัวใจเบิกบานและแช่มชื่น เมื่อแสงนี้หายไปจากหัวใจของบ่าว ความคับแคบและความหดหู่ก็จะเกิดขึ้นในหัวใจ และบ่าวจะรู้สึกราวกับว่าเขาถูกขังอยู่ในคุกที่คับแคบและมืดมิด และถูกบีบรัดอยู่ในเครื่องทรมาน มีรายงานในอัต-ติรมิซีว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า

اذا دخل النور القلب انفسح وانشرح قالوا وما علامة ذالك يا رسول الله قال الانابة الى دار الخلود والتجافى عن دار الغرور والاستعداد للموت قبل نزوله

«เมื่อแสงสว่างเข้าสู่หัวใจ หัวใจก็จะเปิดกว้างและเบิกบาน» บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ถามว่า «โอ้ท่านเราะซูลุลลอฮ์ อะไรคือสัญญาณของสิ่งนั้น?» ท่านตอบว่า «การหันกลับไปสู่โลกอันนิรันดร์ด้วยความปรารถนาและความโหยหา การตีตัวออกห่างจากโลกแห่งการหลอกลวงด้วยความไม่ใยดี และการเตรียมพร้อมสำหรับความตายก่อนที่มันจะมาถึง»

มนุษย์ได้รับส่วนแบ่งจากแสงสว่างนี้มากเท่าใด เขาก็จะได้รับความมั่งคั่งแห่งการเปิดกว้างของหัวอกมากเท่านั้น ในทำนองเดียวกัน แสงที่ทำให้หัวอกเปิดกว้างเป็นอย่างไร ความมืดก็ก่อให้เกิดความคับแคบแห่งหัวอก ความอึดอัดและความหดหู่ในหัวใจเป็นอย่างนั้น

และในบรรดาสาเหตุของการเปิดกว้างแห่งหัวอกยังมีความรู้ (อิลม์) อีกประการหนึ่ง ซึ่งทำให้หัวอกเปิดกว้างและกว้างขวาง จนกระทั่งหัวอกของผู้รู้กว้างขวางยิ่งกว่าโลกนี้ ในทางตรงกันข้าม ความโง่เขลาจะก่อให้เกิดความคับแคบและความหดหู่ในหัวใจ บ่าวมีความ…

[^1]: ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:22 [^2]: ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:125

ความรู้กว้างขวางเพียงใด อกของเขาก็กว้างขวางและหัวใจของเขาก็เปิดกว้างเพียงนั้น แต่ทรัพย์อันประเสริฐนี้มิใช่จะได้แก่ผู้รู้ทุกคน หากเป็นคุณลักษณะเฉพาะของความรู้ที่สืบทอดมาจากท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ โดยทางมรดก และนั่นคือความรู้ที่ยังประโยชน์ ผู้ใดที่ได้รับความรู้ที่ยังประโยชน์นี้ เขาจะเป็นผู้ที่มีอกเปิดกว้างที่สุด มีหัวใจกว้างขวางที่สุด มีมารยาทงดงามที่สุด และมีชีวิตที่ผาสุกที่สุด

อีกสาเหตุหนึ่งคือการหันกลับสู่อัลลอฮ์ (อินาบะฮ์) กล่าวคือ การรักพระองค์ด้วยสุดหัวใจ การมุ่งหน้าและหวนคืนสู่พระองค์ และการลิ้มรสความหวานชื่นจากการทำอิบาดะฮ์ต่อพระองค์ ความจริงก็คือ ไม่มีสิ่งใดที่จะก่อให้เกิดความเปิดกว้างและความปีติยินดีได้ยิ่งไปกว่านี้ หากท่านได้รับทรัพย์อันประเสริฐนี้สักครั้ง ถ้อยคำนี้จะหลุดออกจากปากของท่านโดยไม่รู้ตัวว่า "หากในสวรรค์มีสภาพเช่นนี้ด้วย ก็ย่อมเป็นชีวิตที่รื่นรมย์ยิ่งนัก"

ความรักมีส่วนอย่างมากในการเปิดกว้างของอก ความสงบของจิตใจ และความผาสุกของหัวใจ ผู้ที่จะประเมินสิ่งนี้ได้ก็คือผู้ที่เคยลิ้มรสมันมาแล้วเท่านั้น ความรักยิ่งแข็งแกร่งและรุนแรงเพียงใด อกก็จะยิ่งกว้างขวางและเปิดกว้างเพียงนั้น หัวใจจะคับแคบและขุ่นมัวก็เฉพาะในเวลาที่ได้เห็นผู้คนที่ไร้ประโยชน์และผู้ที่ถูกตัดขาดจากทรัพย์อันประเสริฐนี้ การได้เห็นพวกเขาเป็นดั่งหนามตำตา และการคบหากับพวกเขาเป็นดั่งไข้ของวิญญาณ

ในทางตรงกันข้าม สาเหตุสำคัญยิ่งประการหนึ่งของความคับแคบและความขุ่นมัวของหัวใจ คือการผินหลังให้อัลลอฮ์ตะอาลา การผูกพันหัวใจไว้กับสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ การหลงลืมการรำลึกถึงอัลลอฮ์ และการรักสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ เพราะผู้ใดที่รักสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ เขาจะถูกลงโทษด้วยสิ่งนั้นเอง[^1] และหัวใจของเขาจะถูกพันธนาการและตกเป็นเชลยแห่งความรักต่อสิ่งนั้นอยู่ตลอดเวลา ในโลกนี้ไม่มีผู้ใดที่อับโชคยิ่งกว่าเขา ไร้รสชาติและจืดชืดยิ่งกว่าเขา ถูกตัดขาดและไร้วาสนายิ่งกว่าเขา และมีหัวใจที่บอบช้ำและแตกสลายยิ่งกว่าเขา

ความจริงแล้ว ความรักมีสองประเภท ประเภทหนึ่งคือความรักที่เป็นสวรรค์แห่งโลกนี้ เป็นความปีติของจิตวิญญาณ เป็นความหวานชื่นของหัวใจ เป็นความผาสุกของวิญญาณ เป็นอาหารและยาของมัน หรือยิ่งกว่านั้น เป็นชีวิตของมันและเป็นความชุ่มเย็นแห่งดวงตาของมัน นั่นคือการรักอัลลอฮ์ผู้ทรงเอกะ ไม่มีภาคีใดสำหรับพระองค์ ด้วยสุดหัวใจ ด้วยความโน้มเอียงและเจตนารมณ์ทั้งหมด

[^1]: فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ ۚ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُم بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ

«ดังนั้น ทรัพย์สมบัติของพวกเขาและลูกหลานของพวกเขาอย่าได้ทำให้เจ้าพึงใจเลย แท้จริงอัลลอฮ์เพียงประสงค์ที่จะลงโทษพวกเขาด้วยสิ่งเหล่านั้นในชีวิตแห่งโลกนี้ และให้ชีวิตของพวกเขาหลุดลอยไปในขณะที่พวกเขาเป็นผู้ปฏิเสธ» (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:55)

พลังทั้งหลายของมันจึงถูกดึงดูดและโน้มเข้าหาพระองค์ และยังมีความรักอีกประเภทหนึ่ง ซึ่งเป็นการลงโทษแก่วิญญาณ เป็นความทุกข์ยากของนัฟซู เป็นคุกขังหัวใจ และเป็นความคับแคบของหน้าอก เป็นต้นเหตุของความเจ็บปวด ความสิ้นหวัง ความทุกข์ยาก และความเหน็ดเหนื่อย นั่นคือความรักต่อสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์

สาเหตุประการหนึ่งของการเปิดกว้างแห่งหัวใจ (ชัรห์ศ็อดร์) คือการซิกรุลลอฮ์อย่างต่อเนื่องในทุกสภาพและทุกโอกาส การซิกรุลลอฮ์มีบทบาทอย่างน่าอัศจรรย์ต่อการเปิดกว้างแห่งหัวใจ และทำให้หัวใจได้รับความสงบและความปีติอันน่าอัศจรรย์ ในทำนองเดียวกัน ความหลงลืม (ฆ็อฟละฮ์) ก็มีบทบาทอย่างมากต่อความคับแคบของหัวใจ ความหดหู่ ความทุกข์ยาก และความเจ็บปวด

สาเหตุอีกประการหนึ่งคือการทำความดีต่อมัคลูก และการมีนิสัยชอบให้ประโยชน์แก่ผู้อื่นด้วยทรัพย์สิน เกียรติยศ ร่างกาย และความดีงามในรูปแบบต่าง ๆ ผู้ที่มีจิตใจกว้างขวางและชอบทำความดีจะเป็นผู้มีหัวใจเปิดกว้างอย่างยิ่ง มีนัฟซูที่สงบ และได้รับความปีติและความสงบแห่งหัวใจอย่างมาก ส่วนคนตระหนี่ที่ไม่มีคุณสมบัติแห่งการทำความดีนั้น จะมีหัวใจคับแคบอย่างยิ่ง มีสภาพย่ำแย่ และโศกเศร้าอยู่เสมอ

ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้ยกอุปมาของผู้บริจาคทานและผู้เสียสละไว้ว่า เปรียบดังชายคนหนึ่งที่สวมเสื้อเกราะเหล็กสองชิ้น เมื่อเขาตั้งใจจะบริจาคทาน เสื้อเกราะนั้นก็จะคลายและขยายออก จนกระทั่งชายเสื้อของเขาลากไปบนพื้นดิน และลบรอยเท้าของเขาไปด้วย ส่วนสภาพของคนตระหนี่นั้น ทุกห่วงของเสื้อเกราะจะรัดแน่นติดกับร่างกายของเขา และไม่เกิดความหลวมหรือความกว้างขึ้นเลย

สาเหตุอีกประการหนึ่งของการเปิดกว้างแห่งหัวใจคือความกล้าหาญ ชายผู้กล้าหาญจะเป็นผู้มีหัวใจเปิดกว้าง มีจิตใจสูงส่ง และมีหัวใจกว้างขวางอย่างยิ่ง ในทางตรงกันข้าม คนขลาดจะมีหัวใจที่คับแคบอย่างยิ่ง เขาได้รับส่วนแบ่งจากความปีติ ความสุข และความเพลิดเพลินในการใช้ชีวิตเพียงเท่าที่สัตว์และปศุสัตว์ได้รับเท่านั้น ส่วนความปีติ ความเพลิดเพลิน และความยินดีทางจิตวิญญาณนั้น คนขลาดย่อมไร้ซึ่งสิ่งเหล่านี้โดยสิ้นเชิง เช่นเดียวกับคนตระหนี่ทุกคน ผู้ที่ผินหลังให้อัลลอฮ์ ผู้ที่หลงลืมการรำลึกถึงพระองค์ ผู้ที่ไม่รู้จักซาตของพระองค์ พระนามและคุณลักษณะของพระองค์ และศาสนาของพระองค์ รวมถึงผู้ที่ตกเป็นทาสของสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ ย่อมไร้ซึ่งโชคลาภอันนี้

ความสุขและความปีติเช่นนี้เองที่จะกลายเป็นสวนและความรื่นรมย์ในหลุมศพ และความคับแคบของหัวใจและความหดหู่นี้เองที่จะปรากฏในรูปของการลงโทษและคุกขังในโลกนั้น สภาพในหลุมศพของมนุษย์จะเป็นเช่นเดียวกับสภาพของหัวใจและหน้าอกของเขาในโลกนี้ ความสุขในโลกนี้คือความสุขในโลกนั้น การลงโทษและการถูกจองจำในโลกนี้คือการลงโทษและการถูกจองจำในโลกนั้น

คือการลงโทษและการถูกจองจำ ส่วนการเป็นอิสระที่นี่ก็คือการเป็นอิสระที่นั่น ส่วนการที่บรรดาผู้มีอีมานและความเชื่อมั่นที่แท้จริงได้ประสบกับความขุ่นมัวและความอึดอัดใจตามธรรมชาติในโลกนี้เป็นการชั่วคราว (ด้วยเหตุการณ์บังเอิญบางอย่างหรือสาเหตุภายนอก เช่น ความยากจน การถูกต่อต้าน โรคภัย ฯลฯ) และการที่บรรดาผู้ปฏิเสธและผู้หลงลืมได้รับความปีติ ความรื่นรมย์ และความสุขชั่วขณะ (ด้วยทรัพย์สมบัติ อำนาจการปกครอง และความสุขทางกามารมณ์แบบสัตว์) นั้น ไม่มีความสำคัญแต่อย่างใด สิ่งที่สำคัญคือสภาวะที่กลายเป็นคุณลักษณะประจำตัวและดำรงอยู่ในหัวใจอย่างถาวร

สาเหตุประการหนึ่ง คือการที่หัวใจสะอาดบริสุทธิ์จากคุณลักษณะที่น่าตำหนิ ซึ่งเป็นสาเหตุของความคับแคบของหัวใจและความทุกข์ทรมานทางใจ และเป็นอุปสรรคต่อการเยียวยาและความสงบสุขของหัวใจ หากมนุษย์ได้รับการเปิดกว้างของหัวใจ (ชัรหุศศ็อดร์) และสร้างเหตุปัจจัยต่าง ๆ ขึ้นมา แต่มิได้ขจัดคุณลักษณะอันน่าตำหนิเหล่านั้นออกจากหัวใจ เขาก็จะไม่ได้รับส่วนแบ่งอันยิ่งใหญ่จากความมั่งคั่งแห่งการเปิดกว้างของหัวใจ อย่างมากที่สุดก็คือ ในตัวเขาจะยังคงมีสิ่งเหล่านั้นหลงเหลืออยู่ ซึ่งจะคอยโจมตีหัวใจของเขาเป็นครั้งคราว

สาเหตุอีกประการหนึ่ง คือการที่มนุษย์ละทิ้งการมองสิ่งที่ไม่จำเป็น การพูดที่ไม่จำเป็น การฟังเรื่องที่ไม่จำเป็น การคบหาสมาคมที่ไร้ประโยชน์และไร้จุดหมาย รวมทั้งการกิน การดื่ม และการนอนเกินความจำเป็น เพราะสิ่งที่เกินความจำเป็นเหล่านี้จะกลายเป็นความเจ็บปวดและความทุกข์ยากของหัวใจ ทำให้หัวใจคับแคบและอึดอัด และหัวใจต้องทนทุกข์เพราะสิ่งเหล่านี้ ส่วนใหญ่ของการลงโทษทั้งในโลกนี้และโลกหน้าล้วนเป็นผลมาจากสิ่งเหล่านี้ ซุบหานัลลอฮ์! ผู้ใดที่วิ่งพล่านอยู่ในหุบเขาทั้งหลายเหล่านี้ เขาช่างมีสภาพย่ำแย่ ผมเผ้ายุ่งเหยิง และหัวใจคับแคบอยู่ตลอดเวลา ในทางตรงกันข้าม ความสุขสำราญและความเบิกบานใจของผู้ที่มีคุณลักษณะที่น่าสรรเสริญทุกประการ และยึดถือคุณลักษณะอันน่าสรรเสริญเหล่านั้นไว้เบื้องหน้าตนเสมอนั้น ช่างหาที่เปรียบมิได้ เกี่ยวกับสภาพของกลุ่มนี้มีระบุไว้ว่า

إِنَّ ٱلْأَبْرَارَ لَفِى نَعِيمٍ ﴿١٣﴾

«แท้จริงบรรดาผู้มีคุณธรรมนั้นจะอยู่ในความสุขสำราญ» (ซูเราะฮ์อัล-อินฟิฏ็อร 82:13)

และเกี่ยวกับสภาพของกลุ่มแรกมีระบุไว้ว่า

وَإِنَّ ٱلْفُجَّارَ لَفِى جَحِيمٍ ﴿١٤﴾

«และแท้จริงบรรดาผู้ชั่วช้านั้นจะอยู่ในนรกที่ลุกโชน» (ซูเราะฮ์อัล-อินฟิฏ็อร 82:14)

ระหว่างสองสภาวะนี้ยังมีลำดับขั้นและระดับอีกมากมาย และระหว่างสภาวะเหล่านั้นก็มีความแตกต่างกันอย่างมาก ซึ่งการประเมินที่ถูกต้องนั้นมีเพียงอัลลอฮ์ตะอาลาเท่านั้นที่ทรงกระทำได้

สรุปความก็คือ ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ สมบูรณ์ในทุกคุณลักษณะที่ทำให้ได้รับการเปิดกว้างของหัวใจ ความกว้างขวางของหัวใจ ความชุ่มเย็นของดวงตา และชีวิตชีวาของวิญญาณ บรรดาสรรพสิ่ง

...ของพระผู้เป็นเจ้า ท่านเป็นผู้สมบูรณ์ที่สุดและก้าวหน้าเหนือกว่าผู้ใดทั้งปวง ควบคู่กันนั้น ท่านยังได้รับ "ชัรหุศศ็อดร์" (การเปิดอก) ในทางกายภาพและทางร่างกายด้วย ซึ่งไม่มีผู้ใดร่วมเสมอเหมือนท่าน[^1] ในหมู่สรรพสิ่งทั้งหลาย บุคคลใดที่ปฏิบัติตามท่านมากเท่าใด และมีลักษณะของการเจริญรอยตามท่านนบี ﷺ ปรากฏเด่นชัดในตัวเขามากเท่าใด เขาก็จะได้รับความโปรดปรานแห่งการเปิดอก ความปีติ และความเบิกบานใจมากเท่านั้น ท่านเราะซูล ﷺ ได้บรรลุถึงตำแหน่งสูงสุดแห่งการเปิดอก การยกย่องการรำลึกถึงท่าน และการปลดเปลื้องภาระ[^2] และได้อยู่ ณ จุดสูงสุดแห่งความรุ่งเรืองและความสมบูรณ์ ส่วนบรรดาผู้ปฏิบัติตามและผู้เจริญรอยตามท่าน ก็จะได้รับส่วนแบ่งจากความโปรดปรานนี้ตามขนาดของการปฏิบัติตามและการเจริญรอยตามท่าน»[^3]

ผู้ประพันธ์ยังได้ให้ความสำคัญในการอธิบายถึงหิกมะฮ์ (วิทยปัญญา) ตลอดจนประโยชน์และเคล็ดลับของอิบาดะฮ์ หลักการ และบทบัญญัติต่าง ๆ ก่อนที่จะอธิบายประเด็นปัญหาของสิ่งเหล่านั้น และในเรื่องนี้ ท่านได้อธิบายถึงหิกมะฮ์แห่งการวางบทบัญญัติ ตลอดจนวิทยปัญญาและประโยชน์ของอิบาดะฮ์และหลักการต่าง ๆ และประวัติความเป็นมาของการบัญญัติสิ่งเหล่านั้น ด้วยวิธีการที่ครอบคลุมและจับใจอย่างยิ่ง ณ ที่นี้จะขอนำเสนอตัวอย่างหนึ่ง ท่านเขียนเกี่ยวกับการถือศีลอดว่า:

«จุดมุ่งหมายของศิยาม (การถือศีลอด) คือการยับยั้งนัฟซูจากความใคร่ใฝ่ต่ำ และสร้างนิสัยให้ละเว้นจากสิ่งที่มนุษย์เคยชินและคุ้นเคย และทำให้พลังแห่งความใคร่ของเขาอยู่ในความพอดี จนเกิดแรงปรารถนาในตัวเขาที่จะแสวงหาสิ่งที่เป็นเหตุแห่งความผาสุกและชีวิตอันนิรันดร์ และยอมรับสิ่งที่จะทำให้เขาบริสุทธิ์และเจริญก้าวหน้า และสิ่งที่เป็นชีวิตอันยั่งยืนของเขา อีกทั้งยังสร้างพลังในการต่อสู้กับความหิวและความกระหาย การถือศีลอดทำให้ระลึกถึงกระเพาะที่ว่างเปล่า และบอกให้รู้ว่าบรรดาผู้ยากไร้และผู้อดอยากต้องประสบกับสภาพเช่นใด

[^1]: พึงทราบเถิดว่า "ชัรหุศศ็อดร์" (การเปิดอก) นี้เป็นผลอันจำเป็นประการหนึ่งของ "ชักกุศศ็อดร์" (การผ่าอก) ซึ่งบรรดานักวิชาการผู้ตรวจสอบแห่งอะฮ์ลุซซุนนะฮ์และอุละมาอ์ด้านสีเราะฮ์ทั้งหมดต่างยอมรับ และท่านหาฟิซ อิบนุลก็อยยิม (ร.ฮ.) ก็ได้กล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ในหนังสือ "ซาดุลมะอาด" (زاد المعاد) ด้วย

[^2]: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ ۝ وَوَضَعْنَا عَنكَ وِزْرَكَ ۝ الَّذِي أَنقَضَ ظَهْرَكَ ۝ وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ «เรามิได้เปิดอกของเจ้าดอกหรือ และเราได้ปลดเปลื้องภาระของเจ้าออกจากเจ้าแล้ว ซึ่งเป็นภาระที่ทำให้หลังของเจ้าหนักอึ้ง และเราได้ยกการรำลึกถึงเจ้าให้สูงส่งแล้ว» (ซูเราะฮ์อัช-ชัรห์ 94:1–4)

[^3]: หน้า 158 ถึง 160 ภาคที่หนึ่ง (นิซอมี) หน้า 156–155 (ฉบับสะฟีนะฮ์ มิศร์)

ซึ่งไม่มีหนทางจะดับไฟแห่งกระเพาะและทำให้หัวใจของตนชุ่มเย็นได้ การถือศีลอดนั้น ด้วยการกำหนดข้อจำกัดในการกินการดื่ม และการจำกัดการบริโภค ย่อมยับยั้งชัยฏอนมิให้เข้ามาครอบงำและกระทำตามอำเภอใจในชีวิตของมนุษย์ และด้วยบะร็อกะฮ์ของมัน มนุษย์จะไม่ตกเป็นผู้เชื่อฟังคำสั่งของอารมณ์ตนเองถึงขนาดที่ต้องคล้อยตามมันอยู่ทุกขณะ จนไม่คำนึงถึงทั้งการดำรงชีพในโลกนี้และวันกลับคืน (อาคิเราะฮ์) ของตนเลย การถือศีลอดก่อให้เกิดความสงบในอวัยวะทุกส่วนของมนุษย์ ยับยั้งพลังแห่งสัญชาตญาณเดรัจฉานและความดื้อดึง และสวมบังเหียนให้แก่ตัณหาของมนุษย์ การถือศีลอดคือบังเหียนของผู้ยำเกรง เป็นเกราะและโล่ในการรบระหว่างนัฟซูกับรูห์ และเป็นการฝึกฝนจิตใจ (ริยาเฎาะฮ์) ของบรรดาผู้มีคุณธรรม (อับรอร) และผู้ใกล้ชิดอัลลอฮ์ (มุก็อรร่อบีน)

ในบรรดาการงานทั้งหลายของมนุษย์ การถือศีลอดคือส่วนเฉพาะของพระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก ผู้ถือศีลอดได้ละทิ้งความต้องการของตน ตลอดจนการกินการดื่มของตน เพื่อพระผู้ที่ตนเคารพภักดี ดังนั้นการถือศีลอดจึงเป็นชื่อของการละทิ้งสิ่งที่นัฟซูรักใคร่และความเพลิดเพลินทางอารมณ์ เพื่อความพึงพอพระทัยและความรักต่ออัลลอฮ์ เป็นการเสียสละและการอุทิศอย่างหนึ่ง และเป็นความลับระหว่างบ่าวกับอัลลอฮ์ ซึ่งผู้อื่นไม่อาจล่วงรู้ได้ ผู้อื่นอาจรู้ได้ว่าผู้ถือศีลอดได้ละเว้นสิ่งที่ทำให้เสียศีลอด แต่การที่ผู้ถือศีลอดละการกินการดื่มและความต้องการของตนเพื่อพระผู้ที่ตนเคารพภักดีนั้น เป็นสภาวะภายในหัวใจ และเป็นความลับของบ่าว ซึ่งไม่มีมนุษย์คนใดล่วงรู้ได้ และนี่แหละคือแก่นแท้ของการถือศีลอด (เศาม์)

การถือศีลอดมีบทบาทอันน่าอัศจรรย์ในการปกป้องอวัยวะภายนอกและพลังภายใน การถือศีลอดคือการป้องกันจากสารที่เสื่อมเสีย ซึ่งเมื่อมันเข้ายึดครองและครอบงำมนุษย์อย่างเต็มที่แล้ว ก็จะก่อให้เกิดความเสียหายแก่เขา ในทำนองเดียวกัน การถือศีลอดยังขับสารที่เป็นพิษซึ่งบั่นทอนสุขภาพของนัฟซูออกไป ดังนั้นการถือศีลอดจึงปกป้องสุขภาพของหัวใจและอวัยวะไปพร้อมกันในคราวเดียว และยังนำสุขภาพที่สูญเสียไปเพราะการหมกมุ่นอยู่กับตัณหากลับคืนมาด้วย ด้วยเหตุนี้ การถือศีลอดจึงเป็นตัวช่วยอย่างยิ่งต่อการมีตักวา และด้วยเหตุนี้เองจึงมีพระดำรัสว่า

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ﴿١٨٣﴾

«โอ้บรรดาผู้ศรัทธาทั้งหลาย การถือศีลอดได้ถูกกำหนดแก่พวกเจ้า ดังที่ได้ถูกกำหนดแก่บรรดาผู้ที่มาก่อนพวกเจ้า…» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:183)

[^1]: อัล-บะเกาะเราะฮ์ 183

เพื่อว่าพวกเจ้าจะได้เป็นผู้ยำเกรง) และด้วยเหตุนี้เองท่านนบี ﷺ จึงกล่าวว่า

اَلصَّوْمُ جُنَّةٌ

«การถือศีลอดเป็นเกราะกำบัง»

และด้วยเหตุนี้ท่าน ﷺ จึงสั่งให้ผู้ที่ถูกความต้องการทางเพศครอบงำ แต่ไม่มีความสามารถที่จะแต่งงาน ให้ถือศีลอด เมื่อประโยชน์และคุณค่าของการถือศีลอดปรากฏชัดแจ้งถึงเพียงนี้ จนสติปัญญาที่สมบูรณ์และฟิฏเราะฮ์ที่เที่ยงตรงสามารถมองเห็นและสัมผัสได้โดยง่าย อัลลอฮ์ตะอาลาจึงทรงบัญญัติการถือศีลอดแก่ปวงบ่าวของพระองค์ ในฐานะที่เป็นความเมตตา ความโปรดปราน และเป็นเกราะป้องกัน ผู้พิทักษ์ และผู้เฝ้ายาม

วิธีปฏิบัติของท่านนบี ﷺ ในเรื่องนี้เป็นวิธีที่ดีที่สุดและสมบูรณ์ที่สุด ด้านหนึ่งเป็นวิธีที่ง่ายที่สุด อีกด้านหนึ่งเป็นหนทางที่ดีที่สุดในการบรรลุเป้าหมาย เนื่องจากการที่จิตใจของมนุษย์จะยับยั้งตนจากสิ่งที่เคยชินและสิ่งที่ปรารถนานั้นเป็นงานที่ยากลำบากยิ่ง ด้วยเหตุนี้จึงไม่ได้มีการบัญญัติให้เป็นฟัรฎูอย่างเร่งรีบ แต่บทบัญญัติว่าด้วยความเป็นฟัรฎูของการถือศีลอดได้ถูกประทานลงมาในช่วงกลางของอิสลามหลังการฮิจญ์เราะฮ์ เมื่อจิตใจของผู้คนคุ้นเคยกับเตาฮีด การละหมาด และบทบัญญัติต่าง ๆ ของอัลกุรอานเป็นอย่างดีแล้ว การถือศีลอดถูกกำหนดเป็นฟัรฎูในปีฮิจเราะฮ์ที่ 2 ดังนั้นในช่วงชีวิตอันจำเริญของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ จึงมีเดือนเราะมะฎอนเก้าครั้งที่ท่านได้ถือศีลอด

ในการกำหนดเป็นฟัรฎูนั้นก็ใช้วิธีการค่อยเป็นค่อยไปและการผ่อนปรนเช่นกัน ในตอนแรกถูกกำหนดในลักษณะที่มุสลิมมีสิทธิ์เลือก จะถือศีลอดก็ได้ หรือจะให้อาหารแก่คนยากจนหนึ่งคนก็ได้ ต่อมาสภาพการให้เลือกนี้ได้ถูกยกเลิกไป และการถือศีลอดกลายเป็นฟัรฎูอย่างเด็ดขาด ส่วนบทบัญญัติเรื่องฟิดยะฮ์คงเหลือไว้เฉพาะสำหรับชายชราและหญิงชราที่ไม่มีกำลังจะถือศีลอดได้ ทั้งสองนี้สามารถละการถือศีลอดได้ และให้อาหารแก่คนยากจนหนึ่งคนแทนในแต่ละวัน[^1] สำหรับผู้ป่วยและผู้เดินทางได้รับอนุญาตให้ไม่ถือศีลอดแล้วชดใช้ (เกาะฎออ์) ภายหลัง และหญิงมีครรภ์กับหญิงที่ให้นมบุตรก็ได้รับการผ่อนผันเช่นกัน หากเกรงว่าจะเป็นอันตรายต่อชีวิตของตนเองหรือของบุตร[^2]

ภาคที่สำคัญยิ่งของหนังสือเล่มนี้ ซึ่งเป็นหลักฐานอันชัดแจ้งถึงความรู้อันลึกซึ้ง ความกว้างขวางของทัศนะ และความแม่นยำในการนำเสนอของผู้แต่ง คือบทว่าด้วยฮัจญ์

[^1]: สำหรับรายละเอียดและข้อปลีกย่อย โปรดดูหนังสือฟิกฮ์ [^2]: หน้า 160–161 (นิซอมี)

...เกี่ยวกับหัจญ์และเรื่องที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนหัจญ์ของท่านนบี ﷺ และบทบัญญัติต่าง ๆ ของมัน การอภิปรายเชิงวิจัยที่ละเอียดกว้างขวางเช่นนี้ และขุมคลังทางวิชาการอันยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ ผู้มีสายตาอันจำกัดผู้นี้ไม่เคยพบเห็นในหนังสือเล่มอื่นใดเลย ภาคส่วนนี้ครอบคลุมตั้งแต่หน้า 180 ถึงหน้า 249 ของฉบับพิมพ์อียิปต์ คือรวม 69 หน้า ในเรื่องนี้ท่านได้นำเสนอรายละเอียดของหัจญะตุลวะดาอ์ของท่านนบี ﷺ อย่างละเอียด และบันทึกการเดินทางอย่างละเอียดต่อเนื่อง นับตั้งแต่การออกจากมะดีนะฮ์จนถึงการเดินทางกลับ และนั่นคือบทสรุปของขุมคลังหะดีษต่าง ๆ และเป็นประมวลที่ดีที่สุดของริวายะฮ์ที่เศาะฮีห์และรายละเอียดปลีกย่อยต่าง ๆ[^1] ในบทนี้ท่านได้ฉายแสงให้เห็นประเด็นข้อถกเถียงมากมายเกี่ยวกับหัจญ์และปัญหาที่มีความเห็นแตกต่างกัน และได้วินิจฉัยอย่างเป็นอิสระและในเชิงอิจญ์ติฮาดภายใต้แสงสว่างของหะดีษ ในเรื่องนี้ท่านไม่ปรากฏว่ายึดติดอยู่กับมัซฮับฟิกฮ์ใดมัซฮับหนึ่ง ตัวอย่างเช่น แม้ท่านจะเป็นผู้สังกัดมัซฮับหัมบะลี ท่านก็ได้พิสูจน์ด้วยหลักฐานอย่างหนักแน่นว่า ท่านนบี ﷺ มิได้ทำหัจญ์แบบอิฟรอด และมิใช่แบบตะมัตตุอ์ หากแต่เป็นแบบกิรอน[^2] จากนั้นท่านได้ชี้ให้เห็นถึงความเห็นต่างและความผิดพลาดที่เกิดขึ้นกับนักวิชาการรุ่นก่อนและรุ่นหลังเกี่ยวกับลักษณะการทำหัจญ์กิรอนของท่านนบี ﷺ และได้เขียนถึงที่มาและเหตุผลที่ควรให้อภัยของพวกเขา[^3] นอกจากนี้ ท่านยังได้เปิดเผยความเข้าใจคลาดเคลื่อนที่เกิดขึ้นกับอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ทั้งในยุคเก่าและยุคใหม่เกี่ยวกับหัจญ์ของท่านนบี ﷺ และความเข้าใจผิดที่เกิดขึ้นกับนักวิจัยผู้ยิ่งใหญ่และอุละมาอ์ผู้รอบรู้ลึกซึ้ง และได้เขียนสิ่งที่เป็นข้อเท็จจริงจากการวิจัยไว้ ในเรื่องนี้ ท่านได้เปิดเผยความเข้าใจผิดและความคลาดเคลื่อนของบุคคลสำคัญระดับแนวหน้า เช่น ฏอวูซจากหมู่ตาบิอีน อัฏ-ฏอบะรีจากหมู่ผู้อาวุโสรุ่นก่อน และกอฎีอิยาฎ และอัลลามะฮ์อิบนุหัซม์จากบรรดาอิมามรุ่นหลัง ซึ่งเป็นผู้ยิ่งใหญ่ทางวิชาการ[^4] จากสิ่งนี้ทำให้ประจักษ์ถึงความหยั่งรากลึกในวิชาความรู้และความแตกฉานทางวิชาการอันน่าทึ่งของท่าน ความจริงแล้ว เพียงบทว่าด้วยหัจญ์บทเดียวก็เพียงพอแล้วที่จะเป็นข้อพิสูจน์ถึงความยิ่งใหญ่ของหนังสือเล่มนี้ ตลอดจนความเป็นอิมามและความประเสริฐในระดับสูงของผู้ประพันธ์

ในหนังสือเล่มนี้ ท่านหาฟิซอิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) ได้อภิปรายในหลายแห่งเกี่ยวกับประเด็นทางกะลามและอะกีดะฮ์ ตามรสนิยมของตนเองและของชัยค์ของท่าน และตามระดับการวิจัยและความกว้างขวางแห่งทัศนะของท่าน และได้พยายามถ่ายทอดเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์อย่างถูกต้อง ในเรื่องนี้ การอภิปรายเชิงวิจัยที่ท่านได้ทำไว้เกี่ยวกับแก่นแท้ของการตะวักกุล และการใช้เหตุปัจจัย เป็นสิ่งที่ควรค่าแก่การพิจารณา[^5]

[^1]: ดูหน้า 226–249 (นิซามี) [^2]: หน้า 184–190 (นิซามี) [^3]: หน้า 195–196 (นิซามี) [^4]: ดูบท «ฟัศลุน ฟิล-เอาฮาม» หน้า 230–251 (นิซามี) [^5]: ดูหน้า 363–366 (นิซามี)

ก่อนที่จะเริ่มกล่าวถึงการสงครามของท่านนบี ﷺ (ฆอซะวาต) ท่านได้อภิปรายถึงแก่นแท้ของญิฮาดและระดับขั้นต่าง ๆ ของญิฮาดตามแบบฉบับของท่าน อันเปี่ยมด้วยความลึกซึ้งเชิงวิชาการและความรู้แจ้งทางจิตวิญญาณ[^1] จากนั้นท่านได้เขียนอย่างละเอียดถึงสภาพการณ์ในช่วงเริ่มต้นของการดะอ์วะฮ์สู่อิสลามที่มักกะฮ์อัลมุกัรร่อมะฮ์ การฮิจญ์เราะฮ์สู่มะดีนะฮ์ ความเป็นฟัรฎูของญิฮาด บทบัญญัติว่าด้วยทรัพย์เชลยศึก (ฆอนีมะฮ์) การทำสัญญาสันติภาพและการให้ความคุ้มครอง ญิซยะฮ์ ตลอดจนการปฏิบัติต่อชาวคัมภีร์และพวกมุนาฟิก[^2] ในโอกาสที่กล่าวถึงความชอบธรรมและความเป็นฟัรฎูของญิฮาด ท่านได้พรรณนาถึงแก่นแท้ของสวรรค์ และความไร้ค่าของชีวิตเมื่อเทียบกับสวรรค์ ด้วยลีลาที่ปลุกเร้าและจับใจยิ่ง ซึ่งเป็นแบบอย่างอันดีเยี่ยมของพลังแห่งการประพันธ์และพลังแห่งอีมานของท่าน ท่านเขียนไว้ว่า

«สินสอดของความรักและสวรรค์ก็คือ การที่ชีวิตและทรัพย์สินถูกสละในหนทางของเจ้าของมันผู้นี้ ผู้ซึ่งได้ทรงซื้อทั้งสองสิ่งนี้ไปจากผู้ศรัทธาแล้ว คนขลาด คนไม่รู้คุณค่า และคนมือเปล่าไร้ทุนรอนจะมีหัวใจและความกล้าที่ใดเล่าจะมาต่อรองราคาสินค้านี้ ขอสาบานด้วยอัลลอฮ์ สินค้านี้มิใช่สินค้าราคาถูกที่คนยากจนขัดสนจะมาต่อรองราคาได้ และตลาดของมันก็มิได้ซบเซาถึงขนาดที่คนมือแคบจะขอซื้อเป็นเงินเชื่อได้ เมื่อสินค้านี้ถูกนำออกวางขายในตลาดของผู้รู้คุณค่า เจ้าของก็มิได้ยินยอมขายมันในราคาที่ต่ำกว่าชีวิต คนว่างงานและคนช่างพูดได้ยินเช่นนั้นก็ถอยหลังไป ส่วนบรรดาผู้หลงรักก็ก้าวออกมาข้างหน้าเพื่อดูว่าชีวิตของผู้ใดจะเป็นราคาของมันได้ สินค้านั้นหมุนเวียนเปลี่ยนมืออยู่เรื่อยมา จนในที่สุดก็ไปหยุดอยู่ในมือของผู้คนที่อ่อนโยนต่อผู้ศรัทธาและแข็งกร้าวต่อผู้ปฏิเสธ เมื่อผู้ที่อ้างว่ารักมีมากขึ้น ก็มีการเรียกร้องหลักฐานยืนยันความถูกต้องของคำอ้างนั้น เพราะหากยอมรับคำอ้างของทุกคน ก็จะไม่มีความแตกต่างระหว่างผู้หลงรักกับผู้กล่าวอ้าง ระหว่างผู้ระทมทุกข์กับผู้เสแสร้ง บรรดาผู้กล่าวอ้างได้นำพยานหลายประเภทมาแสดง แต่มีคำกล่าวว่าคำอ้างนี้จะไม่ถูกยอมรับหากปราศจากหลักฐาน

قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ ٱللَّهَ فَٱتَّبِعُونِى يُحْبِبْكُمُ ٱللَّهُ

‹จงกล่าวเถิด หากพวกท่านรักอัลลอฮ์ ก็จงปฏิบัติตามฉัน แล้วอัลลอฮ์จะทรงรักพวกท่าน›[^3] เมื่อได้ยินเช่นนั้นทุกคนก็ถอยหลังไป และคงเหลืออยู่ในที่ของตนเพียงผู้คนที่เป็นผู้ปฏิบัติตามท่านเราะซูล ﷺ อย่างแท้จริงในทุกคำพูด การกระทำ อุปนิสัย และจริยธรรม บัดนี้จากพวกเขา…

[^1]: หน้า 291 ถึง 294 เล่ม 1 [^2]: หน้า 295 ถึง 332 เล่ม 1 (นิซามี) [^3]: ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:31

…ความถูกต้องของหลักฐานนั้นได้ถูกเรียกร้อง และมีการกล่าวว่า ความถูกต้องและความเที่ยงธรรมของหลักฐานนี้จะยังไม่ได้รับการยอมรับ จนกว่าบรรดาผู้ที่มีคุณลักษณะดังที่ระบุไว้ว่า

يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ

«พวกเขาต่อสู้ดิ้นรนในหนทางของอัลลอฮ์ และไม่เกรงกลัวคำตำหนิของผู้ตำหนิใด ๆ» (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:54)

จะรับรองความน่าเชื่อถือและยืนยันความถูกต้องของมัน เมื่อได้ยินเช่นนี้ ผู้อ้างว่ารักส่วนใหญ่ก็ถอยหนีไป แต่บรรดามุญาฮิดีนยังคงยืนหยัดมั่นคง จากนั้นมีการกล่าวแก่พวกเขาว่า ชีวิตของผู้รักและทรัพย์สินของพวกเขานั้นไม่ใช่กรรมสิทธิ์ของพวกเขาอีกต่อไป ดังนั้นสิ่งใดที่ได้ทำการซื้อขายไปแล้ว จงส่งมอบสิ่งนั้นเสีย

إِنَّ ٱللَّهَ ٱشْتَرَىٰ مِنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَٰلَهُم بِأَنَّ لَهُمُ ٱلْجَنَّةَ

«แท้จริงอัลลอฮ์ทรงซื้อชีวิตและทรัพย์สินของบรรดาผู้ศรัทธาไปแล้ว ด้วยราคาที่ว่าพวกเขาจะได้รับสวนสวรรค์» (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:111)

และเมื่อการซื้อขายระหว่างผู้ขายกับผู้ซื้อได้เกิดขึ้นแล้ว ฝ่ายหนึ่งจำเป็นต้องส่งมอบสินค้า และอีกฝ่ายหนึ่งจำเป็นต้องจ่ายราคา เมื่อพ่อค้าทั้งหลายได้เห็นความยิ่งใหญ่ของผู้ซื้อ ปริมาณของราคา ความยิ่งใหญ่และเกียรติของผู้ที่การซื้อขายนี้เกิดขึ้นด้วยมือของพระองค์ และฐานะของคัมภีร์ที่กล่าวถึงข้อตกลงนี้ พวกเขาก็เข้าใจว่าสินค้านี้มีความยิ่งใหญ่และมีเกียรติอย่างยิ่ง ในขณะนั้นพวกเขาเห็นว่า การนำมันไปขายเพียงด้วยเงินไม่กี่เหรียญในราคาต่ำ ซึ่งความเพลิดเพลินของมันสูญสลาย ส่วนความเสียใจและโทษภัยของมันยังคงอยู่ เป็นความขาดทุนและความเสียหายอย่างใหญ่หลวง ดังนั้นผู้ที่กระทำเช่นนั้นจึงเป็นคนโง่เขลาอย่างยิ่งและมีสายตาคับแคบ ในขณะนั้นพวกเขาจึงได้ทำสัญญาบัยอะฮ์ริฎวาน (การให้สัตยาบันแห่งความพึงพอใจ) กับผู้ซื้อด้วยความพึงพอใจและความสมัครใจของตนเอง โดยไม่มีการตั้งเงื่อนไขขอสิทธิ์เลือก (คิยาร) และพวกเขากล่าวว่า "ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ เราจะไม่ขอราคาคืน และจะไม่ขอยกเลิกการซื้อขายนี้" เมื่อการซื้อขายนี้สมบูรณ์แล้ว และพวกเขาได้ส่งมอบสินค้าแล้ว ก็มีการกล่าวแก่พวกเขาว่า ชีวิตและทรัพย์สินของพวกท่านได้กลายเป็นของเราแล้ว และบัดนี้เราขอคืนมันให้แก่พวกท่าน โดยเพิ่มพูนให้มากมายหลายเท่าทวีคูณ

وَلَا تَحْسَبَنَّ ٱلَّذِينَ قُتِلُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمْوَٰتًۢا ۚ بَلْ أَحْيَآءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ﴿١٦٩﴾

«และเจ้าอย่าได้คิดว่าบรรดาผู้ที่ถูกสังหารในหนทางของอัลลอฮ์นั้นตายแล้ว หากแต่พวกเขายังมีชีวิตอยู่ ณ พระผู้อภิบาลของพวกเขา พวกเขาได้รับปัจจัยยังชีพ» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:169) …

[^1]: ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 169

ได้รับปัจจัยยังชีพ) เรามิได้ขอชีวิตและทรัพย์สินของพวกเจ้าเพราะความโลภในผลประโยชน์ แต่เพื่อให้ความเอื้อเฟื้อและความกรุณาของเราปรากฏ ว่าเรารับเอาสิ่งที่มีตำหนิแล้วให้ราคาที่สูงยิ่งกว่าสูงแก่มันได้อย่างไร เราได้รวมทั้งราคาของพวกเจ้าและทรัพย์สินไว้ด้วยกันแล้ว ณ ที่นี้ ให้ระลึกถึงเรื่องราวของท่านญาบิร (ร.ฎ.) ว่าท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้ซื้ออูฐจากเขา แล้วจ่ายราคาให้เขาครบถ้วน และยังเพิ่มราคานั้นให้อีก จากนั้นก็คืนอูฐตัวนั้นให้เขาด้วย บิดาของเขาได้ชะฮีดในสงครามอุหุด ด้วยการปฏิบัติเช่นนี้ของท่านนบี ﷺ ทำให้ความสนใจของเขาหันไปในทางนี้ว่า อัลลอฮ์ตะอาลาก็ได้ทรงปฏิบัติต่อบิดาของเขาในทำนองเดียวกัน ดังนั้นท่านนบี ﷺ จึงได้แจ้งแก่เขาว่า อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงทำให้บิดาของเขามีชีวิตขึ้นมา และได้ทรงสนทนากับเขาโดยไม่มีม่านกั้น และตรัสว่า "โอ้บ่าวของข้า จงขอจากข้าในสิ่งที่เจ้าต้องการ" ความรู้ของมนุษย์จะเอื้อมไปถึงความเอื้อเฟื้อและความกรุณาของพระผู้เป็นเจ้าได้อย่างไร พระองค์ทรงประทานทั้งทรัพย์สิน และทรงประทานราคาให้ด้วย และทรงประทานเตาฟีก (ความสำเร็จ) ให้ทำการซื้อขายนี้ได้สมบูรณ์ และทรงรับทรัพย์สินนั้นไว้ทั้งที่มีตำหนิและข้อบกพร่อง ทรงประทานราคาที่สูงยิ่งกว่าสูงให้ และทรงซื้อบ่าวของพระองค์ด้วยทรัพย์สินที่พระองค์เองทรงประทานให้ แล้วยังทรงชมเชยเขาอีก และทั้งที่พระองค์เองทรงประทานเตาฟีกให้ ก็ยังทรงสรรเสริญเขา

ผู้เชิญชวนของพระผู้เป็นเจ้าได้เรียกร้องผู้มีเกียรติและผู้มีจิตใจสูงส่งไปสู่พระผู้เป็นเจ้าและสู่ดารุสสลาม (สวรรค์) และผู้ประกาศแห่งอีมานได้ให้ผู้มีหูได้ยิน และปลุกเร้าผู้มีมโนธรรมที่มีชีวิตทุกคน เสียงเรียกให้ออกเดินทางได้ดังขึ้นในหมู่นักเดินทางสู่สวรรค์และผู้แสวงหาความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์ และเกิดความโกลาหลแห่งการออกเดินทางขึ้น ผู้คนไม่อาจสงบนิ่งได้จนกว่าจะไปถึงจุดหมาย และจะไม่เป็นเช่นนั้นได้อย่างไร เมื่อกวีได้กล่าวไว้ว่า[^1]

«ในความรัก ท่านผู้เป็นที่รักได้ให้ราคาแก่ชีวิตแล้ว ด้วยข่าวดีที่ชุบชีวิตนี้ ศีรษะและดวงตาจึงพร้อมจะสละให้»

[^1]: โปรดดูหน้า 311 และ 312 (นิซามี)

หลังจากนั้น ท่านได้นำเสนอเรื่องราวการทำสงคราม (มะฆอซี) ของท่านนบี ﷺ รวมถึงการส่งกองทหาร (บุอูษ) และการยกทัพ (สะรอยา) ไว้อย่างเป็นระบบและต่อเนื่องตามลำดับ ท่านเป็นผู้มีสายตาลึกซึ้งในด้านหะดีษและซีเราะฮ์ และเป็นนักวิพากษ์และมุหัดดิษมากกว่าจะเป็นนักประวัติศาสตร์ ด้วยเหตุนี้ ภาคซีเราะฮ์ในหนังสือของท่านจึงเหนือกว่าหนังสือซีเราะฮ์เล่มอื่น ๆ ในประเด็นที่มีความเห็นแตกต่างกัน คำพูดของท่านมีฐานะเป็นคำชี้ขาด ในการเล่าการทำสงครามและเหตุการณ์ต่าง ๆ ท่านได้อธิบายตัฟซีรของอายะฮ์ต่าง ๆ ตลอดจนความละเอียดอ่อนและความลับของอายะฮ์เหล่านั้นด้วยลีลาเฉพาะตัวของท่าน[^1] หลังจากกล่าวถึงสงครามแต่ละครั้งแล้ว ท่านมักจะรวบรวมบทบัญญัติทางฟิกฮ์ทั้งหมดที่เกี่ยวข้องกับสงครามครั้งนั้น หรือประเด็นปัญหาและหุกุมที่สามารถอนุมานได้จากสงครามนั้น

ตัวอย่างเช่น หลังจากสงครามค็อยบัร ท่านได้เขียนบทเฉพาะชื่อว่า

فيما كان فى غزوة خيبر من الاحكام الفقهية

«ว่าด้วยบทบัญญัติทางฟิกฮ์ที่มีอยู่ในสงครามค็อยบัร»[^2]

หลังจากการพิชิตมักกะฮ์ ท่านเขียนว่า

فصل فى اشارة الى ما فى هذه الغزوة من الفقه واللطائف

«บทว่าด้วยการชี้ถึงฟิกฮ์และความละเอียดอ่อนที่มีอยู่ในสงครามครั้งนี้»[^3]

และหลังจากสงครามหุนัยน์และเอาฏอส ท่านเขียนว่า

فصل الى اشارة ما تَضَمَّنت هٰذه الغزوة من المسائل الفقهية والنكتِ الحكمية

«บทว่าด้วยการชี้ถึงประเด็นทางฟิกฮ์และแง่คิดอันเปี่ยมด้วยวิทยปัญญาที่สงครามครั้งนี้ครอบคลุมไว้»[^4]

เป็นต้น ในบทเหล่านี้ ท่านได้รวบรวมเนื้อหาทางฟิกฮ์อันทรงคุณค่ายิ่งไว้

ในเรื่องสงครามและเหตุการณ์ต่าง ๆ ท่านไม่ได้เป็นเพียงผู้ลอกตามและผู้ถ่ายทอดคำของนักซีเราะฮ์และนักมะฆอซีรุ่นก่อนเท่านั้น หากแต่ในบางกรณีท่านยังมีความเห็นแตกต่างจากเรื่องที่เป็นที่รู้จักกันแพร่หลาย และได้นำเสนอการค้นคว้าของท่านเองจากการศึกษาและความเข้าใจส่วนตัว ตัวอย่างเช่น โดยทั่วไปในหนังสือซีเราะฮ์และประวัติศาสตร์มีการรายงานสืบต่อกันมาและเข้าใจกันว่า บทกวีต้อนรับของเด็กหญิงและสตรีชาวอันศอรที่ว่า

طلع البدرُ علينا من ثنياتِ الوداع وجب الشكر علينا ما دعا لِلّٰه داعٍ ايها المبعوث فينا جئت بالامر المطاع

«จันทร์เพ็ญได้ขึ้นเหนือเราจากเนินษะนียาตุลวะดาอ์ การขอบคุณเป็นหน้าที่เหนือเรา ตราบใดที่ผู้วิงวอนยังวิงวอนต่ออัลลอฮ์ โอ้ผู้ถูกส่งมาในหมู่เรา ท่านได้นำคำสั่งที่พึงปฏิบัติตามมาแล้ว»

ถูกขับขานในโอกาสที่ท่านนบี ﷺ อพยพจากมักกะฮ์อันทรงเกียรติและกำลังเข้าสู่มะดีนะฮ์อันบริสุทธิ์ แต่ท่านมีความเห็นแตกต่างจากเรื่องนี้ ผลการค้นคว้าของท่านคือ บทกวีเหล่านี้ (ถูกขับขาน) ในสงครามตะบูก (ซึ่งอยู่ทางด้านแคว้นชาม)

[^1]: หน้า 352 เล่ม 1 (ฉบับนิซอมี) [^2]: หน้า 391 เล่ม 1 [^3]: หน้า 300 เล่ม 1 [^4]: หน้า 439 เล่ม 1

...ถูกขับขานในโอกาสที่ท่านเดินทางกลับจาก [ตะบูก] ท่านเขียนไว้ว่า:

وبعض الرواة يهم في هذا ويقول انما كان ذلك عند مقدمه المدينة من مكة وهو وهم ظاهر فان ثنيات الوداع انما هي من ناحية الشام لا يراها القادم من مكة الى المدينة ولا يمر بها الا اذا توجه الى الشام

«ผู้รายงานบางคนเข้าใจคลาดเคลื่อนในเรื่องนี้ และกล่าวว่าบทกวีเหล่านี้ถูกขับขานในโอกาสที่ท่านเดินทางจากมักกะฮ์มาถึงมะดีนะฮ์ นี่เป็นความเข้าใจผิดอย่างชัดแจ้ง เพราะษะนียาตุลวะดาอ์นั้นอยู่ทางด้านชาม ผู้ที่เดินทางมาจากมักกะฮ์ไม่อาจมองเห็นมันได้ และตราบใดที่เขาไม่ได้มุ่งหน้าไปยังชาม เขาก็จะไม่ผ่านที่นั่น»

หลังจากสงครามตะบูกแล้ว ท่านยังได้เขียนถึงบทบัญญัติและประโยชน์ต่าง ๆ ของสงครามนี้ไว้อย่างละเอียด[^2] ซึ่งในนั้นมีข้อความที่เป็นประโยชน์มากมาย ทั้งความรู้ทางฟิกฮ์ การอนุมานอันประณีต และบทบัญญัติด้านสังคมและการดำเนินชีวิต เมื่อเสร็จสิ้นจากเรื่องสงครามและกองทัพแล้ว ท่านได้กล่าวถึงรายละเอียดของคณะผู้แทนที่เดินทางมาเข้าพบ[^3] และได้กล่าวถึงคณะทูตและสาส์นต่าง ๆ ของท่านนบี ﷺ ที่ท่านส่งไปยังกษัตริย์ทั้งหลายของโลกและบรรดาผู้นำอาหรับ[^4]

ส่วนใหญ่ของเล่มที่สองของหนังสือเล่มนี้อุทิศให้แก่การแพทย์แบบท่านนบี (อัฏ-ฏิบบุน-นะบะวี) ในส่วนนี้ท่านได้นำเสนอความลับและหิกมะฮ์ของการแพทย์แบบท่านนบี ตลอดจนคำอธิบายในเชิงการแพทย์[^5] ในส่วนนี้ยังมีบทบัญญัติทางฟิกฮ์ที่เกี่ยวกับการแพทย์ และการอภิปรายเชิงหะดีษควบคู่กันไปด้วย[^6] ในเรื่องนี้ท่านได้ทุ่มเทความพยายามอย่างมาก คือได้รวบรวมยา อาหาร และสมุนไพรเดี่ยวทั้งหมดที่มีการรายงานหะดีษเกี่ยวกับมัน ไม่ว่าจะเป็นหะดีษเศาะฮีฮ์ เฎาะอีฟ หรือเมาฎูอ์ ไว้ในที่เดียวกันโดยเรียงตามลำดับตัวอักษร และได้อธิบายสิ่งเหล่านั้นในเชิงการแพทย์ พร้อมทั้งกล่าวถึงคุณสมบัติของมัน[^7] ในหมวดโรคและการรักษา ณ ที่ซึ่งท่านกล่าวถึงโรคแห่งความรักและความหลงใหล และการรักษาความรัก ข้อเท็จจริงของมัน สาเหตุทางธรรมชาติของมัน ประเภทและระดับขั้นของมัน แล้วจึงกล่าวถึงการรักษาและวิธีการแก้ไข ณ ที่นั้นเราจะเห็นได้ถึงความเข้าใจอันลึกซึ้งของท่านในด้านจิตวิทยา การศึกษาชีวิตอย่างกว้างขวาง และความรอบรู้ในโรคของหัวใจ[^8] การแพทย์แบบท่านนบีนี้...

[^1]: เล่ม 3 หน้า 3 (นิซอมี) [^2]: ดูรายละเอียดใน «ฟัศลุน ฟิล-อิชาเราะฮ์ อิลา บะอฺฎิ มา ตะเฎาะมะนะตฮุ ฮาซิฮิล-ฆัซวะฮ์ มินัล-ฟิกฮ์ วัล-ฟะวาอิด» (فصل في الإشارة إلى بعض ما تضمنته هذه الغزوة من الفقه والفوائد) หน้า 469 ถึง 482 (นิซอมี) [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 483 ถึง 515 [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 515 และเล่ม 2 หน้า 131 [^5]: ดูเล่ม 2 หน้า 131 [^6]: เล่ม 2 หน้า 9 [^7]: เล่ม 2 หน้า 92–97

…เกี่ยวกับเรื่องนี้ แม้ว่าประเด็นที่ถูกต้องดูจะเป็นอย่างที่ชัยคุลอิสลาม ชาห์ วะลียุลลอฮ์ อัด-ดิฮ์ละวี (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ใน «หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์» (حجة الله البالغة) ว่า สิ่งเหล่านี้มิได้มีสถานะเป็นการเผยแผ่ศาสนาหรือการบัญญัติบทบัญญัติ หากแต่ตั้งอยู่บนประสบการณ์และขนบธรรมเนียมของท่านและของชาวอาหรับ[^1] ถึงกระนั้นก็ตาม สำหรับผู้ที่มองทุกพระวจนะของท่านนบี ﷺ ด้วยสายตาแห่งความยิ่งใหญ่และความรัก และพร้อมที่จะปฏิบัติตามทุกคำแนะนำด้วยความมั่นใจและความรัก ก็ได้มีการรวบรวมเนื้อหาอันทรงคุณค่าไว้ ณ ที่เดียว

เมื่อเสร็จสิ้นจากภาคนี้แล้ว ท่านก็หันมาให้ความสนใจต่อคำตัดสินของท่านนบี ﷺ รวมถึงคำวินิจฉัยและบทบัญญัติต่าง ๆ ของท่าน ในภาคนี้ท่านได้รวบรวมคลังความรู้อันกว้างขวางและทรงคุณค่ายิ่งเกี่ยวกับหมวดต่าง ๆ ของฟิกฮ์และธุรกรรม ประหนึ่งว่าท่านได้เรียบเรียงตำราฟิกฮ์ขึ้นเล่มหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่บนหะดีษ บทบัญญัติ และคำตัดสินของท่านนบี ﷺ[^2] นอกเหนือจากหมวดและบทเหล่านี้แล้ว ในหนังสือเล่มนี้ยังมีข้อสังเกตอันละเอียดอ่อน ประเด็นลึกซึ้ง และการวิเคราะห์ค้นคว้าด้านตัฟซีร ไวยากรณ์ ประวัติศาสตร์ และอิลมุลกะลามอันทรงคุณค่าอีกมากมาย ซึ่งกระจัดกระจายอยู่ทั่วหนังสือหนึ่งพันหน้าเล่มนี้

แง่มุมเดียวของหนังสือเล่มนี้ที่อาจวิจารณ์ได้ก็คือ ในหนังสือนี้มีทั้งชีรอฮ์ หะดีษ ฟิกฮ์ ประวัติศาสตร์ อิลมุลกะลาม ไวยากรณ์และสัณฐานวิทยา ตลอดจนแทบทุกศาสตร์อิสลามปะปนกันอยู่ และดูเหมือนว่าในขณะที่เรียบเรียงหนังสือเล่มนี้ ด้านความเป็นนักวิชาการ (ชัยค์) ของท่านมีอิทธิพลเหนือกว่า ด้วยเหตุนี้ท่านจึงยกประเด็นทางไวยากรณ์หรืออิลมุลกะลามขึ้นมาเพียงเพราะมีความเกี่ยวข้องเล็กน้อย แล้วอธิบายขยายความอย่างละเอียดครบถ้วน หากแยกเรื่องชีรอฮ์และชะมาอิล (คุณลักษณะของท่านนบี ﷺ) ออกต่างหาก แยกเรื่องการสงครามและเหตุการณ์สำคัญออกต่างหาก แยกเรื่องฟิกฮ์และบทบัญญัติออกต่างหาก และแยกการอภิปรายทางไวยากรณ์ออกต่างหาก การใช้ประโยชน์จากหนังสือเล่มนี้ก็จะง่ายขึ้น[^3] แต่ถึงกระนั้น หนังสือเล่มนี้ก็ยังคงเป็นหนึ่งในผลงานสำคัญของอิสลาม ซึ่งเทียบได้กับห้องสมุดทั้งห้อง และเท่ากับการมีอยู่ของนักวิชาการผู้ลุ่มลึก นักค้นคว้าผู้เชี่ยวชาญหลายแขนงวิชาคนหนึ่ง และจากหนังสือเล่มนี้ ผู้แสวงหาหนทางของอัลลอฮ์และผู้ปฏิบัติตามซุนนะฮ์นับพันได้รับการชี้นำทางศาสนา อาหารทางจิตวิญญาณ และความหวานชื่นแห่งอีมาน

[^1]: หุจญะตุลลอฮิล บาลิเฆาะฮ์ บทว่าด้วยการอธิบายประเภทต่าง ๆ ของความรู้ของท่านนบี ﷺ หน้า 128 เล่ม 1 ฉบับพิมพ์อียิปต์

[^2]: เล่ม 2 หน้า 142 จนถึงท้ายเล่ม

[^3]: ผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ได้เริ่มงานคัดย่อและสรุปหนังสือเล่มนี้ในชื่อ «ค็อยรุซซาด» ระหว่างที่พำนักอยู่ ณ นครมะดีนะฮ์อัฏ-ฏ็อยยิบะฮ์ในปี ค.ศ. 1947 น่าเสียดายที่งานนั้นยังคงไม่เสร็จสมบูรณ์

อิบนุอับดิลฮาดี

ในบรรดาศิษย์และผู้ใกล้ชิดของชัยค์อัลอิสลาม ฮาฟิซอิบนุตัยมียะฮ์ ผู้มีความเชี่ยวชาญอันน่าอัศจรรย์ในหะดีษและซุนนะฮ์ และผู้ใช้ชีวิตส่วนใหญ่ไปกับการเผยแผ่และรับใช้วิชาการแห่งซุนนะฮ์ ตลอดจนการปฏิรูปและการดะอ์วะฮ์ นอกจากฮาฟิซอิบนุก็อยยิมแล้ว ก็มีอิบนุอับดิลฮาดี อิบนุกะษีร และอิบนุเราะญับ ที่มีความโดดเด่นและชื่อเสียงเป็นพิเศษ

อิบนุอับดิลฮาดีมีอายุไม่ถึงสี่สิบปี นักเขียนชีวประวัติประเมินว่า หากอายุของท่านยืนยาวกว่านี้ ท่านจะได้เป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญแห่งยุค และจะล้ำหน้าแม้แต่ผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลาย อัศศ็อฟดีกล่าวว่า "لو عاش لكان آية" «หากท่านมีชีวิตอยู่ต่อไป ท่านคงเป็นหนึ่งในความมหัศจรรย์แห่งยุคสมัย» อัลลามะฮ์อัษษะฮะบีได้กล่าวถึงท่านไว้ใน "อัลมุอ์ญัม" (المعجم) ด้วยถ้อยคำดังนี้:

هُوَ الفقيهُ البارعُ المقرئُ المجوِّدُ المحدِّث الحافظ النحوي الحاذق، ذُو الفُنُون كتب عنّي واستفدت منه

«ท่านเป็นนักนิติศาสตร์ผู้ปราดเปรื่อง เป็นกอรีผู้อ่านอัลกุรอานได้ดีเยี่ยม เป็นนักหะดีษ เป็นฮาฟิซ เป็นนักไวยากรณ์ผู้เชี่ยวชาญ เป็นผู้รอบรู้ในศาสตร์และวิชาการต่าง ๆ ท่านได้ฟังและบันทึกหะดีษจากข้าพเจ้า และข้าพเจ้าเองก็ได้รับประโยชน์จากท่าน»[^1]

อัลลามะฮ์แห่งยุค อบุลหัจญาจ อัลมิซซี ได้ยอมรับเกี่ยวกับท่านว่า:

ما التقيتُ به الا واستفدت منه

«ทุกครั้งที่ข้าพเจ้าได้พบท่าน ข้าพเจ้าจะได้รับประโยชน์บางอย่างจากท่านเสมอ»[^2]

[^1]: อัดดุร็อร อัลกามินะฮ์ (الدرر الكامنة) เล่ม 3 หน้า 332 [^2]: แหล่งเดิม เล่ม 3 หน้า 332

ถ้อยคำเดียวกันนี้ยังถูกรายงานมาจากอัลลามะฮ์ษะฮะบีด้วย[^1] อัศ-ศ็อฟดีกล่าวว่า:

كنتُ اذا لقيتُهُ سألتُهُ عن مسائل ادبية وفوائد عربية فينحدر كالسّيل

«เมื่อใดที่ข้าพเจ้าได้พบท่าน ข้าพเจ้าจะถามท่านถึงประเด็นทางวรรณศิลป์และสาระความรู้ด้านภาษาอาหรับ แล้วท่านก็จะหลั่งไหลตอบออกมาดุจกระแสน้ำหลาก»

ท่านหาฟิซอิบนุกะษีร (ผู้เขียนตำราประวัติศาสตร์และตัฟซีร) กล่าวถึงท่านด้วยถ้อยคำเหล่านี้:

حصّل من العلوم ما لا يبلغهُ الشيوخ الكبار وتفنن في الحديث والنحو والتصريف والفقه والتفسير والاصلين والتاريخ والقرءات وله مجاميع وتآليفُ مفيدةٌ كثيرةٌ وكان حافظاً جيداً لِأسماء الرجال وطرقِ الحديث عارفاً بالجرح والتعديل مُتبحّراً بعلل الحديث حسن الفهم له جيد المذاكرة صحيح الذهن مستقيماً على طريقة السَّلَفِ واتّباع الكتاب والسّنة مثابراً على فعل الخيرات

«ท่านได้บรรลุความรู้ในระดับที่โดยทั่วไปแม้แต่อุละมาอ์และครูอาจารย์อาวุโสก็ไปไม่ถึง ท่านมีความเชี่ยวชาญสมบูรณ์ในทุกศาสตร์ ทั้งหะดีษ ไวยากรณ์ (นะห์วู) การผันคำ (ศ็อรฟ์) ฟิกฮ์ ตัฟซีร อุศูลุลฟิกฮ์ อุศูลุลหะดีษ ประวัติศาสตร์ และกิรออาต ท่านมีหนังสือรวบรวมและผลงานนิพนธ์ที่เป็นประโยชน์มากมาย ท่านเป็นหาฟิซผู้ยอดเยี่ยมในเรื่องรายชื่อผู้รายงาน (อัสมาอุรริญาล) และสายรายงานของหะดีษ รอบรู้ศาสตร์อัล-ญัรห์ วัต-ตะอ์ดีล เป็นผู้เชี่ยวชาญลึกซึ้งในเรื่องข้อบกพร่องแฝง (อิลัล) ของหะดีษ และมีความเข้าใจที่ดียิ่งในเรื่องนี้ ท่านสนทนาแลกเปลี่ยนความรู้กับอุละมาอ์ได้อย่างดีเยี่ยม มีสติปัญญาที่สุขุมเที่ยงตรงยิ่ง อัลลอฮ์ทรงประทานความมั่นคงแก่ท่านบนแนวทางของสะลัฟ และทรงประทานเตาฟีกให้ท่านได้ปฏิบัติตามอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และท่านยืนหยัดอย่างอดทนและมั่นคงในการประกอบอะมัลศอลิห์»

[^1]: อัด-ดุร็อรุลกามินะฮ์ (الدرر الكامنة) เล่ม 3 หน้า 322 [^2]: แหล่งเดียวกัน [^3]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 14 หน้า 141

ประวัติโดยสังเขป

ชื่อของท่านคือ ชัมซุดดีน มุฮัมมัด ฉายานามว่า "อัล-อิมาด" กุนยะฮ์ว่า อบูอับดิลลาฮ์ และอบุลอับบาส โดยทั่วไปท่านเป็นที่รู้จักในนาม อิบนุอับดิลฮาดี สายตระกูลของท่านมีดังนี้ มุฮัมมัด บิน อะห์มัด บิน อับดุลฮาดี บิน อับดุลหะมีด บิน อับดุลฮาดี บิน ยูซุฟ บิน มุฮัมมัด บิน กุดามะฮ์ ถิ่นฐานดั้งเดิมของตระกูลคือบัยตุลมักดิส ต่อมาตระกูลได้ย้ายไปยังดิมัชก์ และตั้งรกรากอยู่ในย่านศอลิหิยะฮ์ของดิมัชก์ อันเป็นที่ซึ่งอิบนุอับดิลฮาดีถือกำเนิดในปี ฮ.ศ. 704[^1]

ท่านได้ศึกษาการอ่านอัลกุรอานตามริวายะฮ์ต่าง ๆ และได้เรียนหะดีษและตำราที่ใช้สอนส่วนใหญ่จากท่านกอฎีอบุลฟัฎล์ สุลัยมาน อิบนุฮัมซะฮ์, อบูบักร์ บิน อับดิดดาอิม, อีซา บิน มุฏอิม, หัจญาร, ซัยนับ บินติลกะมาล และครูบาอาจารย์ตลอดจนอุละมาอ์อีกเป็นจำนวนมาก ท่านทุ่มเทเป็นพิเศษให้แก่หะดีษและศาสตร์ต่าง ๆ ของหะดีษ และมีความเชี่ยวชาญและความรอบรู้อย่างลึกซึ้งเป็นพิเศษในศาสตร์ริญาล (ชีวประวัติผู้รายงาน) และอิลัลของหะดีษ ท่านยังได้ศึกษาฟิกฮ์ของมัซฮับต่าง ๆ และมีความรู้ความชำนาญอย่างสมบูรณ์ในอุศูลุลหะดีษ อุศูลุลฟิกฮ์ และวิชาภาษาอาหรับด้วย อิบนุเราะญับเขียนไว้ว่า

ولازم الشيخ تقي الدين ابن تيمية مدّة وقرأ عليه قطعة من الاربعين فى أصول الدين للرّازي.

«ท่านได้อยู่ใกล้ชิดกับชัยคุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ เป็นระยะเวลาหนึ่ง และได้อ่านส่วนหนึ่งของหนังสือ "อัล-อัรบะอีน ฟี อุศูลิดดีน" (الأربعين في أصول الدين) ของอัร-รอซี ต่อหน้าท่าน»

ในด้านฟิกฮ์ อาจารย์คนสำคัญของท่านคือ ชัยค์นัจมุดดีน อัล-หัรรอนี ท่านได้อยู่ใกล้ชิดกับท่านหาฟิซอบุลหัจญาจ อัล-มิซซี นักหะดีษผู้มีชื่อเสียง ผู้รอบรู้ศาสตร์ริญาล และปราชญ์ด้านหะดีษและริญาลแห่งยุคของท่าน เป็นเวลาสิบปี ท่านยังได้ศึกษาวิชาความรู้จากท่านอัลลามะฮ์อัซ-ซะฮะบีด้วย และท่านอัลลามะฮ์ผู้นี้ก็ได้ยอมรับในความเชี่ยวชาญและความเหนือชั้นของท่านในศาสตร์ริญาล อิลัล และวิชาการต่าง ๆ ตามคำบอกเล่าของอัล-หุสัยนี ท่านได้สอนอยู่ที่มัดเราะสะฮ์ศ็อดรียะฮ์และฎิยาอิยะฮ์เป็นเวลานาน และได้ดำรงตำแหน่งหัวหน้าผู้สอน (ศ็อดรุลมุดัรริส)[^2]

[^1]: ในหนังสือของอิบนุเราะญับและอิบนุกะษีร ระบุปีเกิดว่า ฮ.ศ. 705 [^2]: อัด-ดุร็อรุลกามินะฮ์ (الدرر الكامنة) เล่ม 3 หน้า 332

อิบนุกะษีร ผู้ร่วมสมัยกับท่าน ได้กล่าวถึงการเสียชีวิตของท่านไว้ว่า ท่านป่วยด้วยฝีและไข้วัณโรคอยู่ราวสามเดือน อาการทรุดหนักลงมาก และท้องร่วงอย่างรุนแรง ในที่สุดท่านได้ถึงแก่กรรมในวันพุธ เดือนญุมาดัลอูลา ฮ.ศ. 744 ก่อนการอะซานเวลาอัศริ อิบนุกะษีรกล่าวว่า บิดาของท่านได้บอกแก่ข้าพเจ้าว่า ถ้อยคำสุดท้ายที่ออกจากปากของท่านคือ

اَشْهَدُ اَنْ لَّآ اِلٰهَ اِلَّا اللهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَّسُوْلُ اللهِ اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنِيْ مِنَ التَّوَّابِيْنَ وَاجْعَلْنِيْ مِنَ الْمُتَطَهِّرِيْنَ

«ข้าพเจ้าขอปฏิญาณว่าไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากอัลลอฮ์ และข้าพเจ้าขอปฏิญาณว่ามุฮัมมัดเป็นเราะซูลของอัลลอฮ์ โอ้อัลลอฮ์ โปรดให้ข้าพเจ้าเป็นหนึ่งในบรรดาผู้กลับเนื้อกลับตัว และโปรดให้ข้าพเจ้าเป็นหนึ่งในบรรดาผู้ชำระตนให้สะอาด»

วันรุ่งขึ้นคือวันพฤหัสบดี ได้มีการละหมาดญะนาซะฮ์ให้แก่ท่านที่มัสยิดญามิอ์มุซ็อฟฟะรี ซึ่งมีบรรดากอฎีของเมือง บุคคลสำคัญ อุละมาอ์ผู้มีชื่อเสียง ผู้ปกครอง พ่อค้า และประชาชนทั่วไปเข้าร่วมทั้งหมด อิบนุกะษีรเขียนไว้ว่า

وكانت جنازته حافلة مليحة عليها ضوءٌ ونورٌ

«ญะนาซะฮ์ของท่านมีผู้คนหนาแน่นยิ่ง และมีรัศมีและความสว่างไสวอย่างพิเศษ»

ท่านถูกฝังที่เราเฎาะฮ์ ข้างหลุมศพของอัสสัยฟ์ อิบนุลมัจญ์ด[^1]

ผลงานประพันธ์

อัลลามะฮ์อิบนุอับดิลฮาดี แม้จะมีอายุไม่ยืนยาว แต่ได้ทิ้งผลงานประพันธ์ไว้เป็นจำนวนมาก ซึ่งมีความสำคัญทั้งในแง่ความหนาและจำนวนหน้า ตลอดจนในแง่ความงดงามของการเรียบเรียงและเนื้อหา หลายเล่มในจำนวนนั้นมีหลายเล่มจบ ท่านฮาฟิซอิบนุเราะญับได้อ้างถึงผลงานเหล่านั้นไว้ในหนังสือ "ซัยลุ ฏ็อบะกอติล หะนาบิละฮ์" (ذيل طبقات الحنابلة) ในที่นี้จะกล่าวถึงผลงานที่สำคัญกว่าบางส่วน ได้แก่ "อัลอะห์กามุลกุบรอ" (الأحكام الكبرى) หลายเล่มจบ, "อัลมุหัรร็อร ฟิลอะห์กาม" (المحرر في الأحكام) หนึ่งเล่ม, "กิตาบุลอุมดะฮ์ ฟิลหุฟฟาซ" (كتاب العمدة في الحفاظ) สองเล่ม, "ตะอ์ลีเกาะฮ์ ลิษษิกอต" (تعليقة للثقات) สองเล่ม, "อะหาดีษุศเศาะลาติ อะลันนบี ﷺ" (أحاديث الصلاة على النبي ﷺ) หนึ่งเล่ม, "อัลอิอ์ลาม ฟี ซิกริ มะชายิคิล อะอิมมะติล อะอ์ลาม อัศหาบิล กุตุบิสซิตตะฮ์" (الإعلام في ذكر مشايخ الأئمة الأعلام أصحاب الكتب الستة)[^2]

[^1]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) [^2]: ในเรื่องนี้ท่านมีความคล้ายคลึงกับเมาลานาอับดุลหัยย์ ลัคเนาวี (ร.ฮ.) นักวิชาการและนักประพันธ์ผู้มีชื่อเสียงและเป็นที่ยอมรับของอินเดีย ผู้มีอายุเพียง 39 ปี แต่ได้ทิ้งผลงานประพันธ์อันยิ่งใหญ่และเป็นประโยชน์ไว้เป็นมรดก

หลายภาค; หนังสือเล่มใหญ่เล่มหนึ่งว่าด้วยการประสูติของท่านนบี ﷺ; «ตะอ์ลีเกาะฮ์ อะลา สุนัน อัล-บัยฮะกี» (تعليقة على سنن البيهقي) 6 เล่ม; «ตัรญะมะฮ์ อัช-ชัยค์ ตะกียุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์» (ترجمة الشيخ تقي الدين ابن تيمية) 1 เล่ม; «มุนตะกอ มิน ตะฮ์ซีบ อัล-กะมาล ลิล-มิซซี» (منتقى من تهذيب الكمال للمزي) 5 เล่ม; «มุนตะค็อบ มิน มุสนัด อัล-อิมาม อะห์มัด» (منتخب من مسند الإمام أحمد) 6 เล่ม; «มุนตะค็อบ มิน อัล-บัยฮะกี» (منتخب من البيهقي); «มุนตะค็อบ มิน สุนัน อบีดาวูด» (منتخب من سنن أبي داود); «ชัรห์ อัล-อัลฟียะฮ์ ลิบนิมาลิก» (شرح الألفية لابن مالك) 1 เล่ม; บทวิพากษ์และข้อทักท้วงต่อผลงานของอิมามอัซ-ซะฮะบี หลายภาค; «อัร-ร็อดดุ อะลา อบีหัยยาน อัน-นะห์วี» (الرد على أبي حيان النحوي) นอกจากนี้ยังมีข้อวิจารณ์ต่าง ๆ และริสาละฮ์เฉพาะเรื่องว่าด้วยหะดีษต่าง ๆ ซึ่งมีรายชื่อยาวเหยียด เมื่ออัลลามะฮ์ตะกียุดดีน อัส-สุบกี เขียนหนังสือ «ชิฟาอ์ อัส-สะกอม ฟี ซิยาเราะฮ์ ค็อยร์ อัล-อะนาม» (شفاء السقام في زيارة خير الأنام) เพื่อโต้แย้งชัยค์ุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ในประเด็นการซิยาเราะฮ์ (การไปเยือนหลุมฝังศพท่านนบี ﷺ) อัลลามะฮ์อิบนุอับดิลฮาดีก็ได้เขียนคำตอบเชิงวิพากษ์ตามแนวทางของนักหะดีษในชื่อ «อัศ-ศอริม อัล-มุนกี ฟี อัร-ร็อดดิ อะลา อัส-สุบกี» (الصارم المنكي في الرد على السبكي) ซึ่งเป็นประจักษ์พยานถึงความเป็นเลิศทางวิชาการและความรอบรู้อันกว้างขวางของท่านในด้านหะดีษและอิลมุรริจาล[^1]

[^1]: หนังสือเล่มนี้ตีพิมพ์ครั้งแรกในปี ฮ.ศ. 1319 ที่โรงพิมพ์อัล-ค็อยรียะฮ์ ประเทศอียิปต์

อิบนุกะษีร

ชื่อของท่านคืออิมาดุดดีน อิสมาอีล บิน อุมัร มีกุนยะฮ์ว่าอบุลฟิดาอ์ และเป็นที่รู้จักในนามอิบนุกะษีร ท่านมีเชื้อสายเกาะยิซี ท่านเกิดในปี ฮ.ศ. 701 ที่หมู่บ้านมิจญ์ดัล ในเขตรอบเมืองบุศรอ (ชาม) ซึ่งบิดาของท่านเป็นค่อฏีบอยู่ที่นั่น ในปี ฮ.ศ. 706 ท่านย้ายไปยังดิมัชก์พร้อมกับบิดา ท่านศึกษาฟิกฮ์จากชัยค์บุรฮานุดดีน อัล-ฟะซารี และคนอื่น ๆ ได้ฟังและรายงานหะดีษจากอิบนุซุวัยดี อบุลกอซิม อิบนุอะซากิร และบรรดาชัยค์หะดีษท่านอื่น ๆ ท่านเป็นศิษย์ใกล้ชิดของอัลลามะฮ์อัล-มิซซี และยังได้รับเกียรติเป็นบุตรเขยของท่านอีกด้วย ท่านมีการรายงานจากอัล-มิซซีเป็นจำนวนมาก ท่านทำงานด้านการให้ฟัตวา การสอน และการโต้วาที มีความเชี่ยวชาญเป็นพิเศษในฟิกฮ์ ตัฟซีร และไวยากรณ์ (นะห์วุ) มีความรู้กว้างขวางและลึกซึ้งในวิชาริญาลและอิลัลของหะดีษ ท่านเป็นครูผู้สอนที่มัดเราะซะฮ์อุมมุศศอลิห์ และหลังจากอัลลามะฮ์อัษ-ษะฮะบีเสียชีวิต ท่านก็สอนที่มัดเราะซะฮ์ตันกะซียะฮ์ด้วย ถ้อยคำของอัลลามะฮ์อัษ-ษะฮะบีเกี่ยวกับท่านมีดังนี้:

هُوَ فَقِيهٌ مُتْقِنٌ وَمُحَدِّثٌ مُحَقِّقٌ وَمُفَسِّرٌ نَقَّادٌ وَلَهُ تَصَانِيفُ مُفِيدَةٌ۔

«ท่านเป็นนักฟิกฮ์ผู้ช่ำชอง เป็นนักหะดีษผู้ตรวจสอบอย่างละเอียด เป็นนักตัฟซีรผู้มีวิจารณญาณเฉียบคม และมีผลงานเขียนที่ทรงคุณประโยชน์»

ท่านหาฟิซ อิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานี กล่าวว่า:

كَانَ كَثِيرَ الِاسْتِحْضَارِ وَسَارَتْ تَصَانِيفُهُ فِي الْبِلَادِ فِي حَيَاتِهِ وَانْتَفَعَ بِهَا النَّاسُ

«ท่านเป็นผู้มีความรู้พร้อมอยู่ในความจำ ท่องจำได้มากมาย ผลงานเขียนของท่านแพร่หลายไปยังหัวเมืองต่าง ๆ ตั้งแต่ในขณะที่ท่านยังมีชีวิตอยู่ และผู้คน…»

ตลอดชีวิตของท่าน และแม้ภายหลังการเสียชีวิตของท่านแล้วก็ยังได้รับประโยชน์จากท่านอยู่

แม้จะเป็นผู้ถือมัซฮับชาฟิอี ท่าน (อิบนุกะษีร) ก็เป็นผู้ชื่นชมเลื่อมใสชัยคุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ อย่างยิ่ง และยอมรับในความยิ่งใหญ่และความเป็นอิมามของท่าน ท่านเป็นศิษย์ของอิบนุตัยมียะฮ์ด้วย อิบนุหะญัรกล่าวว่า

أخذ عن ابن تيمية ففُتِن بحبه وامتُحِن بسببه

«ท่านได้ศึกษาจากอิบนุตัยมียะฮ์ แล้วหลงรักท่านอย่างลึกซึ้ง และต้องเผชิญการทดสอบเพราะท่าน»

ในหนังสือ "อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์" (البداية والنهاية) ท่านได้บันทึกสภาพและเหตุการณ์ในชีวิตของอิบนุตัยมียะฮ์ไว้อย่างละเอียด ด้วยความรักและความเอาใจใส่ยิ่ง และได้ปกป้องท่านอย่างเต็มที่ ในหนังสือของเรา ส่วนใหญ่ของสภาพและเหตุการณ์ในชีวิตของชัยคุลอิสลามก็นำมาจากหนังสือเล่มนี้

ในบรรดาผลงานของท่าน ได้แก่ "อัต-ตักมีล ฟี มะอ์ริฟะติษ-ษิกอติ วัฎ-ฎุอะฟาอ์ วัล-มะญาฮีล" (التكميل في معرفة الثقات والضعفاء والمجاهيل) จำนวนห้าเล่ม, "อัล-ฮัดยุ วัส-สุนัน ฟี อะหาดีษิล-มะสานีด วัส-สุนัน" (الهدي والسنن في أحاديث المسانيد والسنن), "ตัครีจุ อะดิลละติต-ตันบีฮ์" (تخريج أدلة التنبيه), "มุสนะดุช-ชัยคัยน์" (مسند الشيخين), "อุลูมุล-หะดีษ" (علوم الحديث), "เฏาะบะกอตุช-ชาฟิอียะฮ์" (طبقات الشافعية) เป็นต้น ท่านได้เริ่มเขียนหนังสือขนาดใหญ่ว่าด้วยอะห์กาม แต่ยังไม่เสร็จสมบูรณ์ ท่านได้จัดเรียง "มุสนัดอิมามอะห์มัด" (ร.ฮ.) ตามลำดับอักษร และได้เพิ่มริวายะฮ์เพิ่มเติม (ซะวาอิด) ของอัฏ-เฏาะบะรอนีและอบูยะอ์ลาเข้าไปด้วย

แต่ผลงานการประพันธ์ที่แท้จริงของท่านคือหนังสือสองเล่ม ซึ่งได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวาง และวงการวิชาการยังคงได้รับประโยชน์อยู่จนถึงปัจจุบัน เล่มหนึ่งคือตัฟซีรของท่าน ซึ่งในบรรดาตัฟซีรที่อาศัยรายงานและริวายะฮ์เป็นพื้นฐาน ถือว่าเป็นที่ยอมรับและน่าเชื่อถือที่สุด อัลลามะฮ์ อัส-สุยูฏี กล่าวถึงตัฟซีรนี้ว่า

له التفسير الذي لم يؤلف على نمطه مثله

«ท่านมีตัฟซีรที่ไม่เคยมีผู้ใดเรียบเรียงในแบบเดียวกันได้เทียบเท่า»

ตัฟซีรที่บรรดาผู้ยึดแนวรายงาน (อะฮ์ลุล-มันกูล) เขียนขึ้นก่อนหน้าตัฟซีรนี้ ยังขาดความระมัดระวังแบบนักหะดีษและการคัดเลือกหะดีษที่ถูกต้องอยู่มาก และมีหะดีษเฎาะอีฟและอิสรออีลียาตอยู่เป็นจำนวนมาก ฮาฟิซ อิบนุกะษีร เป็นนักหะดีษผู้เชี่ยวชาญ ท่านจึงเรียบเรียงตัฟซีรนี้ตามแนวทางของนักหะดีษ แม้ว่าท่านจะไม่อาจรักษามาตรฐานอันสูงส่งของนักหะดีษไว้ได้อย่างครบถ้วนตามที่คาดหวังจากท่าน และท่านได้ผ่อนปรนไปบ้าง โดยยอมรับอิสรออีลียาตบางส่วน แต่ก็ไม่มีข้อสงสัยเลยว่า ในบรรดาตัฟซีรที่มีอยู่ เมื่อพิจารณาจากมุมมองของนักหะดีษแล้ว ตัฟซีรนี้น่าเชื่อถือและเป็นประโยชน์มากที่สุด

ในระยะหลังนี้ อุสตาซอะห์มัด มุหัมมัด ชากิร นักวิชาการและนักวิจัยผู้มีชื่อเสียงแห่งอียิปต์ ได้จัดพิมพ์ฉบับย่อของตัฟซีรนี้ในชื่อ "อุมดะตุต-ตัฟซีร อะนิล-ฮาฟิซ อิบนิกะษีร" (عمدة التفسير عن الحافظ ابن كثير) ซึ่งได้รักษาลักษณะเด่นและคุณค่าของหนังสือไว้ พร้อมทั้งตัดหะดีษเฎาะอีฟ […]

ได้ตัดอิสรออีลิยาตที่ไม่น่าเชื่อถือ คำกล่าวที่ซ้ำซ้อน สายรายงาน (อะซานีด) การถกเถียงเชิงเทววิทยา (กะลาม) ที่ยืดยาว ประเด็นปลีกย่อยทางฟิกฮ์ และข้อโต้แย้งทางภาษาและถ้อยคำออกไปแล้ว

ผลงานสำคัญและเป็นที่ยอมรับอีกชิ้นหนึ่งของท่านคือ "อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์" (البداية والنهاية) ซึ่งตีพิมพ์ที่อียิปต์จำนวน 14 เล่มในปี ฮ.ศ. 1351 หนังสือเล่มนี้ครอบคลุมเหตุการณ์ตั้งแต่การเริ่มต้นสร้างโลกจนถึงปี ฮ.ศ. 767 ตามแบบแผนของนักประวัติศาสตร์อาหรับ หนังสือ "อัลกามิล" (الكامل) อันมีชื่อเสียงและเป็นที่ยอมรับของอัลลามะฮ์อิบนุลอะษีร จบลงที่เหตุการณ์ปี ฮ.ศ. 630 ดังนั้นหนังสือเล่มนี้จึงได้เพิ่มเติมสภาพการณ์และประวัติศาสตร์ไว้อีก 137 ปี ด้วยการรุกรานของตาตาร์และความสำคัญของศตวรรษที่แปด ช่วงเวลานี้จึงเป็นช่วงที่สำคัญยิ่งและเต็มไปด้วยเหตุการณ์ ด้วยเหตุนี้ ประกอบกับความน่าเชื่อถือและความละเอียดทางประวัติศาสตร์ หนังสือเล่มนี้จึงเป็นแหล่งอ้างอิงและแหล่งข้อมูลของนักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ ท่านหาฟิซอิบนุกะษีรเสียชีวิตในเดือนชะอ์บาน ปี ฮ.ศ. 774 และถูกฝังที่สุสานอัศศูฟียะฮ์อันมีชื่อเสียงแห่งดิมัชก์[^1]

[^1]: ซัยล์ ตัซกิเราะฮ์ อัลหุฟฟาซ (ذيل تذكرة الحفاظ) ของหาฟิซชัมสุดดีน อบุลมะหาซิน อัลหุซัยนี; ซัยล์ เฏาะบะกอต อัลหุฟฟาซ (ذيل طبقات الحفاظ) ของอัสสุยูฏี

ฮาฟิซ อิบนุเราะญับ[^1]

ประวัติโดยสังเขป

ชื่อของท่านคืออับดุรเราะห์มาน บิดาชื่ออะห์มัด บิน เราะญับ สายตระกูลของท่านมีดังนี้ อับดุรเราะห์มาน บิน อะห์มัด บิน เราะญับ บิน อับดุรเราะห์มาน บิน อัล-ฮะซัน บิน มุฮัมมัด บิน อบิลบะเราะกาต มัสอูด ถิ่นฐานดั้งเดิมของตระกูลคือบัฆดาด ท่านเกิดที่นั่นในเดือนเราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 736 ในปี ฮ.ศ. 744 ท่านเดินทางมาดิมัชก์พร้อมกับบิดาตั้งแต่ยังเยาว์วัย ท่านได้ฟังหะดีษจากมุฮัมมัด บิน อิสมาอีล บิน อิบรอฮีม อัล-ค็อบบาซ และอิบรอฮีม บิน อัล-อัฏฏ็อร เป็นต้น ส่วนที่อียิปต์ ท่านได้รับรายงานหะดีษจากอบุลฟัตห์ อัล-มัยดูมี และอบุลฮะรอม อัล-เกาะลานิซี เป็นต้น ฮาฟิซ อิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานี กล่าวว่า ท่านได้ฟังหะดีษเป็นจำนวนมากและทุ่มเทให้กับหะดีษ จนกระทั่งมีความเชี่ยวชาญในศาสตร์แห่งหะดีษ ฮาฟิซ อบุลฟัฎล์ ตะกียุดดีน อิบนุฟะฮัด อัล-มักกี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 871) ได้กล่าวถึงท่านในภาคผนวกของหนังสือตัซกิเราะตุลหุฟฟาซ (لحظ الألحاظ) ด้วยถ้อยคำเหล่านี้ว่า

الامام الحافظ الحجة والفقيه العمدة احد العلماء الزهاد والائمة العباد مفيد المحدثين واعظ المسلمين

«อิมาม ฮาฟิซ ผู้เป็นหลักฐานอ้างอิง นักนิติศาสตร์ผู้เป็นที่พึ่ง หนึ่งในบรรดาอุละมาอ์ผู้สมถะและอิมามผู้เคร่งในอิบาดะฮ์ ผู้ให้ประโยชน์แก่บรรดานักหะดีษ และผู้ให้คำเตือนสอนแก่บรรดามุสลิม»[^2]

ในชีวประวัติของท่าน เขาเขียนไว้ว่า ท่านเป็นผู้มีความยำเกรงระมัดระวัง สมถะ และเป็นผู้นำ อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงให้หัวใจทั้งหลายมีต่อท่าน …

[^1]: ฮาฟิซ อิบนุเราะญับ แม้จะมิได้เป็นศิษย์โดยตรงของชัยค์ุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ และท่านเกิดหลังจากการเสียชีวิตของท่านแปดปี แต่ท่านเป็นศิษย์ของฮาฟิซ อิบนุก็อยยิม และโดยทั่วไปได้รับอิทธิพลจากอิบนุตัยมียะฮ์และอิบนุก็อยยิม นอกจากประเด็นปลีกย่อยบางประการแล้ว โดยรวมท่านถูกนับว่าเป็นผู้มีแนวทางเดียวกับท่านทั้งสองและเป็นหนึ่งในบุคคลของสำนักนี้

[^2]: หน้า 181

...ได้สร้างความเป็นที่รักใคร่ไว้ และทุกกลุ่มต่างเห็นพ้องกันในความดีงามและความประเสริฐของท่าน มัจลิสการให้โอวาทของท่านเปี่ยมด้วยประโยชน์อย่างยิ่ง และทรงอิทธิพลอย่างลึกซึ้งยิ่ง[^1] อัช-ชิฮาบ บิน หิจญี ได้กล่าวถึงความประเสริฐทางวิชาการของท่านไว้ว่า

«ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญและผู้ตรวจสอบอย่างลึกซึ้งในวิชาหะดีษ ในบรรดาผู้ร่วมสมัยของท่าน ท่านเป็นผู้รอบรู้ที่สุดในเรื่องอิลัล (ข้อบกพร่องแฝง) ของหะดีษและสายรายงานของหะดีษ อุละมาอ์สายหัมบะลีร่วมสมัยกับเราส่วนใหญ่เป็นลูกศิษย์ของท่าน»[^2]

ท่านถึงแก่กรรมในเดือนเราะญับ ฮ.ศ. 795 และถูกฝังที่บาบุศเศาะฆีร ในเมืองดิมัชก์[^3] ไม่กี่วันก่อนถึงแก่กรรม ท่านได้ไปหาคนขุดหลุมศพคนหนึ่ง แล้วชี้ไปยังที่แห่งหนึ่งพลางกล่าวว่า "จงขุดหลุมศพให้ฉันตรงนี้" คนขุดหลุมศพเล่าว่า เมื่อเขาขุดหลุมเสร็จ ท่านก็ลงไปในหลุมนั้นแล้วนอนลง และกล่าวว่า "ดีแล้ว" หลังจากนั้นไม่กี่วันท่านก็ถึงแก่กรรม และถูกฝังในหลุมนั้นเอง[^4]

ผลงานประพันธ์

ในบรรดาผลงานประพันธ์ของท่าน ได้แก่ คำอธิบาย (ชัรห์) สุนันอัต-ติรมิซี และคำอธิบายส่วนหนึ่งของเศาะฮีหฺอัล-บุคอรี ซึ่งท่านตั้งชื่อคำอธิบายอัล-บุคอรีว่า ฟัตหุลบารี (فتح الباري) แต่คำอธิบายนี้ไม่เสร็จสมบูรณ์ ท่านได้เขียนภาคผนวก (ซัยล์) ของหนังสือ เฏาะบะกอตุลหะนาบิละฮ์ (طبقات الحنابلة) ของอิบนุ อบีย์ยะอ์ลา[^5] หนังสือเล่มหนึ่งชื่อ อัล-ละฏออิฟ ฟี วะซออิฟิล-อัยยาม (اللطائف في وظائف الأيام) เขียนในแนวการให้โอวาท และหนังสือรวบรวมประโยชน์และกฎเกณฑ์ทางนิติศาสตร์ (อัล-เกาะวาอิด อัล-ฟิกฮิยยะฮ์) ท่านได้อธิบายหนังสือ อัล-อัรบะอีน ของอิมามอันนะวะวี ซึ่งมีหะดีษสี่สิบสองบท[^6] และท่านได้เพิ่มเติมอีกแปดหะดีษ หนังสือนี้คือ ญามิอุล-อุลูม วัล-หิกัม ฟี ชัรหิ เคาะมสีน หะดีษัน มิน ญะวามิอิล-กะลิม (جامع العلوم والحكم في شرح خمسين حديثا من جوامع الكلم) ซึ่งตีพิมพ์โดยโรงพิมพ์มุศเฏาะฟา อัล-บาบี อัล-หะละบี ในปี ฮ.ศ. 1346 ท่านยังได้เขียนคำอธิบายเฉพาะสำหรับหะดีษ «مَا ذِئْبَانِ جَائِعَانِ أُرْسِلَا فِي غَنَمٍ» และมีริสาละฮ์ (หนังสือเล่มเล็ก) ชื่อ ฟัฎลุ อิลมิส-สะลัฟ อะลัล-เคาะลัฟ (فضل علم السلف على الخلف) หนังสือสามเล่มหลังนี้ได้รับการตีพิมพ์และเป็นที่ยอมรับแล้ว ในบรรดาผลงานประพันธ์ของท่าน ยังมีผลงานเกี่ยวกับการปฏิรูปของท่านหาฟิซ อิบนุลก็อยยิม (ร.ฮ.)...

[^1]: หน้า 181 [^2]: หาชิยะฮ์ ตัซกิเราะตุล-หุฟฟาซ หน้า 181 [^3]: อัด-ดุร็อร อัล-กามินะฮ์ หน้า 322 [^4]: หน้า 181 [^5]: มีต้นฉบับลายมืออยู่ในห้องสมุดของนัดวะตุล-อุละมาอ์ และได้ตีพิมพ์ที่ดิมัชก์เมื่อไม่กี่ปีมานี้แล้ว [^6]: […]

จิตวิญญาณและความมุ่งมั่นในการดะอ์วะฮ์ รวมทั้งความไพเราะและความลื่นไหลในงานเขียนของพวกเขาปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจน

นอกจากลูกศิษย์และศิษย์ของศิษย์เหล่านี้แล้ว ยังมีอุละมาอ์ นักประพันธ์ และนักปฏิรูปผู้ยิ่งใหญ่บางท่านในศตวรรษที่แปดและเก้า ซึ่งไม่อาจทราบได้ว่าพวกเขาได้ศึกษากับชัยค์อัลอิสลาม หรือกับลูกศิษย์คนใดของท่านโดยตรงหรือไม่ แต่ในงานประพันธ์ของพวกเขาปรากฏแนวคิดของชัยค์อัลอิสลาม จิตวิญญาณของท่าน ความรู้ของท่าน และดะอ์วะฮ์ของท่านอย่างชัดเจน ไม่ว่าท่านเหล่านี้จะได้รับประโยชน์จากลูกศิษย์หรืองานประพันธ์ของชัยค์อัลอิสลาม หรือไม่มีโอกาสเช่นนั้นก็ตาม ด้วยความเป็นหนึ่งเดียวกันทางความคิดและรสนิยม พวกเขาจึงสมควรได้รับการนับเป็นอุละมาอ์และนักปฏิรูปของสำนักคิดเดียวกันนี้ ในบรรดาบุคคลเหล่านี้ ผู้ที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษคือ อัลลามะฮ์อบูอิสหาก อัชชาฏิบี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 790) ผู้ประพันธ์อันทรงคุณวุฒิแห่งหนังสือ "อัลมุวาฟะก็อต" (الموافقات) ซึ่งหนังสือ "อัลอิอ์ติศอม" (الاعتصام) ของท่านดูเหมือนจะเป็นห่วงโซ่หนึ่งของกระบวนการปฏิรูปเดียวกันนี้ ที่ชัยค์อัลอิสลามได้ริเริ่มไว้ในยุคของท่าน และเป็นงานประพันธ์ที่เปี่ยมด้วยเนื้อหาสาระ สมบูรณ์ เป็นหลักการ และทรงคุณวิชาการที่สุดในหัวข้อเรื่องซุนนะฮ์และบิดอะฮ์[^1]

[^1]: จำนวน 619 หน้า ฉบับพิมพ์อียิปต์

INDEX

ดัชนี

(ตารีค-เอ-ดะอ์วัต วะ อะซีมัต [تاریخ دعوت و عزیمت] ภาคที่สอง)

เรียบเรียงโดย

มุหัมมัด ฆิยาษุดดีน นัดวี

บุคคล

(อลิฟ)

• (ท่านนบี) อาดัม (อ.ล.) — 39
• (ท่านนบี) อิบรอฮีม (อ.ล.) — 39, 186, 333, 168, 193, 195
• อะบาน บิน สะอีด บิน อัล-อาศ (ร.ฎ.) — 300
• อิบรอฮีม บิน อัล-ค็อบบาซ — 344
• อิบรอฮีม บิน อัล-ก็อฏฏอน — 63
• อิบรอฮีม บิน อัล-อัฏฏอร — 344
• อิบนุ อบี อุศัยบิอะฮ์ — 220
• อิบนุ อบี ยะอ์ลา — 342, 365
• อิบนุล อะษีร — 125, 343
• อิบนุล อัมบารี — 281
• อิบนุ บะฏูเฏาะฮ์ — 154
• (ชัยค์อัล-อิสลาม อัล-ฮาฟิซ อะห์มัด ตะกียุดดีน) อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) — 11, 14, 21–23, 25, 29, 32–44, 47, 49, 50, 52–68, 70, 71, 73, 77–79, 88, 89, 91, 92, 96–98, 100, 102–107, 111–115, 118, 125–131, 133, 136, 138, 140–142, 143, 148, 150–163, 168–170, 173, 175, 177, 180, 188–190, 196, 199, 200, 206, 207, 209, 210, 213, 214, 216–220, 223, 224, 226, 227, 229–231, 233, 235, 237, 242, 243, 244, 246, 249, 250, 252, 253, 256, 257, 259, 261, 263, 265, 267, 273, 275, 276, 277, 281–283, 286, 287, 291, 292, 298, 301–304, 306, 307, 309–311, 312–318, 323, 324, 326, 327, 329, 333, 336, 339, 343, 345–347, 349, 366, 368, 370, 372, 374
• (อัล-กอฎี) อิบนุ ญะมาอะฮ์ — 102
• (อัล-ฮาฟิซ) อิบนุ หะญัร อัล-อัสก็อลานี (ร.ฮ.) — 137, 152, 155, 159, 341, 342, 344

• (อัลลามะฮ์) อิบนุหะญัร อัล-มักกี — 159, 160, 161
• อิบนุหัซม์ — 338, 349, 359
• อิบนุล-หัฎเราะมี — 308
• อิบนุหูก็อล — 32
• อิบนุค็อลดูน — 254, 255
• อิบนุค็อลลิกาน — 120
• อิบนุล-เคาะลีลี — 102
• อิบนุดะกีก อัล-อีด — ดู ตะกียุดดีน
• (หาฟิซ) อิบนุเราะญับ — 126, 127‑344, 366, 368, 369, 374
• อิบนุรุชด์ — 111, 222, 223, 235, 258
• อิบนุซ-ซัมละกานี — ดู กะมาลุดดีน
• อิบนุสับอีน — 70, 72, 74
• (สุลฏอน) อิบนุซ-ซุอูด — 126
• อิบนุซ-ซุวัยดี — 371
• อิบนุซัยยิดินนาส — 132
• อิบนุซีนา — 233, 235, 236, 251, 258
• อิบนุศ-เศาะลาห์ — ดู ตะกียุดดีน
• (ท่าน) อิบนุอับบาส (ร.ฎ.) — 111, 201
• อิบนุอับดิด-ดาอิม อัล-มักดิซี — 38
• อิบนุอับดิล-ฮาดี — 38, 347, 366, 369, 370
• อิบนุอะสากิร — 125
• อิบนุอะกีล — 238
• อิบนุอะฏออิลลาฮ์ อัล-อิสกันดะรี — 96
• อิบนุล-ฟาริฎ (กวี) — 96
• (อัล-หาฟิซ) อิบนุฟัฎลิลลาฮ์ อัล-อุมะรี — 142
• อิบนุล-กอซิม — 215, 281
• อิบนุล-เกาะลานิซี — ดู ญะมาลุดดีน
• (หาฟิซ) อิบนุล-ก็อยยิม — 111, 112, 114, 131, 161, 168, 169, 170, 172, 174‑177, 180, 188, 347‑349, 350, 356, 359, 366, 374, 375
• (หาฟิซ) อิบนุกะษีร — 23‑34, 41, 42, 46, 51, 53, 63, 65, 67, 69, 71, 91, 97, 99, 113, 114, 125, 126, 335, 336, 69‑372, 373, 371
• (ชัยค์) อิบนุมาลิก — 33
• อิบนุมาลิก (เจ้าของอัลฟิยะฮ์ «الألفية») — 120
• (กอฎี) อิบนุมัคลูฟ อัล-มาลิกี — 68, 74, 85, 86, 87, 103, 111, 121, 174

ดูดัชนีรายชื่อ (ต่อ)

• (ชัยค์) อบูมุฮัมมัด อับดุลกอดิร ญีลานี — 83
• (ท่าน) อบูมูซา อัล-อัชอะรี (ร.ฎ.) — 211
• อบูนัศร์ ฟาราบี — 222, 223, 236
• อบูนุอัยม์ — 303
• อัษรัม — 281
• (อิมาม) อะห์มัด บิน ฮัมบัล — 38, 105, 111, 303, 343
• อะห์มัด บิน เราะญับ — 374
• อะห์มัด บิน อับดุลฮาดี — 368
• (ชัยค์) อะห์มัด อัล-มะห์ซูน อัล-อะซะลี — 70
• (ชัยค์) อะห์มัด สิรฮินดี — ดู มุญัดดิด อัลฟ์ษานี
• (ท่านซัยยิด) อะห์มัด ชะฮีด — 166
• อะห์มัด มุฮัมมัด ชากิร — 342
• อัคฟัช (นักไวยากรณ์) — 281
• อัรญวาช — 52, 53
• อริสโตเติล (อะริสฏู) — 32, 34–37, 226, 228, 231, 233, 236–233, 245, 247, 255
• อัรยูซี — 264
• (เมาลานา) อิสมาอีล ชะฮีด — 166
• (อิมาม) อิสหาก อิบนุ ราฮูยะฮ์ — 111
• อิสรออีล — 271
• อัชยาอ์นะบี — 276
• อัล-อัคนาอี — ดู อับดุลลอฮ์
• อัล-อัฟร็อม — ดู ญะลาลุดดีน
• เพลโต (อัฟลาฏูน) — 32, 220, 222, 223
• อัฟชะฮ์รี — 144
• ยูคลิด (อุกลีดิส) — 220
• (ชัยค์) อักบัร อิบนุ อะเราะบี — ดู มุห์ยิดดีน
• อิมามุลหะเราะมัยน์ — 44, 153
• (กอฎี) อิมามุดดีน — 47
• อิมาม ฆออิบ — 310
• (ท่าน) อนัส บิน มาลิก (ร.ฎ.) — 20
• (อิมาม) เอาซาอี — 111

บ / ป

• อัล-บาสิฏี — 42
• (ชัยค์) บายะซีด บิสฏอมี — 181, 184
• (อิมาม) บุคอรี — 111
• (กอฎี) บัดรุดดีน อิบนุ ญะมาอะฮ์ — 88
• บัรกุลุส — 221
• (กอฎี) บุรฮานุดดีน ซุรอี — 347

• (ชัยค์) บุรฮานุดดีน อัล-ฟะซารี — 321
• บัฏลีมูส (ปโตเลมี) — 220, 282
• บุกรอฏ (ฮิปโปเครตีส) — 220, 282
• (ท่าน) บิลาล (ร.ฎ.) — 170
• บัลยานี — 70
• บูอะลี สีนา (อิบนุ สีนา) — 222
• (อะมีร) บูลาอี — 53
• (กอฎี) บะฮาอุดดีน อัซ-ซะกี อัช-ชาฟิอี — 41
• (ชัยค์มุฮัมมัด) บะฮ์ญะฮ์ อัล-บัยฏาร — 125, 154
• (อัล-มะลิก อัซ-ซอฮิร) บัยบัรส์ — 27–22, 31
• (อิมาม) อัล-บัยฮะกี — 334
• ปอล (เปาโล) — 264

ต / ษ

• ตาญุดดีน อิบนุ อัส-สุบกี — 130
• (ชัยค์) ตาญุดดีน อัล-ฟะซารี — 41, 42
• ตาลีส (ทาลีส) — 232
• (อิมาม) อัต-ติรมิซี
• ตะกี อิบนุ อัล-อัคนาอี อัล-มาลิกี — 151
• (อัลลามะฮ์) ตะกียุดดีน อิบนุ ดะกีก อัล-อีด — 29, 30, 129
• (อัลลามะฮ์) ตะกียุดดีน อะลี อิบนุ อัส-สุบกี — 29, 30, 130, 131, 132, 140
• (ฮาฟิซ อบุลฟัฎล์) ตะกียุดดีน อิบนุ ฟะฮด์ อัล-มักกี — 324
• (อัลลามะฮ์) ตะกียุดดีน อบูอัมร์ อิบนุ อัศ-เศาะลาห์ — 29, 30, 125
• (กอฎี) ตะกียุดดีน สุลัยมาน — 345
• (ชัยค์อับดุลกอดิร) ติลิมสานี — 42–47, 144, 159
• (อัล-มะลิก อัล-มุอิซซ์) ตูรานชาห์ — 23
• (อะมีร) ตูซูน — 47
• ตัยมียะฮ์ (บิดาของอิบนุตัยมียะฮ์) — 33
• (อิมาม) อัษ-เษารี — 111

ญ / จ

• (ท่าน) ญาบิร (ร.ฎ.) — 362
• ญาชันกีร — ดู รุกนุดดีน
• (ท่าน) ญิบรีล (อ.ล.) — 86
• ญาลีนูส (กาเลน) — 282
• (ท่าน) ญะอ์ฟัร อัศ-ศอดิก (ร.ฮ.) — 111
• (กอฎี) ญะลาลุดดีน — 47
• (เมาลานา) ญะลาลุดดีน รูมี — 11, 14, 278
• (ชัยค์) ญะลาลุดดีน เกาะซวีนี — 29, 154
• (อัลลามะฮ์) ญะลาลุดดีน อบุลฮัจญาจ อัล-มิซซี — 29, 30, 125, 312, 326, 328, 362

• ญะมาลุดดีน อากูช […] 55, 63
• (กอฎี) ญะมาลุดดีน อิบนุลกะลานิซี 102, 104
• (ชัยค์) ญะมาลุดดีน อัซ-ซัมลกานี 138
• ญุนัยด์ อัล-บัฆดาดี 183
• เจงกีซข่าน 47, 65, 300

ฮ (ح)

• ญุฟูก 276
• หัจญาจ บิน ยูซุฟ 113
• (สุลฏอน) หุซามุดดีน ลาจีน 74
• (อะมีร) หุซามุดดีน มุฮันนา บิน อีซา มะลิกุลอะร็อบ 57, 88, 89
• (ท่าน) หะซัน (ร.ฎ.) 292, 304
• อัล-หะซัน บิน อะบิลบะเราะกาต มัสอูด 374
• หะซัน บิน อัยยูบ 275
• หะซัน บิน มูซา อัน-เนาบัคตี 221
• (ท่าน) หุซัยน์ (ร.ฎ.) 105, 214, 292, 302, 304
• (ฮาฟิซ ชัมซุดดีน อะบุลมะหาซิน) อัล-หุซัยนี 368, 372
• (เมาลานา ชาห์) หะลีม อะฏอ 12
• (อิมาม) อัล-หุมัยดี 38

ค (خ)

• (ท่าน) คอลิด บิน สะอีด บิน อัล-อาศ (ร.ฎ.) 300
• (โอลไจตู) คุดาบันดะฮ์ข่าน 284
• คุรบันดะฮ์ (กษัตริย์ตาตาร์) 306
• เคาะลัฟ (นักดาราศาสตร์) 283
• (อัลลามะฮ์) ค็อยรุดดีน — ดู นุอ์มาน
• อัล-เคาะลีล (นักไวยากรณ์) 281

ด (د) ซ (ذ)

• (ท่านนบี) ดานิยาล (อ.ล.) 211, 276, 282
• (ท่านนบี) ดาวูด (อ.ล.) 33, 300, 332, 277, 279, 282, 340
• (อิมาม) อบูดาวูด (ร.ฮ.) 111
• ดัจญาล 66
• (ฮาฟิซ ชัมซุดดีน) อัษ-ษะฮะบี 118, 129, 130, 132, 133, 134, 136, 150, 165, 168, 170, 179, 286, 313, 335, 368, 369, 371

ร (ر)

• (อิมาม) อัร-รอซี 221, 223
• (ท่าน) เราะบีอะฮ์ บิน อัล-หาริษ 300
• เราะญับ บิน อับดุรเราะห์มาน 374
• (อะมีร) รุกนุดดีน บัยบัรส์ (อัล-ญาชนะกีร) 23, 77, 98, 100, 101, 103, 104, 142

(เมาลานา) รูม — ดู ญะลาลุดดีน

(ز) ซ

• (กอฎี) ซุรอเราะฮ์ บิน อบีเอาฟา (กอฎีแห่งบัศเราะฮ์) 184
• (ท่าน) ซุบัยร์ บิน อัล-เอาวาม (ร.ฎ.) 111
• ซุฟัร 281
• (ท่านหญิง) ซัยนับ 214
• ซัยนับ บินตุ อัล-กะมาล 368
• ซัยนุดดีน บิน อัดนาน 64
• (อัลลามะฮ์) ซัยนุดดีน บิน มุนัจญา อัล-หัมบะลี 41, 43
• ซัยนุดดีน อับดุรเราะห์มาน อิบนุตัยมียะฮ์ 79, 112, 119, 123, 125
• (ชัยค์) ซัยนุดดีน อัล-ฟาริกี 43

(س) ส

• (ท่านนบี) สุลัยมาน (อ.ล.) 232, 277, 282, 340
• ศออิด อัล-กุรฏุบี 244
• (อัลลามะฮ์) สะคอวี 155
• (ฮาฟิซ) สิรอญุดดีน 134
• (ชัยค์) สิรอญุดดีน อบูหัฟศ์ อัล-บัซซาร 130, 135, 177
• (ชัยคุลอิสลาม) สิรอญุดดีน อัล-บุลกีนี 155
• (ท่าน) สะอด์ บิน มุอาซ (ร.ฎ.) 131
• (อัลลามะฮ์) สะอ์ดุดดีน อัต-ตัฟตาซานี 155
• โสกราตีส 232
• (กอฎี อบุลฟัฎล์) สุลัยมาน อิบนุ หัมซะฮ์ 368
• (เมาลานา สัยยิด) สุลัยมาน นัดวี 246, 255
• (ท่านหญิง) สะกีนะฮ์ 214
• สุฮ์รวัรดี อัล-มักตูล 223
• (อัลลามะฮ์) สัยยิด ชะรีฟ 223
• สีบะวัยฮ์ 37, 38, 136, 151, 281
• อัส-สัยฟ์ อิบนุ อัล-มัจญ์ด 369
• (อะมีร) สัยฟุดดีน ญาฆาน 47, 101
• สัยฟุดดีน กิบจัก 52, 54
• สัยฟุดดีน กุฏุซ 23, 24
• (อัล-มะลิก อัล-มันศูร) สัยฟุดดีน เกาะลาวูน 24, 25
• (อัลลามะฮ์) สุยูฏี 372, 373

(ش) ช

• (ท่านนบี) ชุอัยบ์ (อ.ล.) 277
• (อิมาม) ชาฟิอี 31, 111, 215, 281
• (อัลลามะฮ์) ชิบลี นุอ์มานี 232
• ชะเราะฟุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ 57, 79, 99, 100, 125

ศ

ฏ

อ / ฆ

• อับดุรร็อซซาก กาชานี — 156
• (ชัยค์) อับดุลกอดิร — ดู ติลิมซานี
• (ท่านชัยค์) อับดุลกอดิร ญีลานี — 96
• (อัลลามะฮ์) อับดุลกะรีม ชะฮ์ริสตานี — 221
• (ชัยค์) อับดุลกะบีร ยะมะนี — 156
• (ชัยค์อัลอิสลาม) อับดุลลอฮ์ อันศอรี — 348
• (กอฎี) อับดุลลอฮ์ อิบนุ อัลอัคนาอี — 120, 199
• อับดุลลอฮ์ อิบนุ มุหิบ — 123
• อับดุลลอฮ์ อัซซัรอี — 123
• (เมาลานา ซัยยิด) อับดุลลอฮ์ ฆอซนะวี — 349
• อับดุลฮาดี อิบนุ อับดุลหะมีด — 368
• อับดุลฮาดี อิบนุ ยูซุฟ — 368
• (ท่าน) อุษมาน อิบนุ อัฟฟาน (ร.ฎ.) — 291, 292, 293
• (ท่าน) อะดีย์ อิบนุ หาติม (ร.ฎ.) — 339
• (ชัยค์) อะดีย์ อิบนุ มุซาฟิร อุมะวี — 96
• อิซซุดดีน อัยบัก อัลหะมะวี — 43
• (อัลมะลิก อัลมุอิซซ์) อิซซุดดีน อัยบัก อัตตุรกุมานี — 22
• (ชัยค์อัลอิสลาม) อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม — 29, 130, 155, 338
• อัสสาฟ — 43
• (ท่าน) อะกีล (ร.ฎ.) — 300
• (อัลลามะฮ์) อะลาอุดดีน อัลบาญี — 29
• อะลาอุดดีน อัฏฏัยบะรีซี — 80, 84
• (หาฟิซ) อะละมุดดีน อัลบิรซาลี — 29, 88, 102, 126, 128, 171
• (ท่าน) อะลี (ร.ฎ.) — 59, 111, 131, 259, 285, 292, 300–305, 308, 309
• (ท่าน) อะลี อิบนุ หุซัยน์ (ร.ฎ.) — 111
• (ชัยค์) อะลี อิบนุ ยะอ์กูบ อัลบักรี — 199
• (มุลลา) อะลี กอรี — 155, 161, 188
• (ท่านซัยยิด) อะลี ฮุจญ์วีรี (ดาตา กันจ์ บัคช์) — 214
• (หาฟิซ) อิมาดุดดีน อิบนุ กะษีร — ดู อิบนุ กะษีร
• (อัลลามะฮ์) อิมาดุดดีน อัลวาสิฏี — 177
• (ท่าน) อุมัร (ร.ฎ.) — 183, 205, 211, 291, 293, 300, 301, 303, 304
• (ท่าน) อุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ (ร.ฮ.) — 11
• (กอฎี) อิยาฎ (ร.ฮ.) — 359
• อีซา อิบนุ มุฏอิม หัจญาร — 345, 368
• (อัลลามะฮ์) อัยนี — 159, 180

(ฮุจญะตุลอิสลาม) อิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) — 158, 221, 224, 238, 244, 323

ฟ

ฟาราบี — ดู อบูนัศร์

(ท่านหญิง) ฟาฏิมะฮ์ (ร.ฎ.) — 291, 304, 305

ฟาฏิมะฮ์ บินต์ เญาฮัร — 345

ฟัครุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ — 33

ฟัรรออ์ (นักไวยากรณ์) — 281

ฟัรญุลลอฮ์ ซะกี อัลกุรดี — 50, 159, 261, 318

มลาอิกะฮ์ (ฟิริชตะฮ์) — ดู เฏาะบะกอต

ฟิรเอาน์ — 69, 70, 271

ฟุฎัยล์ บิน อิยาฎ — 184

ปิทาโกรัส — 232

ก

กอซาน (มะห์มูด) — 47–53

กิบจัก — 133

คอนสแตนติน — 264

กุฏบุดดีน อบุลมะอาลี อัชอะรี — 39

กุฏบุดดีน รอซี — 223

กุฏบุดดีน ชีรอซี — 223

กิฟฏี — 220

ไกศ็อร (ซีซาร์) — 171

ค

(ชัยค์) กะบีร ยะมะนี — 156

กิสรอ — 171

(ชัยค์) กะมาลุดดีน อัลอันญา — 49, 50

(อัลลามะฮ์) กะมาลุดดีน บิน อัซซัมลกานี — 29, 40, 68, 103, 128, 130, 313

กูชยาร (นักดาราศาสตร์) — 282

ล

ลุฏฟี ญุมอะฮ์ — 223, 245

ลุกมาน ฮะกีม — 232

ลูตา — 265

(ท่าน) ลัยษ์ บิน สะอ์ด — 215

ม

(ผู้เป็นนายและนบีของเรา) มุหัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ — 18, 27, 43, 45, 61, 68, 81, 86, 87, 92, 95–97, 95–111, 109, 115, 131, 132, 139, 156

(ต่อ) 190, 191, 197, 202–203, 199–200, 205, 209, 210, 212, 244, 261, 263, 265, 266, 268, 272, 276–278, 280, 284, 288, 291–293, 299–301, 304–309, 319, 322, 323, 324, 333, 334–335, 339, 350–355, 358, 359, 362, 365, 360

(ท่านนบี) มูซา (อ.ล.) 169, 182, 185, 186, 194, 195, 211, 271, 277, 279, 282, 288, 289

(ท่านนบี) อีซา อัล-มะซีห์ (อ.ล.) 186, 190, 194, 195, 207, 260, 262, 270–277, 279, 282, 284, 289, 308

(ท่านหญิง) มัรยัม (อ.ล.) 207

(อิมาม) มาลิก (ร.ฮ.) 84, 111, 116, 202, 281, 294

(เคาะลีฟะฮ์) อัล-มะอ์มูน 219, 220

อัล-มุบัรริด 281

มัตตา 265

(อิมามร็อบบานี) มุญัดดิด อัลฟ์ษานี (ร.ฮ.) 155, 156, 181

(อบุลบะเราะกาต) มัจญ์ดุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ 33, 35

มุฮิบบุดดีน อัล-เคาะฏีบ 286

(เคาะวาญะฮ์) มุฮัมมัด อะมีน กัชมีรี 163

(อัล-กามิล) มุฮัมมัด อัล-อัยยูบี 30

มุฮัมมัด บิน อบีบักร์ (ร.ฎ.) 292

มุฮัมมัด บิน อะห์มัด 368

มุฮัมมัด บิน อิสมาอีล 374

มุฮัมมัด อิบนุล-เคาะฎิร 33

(ชัยค์) มุฮัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์ 13, 37, 53, 65, 90, 113, 117, 121, 262, 343

(ชัยค์) มุฮัมมัด ตัมมาม 124

(ชัยค์) มุฮัมมัด บิน อับดุรเราะฮีม อัล-อุรมะวี — ดู เศาะฟียุดดีน

(อัลลามะฮ์) มุฮัมมัด บิน อะลี อัช-เชากานี 33, 34

มุฮัมมัด บิน กุดามะฮ์ 368

(อัล-มะลิก อัน-นาศิร) มุฮัมมัด บิน เกาะลาวูน 24, 25, 48, 53, 64, 77, 98, 100, 103, 110, 112, 113, 141, 142, 172

(ชัยค์) มุฮัมมัด บะฮ์ญะฮ์ อัล-บัยฏ็อร — ดู บะฮ์ญะฮ์ อัล-บัยฏ็อร

มุฮัมมัด อัล-ค็อบบาซ อัล-บะลาซี 63

(ชัยค์) มุฮัมมัด อับดุรร็อซซาก ฮัมซะฮ์ 79

(ชัยค์) มุฮัมมัด นะศีฟ 79, 286

น

(อัลลามะฮ์ ค็อยรุดดีน) นุอ์มาน อาลูซี — 152, 160

(ซัยยิดะฮ์) นะฟีซะฮ์ — 86, 87, 195

นูรุดดีน อัซ-ซะวาวี — 97

(สุลต่าน) นูรุดดีน อะลี — 23

นูรุดดีน มาลิกี — 97

(อิมาม) นะวะวี — 24, 26, 29, 130, 111, 345

(หะกีมุลอิสลาม ชาห์) วะลียุลลอฮ์ เดห์ละวี (ร.ฮ.) — 149, 191, 193, 194, 332, 335, 336, 338, 339, 349

ฮ

(ซัยยิดุนา ฮัฎร็อต) ฮารูน อะลัยฮิสสลาม — 69

(ซัยยิดุนา ฮัฎร็อต) ฮูด อะลัยฮิสสลาม — 277

(ชัยคุลอิสลาม อับดุลลอฮ์) ฮะเราะวี อัล-อันศอรี — 125

ฮูลากูข่าน — 65, 223

ฮิวม์ (Hume – นักปรัชญา) — 256

ย

ยูหันนา — 265, 267

ยูสุฟ บิน มุหัมมัด — 368

ยูนุส ก็อยซี — 193

ชนชั้นและเผ่า – ชนชาติและตระกูล

บรรดานบี อะลัยฮิมุศเศาะลาตุ วัสสลาม — 15, 32, 41, 68, 71, 76, 139, 181, 183, 186, 194, 195, 202, 203, 209, 207, 218, 219, 227, 232, 236, 237, 242, 244, 245, 262, 264, 266, 270, 269, 273, 277, 279, 281, 287, 288, 292, 295, 301, 307, 310, 322, 328, 329, 340

อิตติหาดี (ผู้ยึดถือวะห์ดะตุลวุญูด) — 73, 75, 76, 131

อะห์บารและรุฮบาน (นักบวชยิวและนักบวชคริสต์) — 190, 204

อิดรีซี — 264

บรรดาภริยาผู้บริสุทธิ์ของท่านนบี ﷺ (อัซวาจ มุเฏาะฮ์ฮะรอต) — 214

อิสมาอีลี — 17, 64, 189, 197, 215

อะชาอิเราะฮ์ อุละมาอ์สายอัชอะรี — 31, 39, 46, 48, 107, 153, 221

ดัชนี (กลุ่มชนและสำนัก)

• บนีอับดุมะนาฟ — 300
• บนีอัน-นะฎีร — 65
• บนีฮาชิม — 300
• บาทหลวง, อุละมาอ์คริสเตียน — 261, 263, 265, 268, 274, 275
• ตาบิอีน — 44, 45, 108, 111, 112, 153, 183, 201, 211, 310, 322, 324, 359
• ตาตาร์ — 17, 18, 20, 21, 25, 31, 34, 37, 41, 42, 46, 47, 51, 61, 64, 72, 75, 79, 87, 98, 107, 110, 147, 195, 217, 223, 290, 306, 335 […]
• ตับอุตาบิอีน — 211
• เติร์ก, เชื้อสายเติร์ก — 22, 28, 36, 52, 58, 61, 77, 133
• ตัยมะนะฮ์ — 65
• ตัยมี — 341
• ญินน์ — 229
• ญะฮ์มียะฮ์ (นิกาย) — 74, 75, 76, 83, 121
• ฮากิมี — 64
• ฮะชาชี — 17
• นักปราชญ์กรีก — 116, 140, 220
• ฮะนาบิละฮ์ — 31, 33, 34, 39, 40, 41, 48, 81, 91, 107, 154, 162, 345
• ฮะวารี — 268, 269
• ตระกูลอิบนุตัยมียะฮ์ — 33, 107
• ตระกูลอับบาสียะฮ์ — 24
• เคาะลีฟะฮ์ทั้งสาม — 309
• เคาะลีฟะฮ์อัร-รอชิดีน — 280, 284, 285, 287, 299
• เคาะวาริจญ์ — 59, 83
• ดรูซ — 17
• ริฟาอี — 66
• โรมัน — 45, 263
• สับอียะฮ์ (นิกาย) — 100
• ผู้บูชาดวงดาว — 230
• สะลาญิเกาะฮ์, บนีสัลญูก — 300
• ชาฟิอียะฮ์ — 31
• กษัตริย์แห่งโรม — 230
• ชัยฏอน — 216, 217, 263, 351, 357
• ศอบิอีน — 32
• ศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) — 18, 27, 44, 45, 108, 111, 116

ดัชนี (ต่อ)

• …131, 132, 136, 153, 163, 182, 184, 199, 201, 202, 205, 211, 223, 228, 280, 284, 285, 287–289, 292, 294–299, 305, 308, 310–312, 322, 323, 334, 352
• พวกครูเสด (ศอลีบี) — 116, 117, 213, 214, 264, 265
• พวกธรรมชาตินิยม (ฏอบาอิอียีน) — 256
• พวกอุบัยดี, พวกฟาฏิมี — 196, 215
• ชาวอะญัม (ชาวต่างชาติที่ไม่ใช่อาหรับ) — 28, 189
• อาหรับ, ชาวอาหรับ — 28, 32, 38, 43, 45, 198, 221, 261, 282, 283, 342
• อุละมาอ์แห่งแบกแดด — 118
• อุละมาอ์สายฮัมบะลี — 36, 41, 265
• อุละมาอ์สายมาลิกี — 83
• นักตรรกศาสตร์ (อุละมาอ์มันฏิก) — 245, 247, 249, 250
• ชาวคริสต์ — 116, 117, 154, 156–162, 163, 215, 220, 260, 261, 266–268, 269, 270, 272, 273, 274, 278, 283, 284, 289, 290, 300, 339
• กลุ่มมุญัสสิมะฮ์ (พวกที่ถือว่าอัลลอฮ์มีรูปกาย) — 154
• ชาวฟะรังคี (ชาวยุโรป) — 23, 26
• นักนิติศาสตร์ (ฟุกอฮาอ์) — 84, 132
• ฟุกอฮาอ์สายชาฟิอีย์, อุละมาอ์สายชาฟิอีย์ — 31, 41, 84
• นักปรัชญา (ฟะลาสิฟะฮ์), อุละมาอ์ปรัชญา — 114, 115, 140, 145, 176, 180, 220, 221, 224, 230–236, 238–240, 241, 242, 251, 258, 279, 321, 324, 330, 331
• นักปรัชญาอิสลาม, ปราชญ์ (ฮุกะมาอ์) แห่งอิสลาม — 234–238, 236, 265
• นักปรัชญากรีก, อุละมาอ์กรีก — 29, 224, 231, 234, 237, 310
• พวกเกาะรอมิฏะฮ์ — 186, 304
• ปราชญ์กรีกโบราณ — 231
• กุเรช — 300
• กลุ่มชนของนบีมูซา — 288
• ผู้บูชาลูกวัว — 69
• ผู้ทำบิดอะฮ์ (มุบตะดิอีน) — 63, 134
• นักวิชาการกะลาม (มุตะกัลลิมีน) — 36, 84
• พวกมะญูซี — 17, 283
• นักหะดีษ (มุหัดดิษีน) — 84, 132
• ชัยค์สายศูฟี, ชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ — 185, 186, 189

บรรณานุกรม

อัลกุรอานุลมะญีด

(อลิฟ)

• อิบนุตัยมียะฮ์ (อบูซุฮเราะฮ์) — 13, 37, 52, 65, 90, 106, 113, 114, 121, 262, 343
• อิบนุเราะญับ — 368
• อิบนุกะษีร — ดู อัลบิดายะฮ์
• อบูยะอ์ลา — 372
• อิจญ์ติมาอุลญุยูชิลอิสลามียะฮ์ (اجتماع الجيوش الإسلامية) — 348
• อัลอัจญ์วิบะฮ์ อัลมัรฎียะฮ์ (الأجوبة المرضية) — 158
• อะฮาดีษุศเศาะลาติ อะลันนะบี ﷺ (أحاديث الصلاة على النبي) — 369
• อะห์กามุลอะห์กาม (أحكام الأحكام) — 30
• อัลอะห์กามุลกุบรอ (الأحكام الكبرى) — 369
• อิห์ยาอุอุลูมิดดีน (إحياء العلوم) — 349
• อัคบารุลหุกะมาอ์ (أخبار الحكماء) — 220
• อัลอิคติยาราตุลอิลมิยะฮ์ (الاختيارات العلمية) — 318
• อัลอัรบะอีน (อันนะวะวี) (الأربعين) — 375
• อัลอัรบะอีน (อัรรอซี) — 368
• อิซาละตุลค่อฟาอ์ (إزالة الخفاء) — 149
• อิสติหบาบุ ซิยาเราะติ ค็อยริลบะรียะฮ์ (استحباب زيارة خير البرية) — 200
• อิสลามกับอารยธรรมที่มิใช่อิสลาม (اسلام اور غیر اسلامی تہذیب) — 315
• อัศหาบุลกุตุบิสซิตตะฮ์ (أصحاب الكتب الستة) — 369
• อัลอิอ์ติศอม (الاعتصام) — 376
• อิอ์ลามุลมุวักกิอีน (إعلام الموقعين) — 348, 350
• อัลอิอ์ลาม ฟี ซิกริ มะชายิคิล อะอิมมะติล อะอ์ลาม (الإعلام في ذكر مشايخ الأئمة الأعلام) — 369
• อิฆอษะตุลละฮ์ฟาน (إغاثة اللهفان) — 112, 176, 348, 349
• อิกติฎออุศศิรอฏิลมุสตะกีม (اقتضاء الصراط المستقيم) — 142, 315, 316
• อัลอัลฟิยะฮ์ (الألفية) — 120
• อินญีล — 265-268, 271, 272, 276, 280, 282

(บา)

• ไบเบิล — 261, 267
• อัลบะห์รุลเมาริด ฟิลมะวาษีกิ วัลอุฮูด (البحر المورود في المواثيق والعهود) — 158
• บุคอรีชะรีฟ — 58, 116, 157, 210, 345

ดัชนีรายชื่อหนังสือ (ต่อ)

• บะดาอิอุลฟะวาอิด (بدائع الفوائد) — 348
• บิดายะตุลมุจตะฮิด (بداية المجتهد) — 111
• อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) — 23, 34, 42, 43, 47, 52, 53, 55, 58, 62, 63, 65–68, 114, 119, 151, 345, 346, 367, 369, 372, 373
• บะยาน มุวาฟะเกาะฮ์ เศาะรีฮิลมะอ์กูล (بيان موافقة صريح المعقول) — 32–322

ต

• ตารีคุลอัคลาก (تاريخ الأخلاق) — 136
• ตารีคุลอิสลาม (تاريخ الإسلام) — 30
• ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต (تاريخ دعوت وعزيمت) — 11, 196, 221–260
• ตารีค ฟะลาสิฟะติลอิสลาม ฟิลมัชริก วัลมัฆริบ (تاريخ فلاسفة الإسلام في المشرق والمغرب) — 223, 225
• ตุห์ฟะตุลมุห์ตาจญ์ (تحفة المحتاج) — 159
• ตุห์ฟะตุลวะดูด บิอะห์กามิลเมาลูด (تحفة الودود بأحكام المولود) — 348
• ตัครีจญ์ อะดิลละติตตันบีฮ์ (تخريج أدلة التنبيه) — 342
• ตัซกิเราะตุลหุฟฟาซ (تذكرة الحفاظ) — 344
• ตัรญะมะตุชชัยค์ ตะกียุดดีน อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) (ترجمة الشيخ تقي الدين ابن تيمية) — 370
• ตัรญะมะฮ์ เศาะฮิบ มุนตะกัลอัคบาร (ترجمة صاحب منتقى الأخبار) — 23
• (ญามิอ์) อัตติรมิซี ((جامع) ترمذي) — 20, 121, 345
• ตะอ์ลีเกาะฮ์ อะลา สุนะนิลบัยฮะกี (تعليقة على سنن البيهقي) — 370
• ตะอ์ลีเกาะตุษษิกอต (تعليقة الثقات) — 369
• ตัฟซีร อิบนุตัยมียะฮ์ (تفسير ابن تيمية) — 316
• ตัฟซีร ซูเราะฮ์อัลอิคลาศ (تفسير سورة الإخلاص) — 143, 217, 225, 226, 231–233, 315
• ตัฟซีร ซูเราะฮ์อันนูร (تفسير سورة النور) — 39, 142, 315
• ตัฟซีร อัลมุเอาวิซะตัยน์ (تفسير معوذتين) — 315
• อัตตักมีล ฟี มะอ์ริฟะติษษิกอต (التكميل في معرفة الثقات) — 342
• เตารอต (تورات) — 66–68, 271, 272, 276, 279, 280, 282
• อัตตะวัสสุล วัลวะสีละฮ์ (التوسل والوسيلة) — 202
• ตะฮาฟุตุลฟะลาสิฟะฮ์ (تهافت الفلاسفة) — 221
• ตะฮ์ซีบ สุนัน อบีดาวูด (تهذيب سنن أبي داود) — 348
• ตะฮ์ซีบุลกะมาล (تهذيب الكمال) — 30

ญ

• ญามิอุลอุลูม (ชัรห์ อัลอัรบะอีน) (جامع العلوم (شرح أربعين)) — 345
• ญะลาอุลอัฟฮาม (جلاء الأفهام) — 348
• ญะลาอุลอัยนัยน์ (جلاء العينين) — 43–45, 152, 155, 160, 163, 168, 169
• อัลญัมอุ บัยนะ เราะอ์ยัยิลหะกีมัยน์ (الجمع بين رأيي الحكيمين) — 222

ดัชนีชื่อหนังสือ (ต่อ)

• อัล-ญัมอุ บัยนัศ-เศาะฮีหัยน์ (الجمع بين الصحيحين) — 38
• อัล-ญะวาบุศ-เศาะฮีห์ ลิมัน บัดดะละ ดีนัล-มะสีห์ (الجواب الصحيح لمن بدّل دين المسيح) — 143, 259, 261, 263–284, 287, 289, 290, 314, 349
• อัล-ญะวาบุล-กาฟี (الجواب الكافي) — 348

ห (ح)

• หุจญะตุลลอฮิล-บาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) — 322, 334, 329–336, 365
• อัล-หิกัม (ของอิบนุ อะฏออิลลาฮ์) (الحكم لابن عطاء الله) — 96

ค (خ)

• คิฏ็อฏ มิศร์ (خطط مصر) — 28, 101
• คุลาเศาะฮ์ กอมูส (خلاصة قاموس) — 161
• ค็อยรุซ-ซาด (خير الزاد) — 365

ด (د)

• อัด-ดุรเราะตุล-ฟาคิเราะฮ์ (الدرة الفاخرة) — 42
• อัด-ดุร็อรุล-กามินะฮ์ (الدرر الكامنة) — 366–368, 375
• ดะกออิก (دقائق) — 221
• ดีวานของอบูหัยยาน ผู้อรรถาธิบายอัลกุรอาน (ديوان أبو حيان مفسر) — 152

ษ (ذ)

• ษัยลุ ตัษกิเราะติล-หุฟฟาซ (ذيل تذكرة الحفاظ) — 373
• ษัยลุ เฏาะบะกอติล-หุฟฟาซ (ذيل طبقات الحفاظ) — 373
• ษัยลุ เฏาะบะกอติล-หะนาบิละฮ์ (ذيل طبقات الحنابلة) — 126, 269, 375

ร (ر)

• อัร-รัดดุล-อักวัม (الرد الأقوم) — 69, 71, 77
• อัร-รัดดุ อะลา อบี หัยยาน อัน-นะห์วี (الرد على أبي حيان النحوي) — 370
• อัร-รัดดุ อะลัล-อิคนาอี (الرد على الإخنائي) — 195, 200, 212, 213
• อัร-รัดดุ อะลัล-บักรี (الرد على البكري) — 95, 191, 197–202, 210, 211, 214, 215, 225, 233, 235
• อัร-รัดดุ อะลัล-มันฏิกิยยีน (الرد على المنطقيين) — 136, 225, 228, 234, 240–242, 246–253, 255–257, 314, 349
• อัร-รัดดุล-วาฟิร (الرد الوافر) — 128–130, 135, 137, 138, 158, 170, 171, 176, 180
• ริสาละฮ์ อัล-อิคนาอิยยะฮ์ (رسالة الإخنائية) — 120
• ริสาละฮ์ อัซฮะริยยะฮ์ (رسالة أزهرية) — 317
• ริสาละฮ์ บัฆดาดิยยะฮ์ (رسالة بغدادية) — 317
• ริสาละฮ์ ตัดมุริยยะฮ์ (رسالة تدمرية) — 317
• ริสาละฮ์ หะมะวิยยะฮ์ (رسالة حموية) — 317
• ริสาละฮ์ เราะอ์สุ ซัยยิดินา อัล-หุซัยน์ (ร.ฎ.) (رسالة رأس سيدنا الحسين) — 105
• ริสาละฮ์ เราะฟอุล-มะลาม อะนิล-อะอิมมะติล-อะอ์ลาม (رسالة رفع الملام عن الأئمة الأعلام) — 108, 110
• ริสาละฮ์ ซิยาเราะติล-กุบูร (رسالة زيارة القبور) — 206, 207

• ริสาละฮ์ อัล-อุบูดิยะฮ์ (رسالة العبودية) — 181, 188
• ริสาละฮ์ อัล-กิยาส (رسالة القياس) — 316
• ริสาละฮ์ กีลานิยะฮ์ (رسالة كيلانية) — 317
• ริสาละฮ์ อัล-มิห์นะฮ์ (رسالة المحنة) — 79, 86, 87
• ริสาละฮ์ อัล-วาสิเฏาะฮ์ บัยนัล-ค็อลกิ วัล-ฮัก (رسالة الواسطة بين الخلق والحق) — 207, 208, 209, 210
• ริสาละฮ์ วาสิฏิยะฮ์ (رسالة واسطية) — 317
• รูฮุล-มะอานี (روح المعاني) — 160
• เราเฎาะตุล-มุฮิบบีน (روضة المحبين) — 348

ซาย (ز)

• ซาดุล-มะอาด (زاد المعاد) — 111, 112, 131, 132, 172, 175, 348, 356
• ซะบูร (زبور) — 272, 279, 280
• อัซ-ซะวาญิร อัน อิกติรอฟิล-กะบาอิร (الزواجر عن اقتراف الكبائر) — 159
• ซะวาอิด อะบูยะอ์ลา (زوائد أبو يعلى) — 372
• ซะวาอิด อัฏ-เฏาะบะรอนี (زوائد الطبراني) — 372

ซีน (س)

• บันทึกการเดินทางของอิบนุบัฏฏูเฏาะฮ์ (سفرنامہ ابن بطوطہ) — 154
• บันทึกการเดินทางของอัล-กุชัยรี (سفرنامہ قشیری) — 144
• สุนันอะบีดาวูด (سنن أبي داود) — 116
• อัล-ยาซา (กฎหมายตาตาร์) (الياسا) — 28

ชีน (ش)

• ชัรห์ อิศบะฮานิยะฮ์ (شرح أصبهانية) — 317
• ชัรห์ อัลฟิยะฮ์ (อิบนุมาลิก) (شرح ألفية ابن مالك) — 370
• ชัรห์ อัต-ติรมิซี (شرح الترمذي) — 375
• ชัรห์ ญะซะริยะฮ์ (شرح جزرية) — 161
• ชัรห์ ชาฏิบิยะฮ์ (شرح شاطبية) — 161
• ชัรห์ อัช-ชิฟาอ์ (شرح الشفاء) — 161
• ชัรห์ ชะมาอิล อัต-ติรมิซี (شرح شمائل الترمذي) — 161
• ชัรห์ อัล-ฟิกฮ์ อัล-อักบัร (شرح الفقه الأكبر) — 161
• ชัรห์ มา ซิอ์บานิ ญาอิอาน (شرح ما ذئبان جائعان) — 375
• ชัรห์ อัล-มุฮัซซับ (شرح المهذب) — 30
• ชัรห์ เศาะฮีห์มุสลิม (อัน-นะวะวี) (شرح مسلم للنووي) — 30, 111
• ชัรห์ อัน-นุคบะฮ์ (شرح النخبة) — 161
• ชัรห์ อัล-วิกอยะฮ์ (شرح الوقاية) — 149
• ชิฟาอุส-สะกอม ฟี ซิยาเราะติ ค็อยริล-อะนาม (شفاء السقام في زيارة خير الأنام) — 370
• ชิฟาอุล-อะลีล (شفاء العليل) — 348

ศอด (ص)

• อัศ-ศอริม อัล-มัสลูล อะลา ชาติมิร-เราะซูล (الصارم المسلول على شاتم الرسول) — 43, 87
• อัศ-ศอริม อัล-มุนกี ฟิร-ร็อดดิ อะลัส-สุบกี (الصارم المنكي في الرد على السبكي) — 370

• ศิฮาห์ ซิตตะฮ์ (صحاح ستہ) — 38, 303
• เศาะฮีหัยน์ (صحیحین) — 303
• ศิรอฏ มุสตะกีม (มัลฟูซาตของซัยยิดอะห์มัด ชะฮีด) (صراط مستقیم) — 166
• อัศเศาะวาอิก อัลมุห์ริเกาะฮ์ (الصواعق المحرقہ) — 159
• อัศเศาะวาอิก อัลมุรสะละฮ์ (الصواعق المرسلہ) — 348

ฏ

• อัฏเฏาะบะรอนี (طبرانی) — 343
• เฏาะบะกอต อัลอะฏิบบาอ์ (طبقات الاطباء) — 220
• เฏาะบะกอต อัลอุมัม (طبقات الامم) — 220
• เฏาะบะกอต อัลหะนาบิละฮ์ (طبقات الحنابلہ) — 344, 345
• เฏาะบะกอต อัชชาฟิอียะฮ์ (طبقات الشافعیہ) — 342
• เฏาะบะกอต อัชชาฟิอียะฮ์ อัลกุบรอ (طبقات الشافعیۃ الکبریٰ) — 21, 120, 312
• อัฏฏุรุก อัลหุกมียะฮ์ (الطرق الحکمیہ) — 348
• เฏาะรีก อัลฮิจญ์เราะตัยน์ (طریق الہجرتین) — 348

อ, ฆ

• อุดดะตุศ ศอบิรีน วะซะคีเราะตุช ชากิรีน (عدۃ الصابرین وذخیرۃ الشاکرین) — 348
• อัลอุกูด อัดดุรริยะฮ์ (العقود الدریہ) — 36, 37, 39, 119
• อัลอะกีดะฮ์ อัลหะมะวียะฮ์ อัลกุบรอ (العقیدۃ الحمویۃ الکبریٰ) — 44
• อะกีดะฮ์ วาสิฏียะฮ์ (عقیدۂ واسطیہ) — 67, 68
• อุลูม อัลหะดีษ (علوم الحدیث) — 342
• อุมดะตุล อะห์กาม (عمدۃ الاحکام) — 30
• อุมดะตุต ตัฟซีร อะนิล หาฟิซ อิบนุกะษีร (عمدۃ التفسیر عن الحافظ ابن کثیر) — 342
• อุมดะตุล กอรี (عمدۃ القاری) — 180
• ฆุนยะตุฏ ฏอลิบีน (غنیۃ الطالبین) — 83

ฟ

• ฟะตาวา อิบนุตัยมียะฮ์ (فتاویٰ ابن تیمیہ) — 108, 111, 317, 318, 341, 343
• อัลฟะตาวา อัลฟิกฮียะฮ์ วัลหะดีษิยะฮ์ (الفتاوی الفقہیہ والحدیثیہ) — 159
• ฟัตหุล บารี (อิบนุหะญัร) (فتح الباری) — 137, 159
• ฟัตหุล บารี (ชัรห์ บุคอรีของอิบนุเราะญับ ฉบับไม่สมบูรณ์) (فتح الباری) — 345
• ฟุตูหาต มักกียะฮ์ (فتوحات مکیہ) — 68, 72, 157
• ฟัตวา หะมะวียะฮ์ (فتویٰ حمویہ) — 47
• อัลฟุรกอน บัยนัล หักก์ วัลบาฏิล (الفرقان بین الحق والباطل) — 70, 71
• ฟุศูศ อัลหิกัม (فصوص الحکم) — 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 157
• ฟัฎลุ อิลมิส สะลัฟ อะลัล เคาะลัฟ (فضل علم السلف علی الخلف) — 345
• ฟัลสะฟะตุล อัคลาก ฟิล อิสลาม (فلسفۃ الاخلاق فی الاسلام) — 136
• อัลฟะวาอิด (الفوائد) — 348
• ฟิฮ์ริสต์ อิบนุนะดีม (فہرست ابن ندیم) — 220

(ต่อ) 149, 169, 170, 172, 173, 175, 177–179

ก (ق)

• อัลเกาะวาอิด อัลกุบรอ (القواعد الکبریٰ) — 30
• อัลเกาะวุล อัลญะลีย์ (القول الجلی) — 128

ก (ک)

• อัลกาฟิยะฮ์ อัชชาฟิยะฮ์ (الکافیۃ الشافیہ) — 348
• อัลกามิล (الکامل) — 343
• อัลกิตาบ ของสีบะวัยฮ์ (الکتاب - سیبویہ) — 37, 38, 136, 152
• กิตาบ อัลอิสติฆอษะฮ์ (کتاب الاستغاثہ) — 200
• กิตาบ อัลอาราอ์ วัดดิยานาต (کتاب الآراء والدیانات) — 221
• กิตาบ อัลอิมาม (کتاب الامام) — 30
• กิตาบ อัดดาอ์ วัดดะวาอ์ (کتاب الداء والدواء) — 348
• กิตาบ อัรรูห์ (کتاب الروح) — 348
• กิตาบ อัลอุมดะฮ์ (کتاب العمدہ) — 369
• กิตาบ อันนุบะลาอ์ (کتاب النبلاء) — 33
• กิตาบ อันนุบูวาต (کتاب النبوات) — 217, 226–229, 242, 312
• อัลกะลิม อัฏฏ็อยยิบ (الکلم الطیب) — 348
• กันซุลหิกัม อัลมัรบูฏ (کنز الحکم المربوط) — 72
• อัลกะวากิบ อัดดุรรียะฮ์ (الکواکب الدریہ) — 128, 129, 131–133, 135, 138, 139–141, 144, 145, 150, 151, 188, 191

ล (ل)

• ลิหาซ อัลอัลหาซ (لحاظ الالحاظ) — 374, 375
• อัลละฏออิฟ ฟี วะซออิฟ อัลอัยยาม (اللطائف فی وظائف الایام) — 375

ม (م)

• มะตัน กุฏบุดดีน อบุลมะอาลี อัชชะอ์รีย์ (متن قطب الدین ابو المعالی الشعری) — 39
• มัจญ์มูอะฮ์ อัรเราะซาอิล อัลกุบรอ (مجموعۃ الرسائل الکبریٰ) — 44, 226
• มัจญ์มูอะฮ์ เราะซาอิล (مجموعہ رسائل) — 188, 206
• มัจญ์มูอะฮ์ อิลมียะฮ์ (مجموعہ علمیہ) — 79, 86
• มัจญ์มูอะฮ์ ฟะรีจ อัตตุรกีย์ (مجموعہ فریج الترزکی) — 50
• มัจญ์มูอะฮ์ มะกาตีบ ชาห์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) (مجموعہ مکاتیب شاہ ولی اللہ) — 163
• อัลมุหัรร็อร ฟิลอะห์กาม (المحرر فی الاحکام) — 369
• มะดาริจ อัสซาลิกีน (مدارج السالکین) — 161, 165, 175, 177, 180, 188, 348, 349
• มิรกอฮ์ (ชัรห์มิชกาฮ์) (مرقاۃ - شرح مشکوٰۃ) — 161, 188
• มะซามีร ดาวูด (مزامیر داؤد) — 271
• มะซานีด (مسانید) — 303
• อัลมุสตัศฟา (المستصفیٰ) — 244, 245
• เศาะฮีห์มุสลิม (مسلم شریف) — 116, 157

• มุสนัด อิมามอะห์มัด (مسند امام احمد) — 38, 116, 302, 372
• มุสนัด อัช-ชัยค็อยน์ (مسند الشیخین) — 372
• มิชกาฮ์ (مشکوٰۃ) — 161, 188
• มิชกาฮ์ อัล-อันวาร (مشکوٰۃ الانوار) — 158
• อัล-มัฎนูน บิฮี อะลา อะฮ์ลิฮี (المضنون به علی اهله) — 158
• อัล-มัฎนูน บิฮี อะลา ฆ็อยริ อะฮ์ลิฮี (المضنون به علی غیر اهله) — 158
• มะฏอลิอ์ อัน-นุญูม (مطالع النجوم) — 72
• มะอาริจญ์ อัล-กุดส์ (معارج القدس) — 158
• มะอาริจญ์ อัล-วุศูล (معارج الوصول) — 226
• อัล-มุอ์ตะบัร (المعتبر) — 221
• มุอ์ญัม (อัซ-ซะฮะบี) (معجم ذہبی) — 366
• มิฟตาห์ ดาร์ อัส-สะอาดะฮ์ (مفتاح دار السعادہ) — 348
• มะกอศิด อัล-ฟะลาสิฟะฮ์ (مقاصد الفلاسفہ) — 245
• มุก็อดดิมะฮ์ อิบนุคอลดูน (مقدمہ ابن خلدون) — 255
• มุก็อดดิมะฮ์ อิบนุศศ็อลาห์ (مقدمہ ابن الصلاح) — 30
• มักตูบาต อิมาม ร็อบบานี (مکتوبات امام ربانی) — 155, 157
• อัล-มิลัล วัน-นิฮัล (الملل والنحل) — 221
• มะนาซิล อัส-สาอิรีน (منازل السائرین) — 161, 165, 188, 348
• มะนาสิก หัจญ์ อัล-มะชาฮิด (مناسک حج المشاہد) — 197
• มะนากิบ อบีอับดิลลาฮ์ มุฮัมมัด บิน อิสมาอีล อัล-บุคอรี (مناقب ابی عبد اللہ محمد بن اسماعیل بخاری) — 163
• มุนตะค็อบ มิน อัล-บัยฮะกี (منتخب من البیہقی) — 370
• มุนตะค็อบ มิน มุสนัด อัล-อิมาม อะห์มัด (منتخب من مسند الامام احمد) — 370
• มุนตะค็อบ มิน สุนัน อบีดาวูด (منتخب من سنن ابی داؤد) — 370
• อัล-มุนตะกอ (المنتقی) — 289
• มุนตะกอ อัล-อัคบาร (منتقی الاخبار) — 33, 34
• มุนตะกอ มิน ตะฮ์ซีบ อัล-กะมาล (ของอัล-มิซซี) (منتقی من تہذیب الکمال للمزی) — 370
• มันฏิก อัช-ชิฟาอ์ (منطق الشفاء) — 222
• มินฮาจญ์ อัส-สุนนะฮ์ (منہاج السنۃ) — 143, 259, 284, 286, 290–298, 301, 302, 306, 302–309, 314, 316, 329
• มินฮาจญ์ อัล-กะรอมะฮ์ (منہاج الکرامہ) — 284, 286, 302, 305, 311
• มินฮาจญ์ อัล-วุศูล อิลา อิลม์ อัล-อุศูล (منہاج الوصول الی علم الاصول) — 317
• อัล-มุวาฟะกอต (الموافقات) — 376
• มีซาน อัล-อิอ์ติดาล (میزان الاعتدال) — 30

(น)

• อัน-นุบูวาต (النبوات) — ดู กิตาบ อัน-นุบูวาต
• อัน-นัดวะฮ์ (วารสาร) (الندوہ) — 222
• นุซฮะฮ์ อัล-เคาะวาฏิร (نزہۃ الخواطر) — 146
• นัฟหะฮ์ อัล-อัรวาห์ (نفحۃ الارواح) — 348

นักฎุลมันฏิก (نقض المنطق) — 226, 231, 233, 239, 244, 246, 248, 253, 254

นัยลุลเอาฏอร (نيل الأوطار) — 33, 34

(ว)

อัลวาบิลุศศ็อยยิบ (الوابل الصيب) — 176

วะฟะยาตุลอะอ์ยาน (وفيات الأعيان) — 120

(ฮ)

ฮาดิลอัรวาห์ (حادي الأرواح) — 348

อัลฮิดายะฮ์ (هدایہ) — 149

อัลฮัดยุ วัสสุนัน ฟี อะหาดีษิลมะซานีด วัสสุนัน (الهدى والسنن في أحاديث المسانيد والسنن) — 343

สถานที่

(อ)

อุฮุด — 362

อาร์เมเนีย — 32

อเล็กซานเดรีย (อัลอิสกันดะรียะฮ์) — 96, 98, 99, 100, 102

อัฟกานิสถาน — 161

เอาฏ็อส — 363

อิหร่าน — 25, 47, 223, 301

เอเชีย — 28

เอเชียไมเนอร์ — 32

(บ / ป)

อัลบาบุศเศาะฆีร (สุสานในดิมัชก์) — 375

บาดิยะตุชชาม (ทะเลทราย) — 32

(สมรภูมิ) บัดร์ — 308

บุรญ์มิศร์ — 79

บัศเราะฮ์ (อิรัก) — 32, 184

บุศรอ (ชาม) — 321

แบกแดด (บัฆดาด) — 21, 25, 32, 33, 65, 118, 160, 195, 223, 291, 374

บัยตุลมักดิส — 368

บอมเบย์ (บัมบัย) — 246, 316

บัยเราะฮ์ (ดิมัชก์) — 56

ปากีสถาน — 12

ต ฏ ษ

• ตะบูก — 131
• ตุสตัร — 211
• ฐัฐฐะฮ์ — 163

-ษะนิยาตุลวะดาอ์ — 364, 363

• (ทุ่ง) ษะอ์ลับ — 60

จ ญ

• (อัยน์) ญาลูต — 22
• ญุบ (คุก, อียิปต์) — 79
• ญุรุด (ภูเขา) — 165, 164, 163
• อัล-ญะซีเราะฮ์ — 290, 135, 32
• ญุนดีซาบูร — 220
• ญิซยะฮ์ — 347
• จีน — 126

ฮ

• หิญาซ — 211, 25, 24
• หัรรอน — 250–32, 220
• อัล-หะเราะมัยน์ อัช-ชะรีฟัยน์ — 196
• (ย่าน) หุบัยนะฮ์ — 105
• หะฏีน — 260
• หะลับ — 290, 265, 38, 36, 21
• หะมาฮ์ — 48, 43
• หิมศ์ — 49
• หุนัยน์ — 363
• เหาะรอน — 55

ค

• คุรอซาน — 290, 211, 25
• ค็อยบัร — 131

ด

• ดารุลหะดีษ — ดูที่ อัช-ชุกรียะฮ์
• ดารุสสะอาดะฮ์ (ชาม) — 114
• ดาอิเราะฮ์ ชาฮ์อะลามุลลอฮ์ (รออ์เอบะเรลี) — 13
• ดิจญ์ละฮ์ (แม่น้ำไทกริส) — 32, 21
• แม่น้ำไนล์ — 32
• ดิมัชก์ (ดามัสกัส) — 21, 22, 26, 36–44, 41, 43, 49–50, 51–52, 56, 58, 65, 67, 70, 78, 79, 84, 89, 97, 99, 100, 106, 107, 114, 123, 126, 154, 195, 214, 260, 345, 368, 374, 375–420

• ดูอาบะฮ์ ดิจละฮ์และฟุรอต (ดินแดนระหว่างแม่น้ำไทกริสและยูเฟรทีส) 31, 32
• ดิยารบักร์ 32
• ดิยารเราะบีอะฮ์ 32
• ดิยารมุฎ็อร 32

ร

• รออีบะเรลี 13
• อัร-ร็อกเกาะฮ์ (อัล-บัยฎออ์) 32
• รุกน์ (สถานที่ศักดิ์สิทธิ์) 133
• รูม 220
• อัร-รุฮา (เอเดสซาหรืออูรฟา) 32

ส

• อัส-สุกกะรียะฮ์ (ดารุลหะดีษ ดิมัชก์) 34, 36, 41, 43
• สินธ์ 163
• ซูดาน 23, 25
• สูกุลค็อยล์ (ดิมัชก์) 125

ช

• ชาม 16, 17, 22–26, 30, 35, 38, 39, 43, 48, 52, 53, 55–58, 64, 68, 72, 78, 82, 85, 88, 89, 91, 98, 100–103, 125, 131, 134, 135, 145, 154, 196, 197, 211, 215, 216, 232, 260, 261, 278, 284, 290, 300, 363, 364, 370

ศ ฏ

• (ย่าน) ศอลิหิยะฮ์ (ดิมัชก์) 52, 65, 91, 368
• อัศ-ศูฟียะฮ์ (สุสาน – ดิมัชก์) 34, 125, 373
• ฏ็อรอบุลุส 24
• ฏูร 194

อ

• อาดิลียะฮ์ 120
• โลกอิสลาม (ประเทศมุสลิม) 21, 24, 35, 48, 153, 210, 211–218, 223, 224, 232, 234, 252, 257, 260, 279, 318, 335
• อิรัก 21, 25, 32, 35, 47, 54, 57, 118, 131, 190, 211, 290
• อาหรับ 57, 278, 301, 364
• อะเราะฟาต 198, 302, 304
• อุลัยเกาะฮ์ (ชาม) 215

غ

• เฆาะดีรคุม — 303
• ฆอซซะฮ์ — 78

ف

• (แม่น้ำ) ฟุรอต — 21, 23, 32, 57, 61
• ฟะลัสฏีน (ปาเลสไตน์) — 16, 17, 260

ق

• กอซาน — 121
• กอฮิเราะฮ์ (ไคโร) — 23, 24, 56, 86, 91, 103, 104, 105, 195, 214, 215, 315
• กุบรุส (ไซปรัส) — 16, 64, 65, 261
• กุสฏันฏีนิยะฮ์ — 260
• กอศอศีน — 115
• ป้อมปราการแห่งดิมัชก์ — 52, 53, 106, 114, 117, 119, 124, 126
• ป้อมปราการแห่งมิศร์ — 78, 96
• (แม่น้ำ) กุลูฏ — 62

ک، ل

• กัรบะลาอ์ — 196
• กุรดิสถาน — 32, 159
• กะร็อก — 98
• กิสรวาน — 63, 64
• กูฟะฮ์ — 324
• ลาฮอร์ — 214
• ลัคเนา — 315

م

• มัจดัล (ชาม) — 371
• มะดีนะฮ์ฏ็อยยิบะฮ์ — 304, 324, 360, 359, 365, 363
• มัชฮัด — 196
• มิศร์ (อียิปต์) — 28, 22, 30, 31, 35, 39, 44, 48, 53, 58, 55, 64, 65, 67, 68, 69, 77, 83, 85, 89, 91, 92, 98, 96, 107, 100, 113, 114, 120, 129, 134, 135, 145, 159, 161, 195, 196, 211, 215, 216, 260, 261, 286, 316, 318, 349, 347, 372
• มะอาน — 42
• มัฆริบอักศอ — 196
• สุสานของศูฟี — ดูที่ «อัศ-ศูฟิยะฮ์»
• มะกอมอิบรอฮีม — 132

<br>

(ต่อ)

(น)

(ฮ)

(ย)

เบ็ดเตล็ด

โรงเรียน สถาบัน และองค์กร

มัซฮับ ขบวนการ และแนวคิด

สำนักนิติศาสตร์และประเด็นต่าง ๆ

ศัพท์ทางศาสนาและศัพท์เฉพาะ

มัสยิดและศาสนสถาน

ศาสตร์ต่าง ๆ

• หะดีษ — 38, 127, 129, 136, 313, 316, 365, 367
• คณิตศาสตร์ — 222, 230
• (วิชา) ซีเราะฮ์และอาษาร — 127
• ฟิสิกส์ (วิชาธรรมชาติ) — 222, 223, 258
• ภาษาอาหรับ — 37
• ศาสตร์แห่งเหตุผล (วิชาการเชิงปัญญา) — 140, 141, 228, 246, 247, 253, 256, 310, 311, 326, 327
• วิชาเภสัชศาสตร์ — 320
• วิชาการอุปนัย (อิสติกรออ์) — 255, 256, 258, 323
• วิชาอัสมาอุรริญาล (ชีวประวัติผู้รายงานหะดีษ) — 127, 128, 267, 285, 316, 317
• วิชาเทวตำนาน (อิลมุลอัศนาม) — 240, 263
• วิชาตัศรีฟ (การผันคำ) — 320, 336, 365, 367
• วิชาอัลญัรห์วัตตะอ์ดีล (การวิจารณ์และรับรองผู้รายงาน) — 267, 285, 316, 367
• วิชาจริยธรรม (อัคลาก) — 127, 152
• วิชาอะกีดะฮ์ — 19, 317, 321, 322
• วิชาฟะรออิฎ (การแบ่งมรดก) — 38
• วิชาฟิกฮ์ — 33, 38, 127, 136, 152, 313, 317, 339, 365, 367, 371
• วิชาพฤกษศาสตร์ — 320
• วิชาอิลมุลกะลาม — 16, 17, 39, 40, 70, 75, 127, 189, 219, 227, 243, 261, 262, 311, 317, 318, 322, 323, 332, 345, 349, 365
• วิชาเคมี (อัลกีมิยาอ์) — 320
• วิชาการอิสลาม, วิชาการชะรีอะฮ์ — 38, 251, 313, 345, 350, 365
• วิชาการกรีก — 219, 223, 250, 256
• ฟิกฮ์ฮะนะฟี — 38
• ปรัชญา — 14, 15, 32, 40, 126, 128, 170, 175, 189, 219–224, 226, 232, 233, 235, 244, 247, 252, 253, 255, 258, 261, 263, 311, 319–323, 326–329
• ปรัชญาว่าด้วยเทววิทยา (อิลาฮิยาต) — 15
• ปรัชญาสำนักมัชชาอีน (เพริพาเทติก) — 233
• ปรัชญากรีก — 15, 25, 26, 96, 136, 219–224, 226, 227, 230, 236–242, 243
• วิชาการแพทย์ — 229
• วิชาฉันทลักษณ์ (อะรูฎ) — 246

(วิชา) ภาษา — 30, 34, 47, 162, 281, 320

วิชากะลามของคริสต์ศาสนา — 262

ตรรกศาสตร์ — 40, 189, 219, 221, 223, 224, 244–53, 255, 257, 258

(วิชา) ไวยากรณ์ (นะห์วู) — 30, 34, 47, 136, 151, 162, 246, 281, 320, 365, 367, 371

ปรัชญาอิชรอกียะฮ์ของอินเดีย — 19

ศัพท์วิชาการกรีก — 15

ศาสตร์ของกรีก — 32

ปรัชญาอิชรอกียะฮ์ของกรีก — 19

ตรรกศาสตร์กรีก — 136, 247, 250, 252, 258

โรงพิมพ์:

โรงพิมพ์อะห์มะดี — 163

โรงพิมพ์อะมีรียะฮ์ มิศร์ — 286

โรงพิมพ์อันศอรุสสุนนะฮ์ ไคโร

โรงพิมพ์บูลาก มิศร์ — 161

โรงพิมพ์หุซัยนียะฮ์ มิศรียะฮ์ — 188

โรงพิมพ์ค็อยรียะฮ์ มิศร์

โรงพิมพ์สะละฟียะฮ์ มิศร์ — 200

โรงพิมพ์ก็อยยิมะฮ์ บอมเบย์ — 246, 316

โรงพิมพ์กุรดิสตาน มิศร์ — 159

โรงพิมพ์มุศฏอฟา อัลบาบี อัลหะละบี — 375

โรงพิมพ์มัยมะนียะฮ์ มิศร์ — 356

โรงพิมพ์นิซอมี — 358–60, 362

สงคราม เหตุการณ์และอุบัติการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์:

การรุกรานของพวกตาตาร์ — 335, 373

สงครามค็อยบัร/เฆาะซวะฮ์ค็อยบัร — 131, 363

สงครามบะดัร — 308

หัจญะตุลวะดาอ์ — 359

ซะรียะฮ์ — 308

สงครามครูเสด — 28, 301, 260

เฆาะซะวาต (การศึกที่ท่านนบี ﷺ ร่วม) — 207, 308, 360, 363

เฆาะซวะฮ์อุหุด — 362

เฆาะซวะฮ์เอาฏอส — 363

เฆาะซวะฮ์ตะบูก — 363, 364

เฆาะซวะฮ์หุนัยน์ — 363

เฆาะซวะฮ์ฟัตหุ (มักกะฮ์) — 363

ฟิตนะฮ์แห่งศาสตร์ของกรีก (อุลูมยูนานียะฮ์) — 19