ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ (تاریخ دعوت وعزیمت)

ภาคที่หนึ่ง

การสำรวจเชิงประวัติศาสตร์ว่าด้วยความพยายามในการปฏิรูป (อิศลาห์) และการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของโลกอิสลาม การแนะนำโดยละเอียดถึงบรรดานักปฏิรูปผู้มีชื่อเสียง และบุคคลสำคัญผู้โดดเด่นแห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ บันทึกผลงานทางวิชาการของพวกเขา ตลอดจนอิทธิพลและผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น

เมาลานา สัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี

มัจญ์ลิส นัชริยาต อิสลาม 1-เค-3 นาซิมาบาด แมนชัน, นาซิมาบาด หมายเลข 1, การาจี 18

ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ (تاریخ دعوت وعزیمت)

ภาคที่หนึ่ง

การสำรวจเชิงประวัติศาสตร์ว่าด้วยความพยายามในการปฏิรูป (อิศลาห์) และการฟื้นฟู (ตัจดีด) ของโลกอิสลาม การแนะนำโดยละเอียดถึงบรรดานักปฏิรูปผู้มีชื่อเสียง และบุคคลสำคัญผู้โดดเด่นแห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ บันทึกเรื่องราวผลงานทางวิชาการของพวกเขา ตลอดจนอิทธิพลและผลลัพธ์อันเกิดจากผลงานเหล่านั้น

นักคิดแห่งอิสลาม เมาลานา สัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.)

มัจลิส นัชริยาต อิสลาม

เอ-30 นาซิมอาบาด แมนชั่น, นาซิมอาบาด, การาจี

ลิขสิทธิ์ในการจัดพิมพ์และเผยแพร่ทั้งหมดในปากีสถาน เป็นของฟัฎลุรร็อบบี นัดวี

นักคิดแห่งอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.)

ในช่วงชีวิตของท่าน ท่านได้ดำรงตำแหน่งในสถาบันต่าง ๆ ดังต่อไปนี้

• ผู้อำนวยการดารุลอุลูม นัดวะตุลอุละมาอ์ ลัคเนา
• กรรมการสภาชูรอ ดารุลอุลูม เดโอบันด์
• ประธานมัจญ์ลิส ตะห์กีกอต วะ นัชริยาต อิสลาม ลัคเนา
• ประธานคณะกรรมการบริหาร มัจญ์ลิส ดารุลมุศ็อนนิฟีน อะอ์ซัมครัฮ์
• สมาชิกสถาบันภาษาอาหรับ (อัลมัจญ์มะอ์ อัลอิลมี อัลอะเราะบี) ดิมัชก์
• กรรมการสภาชูรอ มหาวิทยาลัยอิสลามแห่งมะดีนะฮ์ อัลมุนาวะเราะฮ์
• กรรมการผู้ก่อตั้งสันนิบาตโลกมุสลิม (รอบิเฏาะฮ์ อัลอาลัม อัลอิสลามี) มักกะฮ์ อัลมุกัรเราะมะฮ์
• กรรมการบริหารสภาโลกมุสลิม (มุอ์ตะมัร อัลอาลัม อัลอิสลามี) เบรุต
• ประธานคณะกรรมการกฎหมายส่วนบุคคลมุสลิมแห่งอินเดียทั้งปวง (All India Muslim Personal Law Board)
• ประธานสันนิบาตวรรณกรรมอิสลามสากล (รอบิเฏาะฮ์ อัลอะดับ อัลอิสลามี อัลอาละมียะฮ์)
• กรรมการบริหารศูนย์อิสลาม เจนีวา
• อดีตศาสตราจารย์รับเชิญ มหาวิทยาลัยดิมัชก์และมหาวิทยาลัยมะดีนะฮ์
• ประธานศูนย์อิสลามศึกษาอ็อกซ์ฟอร์ด (Oxford Centre for Islamic Studies) มหาวิทยาลัยอ็อกซ์ฟอร์ด

|---|---| | ชื่อหนังสือ | ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และอะซีมะฮ์ [تاریخ دعوت وعزیمت] (ภาคที่หนึ่ง) | | ผู้เขียน | นักคิดแห่งอิสลาม เมาลานา ซัยยิด อบุลหะซัน อะลี นัดวี (ร.ฮ.) | | โรงพิมพ์ | อะห์มัด บราเดอร์ส พรินติ้ง เพรส การาจี | | จำนวนหน้า | 436 หน้า |

โทรศัพท์: 6601817

ตัวแทนจำหน่าย: มักตะบะฮ์ นัดวะฮ์ กอซิม เซ็นเตอร์ อุรดูบาซาร์ การาจี

ผู้จัดพิมพ์

ฟัฎลุรร็อบบี นัดวี

มัจญ์ลิส นัชริยาต อิสลาม 1-K-3 นาซิมาบาด แมนชัน นาซิมาบาด การาจี

ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น (تاریخ دعوت و عزیمت)

(ภาคที่หนึ่ง)

ภาษาอาหรับ — คูเวตและเบรุต

ภาษาอังกฤษ — ลัคเนา, การาจี

ภาษาอูรดู — ลัคเนา

ภาษาอูรดู — การาจี

สารบัญ

ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น (تاریخ دعوت و عزیمت)

ภาคที่หนึ่ง

• การชี้ให้เห็นถึง "นิฟาก" และพวกมุนาฟิก — 65
• การเสียชีวิตของหะสัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.) และการเป็นที่ยอมรับของท่าน — 67
• ความพยายามในการเปลี่ยนแปลงอำนาจการปกครอง — 67

คิลาฟะฮ์อับบาซียะฮ์ กับดะอ์วะฮ์และการตักเตือนทางศาสนา

• คิลาฟะฮ์อับบาซียะฮ์และอิทธิพลของมัน — 69
• นักดะอ์วะฮ์สู่อัลลอฮ์แห่งแบกแดด — 70

การรวบรวมหะดีษและฟิกฮ์

• ความจำเป็นเร่งด่วนสองประการของอุมมะฮ์ — 73
• การรวบรวมหะดีษ — 75
• ความมุ่งมั่นอันสูงส่งและความอุตสาหะของนักหะดีษ — 75
• ศาสตร์อัสมาอ์อัร-ริญาล — 76
• ความรอบคอบและความซื่อตรงของนักหะดีษ — 77
• พลังความจำและความแม่นยำ — 78
• ผู้ฟังจำนวนมากที่หลั่งไหลมายังวงเรียน — 79
• ศิหาหฺ ซิตตะฮ์ — 79
• การรวบรวมฟิกฮ์ — 80
• อิมามทั้งสี่และคุณลักษณะเฉพาะของท่าน — 81
• ศิษย์และผู้สืบทอดของอิมามทั้งสี่ — 82
• ประโยชน์ของการรวบรวมฟิกฮ์ — 82

ฟิตนะฮ์เรื่องการสร้างอัลกุรอาน และอิมามอะห์มัด อิบนุ ฮัมบัล (ร.ฮ.)

• ปรัชญาเทววิทยาและการถกเถียงเรื่องซาตและศิฟาต — 84
• การรุ่งเรืองของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ — 85
• อิมามอะห์มัด อิบนุ ฮัมบัล (ร.ฮ.) — 86
• ฟิตนะฮ์เรื่องการสร้างอัลกุรอาน — 94
• อิมามอะห์มัดในยามถูกทดสอบและเผชิญการทดลอง — 96
• รายละเอียดของเหตุการณ์จากปากของอิมามอะห์มัดเอง — 96
• ความมุ่งมั่นและความหนักแน่นที่หาใดเทียบมิได้ — 99
• ผลงานของอิมามอะห์มัดและผลตอบแทนของท่าน — 100

ฟิตนะฮ์อิอ์ติซาล กับอบุลหะสัน อัล-อัชอะรี และบรรดาผู้ตามท่าน

103–118

• อำนาจทางวิชาการของพวกมุอ์ตะซิละฮ์และอิทธิพลของมัน — 103
• ความจำเป็นที่ต้องมีบุคคลผู้ยิ่งใหญ่มาปกป้องซุนนะฮ์ — 104
• อิมามอบุลหะสัน อัล-อัชอะรี — 105
• ความกระตือรือร้นในการเผยแผ่และการยืนหยัดในสัจธรรมของอิมามอบุลหะสัน อัล-อัชอะรี — 106
• ความสามารถทางสติปัญญาและความเป็นเลิศทางวิชาการของท่าน — 106
• แนวทางของท่านและคุณูปการของท่าน — 108
• ผลงานเขียนของท่าน — 113
• อิบาดะฮ์และความยำเกรง — 114
• การเสียชีวิต — 114
• อิมามอบูมันศูร อัล-มาตุรีดี — 114
• อุละมาอ์สายอัชอะรีและอิทธิพลทางวิชาการของพวกเขา — 116

ความเสื่อมถอยของอิลมุลกะลาม การแพร่หลายของปรัชญาและลัทธิบาฏินียะฮ์ และความจำเป็นต้องมีนักกะลามคนใหม่

119–129

• การเบี่ยงเบนและความเสื่อมถอยของอิลมุลกะลาม — 119
• การแพร่หลายของปรัชญา — 120
• นักแปลและนักอธิบายปรัชญากรีกชาวอาหรับ — 121
• กลุ่มอิควานุศศอฟาและสาส์นของพวกเขา — 121
• ความแตกต่างระหว่างพวกมุอ์ตะซิละฮ์กับนักปรัชญา — 122
• ฟิตนะฮ์ของลัทธิบาฏินียะฮ์ — 123
• ความสับสนเรื่องซาฮิรและบาฏิน — 124
• การกบฏต่อความเป็นนบีของท่านมุหัมมัด ﷺ — 126

อิมามอัล-เฆาะซาลี (ร.ฮ.)

130–196

ท่านชัยค์อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.)

197–224

อัลลามะฮ์อิบนุลเญาซี (ร.ฮ.)

225–251

• คุณลักษณะและความดีงามภายนอก ..... 229
• ความมุ่งมั่นสูงส่งและความใฝ่ใจในความรอบรู้ ..... 229
• มัจญ์ลิสการเทศนาและผลกระทบของมัน ..... 232
• งานประพันธ์เชิงวิพากษ์ของท่าน ..... 233
• กิตาบุลเมาฎูอาต (كتاب الموضوعات) ..... 233
• ตัลบีสุอิบลีส (تلبيس إبليس) ..... 234
• การวิพากษ์ชนชั้นต่าง ๆ ..... 234
• ศอยดุลคอฏิร (صيد الخاطر) ..... 239
• ข้อสรุปยิ่งใหญ่จากเหตุการณ์ธรรมดา ..... 240
• เหตุการณ์ในชีวิตและการสนทนากับนัฟซู ..... 242
• ความจำเป็นในการศึกษาชีวประวัติของสะลัฟศอลิหีน ..... 246
• ชีวประวัติของบรรดาผู้ทรงธรรมแห่งอุมมะฮ์ ..... 247
• ความสำคัญของประวัติศาสตร์ ..... 247
• งานประพันธ์ด้านประวัติศาสตร์ ..... 249
• ความเป็นนักวรรณศิลป์และนักปราศรัย ..... 250
• การเสียชีวิต ..... 251

นูรุดดีน ซังกี (ร.ฮ.) และเศาะลาหุดดีน อัยยูบี (ร.ฮ.) ..... 252–286

• การรุกรานของพวกครูเสดและภัยคุกคามใหม่ต่อโลกอิสลาม ..... 252
• อะตาเบก อิมาดุดดีน ซังกี ..... 254
• อัลมะลิกุลอาดิล นูรุดดีน ซังกี ..... 255
• คุณงามความดีและคุณลักษณะของนูรุดดีน ..... 256
• ความใฝ่ใจในญิฮาด อีมานและความเชื่อมั่น ..... 259
• สุลต่านเศาะลาหุดดีน อัยยูบี ..... 261
• การเปลี่ยนแปลงในชีวิต ..... 262
• ความรักในญิฮาด ..... 263
• สงครามชี้ขาดที่หิฏฏีน ..... 264
• ความหวงแหนในศาสนาของสุลต่าน ..... 265
• การพิชิตบัยตุลมักดิส ..... 266
• การแสดงออกซึ่งจริยธรรมอิสลาม ..... 268
• กระแสหลั่งไหลของพวกครูเสด ..... 269
• การทำสนธิสัญญาและการเสร็จสิ้นภารกิจของสุลต่าน ..... 270
• การเสียชีวิต ..... 273
• สุลต่านผู้มีวิถีชีวิตแบบดัรวีช ..... 274
• ความดีงามแห่งจริยธรรม ..... 277
• คุณลักษณะแห่งความเป็นลูกผู้ชาย ..... 279
• ความรู้และความประเสริฐ ..... 281
• การล่มสลายของรัฐบาลฟาฏิมียะฮ์และผลงานสำคัญประการที่สองของสุลต่านเศาะลาหุดดีน ..... 282

ชัยคุลอิสลาม อิซซุดดีน อิบนุอับดิสสลาม (ร.ฮ.) ..... 287–302

• ความยิ่งใหญ่ทางวิชาการ ..... 287
• การให้คำแนะนำที่ดีแก่บรรดาสุลต่าน และความหวังดีต่ออิสลามและมุสลิม ..... 289
• ความกล้าหาญและความหนักแน่นในการเผชิญหน้ากับกษัตริย์แห่งชาม ..... 291
• ชัยค์อิซซุดดีนในอียิปต์ ..... 293
• การพูดความจริงและความไม่หวั่นเกรงของชัยค์ ..... 293
• ญิฮาดต่อพวกฟะรังญ์ (ชาวยุโรป) ..... 295
• การจัดหาค่าใช้จ่ายสำหรับญิฮาดของชัยค์ ..... 295
• การประมูลขายบรรดาขุนนางแห่งรัฐ ..... 296
• ชัยค์อิซซุดดีนกับบรรดาสุลต่านแห่งอียิปต์ ..... 297
• จริยธรรมอันสูงส่ง ..... 298
• การกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว และแนวทางของชัยค์ ..... 299
• งานประพันธ์ของชัยค์ ..... 301
• การเสียชีวิตของชัยค์ ..... 302

ฟิตนะฮ์ตาตาร์และการทดสอบครั้งใหม่ของอิสลาม ..... 303–334

• การรุกรานของพวกตาตาร์และสาเหตุของมัน ..... 303

• ดินแดนตะวันออกของอิสลามภายใต้การรุกรานของพวกตาตาร์ — 314
• ความพินาศของบัฆดาด — 317
• การแผ่ขยายของอิสลามในหมู่ชาวตาตาร์ — 322

เมาลานาญะลาลุดดีน รูมี (ร.ฮ.)

(หน้า […]–400)

• วิกฤตของวิชาอิลมุลกะลามและแนวคิดเหตุผลนิยม — 335
• ความจำเป็นต่อนักกะลามผู้มีหัวใจ (ผู้รู้แจ้งทางจิตวิญญาณ) — 337
• ประวัติโดยย่อ — 337
• วงศ์ตระกูลและบิดาผู้มีชื่อเสียง — 338
• การถือกำเนิดและการศึกษาเบื้องต้นของเมาลานา — 338
• การอพยพของบิดาจากบัลค์ — 339
• เมาลานาที่เมืองกูนิยะฮ์ (โกนยา) — 340
• การเดินทางเพื่อศึกษาและภารกิจต่าง ๆ ของท่าน — 341
• การเปลี่ยนแปลงของสภาวะ — 342
• ชัมส์ ตับรีซ — 343
• การพบกันของเมาลานา (กับชัมส์) และความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ — 344
• ความวุ่นวายในหมู่ผู้คน — 346
• การหายตัวไปของชัมส์ — 346
• ความกระวนกระวายของเมาลานาและการกลับมาของชัมส์ — 347
• การหายตัวไปของชัมส์อีกครั้ง — 348
• ความทุกข์ทรมานใจของเมาลานา — 349
• การเดินทางไปชาม (ซีเรีย) และความสงบแห่งจิตใจ — 351
• ชัยค์เศาะลาฮุดดีน ซัรกูบ — 351
• เจ็ลบี หุซามุดดีน — 353
• แรงบันดาลใจในการแต่งมัษนะวี — 354
• สาเหตุของการเลือกสหาย — 354
• การวะฟาตของเมาลานา — 355
• อุปนิสัยและคุณลักษณะพิเศษ — 357
• การฝึกฝนตนและการต่อสู้กับอารมณ์ (ริยาเฎาะฮ์และมุญาฮะดะฮ์) — 357
• สภาพในการละหมาด — 358
• ความสมถะและความพอเพียง (ซุฮด์และเกาะนาอะฮ์) — 359
• ความเอื้อเฟื้อและการเสียสละ — 359
• การไร้ตัวตนและการหลอมละลายตน (ฟะนาอ์) — 359
• การแสวงหาสภาวะทางจิตวิญญาณ — 360
• การปลีกตัวจากชาวโลก — 360
• มัษนะวีมะอ์นะวีกับสถานะและสาส์นทางวิชาการและการปฏิรูป — 360
• มัษนะวีมะอ์นะวี — 360
• การวิพากษ์แนวคิดเหตุผลนิยมและการยึดถือแต่ภายนอก — 362
• การเชิญชวนสู่ความรัก (อิชก์) — 368
• โลกแห่งหัวใจ — 373
• สถานะของความเป็นมนุษย์ — 375
• การเชิญชวนสู่การปฏิบัติ (อะมัล) — 379
• อะกีดะฮ์และอิลมุลกะลาม — 382
• การมีอยู่ของพระผู้เป็นเจ้า — 383
• การเป็นนบีและบรรดานบี — 386
• วันกลับคืน (มะอาด) — 389
• การถูกกำหนดและเสรีภาพในการเลือก (ญับร์และอิคติยาร) — 392
• เหตุและผล — 393
• อิทธิพลของมัษนะวี — 397
• ดัชนี (อินเด็กซ์) โดยมุฮัมมัด ฆิยาษุดดีน นัดวี — 401

คำนำการพิมพ์ครั้งที่สอง

ในโอกาสการพิมพ์ครั้งที่สองของหนังสือ "ประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่น" (تاریخ دعوت و عزیمت) ภาคที่หนึ่ง ผู้เขียนผู้ต่ำต้อยขอแสดงความขอบคุณและสรรเสริญต่ออัลลอฮ์ ผู้ทรงจำเริญและสูงส่ง ด้วยลิ้นนับพัน

การพิมพ์ครั้งที่สองของภาคนี้เกิดขึ้นหลังจากเว้นช่วงไปหลายปี สาเหตุไม่มีอื่นใดนอกจากการขาดแคลนช่างคัดลายมือ ความยุ่งยากในการจัดพิมพ์ และภาระงานที่เพิ่มพูนขึ้นของผู้เขียน มิฉะนั้นแล้ว เมื่อพิจารณาว่าหนังสือเล่มนี้ได้รับการยอมรับในแวดวงวิชาการและศาสนาของอนุทวีปอินเดียเพียงใด และบรรดาผู้มีความรู้กับผู้มีหัวใจอันบริสุทธิ์ได้แสดงความประทับใจต่อหนังสือนี้อย่างไร อีกทั้งระยะเวลาอันยาวนานที่ผ่านไปนับแต่การพิมพ์ครั้งแรกหมดลง ทั้งหมดนี้ย่อมเรียกร้องโดยธรรมชาติว่า ถึงเวลานี้หนังสือควรได้รับการตีพิมพ์มาแล้วหลายครั้ง แต่ความยุ่งยากที่เกิดขึ้นในปัจจุบันในการจัดพิมพ์หนังสือภาษาอูรดู ซึ่งมีแต่ผู้ประพันธ์เท่านั้นที่พอจะประเมินได้ ได้ทำให้การเผยแพร่ครั้งที่สองของหนังสือเล่มนี้ล่าช้าอย่างผิดปกติ ด้วยเหตุนี้ ผู้เขียนจึงรู้สึกเสียใจและขออภัยไว้ ณ ที่นี้

ในด้านเนื้อหาและสาระ ไม่ได้มีการเพิ่มเติมครั้งใหญ่ในแง่จำนวนหัวข้อ แต่สิ่งที่เพิ่มเข้ามานั้นมีความสำคัญและควรค่าแก่การพิจารณา และย่อมเพิ่มคุณค่าและประโยชน์ของหนังสืออย่างแน่นอน ในบรรดาสิ่งที่เพิ่มเข้ามา มีสองประการที่ควรกล่าวถึงเป็นพิเศษ ประการแรก ภายใต้หัวข้อ "ฟิตนะฮ์ตาตาร์และบททดสอบใหม่ของอิสลาม" ได้เพิ่มเนื้อหาว่าด้วยการรุกรานของพวกตาตาร์และสาเหตุของมัน ในส่วนนี้ (เท่าที่ผู้เขียนมีความรู้) ได้กล่าวถึงสภาพทางศีลธรรมและสังคมของโลกอิสลามในยุคนั้น […]

ด้านศาสนา ด้านจิตวิญญาณ และด้านการเมือง ได้รับการสำรวจตรวจสอบเป็นครั้งแรก และได้มีความพยายามที่จะค้นหาสาเหตุภายในและเบื้องลึกของฟิตนะฮ์ที่สั่นสะเทือนโลกและพายุอันร้ายแรงนี้ โดยอาศัยคบเพลิงแห่งทางนำของอัลกุรอานอันทรงเกียรติและด้วยความช่วยเหลือของกฎแห่งการตอบแทนของพระผู้เป็นเจ้า แล้วอธิบายให้กระจ่างชัด ด้วยความขาดแคลนทั้งในด้านข้อมูลและเวลา และด้วยข้อจำกัดบางประการของผู้เขียน บทนี้จึงยังมีช่องว่างอีกมากสำหรับการเพิ่มเติมและพัฒนา แต่ก็เป็นตัวอย่างหนึ่งของความพยายามเบื้องต้นและแนวคิดและทัศนะที่ตั้งอยู่บนอีมาน ซึ่งสามารถพัฒนาต่อไปได้อีกไกล ถึงกระนั้น แม้ในสภาพปัจจุบันก็ยังไม่ปราศจากบทเรียน ความเข้าใจอันลึกซึ้ง ตลอดจนคำสอนและข้อตักเตือน

การเพิ่มเติมประการที่สองคือ ในบทนำของหนังสือ ภายใต้หัวข้อ "การขาดแคลนบุคคลผู้ฟื้นฟู (ตัจดีด) ในประวัติศาสตร์ของศาสนาอื่น ๆ" ซึ่งได้เพิ่มข้อมูลใหม่บางประการเกี่ยวกับการปฏิรูปและการฟื้นฟูในคริสต์ศาสนาและศาสนาฮินดู นอกจากการเพิ่มเติมทั้งสองประการนี้แล้ว ในฉบับพิมพ์ครั้งนี้มีเพียงการแก้ไขข้อผิดพลาดของฉบับพิมพ์ครั้งแรก และการปรับปรุงเล็กน้อยเพียงไม่กี่แห่งเท่านั้น

ขอดุอาอ์ต่ออัลลอฮ์ ตะอาลา ให้ความพยายามนี้ของผู้เขียนได้รับการตอบรับ และให้จุดมุ่งหมายที่ตั้งไว้ในการเรียบเรียงชุดหนังสือนี้ ซึ่งได้กล่าวถึงไว้ใน "คำนำ" ได้บรรลุผลอย่างสมบูรณ์

وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ ﴿٨٨﴾

«และความสำเร็จของฉันมิได้มาจากผู้ใด นอกจากอัลลอฮ์ ต่อพระองค์ฉันมอบหมาย และยังพระองค์ฉันกลับไปหา» (ซูเราะฮ์ฮูด 11:88)

อะบุลหะซัน อะลี นัดวี

ดาอิเราะฮ์ ชาฮ์ อะละมุลลอฮ์ (ร.ฮ.) รออีบะเรลี

3 เศาะฟัร อัลมุซัฟฟัร ฮ.ศ. 1389 21 เมษายน ค.ศ. 1969 วันจันทร์

คำนำ

ในเดือนมุหัรรอม ฮ.ศ. 1372 ที่เมืองลัคเนา ญะมาอะฮ์ดะอ์วะฮ์ อิศลาห์ วะตับลีฆ ได้จัดให้มีการบรรยายในหัวข้อและแง่มุมที่จำเป็นต่อหน้าบรรดาสหาย เพื่อเสริมสร้างความรู้และการอบรมทางความคิดของพวกเขา การบรรยายและการนำเสนอบทความชุดนี้ดำเนินไปเป็นเวลาหนึ่งสัปดาห์ ในสัปดาห์แห่งการอบรมนี้มีหัวข้อที่ยาวและต่อเนื่องหัวข้อหนึ่งคือ "ประวัติศาสตร์แห่งการปฏิรูปและการฟื้นฟู (อิศลาห์และตัจญ์ดีด) และบุคคลสำคัญของมัน" หัวข้อนี้ตกเป็นส่วนของผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ และได้บรรยายในหัวข้อนี้ราวหนึ่งสัปดาห์ ในเวลานั้นมีเพียงบันทึกย่อฉบับหนึ่งอยู่ตรงหน้า ซึ่งมีหัวข้อและประเด็นสำคัญบางประการ ส่วนบรรดาสหายก็จดบันทึกสรุปไว้ตามแบบของตนเอง

ต่อมาเมื่อได้พิจารณาด้วยเจตนาที่จะจัดพิมพ์ ก็รู้สึกว่างานนี้เป็นงานที่ต้องทำด้วยความใส่ใจและความละเอียดรอบคอบอย่างยิ่ง และเป็นหัวข้อทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญ ซึ่ง (ตามความรู้อันจำกัดของเรา) ยังไม่มีงานเขียนที่ละเอียดและสมบูรณ์ในเรื่องนี้ และนี่คือช่องว่างอันใหญ่หลวงในประวัติศาสตร์อิสลามและวรรณกรรมอิสลาม ซึ่งควรได้รับการเติมเต็มโดยเร็ว เนื่องจากการมีอยู่ของช่องว่างนี้ จึงเกิดความคิดขึ้นในแวดวงที่จริงจังหลายแห่งว่า ในประวัติศาสตร์ของอิสลามและมุสลิมนั้น ความพยายามในการปฏิรูป การฟื้นฟู และการเปลี่ยนแปลงสภาพการณ์ไม่ได้ปรากฏอย่างต่อเนื่องและไม่ขาดตอน หากแต่มีช่องว่างอันยาวนานยิ่ง ซึ่งแผ่คลุมไปหลายศตวรรษ หลังจากผ่านไปหลายร้อยปีจึงมีบุคคลบางท่านปรากฏขึ้น ผู้ซึ่งต่อสู้กับสภาวการณ์ และมีสถานะโดดเด่นในเชิงความคิดและการปฏิบัติ มิฉะนั้นโดยทั่วไปแล้วก็มีแต่ผู้คนในระดับปานกลางที่ปรากฏให้เห็น ซึ่งในเชิงความคิดและการปฏิบัติ…

...โดยสถานะแล้ว พวกเขาไม่ได้สูงส่งไปกว่าระดับทั่วไปของยุคแห่งความเสื่อมถอย และในผลงานทางวิชาการและทางปฏิบัติของพวกเขาก็ไม่พบความโดดเด่นหรือความแปลกใหม่ใด ๆ มีเพียงบุคคลไม่กี่ท่านที่นับได้ (ซึ่งจำนวนถูกเข้าใจว่าไม่เกินเจ็ดถึงแปดคน) เท่านั้นที่เป็นข้อยกเว้นจากกฎเกณฑ์นี้

เรื่องนี้ดูเผิน ๆ อาจเป็นเรื่องธรรมดามาก แต่ผลที่ตามมานั้นสำคัญยิ่งและกว้างไกล สิ่งนี้คือความระแวงสงสัยและความสิ้นหวังชนิดหนึ่งต่อพลังและศักยภาพภายในของอิสลาม ซึ่งเป็นสิ่งที่คอยให้กำเนิดบุรุษผู้เหมาะสมกับความต้องการของทุกยุคสมัย ตลอดจนผู้ทำงานดะอ์วะฮ์และผู้มีความมุ่งมั่นแน่วแน่ และเป็นสิ่งที่ไม่พบเห็นแบบอย่างในศาสนาและประชาชาติอื่นใด นี่คือปมด้อยและความพ่ายแพ้ทางจิตใจ ซึ่งไม่มีรากฐานทางวิชาการใด ๆ รองรับเลย

แต่ผลเช่นนี้ก็ไม่ได้เกิดขึ้นโดยไร้สาเหตุ โชคร้ายที่ในคลังมหาศาลแห่งประวัติศาสตร์อิสลามนั้น เราพบหนังสือที่สมควรเรียกว่าเป็นเพียง "บัญชีรายการ" ของเหตุการณ์ และมีบุคคลศูนย์กลางเป็นตัวบรรดากษัตริย์ หรือไม่ก็เป็นชีวประวัติของบุคคลสำคัญไม่กี่ท่าน (ตะรอญิมและตัษกิเราะฮ์) แต่ไม่มีประวัติศาสตร์ทางความคิดและการปฏิรูปของอิสลามและมุสลิมที่ต่อเนื่องเป็นระบบ ซึ่งจะแนะนำบุคคลและขบวนการทั้งปวงที่ได้สร้างผลกระทบลึกซึ้งต่อโลกอิสลาม และได้ทำหน้าที่ปกป้อง ฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) หรือเสริมความแข็งแกร่งให้แก่อิสลามในยามที่จำเป็น ได้แก้ไขแนวโน้มที่ผิดพลาด ได้ปิดกั้นฟิตนะฮ์ทั้งหลาย และได้เพิ่มพูนสิ่งที่ทรงคุณค่าให้แก่คลังความคิดและวิชาการของอิสลาม แท้จริงแล้ว ในสายธารแห่งดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปของอิสลามนั้นไม่มีช่องว่าง หากแต่ช่องว่างอยู่ในการเรียบเรียงและประพันธ์ประวัติศาสตร์อิสลาม การเติมเต็มช่องว่างนี้จึงเป็นงานที่จำเป็นแห่งยุคสมัย และเป็นการรับใช้ทางศาสนาและวิชาการที่สำคัญยิ่ง

เมื่องานนี้สำเร็จลุล่วง ไม่เพียงแต่ประวัติศาสตร์แห่งการปฏิรูปและดะอ์วะฮ์จะได้รับการเรียบเรียงขึ้นเท่านั้น หากโดยปริยายแล้ว ประวัติศาสตร์แห่งความเสื่อมถอยและความเจริญก้าวหน้าทางความคิดและวิชาการของมุสลิมก็จะเกิดขึ้นด้วย

แต่เมื่อได้ลงมือเขียนในหัวข้อนี้ ก็ปรากฏว่ามิใช่เรื่องสำหรับบทความหรือจุลสารเล่มหนึ่ง หากเป็นหัวข้อของงานประพันธ์ที่สำคัญและมีความยาวมาก ซึ่งจะต้องอ่านประวัติศาสตร์ใหม่อีกครั้ง และเรียบเรียงมันด้วยวิธีการเฉพาะ สำหรับงานนี้ การสำรวจเพียงประวัติศาสตร์ทั่วไปย่อมไม่เพียงพอ หากแต่จะต้องพิจารณาหนังสือว่าด้วยลัทธิและนิกายต่าง ๆ ประวัติศาสตร์ของศาสตร์และวิชาการ ตลอดจนหนังสือตะรอญิมและตัษกิเราะฮ์ด้วยมุมมองนี้ ความจริงก็คือ หัวข้อนี้ต้องการความสงบ ความมั่นคงทางใจ และเวลาว่างอย่างที่...

ในชีวิตที่มีเวลาอันสับสนวุ่นวายนั้นเป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่ง กระนั้นก็ดี ความรู้สึกถึงความจำเป็นได้บีบบังคับให้ข้าพเจ้าจับปากกาเขียนเรื่องนี้ และอุปนิสัยของข้าพเจ้าก็ไม่ยอมให้ผ่านเลยไปอย่างผิวเผิน

ขอให้ท่านผู้อ่านผู้ทรงเกียรติตระหนักไว้ว่า ในหนังสือเล่มนี้เราไม่ได้มุ่งอภิปรายเรื่อง "ตัจญ์ดีด" (การฟื้นฟูศาสนา) ในความหมายเชิงศัพท์วิชาการ และไม่ได้มุ่งกำหนดตัวบุคคลที่อาจเหมาะสมกับตำแหน่งนี้ หรือผู้ที่โดยลำพังตนได้ก่อการปฏิวัติทางศาสนาขึ้นและได้ทำให้เงื่อนไขของการตัจญ์ดีดครบถ้วน หากแต่ในที่นี้เราต้องการแสดงให้เห็นความต่อเนื่องของความพยายามในการปฏิรูปและการเปลี่ยนแปลงสภาพการณ์ในประวัติศาสตร์อิสลามตลอดสิบสามร้อยปี และชี้ให้เห็นบุคคลและขบวนการที่โดดเด่น ซึ่งแต่ละคนในยุคสมัยของตนได้มีส่วนร่วมตามความสามารถของตน ในงานฟื้นฟูและปฏิรูปศาสนา ตลอดจนการพิทักษ์อิสลามและมุสลิม และด้วยความพยายามร่วมกันของพวกเขานี่เอง อิสลามจึงยังคงดำรงอยู่ในสภาพที่มีชีวิตชีวาและได้รับการปกป้องรักษามาจนถึงปัจจุบัน และมุสลิมในวันนี้ก็ยังปรากฏในฐานะประชาชาติที่โดดเด่น ในบทความนี้จะกล่าวถึงบุคคลหลายท่านที่ไม่อาจเรียกได้ว่าเป็นมุญัดดิด (ผู้ฟื้นฟู) ในฐานะส่วนบุคคล แต่พวกเขามีส่วนอย่างแน่นอนในภาพรวมของการตัจญ์ดีด การฟื้นฟู การปฏิรูป และการเปลี่ยนแปลงศาสนา และมุสลิมไม่อาจปลดเปลื้องตนจากบุญคุณของพวกเขาได้เลย

ในการเรียบเรียงหนังสือเล่มนี้ ได้คำนึงถึงประเด็นต่อไปนี้:

(1) เพื่อทราบถึงสภาพการณ์และเป้าหมายของดะอ์วะฮ์หรือบุคคลใด ๆ โดยทั่วไปจะอาศัยผลงานนิพนธ์ งานเขียน และคำพูดของบุคคลนั้นเอง หากด้วยวิธีนั้นยังไม่ประสบผลสำเร็จอย่างสมบูรณ์และยังคงมีช่องว่างเหลืออยู่ ก็จะให้น้ำหนักแก่ผลงานนิพนธ์และคำบอกเล่าของสหาย ศิษย์ และผู้ร่วมสมัยของเขา ในกรณีสุดท้ายจึงจะอาศัยแหล่งข้อมูลที่เชื่อถือได้ในยุคหลัง ในเรื่องนี้ไม่ได้จำกัดเฉพาะภาษาหรือยุคสมัยใด ที่ใดพบข้อความที่เป็นประโยชน์ก็ได้นำมาใช้ และได้ระบุแหล่งอ้างอิงไว้

(2) ในการบันทึกชีวประวัติและเรื่องราวของบุคคลต่าง ๆ ได้พยายามนำเสนอสภาพแวดล้อมรอบตัวพวกเขา ระดับทางวิชาการและความคิดของยุคสมัยนั้น ตลอดจนความกว้างขวางของขอบเขตงานของพวกเขาด้วย เพื่อให้สามารถกำหนดความยิ่งใหญ่ที่แท้จริงของบุคคลเหล่านี้และขนาดแห่งความสำเร็จของพวกเขาได้ และเพื่อประเมินโอกาสแห่งความสำเร็จในยุคสมัยและสภาพแวดล้อมนั้นอย่างถูกต้อง แล้วให้สถานะที่ถูกต้องแก่พวกเขาในประวัติศาสตร์ได้ (ทั้งนี้) แทนที่จะนำบุคคลใดออกจากสภาพแวดล้อมของเขา แล้วนำมาวางไว้ในสภาพแวดล้อมของเรา และตัดสินด้วยมาตรวัดและความต้องการแห่งยุคสมัยของเราเองและ…

...ความโน้มเอียงและความปรารถนาส่วนตัว แล้วชี้ให้เห็นข้อบกพร่องและความพลั้งเผลอของเขาตามมาตรฐานนั้น ในสายตาภายนอกดูเหมือนเป็นผลงานเชิงวิพากษ์อันยิ่งใหญ่ ซึ่งทำให้หนังสือมีน้ำหนักและคุณค่าในสายตาของผู้ที่มองอย่างผิวเผิน แต่ผู้มีวิจารณญาณย่อมเข้าใจว่านี่คือความอยุติธรรมและความคับแคบในการมองอย่างใหญ่หลวง เพราะบุคคลหนึ่งจะถูกตัดสินว่าประสบความสำเร็จหรือล้มเหลวได้ก็โดยพิจารณาจากความจำเป็นและข้อเรียกร้องของยุคสมัยของเขา และขอบเขตของสนามการทำงานในยุคนั้นเท่านั้น มิฉะนั้นแล้ว บุคคลผู้ยิ่งใหญ่ทุกคนก็อาจถูกพิสูจน์ว่าล้มเหลวอย่างสิ้นเชิงได้ หากวัดด้วยยุคสมัยและสภาพแวดล้อมอื่น และด้วยมาตรวัดแห่งความโน้มเอียงและความคิดของนักประวัติศาสตร์ และเมื่อนั้นก็จะไม่มีบุคคลใดเลย ไม่เพียงแต่ในประวัติศาสตร์อิสลาม แต่รวมถึงในประวัติศาสตร์มนุษยชาติทั้งหมด ที่จะได้รับการยกย่องว่าสมบูรณ์และเป็นแบบอย่างได้

(3) ผู้เขียนมิได้เพียงยกข้อความสั้น ๆ ไม่กี่ตอนจากหนังสือของนักดะอ์วะฮ์ นักประพันธ์ หรือนักคิดคนใดคนหนึ่งเท่านั้น เพราะการทำเช่นนั้นไม่อาจทำให้ประเมินเป้าหมาย สถานะทางวิชาการ และความคิดของเขาได้อย่างถูกต้อง และผู้อ่านก็ไม่อาจได้รับรสแห่งการคบหาและเกียรติแห่งการได้อยู่ใกล้ชิดเขา ในหนังสือเล่มนี้ได้ยกข้อความจากงานเขียนและคำปราศรัยของนักดะอ์วะฮ์ นักปฏิรูป นักประพันธ์ และนักคิดผู้โดดเด่นไว้อย่างหลากหลายและยาวพอสมควร จนผู้อ่านจะรู้สึกว่าตนได้ใช้เวลาส่วนหนึ่งในการคบหากับพวกเขา และได้มีโอกาส "เห็นและได้ยิน" ด้วยความมั่นใจ ด้วยเหตุนี้ ผู้เรียบเรียงหนังสือเองได้ใช้เวลาส่วนสำคัญในการค้นคว้าไปกับงานเขียนและคำเทศนาของท่านเหล่านั้น และอยู่ในบรรยากาศแห่งมรดกทางวิชาการและความคิดของพวกเขา และพยายามให้ในช่วงเวลาที่กล่าวถึงและแนะนำท่านเหล่านั้น เขาได้ใช้เวลาอยู่ในบรรยากาศนั้นอย่างแท้จริง และเปิดโอกาสให้ผลกระทบและสภาวะต่าง ๆ ที่เคยครอบงำผู้ร่วมสมัยและผู้ใกล้ชิดของพวกเขา ได้ครอบงำตัวเขาเองด้วย ผลของสิ่งนี้คือผู้อ่านจะสามารถรับรู้ได้อย่างชัดเจนถึงความโน้มเอียงทางใจของผู้เรียบเรียงที่มีต่อบุคคลต่าง ๆ และจะเห็นความเปลี่ยนแปลงในภาษาด้วย รวมทั้งความสอดคล้องกับภาษาและลีลาของบุคคลที่ถูกกล่าวถึง หากเรื่องนี้เป็นสิ่งที่ควรตำหนิและนับเป็นจุดอ่อนของหนังสือในสายตาของนักวิจารณ์บางท่าน และในทัศนะของเขา นักประวัติศาสตร์ควรเป็นเหมือนปากกาของตน คือเป็น "ไม้แห้ง" และเป็นผู้ถ่ายทอดที่ไร้ความรู้สึก ผู้เขียนก็ขอยอมรับจุดอ่อนนี้ และไม่เห็นความจำเป็นที่จะต้องแก้ตัวใด ๆ

(4) ในการนำเสนอบุคคลสำคัญทางประวัติศาสตร์ มิได้จำกัดอยู่เพียงความเป็นเลิศทางวิชาการ ผลงานการค้นคว้า และการยกข้อความจากงานเขียนของพวกท่านเท่านั้น หากแต่ได้เน้นให้เห็นด้านในของชีวิตพวกท่านด้วย ได้แก่ ความสัมพันธ์กับอัลลอฮ์และคุณลักษณะทางจริยธรรม ประการแรก เพราะนี่คือคุณลักษณะร่วมของบรรดานักดะอ์วะฮ์และนักคิดรุ่นก่อน กล่าวคือ ควบคู่ไปกับความเป็นเลิศทางวิชาการและความทุ่มเทในการศึกษา พวกท่านมีรสนิยมเป็นพิเศษในการทำอิบาดะฮ์และการหวนกลับสู่อัลลอฮ์ และสิ่งนี้มีส่วนสำคัญเป็นพิเศษต่อความสำเร็จและการเป็นที่ยอมรับของพวกท่าน หากไม่กล่าวถึงด้านนี้ การบันทึกเรื่องราวของพวกท่านก็ย่อมไม่สมบูรณ์ ประการที่สอง ผู้อ่านหนังสือเล่มหนาและบันทึกประวัติศาสตร์อันกว้างขวางนี้มีสิทธิ์ และความเพียรพยายามกับเวลาที่เขาสละไปก็เรียกร้องอยู่เงียบ ๆ ว่า เขาไม่ควรได้รับเพียงข้อมูลทางประวัติศาสตร์จากหนังสือนี้เท่านั้น แต่ควรได้รับส่วนแห่งความสดชื่นของหัวใจและจิตวิญญาณ ตลอดจนแรงบันดาลใจในการปฏิบัติด้วย

(5) ในการแนะนำบุคคลใด มิได้จำกัดอยู่เพียงการบรรยายคุณงามความดีและความเป็นเลิศของเขาเท่านั้น แต่หากบรรดาผู้ร่วมสมัยที่เที่ยงธรรมและรอบคอบ หรือผู้รู้ที่มีวิสัยทัศน์ในรุ่นหลัง ได้วิพากษ์วิจารณ์ตัวเขา หรือผลงานและแนวคิดของเขา ก็ได้กล่าวถึงข้อวิจารณ์นั้นไว้ด้วย และหากมีผู้ตอบข้อวิจารณ์นั้นและปกป้องเขาไว้ ก็ได้นำเสนอสิ่งนั้นไว้ด้วยเช่นกัน แต่ไม่ได้มุ่งยกข้อวิจารณ์มาโดยไม่จำเป็น เพียงเพื่อแสดงให้เห็นว่าหนังสือประวัติศาสตร์เล่มนี้เป็นงานเชิงวิพากษ์

หนังสือนี้คือเล่มแรก เดิมทีคิดไว้ว่าเล่มนี้จะจบลงที่ชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ ซึ่งในส่วนนี้จะครอบคลุมเรื่องราวประวัติศาสตร์แห่งดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่นอันแน่วแน่ (อะซีมะฮ์) ตลอดจนการปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ตั้งแต่ศตวรรษแรกแห่งฮิจญ์เราะฮ์จนถึงศตวรรษที่แปดแห่งฮิจญ์เราะฮ์ แต่การกล่าวถึงอิบนุตัยมียะฮ์ (เนื่องด้วยความสำคัญของยุคสมัยของท่านและความกว้างขวางของงานที่ท่านทำ) มีรายละเอียดยาวมาก จนจำเป็นต้องแยกเป็นส่วนหนึ่งของหนังสือต่างหาก ซึ่งจะเป็นเล่มที่สองของชุดนี้ ส่วนที่สามของหนังสือ (และบางทีอาจรวมถึงส่วนที่สี่ด้วย) จะเจาะจงเฉพาะบรรดานักดะอ์วะฮ์และผู้มีอะซีมะฮ์แห่งอินเดีย ผู้ซึ่งในศตวรรษหลัง ๆ เป็นผู้ถือธงแห่งการปฏิรูปและการฟื้นฟูในโลกอิสลาม และเป็นต้นธารแห่งความคิดและการค้นคว้า

ท้ายที่สุด ผู้เรียบเรียงขอยอมรับอย่างตรงไปตรงมาว่า หนังสือเล่มนี้ต้องการระยะเวลาในการเรียบเรียงที่ยาวนานและความสงบของจิตใจเพียงใด…

…การศึกษาที่ลึกซึ้งเพียงใด ความรู้ที่กว้างขวางและหลากหลายเพียงใด ผู้เขียนไม่อาจอ้างได้ว่าตนมีสิ่งเหล่านั้น แต่สิ่งใดก็ตามที่สามารถทำได้ในช่วงเวลานี้และภายใต้สภาวการณ์เช่นนี้ และที่ปรากฏอยู่เบื้องหน้าผู้อ่านนั้น เมื่อพิจารณาถึงความกังวลใจ ความสับสนทางความคิด และความรู้อันน้อยนิดของผู้เขียนแล้ว ล้วนเป็นเพียงความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์และเตาฟีกของพระองค์เท่านั้น

وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ

«และความสำเร็จของข้าพเจ้านั้นมิได้มีขึ้นนอกจากด้วยอัลลอฮ์เท่านั้น» (ซูเราะฮ์ฮูด 11:88)

อบุลหะสัน อะลี นัดวี

ดาอิเราะฮ์ หัฎรัต ชาห์ อะละมุลลอฮ์ เราะเอบะเรลี

4 เราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 1407

บทนำ

ความจำเป็นของการปฏิรูป (อิศลาห์) และการฟื้นฟู (ตัจดีด) และความต่อเนื่องของสิ่งเหล่านี้ในประวัติศาสตร์อิสลาม

ชีวิตมีความเคลื่อนไหวและเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ

อิสลามคือสาส์นสุดท้ายของอัลลอฮ์ตะอาลา ซึ่งได้ปรากฏต่อหน้าโลกอย่างสมบูรณ์ครบถ้วนแล้ว และได้มีการประกาศไว้แล้วว่า

ٱلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلْإِسْلَـٰمَ دِينًا

«วันนี้ข้าได้ทำให้ศาสนาของพวกเจ้าสมบูรณ์แก่พวกเจ้าแล้ว และข้าได้ทำให้ความโปรดปรานของข้าครบถ้วนแก่พวกเจ้าแล้ว และข้าได้พอใจให้อิสลามเป็นศาสนาสำหรับพวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:3)

ด้านหนึ่ง ศาสนาของอัลลอฮ์นั้นสมบูรณ์แล้ว แต่อีกด้านหนึ่ง ความจริงก็คือชีวิตมีความเคลื่อนไหวและเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ และความเยาว์วัยของมันยังคงอยู่ทุกขณะ ดังกวีกล่าวว่า

«ชีวิตนั้นนิรันดร์ ไหลเลื่อนไม่หยุดยั้ง และหนุ่มแน่นอยู่ทุกลมหายใจ»

เพื่อที่จะร่วมเดินไปกับชีวิตที่ไหลเลื่อนและเยาว์วัยอยู่เสมอนี้ และเพื่อชี้นำมัน ศาสนาที่อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงส่งลงมาเป็นครั้งสุดท้ายนั้น แม้รากฐานของมันจะตั้งอยู่บน "หลักอะกีดะฮ์และสัจธรรมอันเป็นนิรันดร์" แต่มันก็เปี่ยมด้วยชีวิตชีวา และความเคลื่อนไหวไหลเวียนอยู่ในทุกเส้นเลือดของมัน อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงประทานศักยภาพไว้ในศาสนานี้ ให้สามารถชี้นำโลกได้ในทุกสภาพการณ์ และร่วมเดินไปกับมนุษยชาติที่เปลี่ยนแปลงไปในทุกขั้นตอน ศาสนานี้มิใช่อารยธรรมของยุคสมัยใดยุคสมัยหนึ่ง หรือศิลปะการก่อสร้างของยุคใดยุคหนึ่ง ซึ่งถูกเก็บรักษาไว้ในอนุสรณ์สถานของยุคนั้นและได้สูญสิ้นชีวิตของตนไปแล้ว หากแต่เป็นศาสนาที่มีชีวิต ซึ่งเป็นผลงานของพระผู้สร้างผู้ทรงรอบรู้และทรงปรีชาญาณ […]

เป็นแบบอย่างที่ดีที่สุด

ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ ٱلْعَزِيزِ ٱلْعَلِيمِ ﴿٩٦﴾

«นั่นคือการกำหนดของผู้ทรงอำนาจ ผู้ทรงรอบรู้» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:96)

صُنْعَ ٱللَّهِ ٱلَّذِىٓ أَتْقَنَ كُلَّ شَىْءٍ

«(นั่นคือ) ผลงานของอัลลอฮ์ผู้ทรงทำให้ทุกสิ่งมั่นคงสมบูรณ์» (ซูเราะฮ์อัน-นัมล์ 27:88)

ยุคสมัยของประชาชาติอิสลามเป็นยุคที่เต็มไปด้วยความเปลี่ยนแปลงมากที่สุด

เนื่องจากศาสนานี้เป็นศาสนาสุดท้ายและเป็นศาสนาสำหรับทั้งโลก และประชาชาตินี้เป็นประชาชาติสุดท้ายและเป็นประชาชาติสำหรับทั้งโลก จึงเป็นเรื่องธรรมชาติโดยสิ้นเชิงที่ประชาชาตินี้จะต้องเกี่ยวข้องกับมนุษย์หลากหลายกลุ่มและยุคสมัยที่แตกต่างกันของโลก และจะต้องเผชิญกับการต่อสู้ดิ้นรนที่ไม่เคยเกิดขึ้นกับประชาชาติอื่นใดในประวัติศาสตร์โลก ยุคสมัยที่ประชาชาตินี้ได้รับมานั้นเป็นยุคที่เต็มไปด้วยความเปลี่ยนแปลงและการปฏิวัติมากที่สุด และความหลากหลายในสภาพการณ์ของยุคนี้ก็ไม่ปรากฏให้เห็นในยุคใดที่ผ่านมาของประวัติศาสตร์

การจัดเตรียมจากเบื้องเร้นเพื่อการดำรงอยู่และความต่อเนื่องของอิสลาม

เพื่อเผชิญกับอิทธิพลของสภาพแวดล้อม และเพื่อรับมือกับความเปลี่ยนแปลงของสถานที่และกาลเวลา อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงจัดเตรียมไว้สองประการสำหรับประชาชาตินี้ ประการแรก คือ พระองค์ได้ทรงประทานคำสอนที่สมบูรณ์ ครบถ้วน และมีชีวิตชีวาแก่ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ซึ่งสามารถเผชิญกับการต่อสู้ดิ้นรนและความเปลี่ยนแปลงทุกรูปแบบได้โดยง่าย และในคำสอนเหล่านั้นมีศักยภาพอย่างเต็มที่ในการแก้ไขปัญหาและความยุ่งยากของทุกยุคสมัย ประการที่สอง คือ พระองค์ได้ทรงรับประกันไว้ (และประวัติศาสตร์ของยุคสมัยต่าง ๆ ก็เป็นพยานยืนยันในเรื่องนี้) ว่าพระองค์จะทรงประทานบุคคลผู้มีชีวิตชีวาแก่ศาสนานี้ในทุกยุคสมัย ซึ่งจะถ่ายทอดคำสอนเหล่านั้นสู่ชีวิตจริงอยู่เสมอ และจะทำให้ศาสนานี้สดใหม่และทำให้ประชาชาตินี้กระตือรือร้นในการปฏิบัติอยู่เสมอ ทั้งในรูปแบบหมู่คณะและปัจเจกบุคคล ศักยภาพและพลังในการก่อกำเนิดบุคคลเช่นนี้ที่มีอยู่ในศาสนานี้ ไม่เคยปรากฏในศาสนาใดมาก่อน และประชาชาตินี้ได้พิสูจน์แล้วว่าเป็น "ผู้ให้กำเนิดบุรุษผู้ยิ่งใหญ่" ในประวัติศาสตร์โลก อย่างที่ไม่มีแบบอย่างใดเทียบได้ในหมู่ชนชาติและประชาชาติทั้งหลายของโลก นี่มิใช่เรื่องบังเอิญ

...แต่เป็นการจัดการของพระผู้เป็นเจ้า ที่ว่าในยุคใดก็ตามที่ต้องการบุคคลผู้มีความสามารถและพลังเช่นใด และพิษร้ายต้องการ "ยาถอนพิษ" ชนิดใด สิ่งนั้นก็ได้ถูกประทานแก่อุมมะฮ์นี้

การโจมตีต่อหัวใจและตับของอิสลาม

นับแต่เริ่มแรก หัวใจและตับของอิสลามตลอดจนเส้นประสาทของมันได้ถูกโจมตีอย่างหนัก จนศาสนาอื่นไม่อาจทนทานได้ ศาสนาอื่น ๆ ในประวัติศาสตร์โลกที่เคยพิชิตโลกได้ในยุคสมัยของตน ล้วนสูญเสียการดำรงอยู่ของตนไปเพราะการโจมตีที่รุนแรงน้อยกว่านี้ […] แต่อิสลามได้ทำให้คู่แข่งทั้งหมดของตนพ่ายแพ้ และยังคงดำรงรูปลักษณ์ดั้งเดิมของตนไว้ได้ ด้านหนึ่งคือลัทธิบาฏินียะฮ์และแขนงต่าง ๆ ของมัน ซึ่งเป็นภัยร้ายแรงต่อจิตวิญญาณของอิสลามและระบบอะกีดะฮ์ของอิสลาม อีกด้านหนึ่งคือการรุกรานของพวกครูเสดและการโจมตีของพวกตาตาร์ ซึ่งเพียงพออย่างยิ่งที่จะขับไล่มุสลิมออกจากชีวิต หากเป็นศาสนาอื่นใดในโลก ณ จุดนี้ก็คงสูญเสียลักษณะเฉพาะทั้งหมดของตนไป และกลายเป็นเพียงเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์

แต่อิสลามได้อดทนต่อการโจมตีทั้งจากภายในและภายนอกทั้งหมดนี้ และไม่เพียงแต่รักษาการดำรงอยู่ของตนไว้เท่านั้น หากยังได้รับชัยชนะครั้งใหม่ ๆ ในสนามแห่งชีวิตอีกด้วย การบิดเบือนและการตีความผิด ๆ บิดอะฮ์ อิทธิพลของชาวต่างชาติ (อะญัม) การกระทำและประเพณีที่เป็นชิริก วัตถุนิยม การหลงตามอารมณ์ใฝ่ต่ำ ความฟุ่มเฟือยหรูหรา ลัทธิไร้ศาสนา และลัทธิบูชาเหตุผล ได้โจมตีอิสลามครั้งแล้วครั้งเล่า และบางครั้งก็รู้สึกว่าอิสลามอาจไม่สามารถทนทานต่อการโจมตีเหล่านี้ได้ และจะต้องยอมจำนนต่อมัน แต่มโนสำนึกของอุมมะฮ์มุสลิมปฏิเสธที่จะประนีประนอม และจิตวิญญาณของอิสลามไม่เคยพ่ายแพ้ ในทุกยุคสมัยได้มีบุคคลถือกำเนิดขึ้น ผู้ฉีกม่านแห่งการบิดเบือนและการตีความผิด ๆ ออกเสีย และทำให้ "อิสลามที่แท้จริง" และ "ศาสนาอันบริสุทธิ์" ปรากฏเด่นชัด พวกเขาเปล่งเสียงต่อต้านบิดอะฮ์และอิทธิพลของชาวต่างชาติ ปกป้องซุนนะฮ์อย่างแข็งขัน หักล้างอะกีดะฮ์ที่ผิดอย่างไม่หวาดหวั่น ทำญิฮาดอย่างเปิดเผยต่อการกระทำและประเพณีที่เป็นชิริก โจมตีวัตถุนิยมและการหลงตามอารมณ์อย่างหนักหน่วง ประณามอย่างรุนแรงต่อความฟุ่มเฟือยหรูหราและ "มุตเราะฟีน"[^1] ในยุคสมัยของตน และต่อหน้าบรรดาผู้ปกครองที่อธรรม...

[^1]: อัลกุรอานใช้คำว่า "มุตเราะฟีน" เรียกบรรดาผู้หยิ่งยโส ผู้มั่งคั่ง ผู้ไม่ต้องพึ่งพาผู้ใด ผู้มีความสุขสบาย และผู้ใช้ชีวิตอย่างไร้กังวล

ได้ประกาศถ้อยคำแห่งสัจธรรมให้สูงเด่น ทำลายมนต์ขลังแห่งลัทธิบูชาเหตุผลนิยม และได้ก่อให้เกิดพลังและความเคลื่อนไหวใหม่ในอิสลาม ตลอดจนอีมานใหม่และชีวิตใหม่ในหมู่มุสลิม บุคคลเหล่านี้เป็นผู้ที่โดดเด่นที่สุดในยุคสมัยของตนทั้งในด้านวิชาความรู้ จริยธรรม และจิตวิญญาณ และเป็นเจ้าของบุคลิกภาพที่ทรงพลังและน่าหลงใหล สำหรับความมืดมิดใหม่ทุกครั้งแห่งญาฮิลียะฮ์และความหลงผิด พวกเขามี "มือขาวผ่อง" (ปาฏิหาริย์) อยู่เสมอ ซึ่งพวกเขาใช้ฉีกม่านแห่งความมืดออก และสัจธรรมก็ปรากฏแจ่มชัดขึ้น จากสิ่งนี้เห็นได้อย่างชัดเจนว่า อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประสงค์ที่จะปกปักรักษาและธำรงศาสนานี้ไว้ และจะทรงใช้ศาสนานี้และประชาชาตินี้ในภารกิจแห่งการชี้นำโลก งานที่แต่ก่อนพระองค์ทรงให้สำเร็จลุล่วงด้วยการเป็นนบีครั้งใหม่และบรรดานบี บัดนี้พระองค์จะทรงให้สำเร็จลุล่วงด้วยผู้สืบทอดของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ และบรรดามุญัดดิดและนักปฏิรูปแห่งประชาชาตินี้

การขาดแคลนบุคคลผู้ฟื้นฟูในประวัติศาสตร์ของศาสนาอื่น

ในทางตรงกันข้าม ในศาสนาอื่น ๆ ของโลกนั้น เห็นได้ชัดว่าขาดแคลนบุคคลเช่นนี้ ผู้ซึ่งจะก่อให้เกิดจิตวิญญาณใหม่ในศาสนาเหล่านั้น และชีวิตใหม่ในหมู่ผู้นับถือ ในประวัติศาสตร์ของศาสนาเหล่านั้นปรากฏช่องว่างยาวนานหลายร้อยหลายพันปี ซึ่งไม่ปรากฏมุญัดดิดคนใดของศาสนานั้นเลย ผู้ที่จะนำศาสนานั้นออกมาจากวงล้อมของการบิดเบือนและบิดอะฮ์ ชี้แจงสัจธรรมของมันให้กระจ่าง เรียกร้องสู่หลักการแห่งศาสนาและแก่นแท้แห่งอีมานด้วยพลังทั้งหมด เปล่งเสียงคัดค้านอย่างหนักแน่นต่อประเพณีนิยม เตรียมพร้อมออกสู่สนามเพื่อญิฮาดต่อต้านกระแสและแนวโน้มของวัตถุนิยมและการบูชาอารมณ์ใฝ่ต่ำ และด้วยความเชื่อมั่น จิตวิญญาณอันแท้จริง และการเสียสละของตน ก่อให้เกิดจิตวิญญาณใหม่และชีวิตใหม่ในหมู่ผู้ปฏิบัติตามศาสนานั้น

ตัวอย่างที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของเรื่องนี้คือศาสนาคริสต์ ตั้งแต่ช่วงต้นของยุคสมัย คือภายในครึ่งแรกของคริสต์ศตวรรษที่หนึ่ง ศาสนานี้ก็ได้ตกเป็นเหยื่อของการบิดเบือน ซึ่งหาตัวอย่างเปรียบไม่ได้ในประวัติศาสตร์ศาสนาของยุคนั้น มันได้เปลี่ยนจากศาสนาแห่งเตาฮีดที่บริสุทธิ์และเรียบง่าย ไปเป็นศาสนาแห่งชิริก ซึ่งอาจกล่าวได้ว่าเป็นการผสมผสานแนวคิดและทัศนะของกรีกและพุทธ ที่น่าพิจารณาคือ ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นโดยน้ำมือของผู้เผยแผ่คนสำคัญที่สุดและผู้นำของศาสนานี้ คือ เซนต์ปอล (ค.ศ. 10–65) การเปลี่ยนแปลงนี้แท้จริงแล้วคือการเปลี่ยนจากจิตวิญญาณหนึ่งไปสู่อีกจิตวิญญาณหนึ่ง จากรูปแบบหนึ่งไปสู่อีกรูปแบบหนึ่ง และจากระบบหนึ่งไปสู่อีกระบบหนึ่ง เป็นการกระโดดข้ามหรือก้าวกระโดดเช่นนั้น ซึ่ง […]

...รูปแบบเดิม เหลือเพียงชื่อและพิธีกรรมบางอย่างเท่านั้นที่ยังมีร่วมกันอยู่ นักปราชญ์ชาวคริสต์ผู้หนึ่ง (Ernest de Bunsen) ได้กล่าวถึงความเปลี่ยนแปลงและการพลิกผันนี้ไว้ว่า

«อะกีดะฮ์และระบบที่ปรากฏอยู่ในคัมภีร์อินญีลนั้น ท่านอีซา (อ.ล.) ไม่เคยเผยแผ่ดะอ์วะฮ์ด้วยคำพูดและการกระทำของท่านเลย ความขัดแย้งที่ดำรงอยู่ระหว่างชาวคริสต์ ชาวยิว และชาวมุสลิมในปัจจุบันนั้น ความรับผิดชอบหาได้ตกอยู่ที่ท่านอีซา (อ.ล.) ไม่ หากแต่ทั้งหมดนี้เป็นผลงานของเปาโล ชาวยิวผู้กลายเป็นคริสต์ผู้ไร้ศาสนาคนนั้น อีกทั้งยังเป็นผลจากการตีความคัมภีร์อันศักดิ์สิทธิ์ด้วยวิธีการเชิงอุปมาและการทำให้เป็นรูปธรรม และจากการบรรจุคัมภีร์เหล่านั้นด้วยคำพยากรณ์และสัญลักษณ์ต่าง ๆ เปาโลได้เลียนแบบสเทเฟน (Stephen) ผู้เป็นสาวกของลัทธิเอสซีน (Essenes) โดยผูกพิธีกรรมทางพุทธศาสนาจำนวนมากเข้ากับท่านอีซา (อ.ล.) เรื่องเล่าและตำนานที่ขัดแย้งกันซึ่งพบในอินญีลทุกวันนี้ และที่นำเสนอท่านอีซา (อ.ล.) ในสถานะที่ต่ำกว่าฐานะอันแท้จริงของท่านอย่างมากนั้น ล้วนเป็นสิ่งที่เปาโลแต่งขึ้นทั้งสิ้น ท่านอีซา (อ.ล.) มิได้เป็นผู้จัดวางอะกีดะฮ์และระบบทั้งหมดนี้ หากแต่เป็นเปาโลกับบรรดาบาทหลวงและนักบวชที่มาภายหลังเขา ซึ่งโลกคริสเตียนนิกายออร์โธดอกซ์ได้ยึดถือเป็นรากฐานแห่งอะกีดะฮ์ของตนมาตลอดสิบแปดศตวรรษ»[^1]

คริสต์ศาสนาได้โอบกอดจิตวิญญาณและมรดกของเปาโลนี้ไว้แนบอกตลอดหลายศตวรรษอันยาวนานจวบจนทุกวันนี้ และตลอดช่วงเวลาทั้งหมดนั้น ไม่มีบุคคลใดในโลกคริสเตียนถือกำเนิดขึ้นมาเพื่อชูธงต่อต้านระบบอันหยิบยืมมาจากภายนอกและไม่แท้จริงของคริสต์ศาสนานี้ และพยายามหวนกลับไปสู่จุดที่ท่านอีซา (อ.ล.) และบรรดาผู้สืบทอดและสาวกผู้บริสุทธิ์ใจของท่านได้ละทิ้งไว้ ศตวรรษแล้วศตวรรษเล่าผ่านพ้นไป และไม่มีบุคคลใดถือกำเนิดขึ้นที่สามารถแยกองค์ประกอบใหม่และแปลกปลอมจากภายนอกเหล่านี้ออกจากคริสต์ศาสนาได้ ในที่สุดในคริสต์ศตวรรษที่สิบห้า มาร์ติน ลูเธอร์ (M. Luther) ได้ถือกำเนิดขึ้นในเยอรมนี และเขาได้ปฏิรูปบางประการในประเด็นปลีกย่อยบางเรื่องอย่างจำกัด แต่นี่มิใช่การปฏิรูปที่เป็นแก่นสารหรือครอบคลุมทั่วไป และมิใช่การลุกขึ้นต่อต้านความผิดพลาดและการเบี่ยงเบนของคริสต์ศาสนาแต่อย่างใด กล่าวได้ว่าประวัติศาสตร์คริสต์ศาสนาเกือบสิบห้าศตวรรษนั้นว่างเปล่าจากขบวนการปฏิรูปศาสนาที่พลิกผันอย่างถึงรากถึงโคนและประสบความสำเร็จ และในช่วงเวลานี้ไม่มีความพยายามใดที่เกิดดอกออกผลและบังเกิดผลลัพธ์อย่างสมบูรณ์เลย ...

[^1]: Islam or True Christianity, หน้า 128

บรรดาผู้รู้ (ชาวคริสต์) เองก็ยอมรับว่า ตลอดช่วงเวลาอันยาวนานนี้ ไม่มีบุคคลหรือขบวนการใดเกิดขึ้นในโลกคริสเตียนที่สามารถประสบความสำเร็จอย่างเด่นชัดในการปฏิรูปหรือฟื้นฟูศาสนาคริสต์ได้

ผู้เขียนบทความในสารานุกรมบริแทนนิกา (J. BassMullinger) เขียนไว้ว่า:

«หากเราค้นหาสาเหตุว่า เหตุใดความพยายามในการปฏิรูปศาสนา (รีฟอร์เมชัน) ก่อนคริสต์ศตวรรษที่สิบหกจึงไม่ประสบความสำเร็จแม้เพียงบางส่วน เราก็สามารถกล่าวได้โดยไม่ยากเลยว่า สาเหตุใหญ่ที่สุดคือการที่จิตใจของผู้คนในยุคกลางตกเป็นทาสของแบบอย่างในอดีต»[^1]

อีกแห่งหนึ่งเขาเขียนว่า:

«ความล้มเหลวของความพยายามอย่างต่อเนื่องที่จะนำข้อเสนอปฏิรูปที่ครอบคลุมใดๆ ของคริสตจักรมาใช้ให้เกิดผลจริงนั้น เป็นข้อเท็จจริงที่รู้กันดีในประวัติศาสตร์ยุโรป»[^2]

ผู้เขียนบทความคนเดียวกันนี้เขียนต่อไปว่า:

«ก่อนคริสต์ศตวรรษที่สิบหก ได้มีความพยายามปฏิรูปศาสนาอยู่หลายครั้ง บางครั้งเป็นที่น่าจดจำอย่างยิ่ง แต่ทั้งหมดโดยไม่มีข้อยกเว้นต้องตกเป็นเป้าแห่งการสาปแช่งและการประณามของคริสตจักร»[^3]

หลังจากนั้นก็ไม่มีบุคคลใดอีกที่จะเปล่งเสียงต่อต้านความเชื่องมงาย ความงมงายไร้เหตุผล และการกดขี่ข่มเหงของคริสตจักร หรืออย่างน้อยที่สุดก็ทำได้มากเท่าที่ลูเธอร์ได้ทำ (แม้จะมีขอบเขตการทำงานที่จำกัดและจุดอ่อนของเขาเอง) สรุปแล้ว ศาสนาคริสต์ก็ดำเนินไปอย่างต่อเนื่องบนเส้นทางที่ตนได้เลือกไว้ หรือพูดให้ถูกต้องยิ่งกว่านั้นคือเส้นทางที่ถูกยัดเยียดให้แก่มัน อิทธิพลของคริสตจักรลดลง และต่อมาอำนาจของมันก็สิ้นสุดลงโดยสิ้นเชิง ในยุโรป วัตถุนิยมได้ขึ้นครองอำนาจ และเข้ามาแทนที่ศาสนาที่แท้จริง แล้วทิ้งศาสนาทุกศาสนาของโลกตะวันตกไว้เบื้องหลัง และในศาสนาคริสต์ก็ไม่มีมนุษย์คนใดถือกำเนิดขึ้นที่จะเผชิญหน้ากับวัตถุนิยมนี้ และนำมันกลับคืนสู่ศูนย์กลางที่ถูกต้องของมัน หรือ

[^1]: Enc. Britannica, Ed. IX, Vol. XX, p. 320, article by J.B. Mullinger. [^2]: แหล่งเดิม หน้า 321 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 321

ฟื้นฟูความเชื่อมั่นในศาสนาของตนในหมู่ชาวคริสต์ ในสิ่งทั้งหมดนี้ พวกเขาจะต้องสร้างพลังทางจิตวิญญาณและศีลธรรมขึ้น เพื่อให้คนหนุ่มสาวสามารถยืนหยัดมั่นคงต่อหน้าแรงปะทะอันรุนแรงของวัตถุนิยมและสิ่งยั่วยุที่เผาผลาญอีมานเหล่านี้ได้ และบังคับให้พวกเขาดำเนินชีวิตแบบที่ตั้งอยู่บนความรู้ ศีลธรรม และหลักอะกีดะฮ์คริสต์ที่ถูกต้อง และในที่ใดที่คำถามของยุคใหม่และปัญหาของยุคสมัยใหม่สามารถแก้ไขได้ในแสงสว่างของสิ่งนั้น ก็ให้แก้ไขเสีย แต่สิ่งที่เกิดขึ้นกลับตรงกันข้าม คือนักคิดและนักเขียนชาวคริสต์ได้หมดหวังในอนาคตของศาสนาคริสต์ และเกิดความรู้สึกต่ำต้อยขึ้นในตัวพวกเขาเมื่อเผชิญกับวัตถุนิยมที่ไร้ศาสนา

เรื่องราวเดียวกันนี้ก็เกิดขึ้นกับศาสนาต่าง ๆ ของโลกตะวันออกด้วย ศาสนาฮินดูก็เบี่ยงออกจากเส้นทางดั้งเดิมของตนโดยสิ้นเชิง มันได้สูญเสียความเรียบง่ายและความสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณโดยตรงกับพระผู้สร้างจักรวาลไปจนหมดสิ้น พลังทางศีลธรรมก็สูญหายไป และด้วยความซับซ้อนของมัน จึงกลายเป็นเพียงปรัชญาที่ลึกซับซ้อนและไม่อาจนำไปปฏิบัติได้ และค่อย ๆ สูญเสียสายใยของสองสิ่งสำคัญ คือ เตาฮีดอันบริสุทธิ์ในด้านอะกีดะฮ์ และความเสมอภาคในด้านกิจการต่าง ๆ ไปจากมือโดยสิ้นเชิง ทั้งที่สองสิ่งนี้คือรากฐานสำคัญที่ศาสนาหนึ่งจะตั้งอยู่ได้ ศาสนาที่รากของมันหยั่งมั่นคงอยู่ภายใน และกิ่งก้านของมันแผ่กว้างอยู่ภายนอก

ผู้แต่งคัมภีร์อุปนิษัทได้พยายามอย่างมากที่จะแก้ไขความเสื่อมนี้ ดังนั้นพวกเขาจึงปฏิเสธพิธีกรรมต่าง ๆ ที่ครอบงำศาสนาฮินดูและสังคมฮินดูไว้อย่างสมบูรณ์ และนำเสนอระบบเชิงปรัชญาและแนวตะเซาวุฟขึ้นแทนที่ ซึ่งตั้งอยู่บนทฤษฎี "เอกภาพในความหลากหลาย" ภาพลักษณ์ใหม่ของศาสนาฮินดูนี้เป็นที่ชื่นชอบในแวดวงวิชาการอย่างแน่นอน เพราะแนวโน้มของพวกเขามุ่งไปทางวะฮ์ดะตุลวุญูด (เอกภาพแห่งการมีอยู่) หรือ "ทุกสิ่งคือพระองค์" มาตั้งแต่ต้น แต่สามัญชนซึ่งมีระดับความคิดต่ำ และต้องการระบบที่ปฏิบัติได้และคำสอนเชิงปฏิบัติ ไม่ยอมรับสิ่งนี้ และด้วยเหตุนี้ ศาสนาฮินดูจึงค่อย ๆ สูญเสียพลังและอิทธิพลของตน ความไม่ไว้วางใจและความไม่พอใจต่อศาสนานั้นเพิ่มพูนขึ้นทุกวัน ความไม่พอใจและความกระวนกระวายของสังคมฮินดูนี้เอง ที่ต่อมาได้ถือกำเนิดขึ้นในบุคลิกภาพของพระพุทธเจ้า ขั้นตอนนี้ปรากฏขึ้นในศตวรรษที่หกก่อนคริสตกาล

พระพุทธเจ้าได้นำเสนอความคิดใหม่หรือศาสนาใหม่ (หากการใช้คำว่าศาสนาในที่นี้ถูกต้อง) ซึ่งได้แก่ การละทิ้งโลก การขัดเกลาจิตใจ การต่อสู้กับความอยาก ความเมตตาและความเห็นอกเห็นใจ การรับใช้และการปฏิบัติ และ[การต่อต้าน]พิธีกรรม ขนบธรรมเนียม และความขัดแย้งทางชนชั้น

...การหักล้างและการต่อต้าน [สิ่งเหล่านั้น] ซึ่งในช่วงปลายได้ปรากฏเด่นชัดอย่างยิ่งในสังคมฮินดู แนวคิดหรือศาสนา[^1]นี้ได้แผ่ขยายไปอย่างรวดเร็ว และได้สถาปนาอิทธิพลครอบงำทั่วภูมิภาคเอเชียใต้และเอเชียตะวันออก ซึ่งตั้งอยู่ระหว่างมหาสมุทรอินเดียกับมหาสมุทรแปซิฟิก

แต่หลังจากนั้นไม่นาน ขบวนการทางศาสนาอันทรงพลังนี้ก็หันเหออกจากเส้นทางของตนเอง และตกเป็นเหยื่อของการบิดเบือน รูปเคารพและประเพณีพิธีกรรมต่าง ๆ ซึ่งศาสนานี้เคยชูธงแห่งการกบฏต่อต้าน ก็ได้หวนกลับมาโจมตีมันอีกครั้ง จนกระทั่งในยุคปลาย ศาสนานี้เองก็กลายเป็นศาสนาแห่งชิริกและการบูชารูปเคารพไปด้วย ซึ่งไม่ได้แตกต่างหรือดีกว่าศาสนาฮินดูที่มาก่อนหน้าในเรื่องใดเลย นอกจากชนิดและจำนวนของรูปเคารพเท่านั้น จริยธรรมของมันก็เสื่อมถอยลง ความซับซ้อนในความคิดและทัศนะได้เพิ่มพูนขึ้น และนิกายกับกลุ่มทางศาสนาใหม่ ๆ ก็เกิดขึ้น ศาสตราจารย์เอียนนอร์ ตอปปา เขียนไว้ในหนังสือของเขา "อารยธรรมอินเดีย" (ہندوستانی تمدن) ว่า:

«ภายใต้ร่มเงาของลัทธิพุทธได้เกิดการปกครองที่มีอวตารมากมายเกลื่อนกลาด และการบูชารูปเคารพแพร่หลายไปทั่ว บรรยากาศของคณะสงฆ์ก็เปลี่ยนแปลงไป ในนั้นเริ่มปรากฏบิดอะฮ์และนวัตกรรมต่าง ๆ ทีละอย่างตามกันมา»[^2]

บัณฑิตชวาหระลาล เนห์รู ได้เขียนไว้ในหนังสือของเขา "การค้นพบอินเดีย" (تلاش ہند – DISCOVERY OF INDIA) โดยกล่าวถึงความเสื่อมทรามและการเสื่อมถอยทีละน้อยของลัทธิพุทธว่า:

«พราหมณ์ได้ทำให้พระพุทธเจ้ากลายเป็นอวตาร และลัทธิพุทธก็ทำเช่นเดียวกัน คณะสงฆ์ร่ำรวยขึ้นอย่างมาก และกลายเป็นศูนย์รวมผลประโยชน์ของกลุ่มเฉพาะกลุ่มหนึ่ง ระเบียบวินัยในหมู่พวกเขาไม่หลงเหลืออยู่เลย ไสยศาสตร์และความเชื่องมงายได้แทรกเข้ามาในวิธีการประกอบพิธีกรรม และหลังจากที่แพร่หลายอยู่อย่างเป็นระบบในอินเดียเป็นเวลาหนึ่งพันปี ลัทธิพุทธก็เริ่มเสื่อมลง สภาพอันเจ็บป่วยของมันในยุคนั้น นางริส เดวิดส์ (MRS. RHYS DAVIDS) ได้กล่าวถึงไว้ดังนี้:

"ภายใต้ร่มเงาอันหนาทึบของความคิดอันเจ็บป่วยเหล่านี้ คำสอนทางจริยธรรมของพระโคตมะได้เลือนหายไปจากสายตา ทฤษฎีหนึ่งเกิดขึ้นและเฟื่องฟู แล้วอีกทฤษฎีหนึ่งก็เข้ามาแทนที่ และในทุกย่างก้าวก็มีทฤษฎีใหม่เกิดขึ้น จนกระทั่งบรรยากาศทั้งหมด...

[^1]: สำหรับคำว่า "ลัทธิพุทธ" ข้าพเจ้าลังเลที่จะใช้คำว่า "ศาสนา" เพราะในลัทธินี้ไม่พบหลักความเชื่อหรือทัศนะใด ๆ เกี่ยวกับพระผู้สร้าง ต้นกำเนิด และการกลับคืน (วันปรโลก) และผู้แต่งและนักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ก็มีความเห็นเช่นนี้ ดู สารานุกรมบริแทนนิกา หัวข้อ พุทธะ (BUDDHA) [^2]: อารยธรรมอินเดีย (ฉบับภาษาอูรดู) เอียนนอร์ ตอปปา

ความมืดมิดอันหนาทึบก็ปกคลุมเพราะการสร้างสรรค์อันลวงตาของความคิดเหล่านี้ และบทเรียนทางจริยธรรมอันเรียบง่ายและสูงส่งของผู้ก่อตั้งศาสนาก็ถูกฝังกลบอยู่ใต้กองแห่งความละเอียดซับซ้อนทางอภิปรัชญาเหล่านี้[^1]

«โดยภาพรวมแล้ว ทั้งพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์ต่างก็เสื่อมถอยลง และพิธีกรรมต่ำ ๆ จำนวนมากได้แทรกเข้ามาในทั้งสองศาสนา จนยากที่จะแยกแยะทั้งสองออกจากกัน ในโลกพุทธอันกว้างใหญ่นี้และตลอดระยะเวลาอันยาวนานแห่งการปกครองของมัน ไม่มีนักปฏิรูปคนใดปรากฏขึ้นมาเพื่อเรียกร้องไปสู่พุทธศาสนาที่แท้จริง เผชิญหน้ากับศาสนาใหม่ที่บิดเบือนไปนี้ด้วยพลังทั้งหมด และนำยุคเฟื่องฟูที่ผ่านพ้นไปแล้ว ตลอดจนความเรียบง่ายและความบริสุทธิ์ที่สูญหายไปของมันกลับคืนมาอีกครั้ง»[^2]

กล่าวโดยสรุป ศาสนาฮินดูโบราณมิได้พ่ายแพ้ต่อพุทธศาสนาโดยสิ้นเชิง จนกระทั่งในคริสต์ศตวรรษที่แปด ศังกราจารย์[^3] ได้ชูธงต่อต้านพุทธศาสนาและเผยแผ่ศาสนาฮินดูโบราณ และในที่สุดก็ได้ขับไล่พุทธศาสนาออกไปจากประเทศนี้เกือบทั้งหมด หรืออาจกล่าวได้ว่า สถานะของพุทธศาสนาเหลือเพียงศาสนาโบราณที่กำลังเสื่อมถอยและมีขอบเขตจำกัดศาสนาหนึ่งในบรรดาศาสนามากมายของอินเดีย ศังกราจารย์ได้อาศัยสติปัญญา ความกล้าหาญทางศาสนา และความกระตือรือร้นในการปฏิบัติของตน จนสามารถทำให้พุทธศาสนาหมดบทบาทจากชีวิตโดยสิ้นเชิง แต่เขาไม่ประสบความสำเร็จในเรื่องที่จะนำศาสนาฮินดูโบราณกลับคืนสู่รูปแบบดั้งเดิมและแท้จริงของมัน (และบางทีเขาอาจไม่ได้มีเจตนาเช่นนั้นเลยตั้งแต่ต้น) คือการปลุกจิตวิญญาณแห่งหลักความเชื่อเรื่องเตาฮีด การเชื่อมโยงโดยตรงกับพระผู้สร้างจักรวาล การปฏิเสธสื่อกลางระหว่างบ่าวกับพระเจ้า ความยุติธรรมทางสังคม และความเสมอภาคทางชนชั้นขึ้นมาในศาสนานั้น ด้วยเหตุนี้ จนถึงทุกวันนี้ ศาสนาอินเดียทั้งสองนี้จึงยังคงดำรงอยู่ในรูปลักษณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปแล้วของมัน และยังคงโอบกอดมรดกแห่งยุคเสื่อม ทั้งพิธีกรรม ประเพณี และรูปเคารพไว้แนบอก วี. เอส. ฆาเฏ (V. S. Ghate) ผู้เขียนบทความใน «สารานุกรมศาสนาและจริยธรรม» (Encyclopaedia of Religion and Ethics) ซึ่งเคยเป็นศาสตราจารย์ภาษาสันสกฤตที่วิทยาลัยเอลฟินสโตน เมืองบอมเบย์ และเป็นผู้มีความรู้ลึกซึ้งในศาสนาและปรัชญาโบราณของอินเดีย ได้เขียนถึงศังกราจารย์ไว้ว่า

«เป้าหมายสูงสุดในชีวิตของเขาคือการฟื้นฟูระบบศาสนาและปรัชญาที่ได้รับการสอนไว้ในคัมภีร์อุปนิษัท»

[^1]: Discovery of India หน้า 201–203 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 201–203 [^3]: ศังกราจารย์มีชีวิตอยู่ในช่วงครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่แปด และเสียชีวิตเมื่ออายุ 32 ปี

เขาได้เผยแพร่อะกีดะฮ์ "วะห์ดะตุลวุญูด" (เอกภาวะแห่งการมีอยู่) แบบสัมบูรณ์ เป้าหมายที่แท้จริงของเขาคือการแสดงให้เห็นว่าคัมภีร์อุปนิษัทและภควัทคีตามิได้นำเสนอกฎเกณฑ์ใดเลย นอกจากวะห์ดะตุลวุญูดอย่างสมบูรณ์ แม้ศังกราจารย์จะยอมรับวะห์ดะตุลวุญูด แต่เขาก็มิได้ต่อต้านหรือโจมตีการบูชารูปเคารพ ในทัศนะของเขา รูปเคารพเป็นสัญลักษณ์และการปรากฏ (ของสัจธรรม) ศังกราจารย์ได้ตำหนิพิธีกรรมนิยม (RITUALISM) และกรรม แต่เขาได้ปกป้องการบูชาเทพเจ้าที่เป็นที่นิยมของมหาชน ในขั้นหนึ่งของพัฒนาการ การบูชารูปเคารพเป็นความจำเป็นอย่างหนึ่งของธรรมชาติมนุษย์ เมื่อจิตวิญญาณทางศาสนาเติบโตและบรรลุวุฒิภาวะแล้ว ความจำเป็นในการบูชารูปเคารพก็จะหมดไป และควรละทิ้งสัญลักษณ์และเครื่องหมายเหล่านั้นเสีย ศังกราจารย์อนุญาตให้บูชารูปเคารพในฐานะเครื่องหมายอย่างหนึ่งสำหรับพราหมณ์ที่ยังไปไม่ถึงขั้นซึ่งปลอดพ้นและเป็นอิสระจากคุณลักษณะทั้งปวง[^1]

อย่างไรก็ตาม ความพยายามทั้งหมดที่ได้กระทำมา นับตั้งแต่ศังกราจารย์จนถึงทยานันท์ สรัสวตี ล้วนประสบความล้มเหลว และสิ่งที่มุ่งหมายคือการฟื้นฟูศาสนานี้ขึ้นบนรากฐานที่ถูกต้อง อันจะสอดคล้องกับดะอ์วะฮ์แห่งความเป็นนบี ธรรมชาติอันบริสุทธิ์ของมนุษย์ และยุคสมัยที่เปลี่ยนแปลงไป ในที่สุดศาสนาทั้งสองนี้ได้ยอมจำนนอย่างสิ้นเชิงต่อหน้าวัตถุนิยมและความไร้ศาสนา ได้ถอยห่างจากชีวิตไปหลบลี้อยู่ในศาสนสถานและสถานที่แสวงบุญ และถูกจำกัดอยู่เพียงในประเพณี ธรรมเนียม และรูปแบบภายนอก ในอินเดียขณะนี้ไม่มีดะอ์วะฮ์ที่ทรงพลังใดเลยซึ่งมีคำขวัญและคติพจน์ว่า (จงหวนกลับสู่ศาสนาอีกครั้ง) ในทางตรงกันข้าม มีขบวนการที่ตื่นตัวและทรงพลังอย่างยิ่ง ซึ่งคำขวัญและหลักการของพวกเขาคือ จงฟื้นฟูอารยธรรมเก่าแก่ของตน และจงนำภาษาประวัติศาสตร์โบราณของอินเดีย "สันสกฤต" กลับมาใช้ในประเทศอีกครั้ง

ความจำเป็นที่ศาสนาต้องมีบุคคลผู้มีชีวิตชีวา

แท้จริงแล้ว ไม่มีศาสนาใดจะดำรงอยู่ได้ จนกว่า… คุณลักษณะเหล่านั้นจะไม่คงอยู่ได้นานนัก

[^1]: สรุปและคัดสรรจากบทความ "ศังกราจารย์" ดู: Encyclopaedia of Religion and Ethics – Fourth Edition, 1958, Article: Sankaracharya.

ยืนหยัดอยู่ได้ และไม่อาจส่งอิทธิพลต่อชีวิตที่เปลี่ยนแปลงไปอยู่เสมอได้ ตราบใดที่ในหมู่ศาสนานั้นไม่มีบุคคลเกิดขึ้นเป็นระยะ ๆ ผู้ซึ่งด้วยความเชื่อมั่นอันพิเศษ ความเป็นจิตวิญญาณ ความไม่เห็นแก่ตัวและการเสียสละ ตลอดจนความสามารถทางสติปัญญาและจิตใจอันสูงส่งของพวกเขา จะเป่าวิญญาณใหม่แห่งชีวิตเข้าสู่ร่างที่ไร้ชีวิตของมัน และสร้างความเชื่อมั่นใหม่ ความกระตือรือร้น และพลังแห่งการปฏิบัติขึ้นในหมู่ผู้ศรัทธาในศาสนานั้น ความต้องการของชีวิตนั้นยังเยาว์วัยอยู่เสมอ วัตถุนิยมเป็นต้นไม้ที่เขียวขจีตลอดกาล ขบวนการแห่งการบูชาอารมณ์ใฝ่ต่ำและศาสนาของมันโดยแท้จริงแล้วไม่จำเป็นต้องได้รับการฟื้นฟู (ตัจดีด) ใด ๆ เพราะสิ่งยั่วยุและแรงกระตุ้นของมันมีอยู่ทุกย่างก้าว ถึงกระนั้นประวัติศาสตร์ของมันก็ไม่เคยว่างเว้นจากนักดะอ์วะฮ์ผู้เปี่ยมด้วยความกระตือรือร้นและผู้ฟื้นฟูที่มีความสามารถ ซึ่งได้รักษาความเยาว์วัยของมันไว้ และทำให้การเรียกร้องของมันมีชีวิตอยู่จนถึงบัดนี้

«แม้ฮะรัมจะชราลง แต่ลาตและมะนาตยังคงเยาว์วัย»

การเผชิญหน้ากับมันจะเป็นไปไม่ได้ จนกว่าจะมีผู้ก้าวลงสู่สนามพร้อมด้วยชีวิตใหม่และพลังใหม่ และหากไม่มีการฟื้นฟูเป็นระยะ ๆ การจะดำรงชีวิตอยู่ได้ต่อหน้าวัตถุนิยมที่สดใหม่อยู่เสมอนั้นเป็นเรื่องยากยิ่ง

บุคลิกภาพและพลังใหม่สำหรับทุกฟิตนะฮ์และทุกภยันตรายใหม่

ไม่มีผู้ใดปฏิเสธข้อเท็จจริงนี้ได้ว่า ในประวัติศาสตร์อันยาวนานและเต็มไปด้วยความปั่นป่วนของอิสลามนี้ ไม่พบช่วงเวลาใดเลย แม้เพียงช่วงสั้นที่สุด ที่การเรียกร้องอันแท้จริงของอิสลามได้หยุดชะงักลงโดยสิ้นเชิง สัจธรรมของอิสลามถูกปกปิดไว้ในม่านโดยสิ้นเชิง มโนสำนึกของประชาชาติอิสลามไร้ความรู้สึกโดยสิ้นเชิง และความมืดมิดได้ปกคลุมโลกอิสลามทั้งหมด เป็นข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ว่า เมื่อใดก็ตามที่มีฟิตนะฮ์เกิดขึ้นต่ออิสลาม มีความพยายามบิดเบือนและแปรเปลี่ยนมัน หรือมีการนำเสนอมันในรูปแบบที่ผิด หรือมีการโจมตีอย่างรุนแรงจากวัตถุนิยม ย่อมมีบุคลิกภาพที่ทรงพลังบางคนก้าวลงสู่สนามอย่างแน่นอน ผู้ซึ่งเผชิญหน้ากับฟิตนะฮ์นั้นด้วยพลังทั้งหมด และขับไล่มันออกไปจากสนาม มีขบวนการและการเคลื่อนไหวมากมายที่ในยุคสมัยของมันเคยเป็นพลังอันยิ่งใหญ่ แต่ทุกวันนี้การมีอยู่ของมันเหลือเพียงในหนังสือเท่านั้น แม้แต่การเข้าใจความเป็นจริงของมันในทุกวันนี้ก็ยังยาก มีกี่คนกันที่รู้ว่าญะฮ์มียะฮ์ มุอ์ตะซิละฮ์ (ทัศนะ) การถูกสร้างของอัลกุรอาน

ทุกวันนี้ เรารู้จักความจริงและรายละเอียดของวะห์ดะตุลวุญูด และดีนอิลาฮีของอักบัรเพียงจากหนังสือ ทั้งที่สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นอะกีดะฮ์และลัทธิสำคัญยิ่งในยุคสมัยของมัน บางลัทธิมีอาณาจักรใหญ่โตหนุนหลัง และบางลัทธิก็มีผู้เผยแผ่และผู้ถือธงที่เฉลียวฉลาดและมีความสามารถที่สุดบางคนแห่งยุคนั้น แต่ในที่สุดสัจธรรมแห่งอิสลามก็มีชัยเหนือพวกมัน และหลังจากนั้นไม่นาน ขบวนการที่เคยมีชีวิตชีวาและลัทธิที่รัฐให้การอุปถัมภ์เหล่านี้ก็เหลือเป็นเพียงประเด็นถกเถียงทางวิชาการ ซึ่งถูกบันทึกไว้แต่ในตำราวิชาอิลมุลกะลามและประวัติศาสตร์อะกีดะฮ์เท่านั้น ความพยายามในการปกป้องดีน การฟื้นฟู (ตัจดีด) และการปฏิวัติ รวมทั้งสายธารแห่งดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปนี้ เก่าแก่พอ ๆ กับประวัติศาสตร์ของอิสลาม และต่อเนื่องไม่ขาดสายเฉกเช่นชีวิตของมุสลิม

แหล่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์ที่สูญหาย

แต่ความรับผิดชอบในเรื่องนี้มิได้ตกอยู่แก่นักประวัติศาสตร์เพียงฝ่ายเดียว หากผู้รับผิดชอบคือบรรดาผู้คนทั้งหมดที่ไม่พร้อมจะยอมรับสถานะใด ๆ ของประวัติศาสตร์ นอกจากสถานะตามนิยามแบบแผนและแบบทางการ และไม่ถือว่าหนังสือใดน่าเชื่อถือ หากหนังสือนั้นมิได้ตั้งอยู่ในตู้ประวัติศาสตร์ของห้องสมุด หรือมิได้ถูกจัดอยู่ในหมวดวิชาประวัติศาสตร์ ทั้งที่หนังสือจำนวนมากเช่นนี้บรรจุคลังข้อมูลทางประวัติศาสตร์อันล้ำค่ายิ่งไว้ภายใน และสามารถถือเป็นแหล่งอ้างอิงที่สำคัญยิ่งได้ หนังสือเหล่านี้คือตำราทางวรรณกรรมและทางศาสนา ซึ่งบรรดานักดะอ์วะฮ์และนักปฏิรูปแห่งประชาชาติได้เปิดเผยความรู้สึกและสภาวะในใจของตน และบันทึกเหตุการณ์และประสบการณ์สำคัญในชีวิตไว้ เป็นหนังสือที่บรรดาศิษย์และมุรีดได้จดบันทึกคำสั่งสอน มัลฟูซาต (ถ้อยคำ) ตลอดจนสัจธรรมและความรู้ลึกซึ้งของครูบาอาจารย์และบรรดาชัยค์ของตน และนำเสนอบันทึกการชุมนุมอันทรงพลังและเปี่ยมบะเราะกะฮ์ของท่านเหล่านั้น เป็นประมวลจดหมาย (มักตูบาต) และคำเทศนา (มะวาอิซ) ซึ่งทำให้ประเมินแนวคิด ทัศนะ อารมณ์ และสภาวะของท่านเหล่านั้นได้อย่างถูกต้อง หรือเป็นหนังสือที่เขียนขึ้นเพื่อวิพากษ์สังคมร่วมสมัย และเพื่อหักล้างบิดอะฮ์และสิ่งมุนกัร (ความชั่ว) หากการศึกษาของเราก้าวพ้นขอบเขตที่ตนเองขีดไว้ และขยายไปถึงแหล่งข้อมูลทางประวัติศาสตร์อันสำคัญและสูญหายเหล่านี้ได้ และหากมีนักวิจัยผู้มีวิสัยทัศน์กว้างไกล ช่างสังเกตลึกซึ้ง และมีความมุมานะ ทุ่มเททำงานในหัวข้อนี้อย่างจริงจัง ก็จะสามารถนำเสนอประวัติศาสตร์การปฏิรูปและการฟื้นฟูที่เป็นระบบและสมบูรณ์ได้สำเร็จ และเราจะเห็นได้อย่างชัดเจนว่า

ดะอ์วะฮ์และความมุ่งมั่นอันแน่วแน่ (อะซีมะฮ์) ทั้งสองสิ่งนี้ได้เคียงข้างประชาชาตินี้มาในทุกยุคทุกสมัยและทุกช่วงเวลา และไม่เคยปล่อยให้ประชาชาตินี้ต้องสิ้นหวังหรือขาดไร้สิ่งเหล่านี้เลย

มรดกแห่งอิสลาม

มรดกที่ตกทอดมาถึงมือเรานี้ (และที่เราเรียกว่ามรดก) เราไม่ได้ใช้คำนี้ในความหมายตามที่ชาวตะวันตกเข้าใจ เพราะอิสลามเป็นศาสนาที่มีชีวิตและคงอยู่ชั่วนิรันดร์ ด้วยคำว่ามรดก เราหมายถึงทรัพย์สมบัติและความมั่งคั่งที่ถ่ายทอดมาถึงเราจากบรรพชนของเรา ได้แก่ ความรู้อันหยั่งรากลึก อะกีดะฮ์ที่ได้รับการปกปักรักษาและมั่นคง อีมานอันทรงพลัง ซุนนะฮ์อันประเสริฐ จริยธรรมอันสูงส่ง ฟิกฮ์และชะรีอะฮ์ และความมั่งคั่งของวรรณกรรมอิสลามอันรุ่งโรจน์ ในมรดกนี้ทุกคนมีส่วนเต็มที่ ผู้ซึ่งในยุคใดยุคหนึ่งของอิสลามได้สถาปนาการปกครองตามแนวทางแห่งเคาะลีฟะฮ์ ต่อสู้กับญาฮิลิยะฮ์และวัตถุนิยม เรียกร้องเชิญชวนสู่อัลลอฮ์ ฟื้นฟูคุณลักษณะเฉพาะของอิสลามที่ได้เลือนหายไป และปลุกจิตวิญญาณแห่งอีมานให้เกิดขึ้นในประชาชาติ ในความมั่งคั่งอันไม่มีวันเสื่อมสลายนี้ จะต้องยอมรับว่าทุกคนได้มีส่วนเพิ่มเติม ผู้ซึ่งได้ฟื้นฟูความเชื่อมั่นในแหล่งที่มาของศาสนานี้และในการอธิบายตีความของมันขึ้นใหม่ หักล้างปรัชญาใหม่ ๆ ปกป้องความคิดที่แท้จริงของอิสลาม และยับยั้งประชาชาตินี้มิให้ตกอยู่ในฟิตนะฮ์ใหม่ใด ๆ ผู้ซึ่งได้ปกป้องศาสนาและแหล่งที่มาของศาสนาเพื่อประชาชาตินี้ ทำงานรวบรวมเรียบเรียงหะดีษและฟิกฮ์ขึ้นใหม่ เปิดประตูแห่งการอิจญ์ติฮาด มอบคลังแห่งบทบัญญัติอันกว้างขวาง และประมวลกฎหมายอันเป็นระบบสำหรับชีวิตและสังคมแก่ประชาชาติ ผู้ซึ่งได้ปฏิบัติหน้าที่แห่งการตรวจสอบ (อิห์ติสาบ) ในสังคม วิพากษ์วิจารณ์การเบี่ยงเบนและความคดเคี้ยวของสังคมอย่างเปิดเผย และเรียกร้องสู่อิสลามที่ถูกต้องและแท้จริงอย่างเปิดเผยและชัดแจ้ง ผู้ซึ่งในยุคแห่งความสงสัยคลางแคลงและความระส่ำระสายทางอะกีดะฮ์ ได้ใช้วิธีการอ้างเหตุผลทางวิชาการเพื่อพยายามทำให้จิตใจทั้งหลายสงบมั่นคง และวางรากฐานของวิชากะลามแบบใหม่ ผู้ซึ่งได้ทำหน้าที่แทนบรรดานบี (อ.ล.) ในการดะอ์วะฮ์ การตักเตือน การเตือนสำทับ และการแจ้งข่าวดี และได้มอบความร้อนแรงและความเคลื่อนไหวแห่งเปลวเพลิงให้แก่ประกายไฟแห่งอีมานที่ถูกกดทับไว้ ผู้ซึ่งได้ยืนขวางกระแสอันเชี่ยวกรากรุนแรงของวัตถุนิยม ลดความรุนแรงและความโหมกระหน่ำของมันลง และ [ปกป้อง] สิ่งถูกสร้างของอัลลอฮ์มิให้ถูกพัดพาไปในกระแสนั้นหรือจมหายอยู่ในมัน

…ให้รอดพ้น ผู้ซึ่งได้ปกป้องพลังทางการเมืองของประชาชาตินี้ และมอบพลังแก่ประชาชาตินี้ให้สามารถรับมือกับการโจมตีจากภายนอกที่ถาโถมเข้ามาครั้งแล้วครั้งเล่า ผู้ซึ่งได้ใช้ดะอ์วะฮ์อันเปี่ยมด้วยปัญญาญาณและบ่วงแห่งความรักของตนจับศัตรูผู้นั้นไว้ได้ ศัตรูที่แม้แต่พลังของดาบและปลายกริชก็ไม่อาจสยบได้ และได้พลิกโลกอิสลามจากด้านนี้ไปจนสุดอีกด้านหนึ่งให้คว่ำลง ผู้ซึ่งได้ใช้อีมานอันทรงพลังและพลังทางจิตวิญญาณของตน นำศัตรูเช่นนั้นเข้าสู่ร่มเงาของอิสลาม และมอบเกียรติแห่งการเป็นบ่าวรับใช้ของท่านมุฮัมมัดอัล-อะเราะบี ﷺ ให้แก่พวกเขา ผู้ซึ่งได้ใช้วรรณกรรมอันทรงพลังและบทกวีอันจับใจและคมคาย จับจิตใจที่ไม่อาจพึงพอใจได้ด้วยการถกเถียงทางวิชาการและปรัชญาศาสนา ไว้ในบ่วงของตน

ทั้งหมดนี้เป็นสายธารอันต่อเนื่อง และในสายธารนี้ทุกบุคคลล้วนมีส่วนและสถานะเฉพาะของตน ประวัติศาสตร์แท้จริงแล้วคือชื่อของการปฏิบัติหน้าที่อันพึงมีต่ออะมานะฮ์ การรู้จักสัจธรรม และการยอมรับความจริง บุคคลเหล่านี้แต่ละคนคือผู้พิทักษ์พรมแดนใดพรมแดนหนึ่งของอิสลาม และเป็นลูกศรอันล้ำค่าดอกหนึ่งในแล่งธนูของอิสลาม หากปราศจากความพยายามอันบริสุทธิ์ใจของบุคคลเหล่านี้ ซึ่งวันนี้เรากำลังพยายามมองผ่านกล้องส่องทางไกลแห่งประวัติศาสตร์ ประมวลอันนี้ก็คงไม่มาถึงเรา ประมวลซึ่งมีบทเรียนเพื่อเกียรติ ข้อคิด และคำตักเตือนอันอุดมสมบูรณ์สำหรับเรา และด้วยการมีอยู่ของมัน เราสามารถเชิดหน้าขึ้นต่อหน้าประชาชาติทั้งหลายในโลกได้อย่างสมควร

ด้วยแนวทางและหลักการนี้ ซึ่งในทัศนะของผู้เขียนเป็นแนวทางที่เที่ยงธรรมและยุติธรรม ผู้เขียนได้พยายามนำเสนอภาพของบุคคลสำคัญเหล่านั้นในหนังสือเล่มนี้ ผู้ซึ่งได้ทำคุณประโยชน์อันยิ่งใหญ่ในสนามแห่งดะอ์วะฮ์ ความมุ่งมั่นเด็ดเดี่ยว (อะซีมะฮ์) การปฏิรูป (อิศลาห์) และการฟื้นฟู (ตัจดีด)

وبيد الله التوفيق

«และความสำเร็จนั้นอยู่ในพระหัตถ์ของอัลลอฮ์»

ความพยายามในการปฏิรูปแห่งศตวรรษแรก และอุมัร บินอับดิลอะซีซ (ร.ฎ.)

แนวโน้มและอิทธิพลแบบญาฮิลียะฮ์ในยุคอุมัยยะฮ์

การสิ้นสุดของคิลาฟะฮ์รอชิดะฮ์ และการสถาปนาอำนาจอันมั่นคงของรัฐบาลบนีอุมัยยะฮ์ (ซึ่งมีความเป็นอาหรับมากกว่าความเป็นอิสลาม) ได้ก่อให้เกิดความจำเป็นเร่งด่วนในการฟื้นฟูและการปฏิวัติ แนวโน้มแบบญาฮิลียะฮ์ในอดีตซึ่งเคยถูกกดข่มไว้ด้วยอิทธิพลแห่งการคบหาและการอบรมของท่านนบี ﷺ และของคิลาฟะฮ์รอชิดะฮ์ ได้ผุดขึ้นมาอีกครั้งในหมู่มุสลิมที่ได้รับการอบรมเพียงครึ่ง ๆ กลาง ๆ และในคนรุ่นใหม่ชาวอาหรับ แกนกลางของรัฐบาลซึ่งระบบทั้งหมดหมุนรอบนั้น มิได้เป็นกิตาบและซุนนะฮ์อีกต่อไป หากแต่กลายเป็นการเมืองแบบอาหรับและ "ผลประโยชน์ของรัฐ" ความหยิ่งผยองและจิตวิญญาณแห่งชาตินิยมเผ่าพันธุ์อาหรับ ซึ่งอิสลามเคยขับไล่ออกจากเมืองไป และได้ไปหลบซ่อนอยู่ในทะเลทรายอาหรับ ก็หวนกลับมาอีกครั้ง ความหยิ่งทะนงในเผ่า ความลำเอียงเข้าข้างวงศ์ตระกูล และการอุปถัมภ์พวกพ้อง ซึ่งในยุคคิลาฟะฮ์รอชิดะฮ์ถือเป็นความบกพร่องอันร้ายแรงและเป็นบาป กลับกลายเป็นคุณสมบัติและความดีงาม แรงจูงใจของการกระทำและจริยธรรม (แทนที่จะเป็นผลบุญและรางวัลตอบแทน) ได้กลายเป็นชื่อเสียงแบบญาฮิลียะฮ์ การยกย่องสรรเสริญ และความเหนือกว่าผู้อื่น[^1]

[^1]: ในเรื่องนี้ แรงผลักดันแห่งการแข่งขัน ชื่อเสียงและเกียรติยศแบบญาฮิลียะฮ์ได้ฟื้นคืนชีพและตื่นตัวขึ้นอย่างเต็มที่ สภาวะจิตใจเช่นนี้สามารถประเมินได้จากเรื่องราวอันน่าสนใจที่อบุลฟะร็อจญ์ อัลอิศฟะฮานี ได้บันทึกไว้ในหนังสือ "อัลอะฆานี" (الأغاني) ว่า ในยุคอุมัยยะฮ์ ระหว่างผู้นำอาหรับสองคน คือ เฮาชับ และอิกริมะฮ์ ได้มีการแข่งขันกันมาเป็นเวลานานว่า อาหารที่บ้านของใครจะถูกปรุงมากกว่ากัน และแขกของใครจะมากกว่ากัน ในเรื่องนี้ฝ่ายเฮาชับมักจะเหนือกว่าเสมอ หลังจากเวลาผ่านไประยะหนึ่ง อิกริมะฮ์ได้วางแผนเพื่อทำให้คู่แข่งพ่ายแพ้ โดยซื้อแป้งมาหลายร้อยกระสอบแล้วแจกจ่ายไปในเผ่าของตน ให้นำแป้งไปผสมน้ำ แล้วให้นำแป้งที่ผสมแล้วนั้นมาเทใส่ในหลุมใหญ่หลุมหนึ่งจนเต็ม แล้วโปรยหญ้าคลุมไว้ด้านบน และจัดการให้ม้าของเฮาชับตกลงไปในหลุมนั้น ปรากฏว่าม้าตัวนั้นตกลงไปในคูซึ่งเต็มไปด้วยแป้งที่ผสมแล้ว และจมลงไปในแป้ง เรื่องนี้กลายเป็นที่โจษจันว่าที่บ้านของอิกริมะฮ์มีแป้งที่ผสมไว้มากมายถึงขนาดที่ม้าตกลงไปในนั้นได้ ผู้คนมารวมตัวกันเพื่อดูภาพนั้น เมื่อพวกเขามองดูก็เห็นว่าศีรษะและคอของม้าโผล่อยู่ข้างนอก ส่วนร่างกายทั้งหมด (มีต่อหน้าถัดไป)

บัยตุลมาล (ซึ่งรวบรวมขึ้นจากทุกเบี้ยทุกสตางค์ของชาวมุสลิม) ได้กลายเป็นกรรมสิทธิ์ส่วนตัวของเคาะลีฟะฮ์และเป็นที่ดินมรดกของวงศ์ตระกูล เกิดชนชั้นหนึ่งขึ้นมา ได้แก่ กวีอาชีพ ข้าราชสำนักผู้ประจบสอพลอ และบรรดาข้าบริพารที่ไร้ศักดิ์ศรี ทรัพย์สินของชาวมุสลิมถูกใช้จ่ายไปกับคนเหล่านี้อย่างไม่ยั้งมือ และความประพฤติอันไม่สมควรของพวกเขาก็ถูกเพิกเฉยมองข้ามไป[^1] รสนิยมในการฟังเพลงและความหมกมุ่นในดนตรีได้ถึงขีดสุด[^2] ความประพฤติที่ผิดทางของรัฐบาลและชีวิตที่ไร้ศาสนาของผู้ปกครอง ได้ส่งผลกระทบต่อสังคมอิสลามทั้งหมด และเกิดชนชั้นผู้ฟุ้งเฟ้อขึ้นมาชนชั้นหนึ่ง ซึ่งมีอุปนิสัยคล้ายคลึงกับพวกผู้ฟุ้งเฟ้อในสมัยโบราณ ดูราวกับว่ายุคญาฮิลียะฮ์ที่เคยบาดเจ็บนั้นกำลังมุ่งมั่นจะแก้แค้นคู่ปรับผู้พิชิตของตน และต้องการชำระบัญชีสี่สิบปีให้ครบถ้วนภายในวันเดียว

บุคคลสำคัญทางศาสนาในยุคอุมัยยะฮ์และอิทธิพลทางจริยธรรมของพวกเขา

แม้จะมีอำนาจทางวัตถุของบนีอุมัยยะฮ์และผลกระทบตามธรรมชาติของมัน แต่ในยุคนี้ เกียรติของศาสนาและอิทธิพลทางจริยธรรมของศาสนายังคงดำรงอยู่ในชีวิตของชาวมุสลิมในระดับหนึ่ง เกียรติทางศาสนาและอิทธิพลทางจริยธรรมนี้เป็นผลมาจากบุคคลเหล่านั้นซึ่งมีสถานะสูงส่งทั้งในด้านศาสนาและวิชาการ และเป็นที่รู้จักโดดเด่นในด้านความบริสุทธิ์ใจเพื่ออัลลอฮ์ ความอิคลาศ ความบริสุทธิ์ของจิตใจ ตลอดจนความรู้และฟิกฮ์ นอกขอบเขตของรัฐบาลและการบริหาร อิทธิพลและอำนาจเป็นของท่านเหล่านี้ ด้วยอิทธิพลและความเคารพจากใจนี้เอง ชาวมุสลิมจึงรอดพ้นจากความเสื่อมเสียและความหลงผิดหลายประการ และถูกยับยั้งไว้ไม่ให้ถูกกระแสวัตถุนิยมพัดพาไปจนหมดสิ้น ในบรรดาบุคคลสำคัญทางศาสนาเหล่านี้ ผู้ที่มีอิทธิพลมากที่สุดและเป็นที่รักมากที่สุดคือ ท่านอะลี บิน อัลหุซัยน์ (ซัยนุลอาบิดีน ขอความสันติจงมีแด่ท่านและบรรพบุรุษของท่าน) ผู้ซึ่งในด้านอิบาดะฮ์ ความยำเกรง ความสมถะ และความเคร่งครัดนั้น ไม่มีผู้ใดเทียบเทียมได้

[^1]: (ต่อจากหน้า 31) ...ได้จมลง ถูกนำขึ้นมาด้วยความยากลำบากด้วยเชือกและถังน้ำ เหตุการณ์นี้เป็นที่เลื่องลือโดยทั่วไป และกวีทั้งหลายได้แต่งบทกวีขึ้น ด้วยวิธีนี้อัลหะกัมจึงได้ชัยชนะเหนือคู่ปรับของตน และทำให้ผู้อื่นยอมรับความเหนือกว่าของตน (จากหนังสือ ตารีคอัดดะอ์วะฮ์ วัลอะซีมะฮ์ เล่ม 1 หน้า 139–140) / อัลอัคฏ็อล (เสียชีวิต ฮ.ศ. 95) กวีชาวคริสต์ผู้มีชื่อเสียงแห่งยุคอุมัยยะฮ์ เคยเข้ามาในที่ประชุมของเคาะลีฟะฮ์อับดุลมะลิก บิน มัรวาน ในสภาพที่มีไม้กางเขนทองคำห้อยอยู่ที่คอ และหยดสุราหยดลงจากเส้นเคราของเขา โดยไม่มีผู้ใดห้ามปรามเขาเลย (อัลอัฆอนี เล่ม 7 หน้า 170)

[^2]: สามารถประเมินได้จากเหตุการณ์ที่ว่า ครั้งหนึ่งหุนัยน์ นักร้องผู้มีชื่อเสียงแห่งอิรัก ได้เดินทางมายังมะดีนะฮ์ตามคำเชิญของผู้คนในวงการเดียวกัน และได้แสดงฝีมือของเขาในบ้านหลังหนึ่ง ผู้ฟังเบียดเสียดกันมากจนหลังคาถล่มลงมา และหุนัยน์เองก็ถูกทับจนเสียชีวิต (อัลอัฆอนี เล่ม 2 หน้า 122–123)

...ทรงไว้ ความผูกพันที่ชาวมุสลิมมีต่อท่านเหล่านั้นเป็นเช่นไร ย่อมประเมินได้จากเหตุการณ์ครั้งหนึ่ง เมื่อฮิชาม บิน อับดุลมะลิก ในสมัยที่ยังเป็นมกุฎราชกุมาร ได้มาทำเฏาะวาฟ แต่เพราะฝูงชนแออัดยิ่งนัก เขาจึงไม่อาจเข้าไปถึงหินดำ (อัล-หะญัร อัล-อัสวัด) ได้ เขาจึงนั่งรอให้ฝูงชนเบาบางลงเพื่อจะได้ทำอิสติลาม[^1] ในระหว่างนั้น ท่านอลี บิน อัล-หุซัยน์ ได้มาถึง ทันทีที่ท่านมา ฝูงชนก็แหวกออกดุจสาหร่ายแยกตัว ท่านจึงทำเฏาะวาฟและอิสติลามได้โดยสะดวก ไม่ว่าท่านจะผ่านไปทางใด ผู้คนต่างหลีกทางให้ด้วยความเคารพ ฮิชามแสร้งถามด้วยท่าทีไม่รู้จักว่า "ผู้นี้คือใคร?" อัล-ฟะร็อซดัก กวีผู้มีชื่อเสียงแห่งยุคอุมะวียะฮ์ จึงตอบการแสร้งไม่รู้นั้นด้วยบทกวีที่กล่าวขึ้นอย่างฉับพลัน และแนะนำให้รู้จักท่านอย่างสมเกียรติ[^2]

ในทำนองเดียวกัน ผู้ทรงเกียรติท่านอื่น ๆ ของอะฮ์ลุลบัยต์ เช่น ท่านหะซัน อัล-มุษันนา และบุตรของท่านคือท่านอับดุลลอฮ์ อัล-มะห์ฎ์ รวมทั้งบรรดาผู้ทรงเกียรติในหมู่ตาบิอีน เช่น ท่านซาลิม บิน อับดุลลอฮ์ บิน อุมัร (ร.ฮ.) ท่านกอซิม บิน มุหัมมัด บิน อบีบักร์ (ร.ฮ.) ท่านสะอีด บิน อัล-มุซัยยิบ และท่านอุรวะฮ์ บิน อัซ-ซุบัยร์ (ร.ฮ.) ล้วนเป็นแบบอย่างทางศาสนา (อุดมคติ) สำหรับชาวมุสลิม ท่านเหล่านี้ได้ประทับรอยแห่งความเหนือกว่าทางจริยธรรมไว้ด้วยการรักษาศักดิ์ศรีของตน การวางตนห่างจากอำนาจรัฐ การพูดความจริงอย่างกล้าหาญ ความทุ่มเทในวิชาความรู้ และการรับใช้ศาสนาโดยปราศจากผลประโยชน์ส่วนตน แม้อิทธิพลทางจริยธรรมนี้จะไม่เพียงพอเมื่อเทียบกับอิทธิพลของรัฐที่แผ่ขยายครอบคลุมยิ่งขึ้นทุกที แต่ก็ไม่ต้องสงสัยเลยว่ามันมิได้ไร้คุณค่าและไร้ผล ด้วยเหตุนี้ ความสมดุลและความพอดีในระดับหนึ่ง ตลอดจนความเคารพต่อศาสนา จึงยังคงดำรงอยู่ในชีวิตของชาวมุสลิม และบางครั้ง แม้ในขณะที่หมกมุ่นอยู่กับโลกดุนยา ความปรารถนาที่จะปรับปรุงแก้ไขตนเองก็ยังผุดขึ้นมา

ความจำเป็นในการเปลี่ยนแปลงการปกครองและอุปสรรคของมัน

ทีละน้อย ผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองได้แผ่กว้างและหยั่งลึกยิ่งขึ้น บุคคลสำคัญทางศาสนาเหล่านี้ก็เริ่มลดน้อยลง ซึ่งอิสลาม...

[^1]: อิสติลาม คือการจุมพิตหินดำ หรือสัมผัสด้วยมือ

[^2]: กอศีดะฮ์ (บทกวี) นี้ยังคงเป็นอนุสรณ์ในวรรณกรรมอาหรับจนทุกวันนี้ บทเปิดของมันคือ

هٰذا الّذی تعرف البطحاء وطأته والبیت یعرفه والحلّ والحرم

«ผู้นี้คือผู้ที่แผ่นดินบัฏหาอ์ (มักกะฮ์) รู้จักรอยย่างก้าวของเขา และบัยตุลลอฮ์ก็รู้จักเขา ทั้งดินแดนนอกเขตหะรอมและในเขตหะรอมก็รู้จักเขา»

นักวิจัยมีความเห็นว่า บทกวีหลายบทในกอศีดะฮ์นี้ถูกเพิ่มเติมเข้ามาในภายหลัง

สำหรับรายละเอียดชีวประวัติ โปรดดู ตัซกิเราะตุลหุฟฟาซ (تذكرة الحفاظ) ของอัซ-ซะฮะบี, ศิฟะตุศศ็อฟวะฮ์ (صفة الصفوة) ของอิบนุลเญาซี และตารีค (تاريخ) ของอิบนุ ค็อลลิกาน

...ผู้พิทักษ์จริยธรรมและคุณลักษณะดั้งเดิมของอิสลาม และเป็นมรดกที่หลงเหลือจากศตวรรษแรก ขอบเขตอำนาจของรัฐบาลได้แผ่ขยายกว้างไกลและมั่นคงยิ่งขึ้น บัดนี้การปฏิวัติทางจริยธรรมและศาสนาเป็นเรื่องยาก เว้นแต่จะเกิดการเปลี่ยนแปลงที่น่ายินดีขึ้นในตัวรัฐบาลเอง

รัฐบาลอุมะวียะฮ์ตั้งอยู่บนรากฐานทางทหารที่มั่นคงถึงขนาดที่ไม่อาจสั่นคลอนได้โดยง่าย ในเวลานั้นไม่มีกำลังใดทั้งจากภายนอกหรือภายในที่จะเอาชนะมันได้ในสนามรบ ในอดีตอันใกล้ ความพยายามครั้งใหญ่สองครั้ง คือ การลุกขึ้นอย่างบริสุทธิ์ใจและยอมพลีชีพของท่านซัยยิดุนา หุซัยน์ (ร.ฎ.) และการต่อต้านอย่างกล้าหาญและเป็นระบบของท่านอับดุลลอฮ์ อิบนุซุบัยร์ (ร.ฎ.) ล้วนประสบความล้มเหลว ไม่มีความเป็นไปได้หรือร่องรอยใดที่การปฏิวัติด้วยกำลังทหารจะสำเร็จในเร็ววัน การปกครองแบบบุคคลและแบบสืบสันตติวงศ์ได้ปิดประตูแห่งการปฏิรูปและการเปลี่ยนแปลงไว้แล้ว และดูประหนึ่งว่าชะตากรรมของมุสลิมได้ถูกประทับตราไว้เช่นนี้ไปอีกหลายศตวรรษ ในเวลานั้น การที่อิสลามจะกลับมามีชัยและสภาพการณ์จะเปลี่ยนแปลงได้นั้น จำเป็นต้องอาศัยปาฏิหาริย์ และแล้วปาฏิหาริย์นั้นก็ได้ปรากฏขึ้น

การขึ้นสืบตำแหน่งของอุมัร อิบนุอับดุลอะซีซ

ปาฏิหาริย์นั้นคือตัวตนของท่านซัยยิดุนา อุมัร อิบนุอับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ผู้ซึ่งเป็นหลานของราชวงศ์ (มัรวาน) นั้นเอง ส่วนมารดาของท่าน (อุมมุอาศิม) เป็นหลานสาวของท่านอัลฟารูก อัลอะอ์ซอม (ร.ฎ.) การหลอมรวมระหว่างสายเลือดฟารูกและสายเลือดอุมะวียะฮ์[^1] เกิดขึ้นก็เพื่อให้มีเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรมถือกำเนิดขึ้นในตระกูลบนีอุมัยยะฮ์ ผู้ซึ่งจะนำมาซึ่งการปฏิวัติในสภาพการณ์ทั้งหลาย

อุมัร อิบนุอับดุลอะซีซเกิดในปี ฮ.ศ. 61 ท่านเป็นลูกพี่ลูกน้องของเคาะลีฟะฮ์ในเวลานั้น คือ สุลัยมาน อิบนุอับดุลมะลิก และในสมัยของผู้ครองอำนาจก่อนหน้าเขา คือ วะลีด อิบนุอับดุลมะลิก ท่านเป็นผู้ปกครอง (ผู้ว่าการ) นครมะดีนะฮ์ อัลมุเนาวะเราะฮ์ ความเยาว์วัยและการเป็นผู้ปกครองของท่าน...

[^1]: ประวัติของความเกี่ยวดองนี้คือ ท่านอุมัร (ร.ฎ.) ได้ให้ประกาศว่า ห้ามผสมน้ำลงในน้ำนม ในช่วงเวลานั้น คืนหนึ่งขณะที่ท่านออกตรวจตรา ได้ยินเสียงสตรีผู้หนึ่งจากบ้านหลังหนึ่งพูดว่า "ลูกเอ๋ย ใกล้รุ่งแล้ว จงผสมน้ำลงในน้ำนมเถิด" เด็กสาวตอบว่า "แม่ แม่ไม่รู้หรือว่าท่านอะมีรุลมุอ์มินีนได้ห้ามเรื่องนี้ไว้" ผู้เป็นแม่กล่าวว่า "ท่านอะมีรุลมุอ์มินีนจะอยู่ที่นี่ได้อย่างไรในเวลานี้ ท่านจะรู้ได้อย่างไร" เด็กสาวตอบว่า "หากท่านอะมีรุลมุอ์มินีนไม่รู้ อัลลอฮ์ก็ทรงเห็นอยู่" ท่านอุมัร (ร.ฎ.) จึงจดจำบ้านหลังนั้นไว้ และกล่าวแก่บุตรชายของท่าน คือ อาศิม ว่า "เจ้าจงไปสู่ขอเด็กสาวผู้นี้ ฉันหวังว่าจากครรภ์ของนางจะมีบุคคลผู้ทรงอิทธิพลถือกำเนิดขึ้น ผู้ซึ่งจะปกครองแผ่นดินอาหรับทั้งหมด" อาศิมจึงแต่งงานกับนาง และอุมัร อิบนุอับดุลอะซีซก็เป็นหลานตาของนาง (สีรัต อุมัร อิบนุอับดุลอะซีซ หน้า 17-18)

...ไม่มีความสอดคล้องใด ๆ กับชีวิตของท่านในภายหลัง ท่านเป็นชายหนุ่มผู้มีรสนิยมอย่างชนชั้นสูงและมีอุปนิสัยประณีตหรูหรา เมื่อท่านเดินผ่านเส้นทางใด กลิ่นหอมของท่านจะบ่งบอกอยู่นานว่าท่านได้ผ่านมาทางนั้น ท่วงท่าการเดินของท่านเป็นที่เลื่องลือและกลายเป็นแฟชั่นของคนหนุ่ม นอกจากความบริสุทธิ์แห่งอุปนิสัย ความรักในสัจธรรม และความดีงามโดยกำเนิดแล้ว ในตัวท่านไม่มีสัญญาณใดเลยที่จะบ่งชี้ว่าท่านจะเป็นผู้ประกอบภารกิจอันยิ่งใหญ่เช่นนั้นในประวัติศาสตร์อิสลาม

แต่ตัวตนของท่านทั้งหมดคือปาฏิหาริย์ของอิสลาม และวิธีที่ท่านได้ขึ้นสู่ตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ก็เป็นสัญญาณหนึ่งแห่งพระเดชานุภาพของอัลลอฮ์เช่นกัน ในระบอบการปกครองแบบสืบสันตติวงศ์นั้นไม่มีโอกาสใดเลยที่ท่านจะได้เป็นเคาะลีฟะฮ์ หากสถานการณ์ดำเนินไปตามครรลองปกติ ท่านก็คงไม่มีส่วนใดมากไปกว่าตำแหน่งเจ้าเมือง แต่อัลลอฮ์ทรงประสงค์เป็นอย่างอื่น สุลัยมาน บิน อับดุลมาลิก ล้มป่วย บุตรของเขายังเยาว์วัย เขาจึงให้พวกเขาสวมเสื้อคลุมยาวและคาดอาวุธ เพื่อให้ดูเป็นผู้ใหญ่ แต่พวกเขาก็ดูไม่สมกับสายตา เขามองดูพวกเขาด้วยความเสียดายอย่างยิ่ง แล้วกล่าวว่า ผู้ที่มีบุตรชายที่โตเป็นผู้ใหญ่แล้วนั้นช่างโชคดียิ่งนัก เราะญาอ์ บิน หัยวะฮ์ ผู้ซึ่งรอคอยโอกาสนี้อยู่ ได้เสนอให้แต่งตั้งท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) เป็นผู้สืบทอดตำแหน่ง ซึ่งข้อเสนอนั้นได้รับการยอมรับ ผลงานชิ้นนี้ของเราะญาอ์ (ซึ่งกลายเป็นหนทางแห่งการปฏิวัติทางศาสนา) มีน้ำหนักยิ่งกว่าการญิฮาดครั้งใหญ่ ๆ และการอิบาดะฮ์ตลอดหลายปีหลายปีเสียอีก

ชีวิตของท่านภายหลังการเป็นเคาะลีฟะฮ์

อุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ทันทีที่รับบังเหียนการปกครองไว้ในมือ ท่านก็ได้ปลดข้าราชการผู้ปกครองบางคนที่โหดร้ายอธรรมและไม่ยำเกรงอัลลอฮ์ออกโดยไม่รีรอ เครื่องประดับแห่งความโอ่อ่าหรูหราอย่างกษัตริย์และเครื่องใช้สำหรับพิธีขึ้นครองตำแหน่งที่ถูกนำมาเสนอต่อหน้าท่าน ท่านได้นำเข้าสู่บัยตุลมาล และนับแต่วินาทีนั้นเอง วิถีชีวิตของท่านก็เปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง บัดนี้ท่านมิใช่ผู้สืบทอดของสุลัยมานอีกต่อไป หากแต่เป็นผู้สืบทอดของอะมีรุลมุอ์มินีน อุมัร บิน อัลค็อฏฏ็อบ (ร.ฎ.) ท่านได้คืนทาสชายและทาสหญิงให้แก่ครอบครัวและบ้านเมืองของพวกเขาหลังจากได้ไต่สวนแล้ว ท่านได้ชำระสะสางความอยุติธรรมทั้งหลาย และได้ปรับสภาพราชสำนักของท่านซึ่งเคยมีสถานะเหมือนราชสำนักของกิสรอและก็อยศ็อร ให้เรียบง่ายและสอดคล้องกับซุนนะฮ์ ตามแบบอย่างของซุนนะฮ์และเคาะลีฟะฮ์อัรรอชิดีน ท่านคืนที่ดินศักดินาของท่านเองให้แก่บรรดามุสลิม นำเครื่องประดับของภรรยาเข้าสู่บัยตุลมาล ท่านได้ใช้ชีวิตแบบผู้สมถะเช่นนั้น...

ใช้ชีวิตอย่างเรียบง่ายจนหาแบบอย่างได้ยากในหมู่กษัตริย์ แม้แต่ในหมู่ผู้ถือสันโดษและคนยากไร้ก็ยังหาได้ยาก เสื้อผ้าของท่านมีเพียงชุดเดียว บางครั้งท่านไปละหมาดวันศุกร์ล่าช้าเพราะรอให้เสื้อแห้ง วงศ์บนีอุมัยยะฮ์ซึ่งเคยถือว่าทั้งราชอาณาจักรเป็นที่ดินศักดินาของตน และถือว่าบัยตุลมาลเป็นทรัพย์สินส่วนตัว บัดนี้ได้รับเพียงส่วนแบ่งที่เป็นสิทธิของตนเท่านั้น

ส่วนสภาพในบ้านของท่านเองนั้น ครั้งหนึ่งท่านไปพบลูก ๆ ของท่าน ท่านเห็นว่าลูกคนใดก็ตามที่พูดกับท่านจะเอามือปิดปากไว้ ท่านถามถึงสาเหตุ จึงได้ทราบว่าวันนี้เด็ก ๆ กินเพียงถั่วกับหัวหอม ท่านร้องไห้แล้วกล่าวว่า «พวกเจ้าพอใจหรือที่จะได้กินอาหารนานาชนิด แล้วให้พ่อของพวกเจ้าต้องตกนรก?» ได้ยินดังนั้นเด็ก ๆ ก็ร้องไห้ไปด้วย[^1]

ในขณะที่ท่านเป็นผู้ปกครองอาณาจักรที่ยิ่งใหญ่ที่สุดบนพื้นแผ่นดิน ทรัพย์สินส่วนตัวของท่านมีสภาพเช่นนี้ คือแม้ท่านจะปรารถนาไปทำฮัจญ์ แต่ก็ไม่มีค่าใช้จ่ายสำหรับฮัจญ์ ท่านถามคนรับใช้ของท่านซึ่งเป็นสหายผู้ซื่อสัตย์ว่า «เจ้ามีอะไรบ้างไหม?» เขาตอบว่า «มีสิบกว่าดีนาร» ท่านกล่าวว่า «เท่านี้จะทำฮัจญ์ได้อย่างไร?» ต่อมามีทรัพย์ก้อนใหญ่เข้ามา คนรับใช้จึงแสดงความยินดีและกล่าวว่า «เสบียงสำหรับฮัจญ์มาแล้ว» ท่านกล่าวว่า «พวกเราได้รับประโยชน์จากทรัพย์นี้มานานแล้ว บัดนี้มันเป็นสิทธิของมุสลิมทั้งหลาย» ว่าแล้วท่านก็นำทรัพย์นั้นเข้าบัยตุลมาล

ค่าอาหารสองมื้อของท่านไม่เกินสองดิรฮัมต่อวัน ความระมัดระวังของท่านถึงขั้นที่ว่า หากเทียนของทางราชการกำลังจุดอยู่ แล้วมีผู้ใดมาถามไถ่สารทุกข์สุกดิบของท่าน หรือเริ่มพูดเรื่องส่วนตัว ท่านจะดับเทียนนั้นทันที แล้วให้นำเทียนส่วนตัวของท่านมาแทน ท่านระมัดระวังแม้กระทั่งการอาบน้ำด้วยน้ำที่ต้มในครัวของบัยตุลมาล และแม้แต่การดมกลิ่นชะมดของบัยตุลมาลท่านก็ไม่ยอม[^2]

ความระมัดระวังของท่านไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะตัวท่านเท่านั้น แต่ท่านยังสอนให้ข้าราชการของรัฐระมัดระวังด้วย และคาดหวังว่าพวกเขาจะระมัดระวังและรอบคอบในกิจการของรัฐเช่นเดียวกัน ผู้ว่าการมะดีนะฮ์ อบูบักร์ อิบนุ หัซม์ ได้เคยยื่นคำร้องต่อสุลัยมาน อิบนุ อับดิลมะลิก ว่าตามธรรมเนียมเดิม ตนควรได้รับเทียนไขและน้ำมันตะเกียงจากทางราชการ หลังจากสุลัยมานสิ้นชีวิต คำร้องนี้ก็มาถึงอุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ (ร.ฮ.) ท่านเขียนตอบว่า «อบูบักร์เอ๋ย ข้าพเจ้าจำได้ว่าก่อนที่ท่านจะรับตำแหน่งนี้ ท่านเคยออกจากบ้านในคืนมืดมิดโดยไม่มีเทียนไขหรือตะเกียง สภาพของท่านในตอนนั้นดีกว่าสภาพในตอนนี้ ข้าพเจ้าเห็นว่าเทียนไขในบ้านของท่าน…

[^1]: สีเราะฮ์ อุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ (سیرت عمر بن عبد العزیز) โดยอิบนุ อับดิลหะกัม หน้า 52 [^2]: สีเราะฮ์ อุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ หน้า 44

และตะเกียงเพียงพอแล้ว ท่านทั้งหลายควรใช้เพียงสิ่งเหล่านั้นทำงาน"[^1] ในทำนองเดียวกัน ต่อคำร้องขอฉบับหนึ่งที่ขอกระดาษมาใช้สำหรับงานราชการ ท่านเขียนตอบว่า:

«จงเหลาปากกาให้แหลมเล็ก และเขียนตัวอักษรให้ชิดกัน และให้เขียนความที่จำเป็นหลายเรื่องลงในกระดาษแผ่นเดียว เพราะมุสลิมทั้งหลายไม่จำเป็นต้องได้ยินถ้อยคำยืดยาวเช่นนั้น ซึ่งจะเป็นภาระแก่บัยตุลมาลโดยไม่จำเป็น»[^2]

การปฏิรูปอันพลิกโฉมของท่าน

นอกเหนือจากชีวิตอันสมถะ ความยำเกรง และความระมัดระวังนี้แล้ว ท่านยังได้เปลี่ยนแปลงจิตวิญญาณของการปกครองไปโดยสิ้นเชิง การปฏิวัติประการแรกและเป็นรากฐานคือ ท่านได้เปลี่ยนทัศนะต่อการปกครอง จนถึงเวลานั้น รัฐเป็นเพียงองค์กรบริหารสำหรับจัดเก็บภาษีและรายได้ แล้วนำไปใช้จ่าย ไม่ได้ใส่ใจในเรื่องศีลธรรมและอะกีดะฮ์ของประชาชน ความประพฤติและการอบรมของพวกเขา หรือความหลงผิดและการได้รับทางนำของพวกเขาเลย ระบบทั้งหมดหมุนวนอยู่รอบจุดนี้เท่านั้น ท่านได้เปลี่ยนแปลงลักษณะและทัศนะของการปกครองด้วยถ้อยคำอันเป็นประวัติศาสตร์ที่มีชื่อเสียงของท่านว่า:

«มุหัมมัด ﷺ ถูกส่งมายังโลกในฐานะผู้ชี้นำ มิได้ถูกส่งมาในฐานะผู้เก็บภาษี»[^3]

และท่านได้ทำให้รัฐกลายเป็นคิลาฟะฮ์ตามแบบอย่างแห่งการเป็นนบี แทนที่จะเป็นรัฐทางโลก ตลอดช่วงเวลาการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่าน ล้วนเป็นการอรรถาธิบายเชิงปฏิบัติของประโยคนี้ประโยคเดียว ท่านให้ความสำคัญแก่ศาสนา หลักการ และศีลธรรมเหนือผลประโยชน์ของบ้านเมืองเสมอ และเมื่อเทียบกับประโยชน์ทางศาสนาแล้ว ท่านไม่เคยใส่ใจความสูญเสียทางการเงินของรัฐเลย ในสมัยการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่าน ผู้อยู่อาศัยที่มิใช่มุสลิม (ซิมมี) ในรัฐอิสลามได้เข้ารับอิสลามเป็นจำนวนมาก ผลก็คือ ภาษีญิซยะฮ์ซึ่งเป็นรายได้สำคัญส่วนหนึ่งของรัฐลดน้อยลงทุกวัน และส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อดุลการเงินของรัฐ เจ้าหน้าที่ของรัฐได้ชี้ให้ท่านเห็นถึงอันตรายนี้และแสดงความวิตกกังวล ท่านกล่าวว่า "นี่แหละคือเป้าหมายแท้จริงของการส่งท่านนบี ﷺ มา" ท่านได้เขียนถึงเจ้าหน้าที่อีกคนหนึ่งว่า "ฉันจะยินดีที่สุดหากผู้ที่มิใช่มุสลิมทั้งหมดเข้ารับอิสลาม และ (ญิซยะฮ์

[^1]: ซีเราะฮ์อุมัร บิน อับดุลอะซีซ (سیرت عمر بن عبد العزیز) หน้า 64 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 64 [^3]: กิตาบุลเคาะรอจ ของอิมามอบูยูซุฟ (كتاب الخراج) หน้า 45

(…เพราะรายได้ถูกตัดขาด) เราทั้งสองก็จะทำไร่ไถนา และหาเลี้ยงท้องของเราเอง[^1]

ในเยเมนมีการกำหนดภาษีที่ดิน (เคาะรอจ) ไว้เป็นจำนวนตายตัว ไม่ว่าพืชผลจะดีหรือเลว ผู้ปกครองได้รายงานเรื่องนี้มายังท่าน ท่านจึงสั่งว่าให้เก็บภาษีตามผลผลิตที่ได้จริง แม้ผลที่ตามมาจะทำให้เก็บข้าวได้จากทั่วเยเมนเพียงกำมือเดียว ฉันก็พอใจ[^2] ท่านยกเลิกภาษีผ่านด่าน (ภาษีศุลกากร) ทั่วทั้งแผ่นดิน และเขียนถึงข้าราชการว่าภาษีนี้คือ "นัจส์" (สิ่งไม่บริสุทธิ์ในเชิงอธรรม) ซึ่งอัลกุรอานได้กล่าวไว้ว่า

وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ ﴿٨٥﴾

«และพวกเจ้าอย่าลดหย่อนสิ่งของของผู้คน และอย่าก่อความเสียหายในแผ่นดิน» (ซูเราะฮ์ฮูด 11:85)

ผู้คนได้เปลี่ยนชื่อของมันจนทำให้มันกลายเป็นสิ่งที่อนุมัติ[^3] นอกจากรายได้ตามบทบัญญัติศาสนาไม่กี่ประเภทแล้ว ท่านได้ยกเลิกรายได้ที่ไม่ชอบธรรมทุกรูปแบบ และภาษีอีกนับสิบชนิดที่ผู้ปกครองและข้าราชการรัฐบาลในอดีตได้คิดขึ้น[^4] ท่านสั่งให้เปิดเส้นทางทั้งทางบกและทางทะเล และยกเลิกข้อจำกัดทุกประเภท[^5]

ท่านได้ปฏิรูปบ้านเมืองหลายประการซึ่งมีผลอย่างกว้างไกล ท่านกำหนดมาตรฐานการชั่งตวงวัดให้เป็นแบบเดียวกันทั่วทั้งแผ่นดิน ซึ่งไม่อาจมีความแตกต่างกันได้[^6] ท่านห้ามผู้ปกครองและข้าราชการของรัฐประกอบการค้า[^7] ท่านประกาศให้การเกณฑ์แรงงานโดยไม่จ่ายค่าจ้างเป็นสิ่งต้องห้ามตามกฎหมาย[^8] ส่วนที่ดินของรัฐซึ่งเหล่าขุนนาง สมาชิกราชวงศ์ และผู้ปกครองได้ยึดครองล้อมรั้วไว้เป็นที่ล่าสัตว์หรือทุ่งเลี้ยงสัตว์ของตนจนไร้ประโยชน์ ท่านสั่งว่าที่ดินเหล่านั้นเป็นกรรมสิทธิ์ของประชาชน[^9] ท่านห้ามข้าราชการรับของกำนัล และกล่าวว่า "หากในอดีตมันเคยเป็นของกำนัล บัดนี้มันก็ไม่ใช่อะไรอื่นนอกจากสินบน"[^10] ท่านสั่งให้ผู้ปกครองจัดให้ประชาชนมีโอกาสและความสะดวกอย่างเต็มที่ในการเข้าพบตนและยื่นเรื่องร้องเรียน ในเทศกาลหัจญ์จะมีการประกาศว่า ผู้ใดแจ้งเรื่องการอธรรมใด ๆ หรือให้คำแนะนำที่ดีใด ๆ จะได้รับรางวัลตั้งแต่หนึ่งร้อยถึงสามร้อยดีนาร์[^11]

การเอาใจใส่ต่อการกระทำและจริยธรรม

จนถึงเวลานั้น เคาะลีฟะฮ์เป็นเพียงผู้ปกครองและกษัตริย์เท่านั้น การเอาใจใส่ต่อการกระทำและจริยธรรมของผู้คน…

[^1]: มะนากิบ อุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ (مناقب عمر بن عبدالعزيز) หน้า 64 (ฉบับพิมพ์ยุโรป) [^2]: สีเราะฮ์ อุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ (سيرة عمر بن عبدالعزيز) หน้า 126 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า […] [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 99 [^5]: เล่มเดียวกัน หน้า 98 [^6]: เล่มเดียวกัน หน้า 99 [^7]: เล่มเดียวกัน […] [^8]: เล่มเดียวกัน หน้า 101 [^9]: เล่มเดียวกัน หน้า 97 [^10]: เล่มเดียวกัน หน้า 162 [^11]: เล่มเดียวกัน หน้า 141

ไม่มีเวลาว่าง และก็ไม่ถือว่าเป็นหน้าที่ของตนที่จะให้คำแนะนำทางศาสนาแก่ผู้คน ดูแลศีลธรรมและแนวโน้มความคิดของพวกเขา และรับบทบาทในการเทศนาตักเตือน งานเช่นนี้ถือกันว่าเป็นงานของอุละมาอ์และนักหะดีษ อุมัร บิน อับดุลอะซีซ ได้ลบล้างความเป็นทวิภาวะนี้ และพิสูจน์ให้เห็นว่าตนเป็น "เคาะลีฟะฮ์" ในความหมายที่แท้จริง ทันทีที่ท่านรับบังเหียนแห่งการเป็นเคาะลีฟะฮ์ ท่านได้เขียนจดหมายและคำสั่งยาวเหยียดถึงข้าราชการของรัฐและอุมะรออ์อัจญ์นาด (นายทหาร) ซึ่งมีเนื้อหาด้านศาสนาและศีลธรรมมากกว่าด้านการบริหาร และในจดหมายเหล่านั้น จิตวิญญาณแห่งการให้คำปรึกษาและการตักเตือนมีมากกว่าจิตวิญญาณแห่งการปกครอง ในจดหมายฉบับหนึ่ง ท่านได้วาดภาพชีวิตอิสลามในยุคก่อน (ยุคแห่งนุบูวะฮ์และคิลาฟะฮ์) และสภาพสังคมในเวลานั้น ตลอดจนอธิบายระบบการคลังของอิสลามและรูปแบบการปกครองไว้[^1] ในจดหมายเหล่านั้น ท่านกำชับอุมะรออ์อัจญ์นาด (นายทหาร) ให้ละหมาดตรงเวลาและเอาใจใส่ต่อการละหมาด และให้เผยแพร่ความรู้[^2] ท่านสั่งเสียข้าราชการให้มีความยำเกรง (ตักวา) และปฏิบัติตามชะรีอะฮ์[^3] ท่านส่งเสริมให้ทำดะอ์วะฮ์และเผยแผ่อิสลามในเขตและวงอิทธิพลของแต่ละคน และชี้ให้เห็นว่านี่คือจุดประสงค์ของการส่งท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ มาเป็นศาสนทูตและการปรากฏขึ้นของอิสลาม[^4] ท่านกำชับให้พวกเขาเอาใจใส่ต่อการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว (อัมรุบิลมะอ์รูฟ วะนะฮ์ยุอะนิลมุนกัร) และชี้แจงว่าการละทิ้งหน้าที่ข้อนี้มีความเสียหายอย่างไร และจะนำมาซึ่งผลร้ายเช่นใด[^5] ท่านกำชับข้าราชการของรัฐให้ใช้ความพอดีและความระมัดระวังในการลงโทษ และอธิบายกฎหมายตะอ์ซีรของอิสลาม[^6] จากนั้นท่านหันมาให้ความสนใจต่อความเสื่อมเสียและความประพฤติชั่วในเมืองต่าง ๆ ทั่วอาณาจักร ท่านห้ามการคร่ำครวญไว้อาลัยศพและการที่ผู้หญิงเดินตามขบวนญะนาซะฮ์ และกำชับเรื่องการปกปิดร่างกาย (ฮิญาบ)[^7] ท่านประณามความคลั่งชาติพันธุ์เผ่าตระกูลและห้ามปรามมัน[^8] ในการบริโภคนะบีซ (น้ำหมักผลไม้) ได้เกิดความไม่ระมัดระวังอย่างมาก และผู้คนใช้มันเป็นช่องทางไปสู่ความมึนเมาและสุรา ซึ่งก่อให้เกิดความประพฤติชั่วนานาประการ ท่านจึงจำกัดขอบเขตและอธิบายเรื่องนี้ไว้อย่างชัดเจน[^9]

การรวบรวมวิชาความรู้และการฟื้นฟูซุนนะฮ์

ควบคู่กันนั้น ท่านยังให้ความสนใจต่อการรวบรวมวิชาความรู้ทางศาสนาและการฟื้นฟูซุนนะฮ์ต่าง ๆ ด้วย อบูบักร์ บิน ฮัซม์ ซึ่งเป็น…

[^1]: ซีรัต อุมัร บิน อับดุลอะซีซ โดย อิบนุอับดิลหะกัม หน้า 69 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 79 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 92 [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 131 [^5]: เล่มเดียวกัน หน้า 126 [^6]: เล่มเดียวกัน หน้า 111 [^7]: เล่มเดียวกัน หน้า 101 [^8]: เล่มเดียวกัน หน้า 101 [^9]: เล่มเดียวกัน หน้า 103

เป็นผู้รู้ที่ยิ่งใหญ่ ท่านได้กระตุ้นให้เขาหันมาใส่ใจในการรวบรวมหะดีษ และเขียนไปว่า:

انظر ما كان من حديث رسول الله صلى الله عليه وسلم فاكتبه، فاني خفت دروس العلم وذهاب العلماء۔

«จงตรวจดูหะดีษของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เท่าที่มีอยู่ แล้วจงบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร เพราะฉันเกรงว่าเหล่าอุละมาอ์จะจากไป และความรู้จะสูญสิ้น»

ท่านได้ระบุเจาะจงให้เขาใส่ใจต่อคลังรายงานของอัมเราะฮ์ บินติอับดิรเราะห์มาน อัล-อันศอริยะฮ์ และกอซิม บิน มุฮัมมัด บิน อบีบักร์ ให้รีบบันทึกไว้โดยเร็ว ท่านมิได้จำกัดคำสั่งไว้เพียงอบูบักร์ บิน หัซม์ เท่านั้น แต่ยังกระตุ้นข้าราชการของรัฐและอุละมาอ์ผู้มีชื่อเสียงโดยทั่วไปให้หันมาใส่ใจต่อความจำเป็นนี้ และได้ออกหนังสือเวียนว่า:

انظروا الى حديث رسول الله (صلى الله عليه وسلم) فاجمعوه

«จงค้นหาหะดีษของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ แล้วรวบรวมไว้»[^1]

พร้อมกันนั้นท่านยังได้กำหนดเบี้ยเลี้ยงให้แก่อุละมาอ์[^2] เพื่อให้พวกเขาสามารถทำงานเผยแผ่ความรู้และการสอนได้ด้วยใจที่จดจ่อและทุ่มเท

ตัวท่านเองก็เป็นผู้รู้ที่ยิ่งใหญ่ ท่านได้ใส่ใจอธิบายข้อบัญญัติฟัรฎูและซุนนะฮ์ด้วยตนเอง ในช่วงต้นของการเป็นเคาะลีฟะฮ์ ท่านได้ออกหนังสือเวียนฉบับหนึ่ง ซึ่งท่านกล่าวไว้ว่า:

«อิสลามมีขอบเขต กฎเกณฑ์ และซุนนะฮ์บางประการ ผู้ใดปฏิบัติตามสิ่งเหล่านั้น อีมานของเขาก็จะสมบูรณ์ และผู้ใดไม่ปฏิบัติตาม อีมานของเขาก็จะยังคงบกพร่อง หากชีวิตยังมีอยู่ ฉันจะสอนสิ่งเหล่านั้นแก่พวกท่าน และจะให้พวกท่านดำเนินตามสิ่งเหล่านั้น แต่หากเวลาของฉันมาถึงก่อนหน้านั้น ฉันก็มิได้ปรารถนานักที่จะอยู่ท่ามกลางพวกท่าน»[^3]

จดหมายและคำสั่งบางฉบับ

ท่านซัยยิดินา อุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ซึ่งในตัวท่านมีความคิดแบบอิสลามอันบริสุทธิ์และจิตวิญญาณแห่งอิสลามดำเนินอยู่ (และสิ่งนี้ในที่สุดก็…

[^1]: ตารีค อิศบะฮาน (อบูนุอัยม์) [^2]: สีเราะฮ์ อุมัร บิน อับดุลอะซีซ หน้า 167 [^3]: เศาะฮีห์ อัล-บุคอรี กิตาบุลอีมาน บาบ เกาลุนนบี ﷺ บุนิยัลอิสลาม อะลา คัมส์

(ระบบการปกครองแผ่นดิน) ข้อนี้สามารถประเมินได้อย่างถูกต้องจากจดหมายและคำสั่งราชการของท่าน ซึ่งท่านได้เขียนถึงข้าราชการและผู้ดำรงตำแหน่งระดับสูงของรัฐเป็นครั้งคราว จากจดหมายเหล่านั้นทำให้ทราบว่า อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ประทานจิตใจและสติปัญญาที่เป็นอิสลามอย่างบริสุทธิ์แก่ท่าน ซึ่งไม่มีเงาของญาฮิลียะฮ์ทาบทับอยู่เลย และไม่มีร่องรอยใด ๆ ของจริยธรรมและแนวคิดของบรรดากษัตริย์แห่งบนีอุมัยยะฮ์ตกค้างอยู่ ณ ที่นี้จะขอยกจดหมายบางฉบับมาเสนอ

ครั้งหนึ่ง ท่านได้ทราบว่าหัวหน้าเผ่าบางคนและ "เศรษฐีใหม่" ในยุคอุมัยยะฮ์ ได้รื้อฟื้นธรรมเนียมการทำพันธมิตรและการร่วมสัญญาแบบญาฮิลียะฮ์ขึ้นมาอีก[^1] และในยามสงครามและการเผชิญหน้า พวกเขาเริ่มเปล่งเสียงร้องแบบญาฮิลียะฮ์ว่า "โอ้ บนีฟุลาน!" หรือ "ช่วยด้วย! นี่คือการร้องเรียกของเผ่าฟุลาน! โอ้ ชาวมุฎ็อร จงช่วยเหลือพันธมิตรของพวกท่านเถิด!" สิ่งนี้คือการฟื้นคืนระบบและธรรมเนียมแบบญาฮิลียะฮ์ที่ขนานคู่กับสายสัมพันธ์แห่งภราดรภาพและระบบสังคมของอิสลาม และเป็นลางบอกเหตุของฟิตนะฮ์อีกมากมาย ผู้ปกครองคนก่อน ๆ อาจปล่อยปละละเลยเรื่องนี้ด้วยผลประโยชน์ทางการเมืองบางประการ หรืออย่างน้อยก็ไม่ให้ความสำคัญ แต่ท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ตระหนักถึงอันตรายนี้ และได้ออกคำสั่งโดยเฉพาะเกี่ยวกับเรื่องนี้ ท่านเขียนถึงข้าราชการระดับสูงคนหนึ่งของท่าน คือ อัฎ-เฎาะห์ห๊าก บิน อับดิรเราะห์มาน ว่า

«หลังจากการสรรเสริญ (หัมด์) และการขอพร (ศ่อละวาต) แล้ว พึงทราบเถิดว่า แท้จริงอัลลอฮ์ ตะอาลา จะไม่ทรงรับศาสนาใด ๆ นอกจากอิสลาม ซึ่งพระองค์ทรงเลือกไว้สำหรับพระองค์เองและสำหรับบ่าวผู้ใกล้ชิดของพระองค์ อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงให้เกียรติแก่อิสลามด้วยคัมภีร์ของพระองค์ และด้วยคัมภีร์นั้นทรงแยกอิสลามออกจากสิ่งที่มิใช่อิสลาม พระองค์ตรัสว่า

قَدْ جَاءَكُم مِّنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُّبِينٌ ﴿١٥﴾ يَهْدِى بِهِ ٱللَّهُ مَنِ ٱتَّبَعَ رِضْوَٰنَهُۥ سُبُلَ ٱلسَّلَـٰمِ وَيُخْرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَـٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ بِإِذْنِهِۦ وَيَهْدِيهِمْ إِلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ ﴿١٦﴾

«แน่แท้ได้มีแสงสว่างและคัมภีร์อันชัดแจ้งจากอัลลอฮ์มายังพวกท่านแล้ว ด้วยคัมภีร์นั้นอัลลอฮ์ทรงชี้นำผู้ที่แสวงหาความพึงพระทัยของพระองค์สู่หนทางแห่งความสันติ และทรงนำพวกเขาออกจากความมืดทั้งหลายสู่แสงสว่างด้วยอนุมัติของพระองค์ และทรงชี้นำพวกเขาสู่ทางอันเที่ยงตรง» (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:15–16)

[^1]: ในยุคญาฮิลียะฮ์ เผ่าหนึ่งจะเป็นพันธมิตรกับอีกเผ่าหนึ่ง และบุคคลหนึ่งจะเป็นพันธมิตรกับอีกบุคคลหนึ่ง จากนั้นเขาจะคอยปกป้องพันธมิตรของตนเสมอ และเข้าข้างเขาไม่ว่าจะอยู่ฝ่ายถูกหรือฝ่ายผิด

และพระองค์ยังตรัสอีกว่า:

وَبِٱلْحَقِّ أَنزَلْنَـٰهُ وَبِٱلْحَقِّ نَزَلَ ۗ وَمَآ أَرْسَلْنَـٰكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا ﴿١٠٥﴾

«และเราได้ประทานอัลกุรอานนี้ลงมาพร้อมด้วยสัจธรรม และมันได้ลงมาพร้อมด้วยสัจธรรม และเรามิได้ส่งเจ้ามานอกจากในฐานะผู้แจ้งข่าวดีและผู้ตักเตือนเท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ 17:105)

อัลลอฮ์ทรงแต่งตั้งท่านนบี ﷺ ให้เป็นเราะซูล และทรงประทานคัมภีร์ของพระองค์ลงมาแก่ท่าน ในเวลานั้น พวกท่านชาวอาหรับ (ดังที่พวกท่านทราบดี) ตกอยู่ในความหลงผิด ความโง่เขลา ความทุกข์ยาก ความคับแค้น และความแตกแยกอย่างรุนแรง ฟิตนะฮ์ต่าง ๆ แพร่หลายอยู่ในหมู่พวกท่าน ผู้คนกดขี่พวกท่าน และศาสนาเพียงเล็กน้อยที่ยังหลงเหลืออยู่กับผู้คนนั้น พวกท่านก็ไม่ได้รับเลยแม้แต่น้อย ในทางตรงกันข้าม ไม่มีความหลงผิดใดในบรรดาความหลงผิดของผู้คนที่พวกท่านไม่ได้ตกอยู่ในนั้น ผู้ใดในหมู่พวกท่านที่มีชีวิตอยู่ ก็มีชีวิตอยู่กับความโง่เขลาและความหลงผิด และผู้ใดในหมู่พวกท่านที่ตายไป บั้นปลายของเขาก็คือนรกญะฮันนัม จนกระทั่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงช่วยพวกท่านให้รอดพ้นอย่างสิ้นเชิงจากความชั่วเหล่านั้น จากการบูชารูปเจว็ด จากสงครามและการวิวาท จากความเกลียดชัง และจากความเสื่อมทรามในความสัมพันธ์ระหว่างกัน

ผู้ปฏิเสธในหมู่พวกท่านได้ปฏิเสธ และผู้ที่กล่าวหาว่าโกหกในหมู่พวกท่านก็ได้กล่าวหาว่าโกหก ส่วนเราะซูลของอัลลอฮ์ก็ยังคงเชิญชวนสู่คัมภีร์ของอัลลอฮ์และสู่อิสลามอยู่เสมอ แล้วมีผู้คนจำนวนน้อยและอ่อนแอในหมู่พวกท่านได้ศรัทธาต่อท่าน พวกเขาหวาดหวั่นอยู่ตลอดเวลาว่าผู้คนจะฉกฉวยพวกเขาไป แล้วอัลลอฮ์ก็ทรงให้ที่พักพิงแก่พวกเขา ทรงสนับสนุนพวกเขาด้วยความช่วยเหลือของพระองค์ และทรงประทานผู้คนที่พระองค์ทรงประสงค์ให้เข้ารับอิสลามแก่พวกเขา ท่านนบี ﷺ กำลังจะจากโลกนี้ไป และอัลลอฮ์จะต้องทรงทำให้สัญญาที่ทรงให้ไว้แก่เราะซูลของพระองค์นั้นเป็นจริงอย่างสมบูรณ์ ซึ่งไม่อาจมีการเปลี่ยนแปลงหรือสับเปลี่ยนใด ๆ ได้ สัญญานี้ ผู้คนโดยทั่วไป นอกจากมุสลิมจำนวนเล็กน้อย ต่างเห็นว่าเป็นเรื่องที่ห่างไกลจะเป็นไปได้ อัลลอฮ์ตะอาลาจึงตรัสว่า:

هُوَ ٱلَّذِىٓ أَرْسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلْهُدَىٰ وَدِينِ ٱلْحَقِّ لِيُظْهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦ وَلَوْ كَرِهَ ٱلْمُشْرِكُونَ ﴿٩﴾

«พระองค์คือผู้ทรงส่งเราะซูลของพระองค์มาพร้อมด้วยทางนำและศาสนาแห่งสัจธรรม เพื่อทรงให้ศาสนานี้มีชัยเหนือศาสนาทั้งปวง แม้ว่าบรรดาผู้ตั้งภาคีจะรังเกียจก็ตาม» (ซูเราะฮ์อัศ-ศ็อฟฟ์ 61:9)

ในบางอายะฮ์ อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงสัญญาไว้แก่บรรดามุสลิมด้วยพระองค์เอง โดยตรัสว่า

وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مِنكُمْ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى ٱلْأَرْضِ كَمَا ٱسْتَخْلَفَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ ٱلَّذِى ٱرْتَضَىٰ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّنۢ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا ۚ يَعْبُدُونَنِى لَا يُشْرِكُونَ بِى شَيْـًٔا

«บรรดาผู้ที่มีอีมานและประกอบการงานที่ดีในหมู่พวกเจ้านั้น อัลลอฮ์ตะอาลาทรงสัญญาแก่พวกเขาว่า พระองค์จะทรงประทานอำนาจการปกครองในแผ่นดินแก่พวกเขา ดังที่พระองค์ได้ทรงประทานอำนาจการปกครองแก่ผู้คนก่อนหน้าพวกเขา และศาสนาที่พระองค์ทรงพอพระทัยให้แก่พวกเขานั้น พระองค์จะทรงทำให้มันมั่นคงแข็งแรงสำหรับพวกเขา และหลังจากความหวาดกลัวของพวกเขา พระองค์จะทรงเปลี่ยนมันให้เป็นความปลอดภัย โดยมีเงื่อนไขว่าพวกเขาต้องเคารพภักดีต่อข้า และไม่ตั้งภาคีใด ๆ กับข้าเลย» (ซูเราะฮ์อัน-นูร 24:55)

อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงทำให้สัญญาที่พระองค์ทรงให้ไว้แก่นบีของพระองค์และแก่บรรดามุสลิมเป็นจริงแล้ว โอ้ประชาชาติแห่งอิสลาม! พึงจดจำไว้เถิดว่า สิ่งใดก็ตามที่อัลลอฮ์ตะอาลาได้ประทานแก่พวกท่าน ก็ด้วยเพราะอิสลามนี้เท่านั้น ด้วยอิสลามนี้เองพวกท่านจึงได้รับชัยชนะเหนือศัตรูของพวกท่าน และด้วยเหตุนี้เองพวกท่านจะได้เป็นพยานในวันกิยามะฮ์ สำหรับพวกท่านแล้ว ไม่มีความรอดพ้นใด ๆ ทั้งในโลกนี้และโลกอาคิเราะฮ์นอกจากสิ่งนี้ ไม่มีหลักฐานใด ไม่มีที่พึ่งใด และไม่มีเครื่องมือป้องกันหรือพลังอำนาจใด ๆ นอกจากมัน เมื่ออัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงประทานวันอันประเสริฐที่สุดซึ่งพวกท่านได้รับสัญญาไว้ และหลังความตายก็หวังได้ซึ่งผลบุญจากอัลลอฮ์ เพราะอัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

تِلْكَ ٱلدَّارُ ٱلْـَٔاخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِى ٱلْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا ۚ وَٱلْعَـٰقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ﴿٨٣﴾

«โลกอาคิเราะฮ์นั้น เราจะจัดไว้เฉพาะสำหรับบรรดาผู้ที่ไม่ปรารถนาจะยิ่งใหญ่ในโลกนี้ และไม่ปรารถนาจะก่อความเสียหาย และบั้นปลายที่ดีนั้นเป็นของผู้ยำเกรง» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะศ็อศ 28:83)

ข้าพเจ้าขอเตือนพวกท่านให้ระวังผลร้ายของการไม่ปฏิบัติตามอัลกุรอานนี้ เพราะเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นอันเป็นผลจากการไม่ปฏิบัติตามมันในประชาชาตินี้ ไม่ว่าจะเป็นการนองเลือด สงครามกลางเมือง ความพินาศ ความแตกแยก และความวุ่นวายที่เกิดขึ้นนั้น ล้วนปรากฏอยู่ต่อหน้าต่อตาพวกท่านแล้ว ดังนั้น สิ่งใดที่อัลลอฮ์ทรงห้ามพวกท่านไว้ในคัมภีร์ของพระองค์ จงหยุดยั้งจากสิ่งนั้นเสีย เพราะคำขู่ของอัลลอฮ์ตะอาลา…

…ไม่มีสิ่งใดที่สมควรแก่ความระมัดระวังและความรอบคอบยิ่งไปกว่านี้อีกแล้ว……

สิ่งที่บีบบังคับให้ข้าพเจ้าต้องเขียนจดหมายฉบับนี้ คือเรื่องที่มีผู้เล่าให้ข้าพเจ้าฟังเกี่ยวกับชาวชนบท และเกี่ยวกับผู้คนที่เพิ่งได้เป็นผู้ปกครองและผู้ดำรงตำแหน่งใหม่ ๆ คนเหล่านี้เป็นคนหยาบกระด้างและไม่รู้หนังสือ พวกเขาไม่มีความรู้เรื่องบทบัญญัติของอัลลอฮ์ และหลงผิดอย่างร้ายแรงในกิจการที่เกี่ยวกับอัลลอฮ์ พวกเขาลืมสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงปฏิบัติต่อพวกเขามาตลอด และเนรคุณต่อความโปรดปรานของอัลลอฮ์ ตะอาลา อันเป็นสิ่งที่พวกเขาไม่มีคุณสมบัติคู่ควรจะได้รับ ข้าพเจ้าได้รับแจ้งว่าบางคนในหมู่พวกเขา เมื่อเกิดสงคราม ก็ไปพึ่งพาชาวมุฎ็อรและชาวยะมัน และคิดว่าคนเหล่านั้นเป็นผู้คุ้มครองและผู้ช่วยเหลือของพวกเขาในการเผชิญหน้ากับผู้อื่น สุบหานัลลอฮ์ วะบิหัมดิฮี! ช่างเนรคุณต่อความโปรดปรานเสียนี่กระไร ช่างมีความกระหายในความพินาศ ความต่ำต้อย และความอัปยศเสียนี่กระไร! พวกเขาไม่เห็นหรือว่าตนเลือกสถานะเช่นใดให้แก่ตนเอง ตนได้ทำให้ตนเองขาดความสงบและความปลอดภัยเพียงใด และได้ไปผูกพันกับกลุ่มชนใด? บัดนี้ข้าพเจ้าจึงเข้าใจว่า ผู้ที่ประสบความทุกข์นั้น ย่อมทุกข์เพราะเจตนาของตนเอง และนรกญะฮันนัมนั้นมิได้ถูกสร้างขึ้นมาโดยไร้ประโยชน์

คนเหล่านี้ไม่เคยได้ยินพระดำรัสของอัลลอฮ์ ตะอาลา ในพระคัมภีร์อันบริสุทธิ์นี้หรือ:

إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا۟ بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ﴿١٠﴾

«แท้จริงบรรดาผู้ศรัทธานั้นเป็นพี่น้องกัน ดังนั้นพวกเจ้าจงไกล่เกลี่ยระหว่างพี่น้องทั้งสองของพวกเจ้า และจงยำเกรงอัลลอฮ์ เพื่อพวกเจ้าจะได้รับความเมตตา» (ซูเราะฮ์อัล-หุญุรอต 49:10)

พวกเขาไม่เคยได้ยินอายะฮ์นี้เลยหรือ?

ٱلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلْإِسْلَـٰمَ دِينًا

«วันนี้ข้าได้ทำให้ศาสนาของพวกเจ้าสมบูรณ์แล้ว และข้าได้ให้ความโปรดปรานของข้าแก่พวกเจ้าครบถ้วนแล้ว และข้าได้พอใจให้อิสลามเป็นศาสนาสำหรับพวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:3)

ข้าพเจ้าได้รับแจ้งว่า มีบางคนเรียกร้องเชิญชวนสู่การต่อต้านแบบยุคญาฮิลิยะฮ์ ทั้งที่ท่านนบี ﷺ…

ﷺ ได้ห้ามการให้คำมั่นสัญญาว่าจะให้ความคุ้มครองอย่างไม่มีเงื่อนไข และได้กล่าวว่า

لا حلف في الإسلام

«ไม่มีการทำพันธมิตรในอิสลาม»

(หมายความว่า ในอิสลามไม่มีมิตรภาพที่ผิดทำนองคลองธรรมและการแบ่งพรรคแบ่งพวก) ในยุคญาฮิลียะฮ์ พันธมิตรแต่ละฝ่ายคาดหวังจากพันธมิตรอีกฝ่ายว่า เขาจะปฏิบัติตามสิทธิแห่งสัญญาและความสัมพันธ์แห่งพันธมิตรของตน และจะทำให้สำเร็จลุล่วง แม้ว่าสิ่งนั้นจะเป็นการอธรรมและความชั่วร้ายโดยสิ้นเชิง และในนั้นจะมีการฝ่าฝืนอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์อย่างชัดแจ้งก็ตาม……

ข้าพเจ้าขอเตือนทุกคนที่ได้ฟังจดหมายฉบับนี้ของข้าพเจ้า และทุกคนที่จดหมายนี้ไปถึง ให้ระวังที่จะยึดถือสิ่งอื่นใดนอกเหนือจากอิสลาม และให้ระวังที่จะละทิ้งอัลลอฮ์ เราะซูลของพระองค์ และบรรดาผู้ศรัทธา แล้วไปยึดเอาผู้อื่นเป็นมิตร ข้าพเจ้าขอเตือนและตักเตือนเรื่องนี้อย่างหนักแน่นและซ้ำแล้วซ้ำเล่า และข้าพเจ้าขอให้พระผู้ทรงเป็นเจ้าของอำนาจและการบริหารจัดการชีวิตทั้งปวง และทรงอยู่ใกล้ชิดกับทุกคนยิ่งกว่าเส้นเลือดใหญ่ที่ลำคอของเขา ทรงเป็นพยานต่อคนเหล่านั้น»[^1]

คำสั่งที่ท่านเขียนถึงนายทหารคนหนึ่งของท่านในขณะที่เขาออกเดินทางไปทำสงคราม ทำให้เราประเมินได้ว่า จิตใจของท่านถูกหล่อหลอมอยู่ในแม่พิมพ์ของอัลกุรอานเพียงใด และทัศนะตลอดจนวิธีคิดของท่านแตกต่างจากบรรดากษัตริย์ที่หลงใหลในโลกและผู้ปกครองทางการเมืองมากเพียงใด

ท่านเขียนไว้ในสาส์นคำสั่งฉบับหนึ่งถึงมันศูร บิน ฆอลิบ ว่า

«นี่คือสาส์นคำสั่งของบ่าวของอัลลอฮ์ อะมีรุลมุอ์มินีน อุมัร ถึงมันศูร บิน ฆอลิบ ในขณะที่อะมีรุลมุอ์มินีนได้ส่งเขาไปทำสงครามกับชาวหัรบ์ (ฝ่ายศัตรู) และกับชาวศุลห์ (ฝ่ายที่ทำสนธิสัญญา) ที่ออกมาเผชิญหน้า อะมีรุลมุอ์มินีนได้สั่งเขาให้ยึดมั่นในตักวาในทุกสถานการณ์ เพราะตักวาต่ออัลลอฮ์คือเสบียงที่ดีที่สุด เป็นกลยุทธ์ที่ได้ผลที่สุด และเป็นพลังที่แท้จริง อะมีรุลมุอ์มินีนสั่งเขาว่า ให้เขาและเหล่าสหายของเขาเกรงกลัวการฝ่าฝืนอัลลอฮ์ยิ่งกว่าเกรงกลัวศัตรู เพราะบาปนั้นเป็นอันตรายต่อมนุษย์ยิ่งกว่าแผนการของศัตรูเสียอีก เราทำสงครามกับศัตรูของเรา

[^1]: สีรัต อุมัร บิน อับดิลอะซีซ (ของอิบนุอับดิลหะกัม) หน้า 106–107 แปลโดยเมาละวี อบุลอิรฟาน ศอฮิบ นัดวี

กระทำ และเพราะบาปของพวกเขา เราจึงได้รับชัยชนะเหนือพวกเขา เพราะหากมิใช่เช่นนั้นแล้ว แท้จริงเราไม่มีกำลังที่จะต่อสู้กับพวกเขาได้เลย เพราะจำนวนของเราไม่เท่าจำนวนของพวกเขา และยุทโธปกรณ์ของเราก็ไม่เท่ายุทโธปกรณ์ของพวกเขา ดังนั้นหากเราและพวกเขาเสมอกันในการทำบาป พวกเขาก็จะเหนือกว่าเราทั้งในด้านกำลังและจำนวน จงจำไว้เถิด หากเราไม่สามารถได้รับชัยชนะเหนือพวกเขาด้วยความถูกต้องของเรา เราก็จะไม่สามารถเอาชนะพวกเขาได้ด้วยกำลังของเราเช่นกัน และจงระวังบาปของตนเองยิ่งกว่าระวังศัตรูใด ๆ และเท่าที่เป็นไปได้ จงอย่ากังวลสิ่งใดยิ่งไปกว่าบาปของตนเอง

จงเข้าใจเถิดว่า อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงแต่งตั้งผู้พิทักษ์ (มลาอิกะฮ์) ไว้เหนือพวกท่าน ซึ่งรู้ถึงการกระทำของพวกท่านทั้งในยามเดินทางและในยามพำนักอยู่กับที่ ดังนั้นจงละอายต่อพวกเขา จงปฏิบัติต่อสหายของพวกท่านด้วยดี และอย่าทำร้ายพวกเขาด้วยการฝ่าฝืนอัลลอฮ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสภาพที่พวกท่านอ้างว่าได้ออกมาในหนทางของอัลลอฮ์ และอย่าคิดว่า "ศัตรูของเราเลวกว่าเรา ดังนั้นแม้เราจะเป็นผู้ทำบาป แต่พวกเขาก็ไม่อาจเอาชนะเราได้" เพราะมีหลายกลุ่มชนที่ด้วยบาปของพวกเขา ผู้ที่เลวกว่าพวกเขาได้ถูกให้มีอำนาจเหนือพวกเขา ดังนั้นจงขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ตะอาลาในการต่อสู้กับนัฟซู (อารมณ์ใฝ่ต่ำ) ของพวกท่าน เช่นเดียวกับที่พวกท่านขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ตะอาลาในการต่อสู้กับศัตรูของพวกท่าน ข้าพเจ้าเองก็วิงวอนขอต่ออัลลอฮ์ตะอาลาทั้งเพื่อตัวข้าพเจ้าและเพื่อพวกท่าน

และอะมีรุลมุอ์มินีนได้สั่งมันศูร บิน ฆอลิบ ให้ปฏิบัติต่อสหายของเขาด้วยความอ่อนโยนในการเดินทาง และอย่าบังคับสหายให้เดินทางไกลจนตกอยู่ในความยากลำบาก และในการเดินทาง อย่าละเลยการหยุดพักในจุดพักที่พวกเขาจะได้รับความสะดวกสบาย จนกระทั่งเมื่อพวกเขาต้องเผชิญหน้ากับศัตรู ความเหนื่อยล้าจากการเดินทางจะไม่ได้บั่นทอนกำลังของพวกเขา เพราะพวกเขากำลังไปหาศัตรูที่อยู่ในบ้านเรือนของตน ทั้งเสบียงและพาหนะของพวกเขาก็ได้พักผ่อนเต็มที่ ดังนั้นหากพวกเขาไม่ปฏิบัติต่อตนเองและพาหนะของตนด้วยความอ่อนโยนในการเดินทาง ศัตรูก็จะมีกำลังเหนือกว่าพวกเขา เพราะศัตรูอยู่ในบ้านเรือนของตน ที่ซึ่งผู้คนและพาหนะของพวกเขาได้พักผ่อนอยู่ และความช่วยเหลือนั้นพึงขอจากอัลลอฮ์เท่านั้น

และอะมีรุลมุอ์มินีนสั่งพวกเขาว่า ทุกวันศุกร์ให้หยุดหนึ่งวันหนึ่งคืน ไม่ต้องเดินทาง และให้พักผ่อน เพื่อให้ตนเองและสัตว์พาหนะได้พัก และให้ซ่อมแซมสัมภาระและอาวุธของตน และอะมีรุลมุอ์มินีนสั่งพวกเขาว่า ให้ตั้งที่พักให้ห่างจากชุมชนของผู้ที่ทำสนธิสัญญาสันติภาพไว้ อย่าให้ผู้ใดในหมู่พวกท่านเข้าไปในชุมชนที่ได้รับความคุ้มครองและความปลอดภัย ไม่ว่าจะเป็นตลาดหรือที่ชุมนุมของพวกเขา เว้นแต่ผู้ที่ไว้วางใจได้อย่างเต็มที่ในศาสนาและความซื่อสัตย์ของเขา และอย่าได้อธรรมต่อชาวชุมชนนั้น อย่าสะสมบาปให้ตนเองจากที่นั่น และอย่าทำให้พวกเขาเดือดร้อนใด ๆ เว้นแต่เป็นการเรียกร้องตามบทบัญญัติศาสนาหรือสิทธิอันชอบธรรม เพราะสิทธิของพวกเขาและการคุ้มครองพวกเขาเป็นพันธะที่พวกท่านถูกทำให้เป็นผู้รับผิดชอบในการปฏิบัติให้ครบถ้วน เช่นเดียวกับที่พวกเขามีหน้าที่ต้องรักษาสิทธิและพันธะต่าง ๆ ดังนั้น ตราบใดที่พวกเขายังยืนหยัดมั่นคงในการปฏิบัติตามสิทธิของตน พวกท่านก็จงปฏิบัติตามสิทธิของพวกเขาด้วย และอย่าได้อธรรมต่อผู้ทำสนธิสัญญาเพื่อจะเอาชนะดินแดนที่ทำสงครามอยู่ ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ส่วนแบ่งจากทรัพย์สินของผู้คนเหล่านั้น[^1] ได้ถูกมอบให้แก่พวกท่านไปแล้วมากพอจนไม่มีช่องว่างให้เพิ่มเติมอีก ทั้งเราก็มิได้บกพร่องในการจัดหาสัมภาระให้พวกท่าน และมิได้ปล่อยให้มีความอ่อนแอใด ๆ ในกำลังของพวกท่าน สัมภาระสำหรับพวกท่านได้รวบรวมไว้อย่างดีแล้ว พวกท่านได้รับกองทัพที่คัดสรรแล้ว และการให้พวกท่านมุ่งไปยังดินแดนของผู้ตั้งภาคี ก็เท่ากับหันความสนใจของพวกท่านออกจากผู้ทำสนธิสัญญา สิ่งใดที่จะจัดเตรียมให้แก่นักญิฮาดคนหนึ่งได้ เราก็ได้จัดเตรียมให้แก่พวกท่านอย่างดีที่สุดแล้ว เราไม่ได้ละเลยสิ่งใดในการจัดหากำลังให้พวกท่าน และความไว้วางใจนั้นมีต่ออัลลอฮ์เท่านั้น

وَلَاحَوْلَ وَلَاقُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ

«ไม่มีอำนาจและไม่มีพลังใด ๆ เว้นแต่ด้วยอัลลอฮ์»

และอะมีรุลมุอ์มินีนกำชับว่า สายลับของพวกท่านจากชาวอาหรับและชาวพื้นเมือง ควรเป็นผู้ที่พวกท่านมั่นใจในความบริสุทธิ์ใจและความสัตย์จริงของเขา เพราะข่าวสารจากคนโกหกนั้นไม่เกิดประโยชน์ แม้บางเรื่องที่เขาบอกจะถูกต้องก็ตาม ผู้หลอกลวงนั้นแท้จริงแล้วคือสายลับของศัตรูพวกท่าน มิใช่สายลับของพวกท่าน

وَالسَّلَامُ عَلَيْهِ

«และขอความสันติจงมีแด่พวกท่าน»[^2]

[^1]: หมายถึง ญิซยะฮ์ และค่าเคราะฮ์รอจ (ภาษีที่ดิน) เป็นต้น [^2]: สีเราะฮ์อุมัร บิน อับดุลอะซีซ (سیرت عمر بن عبد العزیز) หน้า 84–87 แปลโดยเมาละวี อบุลอิรฟาน ศอฮิบ นัดวี

ในจดหมายฉบับหนึ่งที่มีถึงบรรดาเจ้าหน้าที่ของรัฐโดยทั่วไป ท่านได้เขียนไว้ว่า:

"อัมมาบะอ์ดุ ความรับผิดชอบนี้ซึ่งอัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงมอบหมายแก่ข้าพเจ้านั้น หากข้าพเจ้ารับมันไว้โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่ออาหารการกิน เครื่องนุ่งห่ม พาหนะ การแต่งงาน หรือการสะสมทรัพย์สมบัติแล้ว อัลลอฮ์ ตะอาลา ก็ได้ทรงประทานสิ่งเหล่านี้แก่ข้าพเจ้ามากมายเพียงพอแล้วตั้งแต่ก่อนหน้านี้ ซึ่งผู้คนได้มาด้วยความยากลำบาก แต่ข้าพเจ้ารับความรับผิดชอบนี้ไว้ด้วยความหวาดกลัวอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าตระหนักดีว่านี่คือความรับผิดชอบอันยิ่งใหญ่ การสอบสวนในเรื่องนี้จะเข้มงวดยิ่งนัก เมื่อถึงวันกิยามะฮ์ที่คู่กรณีและโจทก์จะมารวมกัน ในเรื่องนี้จะมีการซักไซ้อย่างหนักหน่วง เว้นแต่หากอัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงอภัย ทรงมองข้าม และทรงเมตตา นั่นก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง

ข้าพเจ้าได้มอบหมายงานปกครองแก่พวกท่าน และได้มอบอำนาจต่าง ๆ ให้แก่พวกท่าน ข้าพเจ้าขอสั่งเสียพวกท่านให้ระมัดระวังและยำเกรงอัลลอฮ์ ข้าพเจ้าขอกำชับให้ปฏิบัติหน้าที่ความรับผิดชอบ ปฏิบัติตามบัญชาของอัลลอฮ์ ตะอาลา และหลีกห่างจากข้อห้ามของพระองค์ สิ่งใดที่ขัดแย้งกับสิ่งนี้ ไม่จำเป็นต้องใส่ใจแม้แต่น้อย ให้พวกท่านมุ่งดูตนเองและการกระทำของตนเอง และสิ่งที่จะนำพวกท่านไปสู่พระผู้อภิบาลของพวกท่าน และสิ่งที่พวกท่านกระทำระหว่างตัวพวกท่านกับราษฎรของพวกท่าน จงให้สิ่งนั้นอยู่ในสายตาของพวกท่านเสมอ และพวกท่านก็รู้ดีว่า ความปลอดภัยและความรอดพ้นนั้นขึ้นอยู่กับการเชื่อฟังอัลลอฮ์ ตะอาลา เพื่อจะได้ไปถึงจุดหมายปลายทาง จงเตรียมสิ่งที่จะเป็นประโยชน์ ณ ที่อัลลอฮ์ไว้สำหรับวันที่ถูกสัญญาไว้นั้น ในเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแก่ผู้อื่น พวกท่านได้เห็นบทเรียนมามากแล้ว ซึ่งคำตักเตือนและคำแนะนำของเราไม่อาจมีผลเทียบเท่าได้ วัสสลาม"[^1]

การให้ความสำคัญต่อการเผยแผ่และการประกาศอิสลาม

ท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) มิได้เพียงแต่ปฏิรูปมุสลิมและบังคับใช้ชะรีอะฮ์อิสลามในแผ่นดินเท่านั้น […]

[^1]: สีเราะฮ์ อุมัร บิน อับดุลอะซีซ (سیرت عمر بن عبدالعزیز) หน้า 92–93 แปลโดยเมาละวี อบุลอิรฟาน นัดวี

…ไม่ได้พอใจเพียงเท่านั้น หากแต่ท่านยังให้ความสนใจเป็นพิเศษต่อการเผยแผ่อิสลามในหมู่ผู้ที่มิใช่มุสลิมด้วย และด้วยบะเราะกะฮ์แห่งความสัจจริงและความอิคลาศของท่าน ตลอดจนการที่ท่านเป็นตัวแทนของอิสลามอย่างถูกต้องและทรงพลังด้วยวิถีชีวิตและการกระทำของท่าน ท่านจึงประสบความสำเร็จอย่างมากในเรื่องนี้ อัลบะลาซุรีย์ได้เขียนไว้ในหนังสือ "ฟุตูหุลบุลดาน" (فتوح البلدان) ว่า:

«อุมัร บิน อับดุลอะซีซ ได้เขียนจดหมายถึงบรรดาราชาแห่งฮินดูสถาน เชิญชวนพวกเขาสู่อิสลามและการเชื่อฟัง และให้สัญญาว่าหากพวกเขาทำเช่นนั้น พวกเขาจะได้คงอยู่ในอาณาจักรของตนต่อไป และสิทธิและหน้าที่ของพวกเขาจะเป็นเช่นเดียวกับของมุสลิม

ข่าวคราวเกี่ยวกับอัคลาก (คุณธรรม) และความประพฤติของท่านได้ไปถึงที่นั่นก่อนแล้ว ดังนั้นพวกเขาจึงรับอิสลาม และตั้งชื่อของตนตามชื่อของชาวอาหรับ[^1]

เมื่ออิสมาอีล บิน อับดุลลอฮ์ บิน อบิลมุฮาญิร เมาลาแห่งบนีมัคซูม ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้ปกครองดินแดนมัฆริบ ท่านได้แสดงความประพฤติและอัคลากอันดีงามยิ่งที่นั่น และได้เชิญชวนชาวเบอร์เบอร์สู่อิสลาม ท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ ได้ส่งจดหมายฉบับหนึ่งถึงผู้คนเหล่านั้นและเชิญชวนพวกเขาสู่อิสลาม อิสมาอีลได้อ่านจดหมายฉบับนี้ให้ฟังในที่ชุมนุมต่าง ๆ และในที่สุดอิสลามก็ได้แผ่ขยายครอบคลุมที่นั่น[^2] ในสมัยเคาะลีฟะฮ์ของท่าน ท่านได้เขียนจดหมายเชิญชวนบรรดาสุลต่านแห่งมาวะรออันนะฮ์ร์สู่อิสลาม และผู้คนแห่งคุรอซานที่รับอิสลามนั้น ท่านได้ยกเว้นภาษีคอรอจให้แก่พวกเขา แต่ผู้ที่รับอิสลาม ท่านยังได้สร้างที่พักแรม (สะรอย) และกำหนดรางวัลและเบี้ยเลี้ยงให้แก่พวกเขาด้วย»[^3]

ผลของการปฏิรูปของท่านและปฏิกิริยาที่ตามมา

การปฏิรูปด้านการเงิน ข้อจำกัดต่าง ๆ และการบังคับใช้หลักชะรีอะฮ์และหลักจริยธรรมในระบบการปกครองของอุมัร บิน อับดุลอะซีซ แทนที่จะทำให้รัฐบาลต้องขาดทุนทางการเงิน หรือทำให้ประชาชนต้องเผชิญกับความยากลำบากใด ๆ กลับทำให้ความเจริญรุ่งเรืองแผ่ไปทั่วแผ่นดิน…

[^1]: ฟุตูหุลบุลดาน หน้า 446–447 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 339 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 432

และทรัพย์สมบัติก็มีอย่างล้นเหลือจนกระทั่งหาผู้ที่จะรับซะกาตไม่ได้

ยะห์ยา บินสะอีด กล่าวว่า อุมัร บินอับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้แต่งตั้งข้าพเจ้าให้ไปเก็บซะกาตในแอฟริกา ข้าพเจ้าได้เก็บรวบรวมซะกาต และเมื่อข้าพเจ้าออกตามหาผู้มีสิทธิ์ที่จะมอบเงินนั้นให้ ข้าพเจ้าก็ไม่พบผู้ขัดสนแม้แต่คนเดียว และไม่มีผู้ใดเลยที่จะสามารถรับซะกาตได้ อุมัร บินอับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้ทำให้ทุกคนมั่งมี ในที่สุดข้าพเจ้าจึงซื้อทาสจำนวนหนึ่งมาปล่อยให้เป็นอิสระ และให้สิทธิ์การเป็นนายของพวกเขา (วะลาอ์) ตกแก่บรรดามุสลิม[^1]

ชาวกุร็อยช์อีกท่านหนึ่งกล่าวว่า ในช่วงเวลาอันสั้นของการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของอุมัร บินอับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) สภาพเป็นไปถึงขั้นที่ผู้คนนำเงินซะกาตจำนวนมากมาเพื่อมอบให้แก่ผู้ที่เห็นสมควร แต่ก็จำต้องนำกลับคืนไป เพราะหาผู้รับไม่ได้ ในสมัยของอุมัรนั้นมุสลิมทุกคนกลายเป็นผู้มั่งมี และไม่เหลือผู้ใดที่มีสิทธิ์รับซะกาตอีกเลย[^2]

นอกจากความจำเริญที่ปรากฏภายนอกเหล่านี้ (ซึ่งเป็นผลตามธรรมดาของการปกครองแบบอิสลามที่ถูกต้อง) การเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ก็คือ แนวโน้มของผู้คนเริ่มเปลี่ยนไป และอุปนิสัยตลอดจนรสนิยมของประชาชาติก็เริ่มเปลี่ยนแปลง ผู้ร่วมสมัยของท่านกล่าวว่า เมื่อพวกเราชุมนุมกันในสมัยของวะลีด เราจะพูดคุยกันเรื่องอาคารบ้านเรือนและรูปแบบการก่อสร้าง เพราะนั่นคือรสนิยมหลักของวะลีด และมันส่งผลต่อประชาชนทั้งแผ่นดิน สุลัยมานนั้นเป็นผู้หลงใหลอย่างยิ่งในอาหารการกินและสตรี ในสมัยของเขา หัวข้อสนทนาในวงชุมนุมจึงเป็นเรื่องเหล่านี้ แต่ในสมัยของอุมัร บินอับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) การละหมาดสุนัต การเคารพภักดี และการซิกรุลลอฮ์ กลายเป็นหัวข้อของการสนทนาและวงชุมนุม ที่ใดมีคนมาชุมนุมกันสักสี่คน พวกเขาก็จะถามกันว่า ท่านมีกิจวัตรอ่านวิริด (บทซิกรุ) อะไรในยามค่ำคืน ท่านท่องจำอัลกุรอานได้มากเท่าใด ท่านจะอ่านอัลกุรอานจบเมื่อใด และอ่านจบครั้งล่าสุดเมื่อใด ในเดือนหนึ่งท่านถือศีลอดกี่วัน[^3]

แก่นแท้แห่งชีวิตของท่าน

แก่นแท้แห่งชีวิตของอุมัร บินอับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) และวิญญาณกับพลังขับเคลื่อนของกิจกรรมและความพากเพียรทั้งปวงของท่าน

[^1]: ซีรัต อุมัร บินอับดุลอะซีซ (سیرت عمر بن عبد العزیز) หน้า 169 [^2]: อัลบิดายะฮ์ (البداية) […] [^3]: ตารีค อัฏเฏาะบะรี (تاریخ طبری) เหตุการณ์ปี ฮ.ศ. 96

อีมานอันแข็งแกร่งของท่าน ความเชื่อมั่นในอาคิเราะฮ์ และความปรารถนาในสวรรค์ คือสิ่งที่ทำให้ท่านกระทำทุกสิ่งที่ท่านได้กระทำไป ท่านกระทำด้วยความยำเกรงต่ออัลลอฮ์และด้วยความปรารถนาในความพึงพอพระทัยของพระองค์ และนี่คือพลังที่ทำให้ผู้ปกครองซึ่งทรงอำนาจที่สุดในยุคสมัยของท่าน และเป็นเจ้าแห่งจักรวรรดิที่ใหญ่ที่สุดบนพื้นพิภพ ยืนหยัดมั่นคงต่อหน้าสิ่งยั่วยวนและสรรพปัจจัยทั้งหลาย หากมีผู้ใดตักเตือนท่านให้ละทิ้งวิถีปฏิบัตินี้ และชักชวนให้ท่านแสวงหาความสุขสำราญและความรื่นรมย์ ท่านก็จะอ่านอายะฮ์นี้เสมอว่า

إِنِّىٓ أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّى عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ ﴿١٥﴾

«แท้จริงฉันกลัวการลงโทษแห่งวันอันยิ่งใหญ่ หากฉันฝ่าฝืนพระเจ้าของฉัน» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:15)

ครั้งหนึ่งท่านได้กล่าวกับคนรับใช้ของท่าน และนี่คือการพรรณนาตัวท่านเองที่ถูกต้องยิ่ง ว่า «อัลลอฮ์ทรงประทานจิตใจที่มีความใฝ่สูงอย่างยิ่งแก่ฉัน ตำแหน่งใดก็ตามที่ฉันได้รับ ฉันก็ปรารถนาตำแหน่งที่สูงกว่านั้น และบัดนี้ฉันได้มาถึงจุดที่ไม่มีตำแหน่งใดเหลืออยู่อีกแล้ว บัดนี้จิตใจที่ใฝ่สูงของฉันจึงโหยหาและปรารถนาสวรรค์»[^1]

ความอ่อนโยนแห่งหัวใจและความยำเกรงของท่านเป็นเช่นนี้ คือ มีชายคนหนึ่งซึ่งท่านขอให้เขาตักเตือนท่าน เขากล่าวว่า «หากอัลลอฮ์ทรงโยนท่านลงในนรกญะฮันนัม แม้ทั้งโลกจะได้เข้าสวรรค์ ท่านจะได้ประโยชน์อะไร และหากทั้งโลกต้องเข้านรก แต่อัลลอฮ์ทรงประทานสวรรค์แก่ท่าน ท่านจะเสียหายอะไร» เมื่อได้ฟังดังนั้น ท่านร้องไห้อย่างหนักจนถ่านไฟที่วางอยู่ตรงหน้าท่านดับลง[^2] ยะซีด บิน เหาชับ กล่าวว่า ดูราวกับว่าสวรรค์และนรกถูกสร้างขึ้นมาเพื่ออุมัร บิน อับดุลอะซีซ และหะซัน อัล-บัศรีย์ เท่านั้น[^3]

การเสียชีวิตของอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.)

หากอัลลอฮ์ทรงประสงค์ และอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ได้รับระยะเวลาการเป็นเคาะลีฟะฮ์ยาวนานเท่ากับผู้นำบางคนก่อนหน้าท่าน ก็จะเกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างลึกซึ้งและยั่งยืนขึ้นทั่วทั้งอาณาจักรอิสลาม และประวัติศาสตร์ของมุสลิมก็คงจะแตกต่างออกไปโดยสิ้นเชิง แต่บนีอุมัยยะฮ์ ผู้ซึ่ง…

[^1]: สีเราะฮ์ อุมัร บิน อับดุลอะซีซ (سیرت عمر بن عبد العزیز) หน้า 61 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 213 [^3]: ศิฟะตุศเศาะฟวะฮ์ (صفة الصفوة) ของอิบนุลเญาซีย์ เล่ม 2 หน้า 156

ในการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่าน ครอบครัวนี้ต้องเสียสละมากที่สุด และในวงสนทนาที่เป็นกันเองพวกเขามักกล่าวด้วยความเสียใจอย่างมากที่ได้ผูกดองกับครอบครัวของท่านอุมัร (ร.ฎ.) พวกเขาไม่อาจทนต่อการต่อสู้ฝืนใจ (มุญาฮะดะฮ์) นี้ได้นานนัก และพวกเขาก็รีบปลดเปลื้องตนเองจากสิ่งนั้น จนทำให้บรรดามุสลิมต้องสูญเสียของขวัญจากอัลลอฮ์นี้ไป ท่านซัยยิดินาอุมัร อิบนุ อับดิลอะซีซ (ร.ฮ.) ดำรงตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์เพียงสองปีห้าเดือน แล้วจากโลกนี้ไปในปี ฮ.ศ. 101[^1] มีร่องรอยและหลักฐานแวดล้อมบ่งชี้ว่าครอบครัวของท่านเป็นผู้วางยาพิษท่าน

[^1]: อิบนุสะอด์, อิบนุลอะษีร, อิบนุลเญาซี

ความพยายามในการปฏิรูปแห่งศตวรรษที่สอง และท่านหะซัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.)

ความเสื่อมถอยทางศีลธรรมและความอ่อนแอทางอีมานในอุมมะฮ์

หลังการวะฟาตของท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) กระแสของการปกครองก็เริ่มไหลไปในทิศทางเดิมดังที่เคยไหลมาก่อนหน้าท่าน ญาฮิลียะฮ์ได้ฝังกรงเล็บของมันลงอย่างมั่นคง ผู้สืบทอดตำแหน่งของท่าน (ซึ่งท่านสุลัยมานได้แต่งตั้งให้เป็นเคาะลีฟะฮ์ต่อจากท่าน) และบรรดาผู้สืบทอดของเขา ได้พยายามอย่างเต็มที่ที่จะชดเชย "ช่วงหยุดชะงักอันไม่พึงปรารถนา" นี้ และนำการปกครองกลับเข้าสู่ร่องรอยเดิมที่เคยเป็นอยู่จนถึงสมัยของสุลัยมาน

สภาพการณ์ในขณะนั้นคือ ด้วยความต่อเนื่องของการปกครองแบบส่วนบุคคลและการสืบสันตติวงศ์ ตลอดจนความมั่งคั่งและความสำเร็จอันล้นเหลือ เชื้อโรคแห่ง "นิฟาก" (การกลับกลอก) และศีลธรรมและการกระทำของ "มุตเราะฟีนรุ่นก่อน" (คือบรรดาผู้ร่ำรวยและผู้หลงใหลในความสุขสำราญของประชาชาติในอดีต) ได้เริ่มก่อตัวขึ้นในสังคมอิสลาม ในสังคมเกิดแนวโน้มทั่วไปที่มุ่งสู่ความหรูหราฟุ่มเฟือย อีมานและชีวิตแห่งการกระทำความดี ซึ่งเป็นทุนอันล้ำค่าของอุมมะฮ์นี้ เป็นความลับแห่งพลังของมัน และเป็นมรดกอันประเมินค่ามิได้จากนุบูวะฮ์ ได้ตกอยู่ในอันตรายในเวลานั้น เป็นที่น่าวิตกว่าอุมมะฮ์นี้จะล้มละลายในด้านศีลธรรมและกลวงเปล่าในด้านจิตวิญญาณ ความเย็นชาและความหดหู่ในหัวใจ ความอ่อนแอในอีมาน และความเสื่อมถอยในความสัมพันธ์กับอัลลอฮ์ กำลังเกิดขึ้นอย่างรุนแรงและรวดเร็ว และนี่เป็นเรื่องที่น่ากังวลอย่างยิ่ง การปกครองมิเพียงแต่เพิกเฉยและไม่ใส่ใจต่อการปกป้องและบำรุงรักษาแก่นแท้อันล้ำค่านี้เท่านั้น หากแต่การมีอยู่ของมันและบรรดาตัวแทนของมันยังเป็นอันตรายที่แท้จริงต่อเป้าหมายนี้

…กลายเป็นอยู่แล้ว และด้วยอุปนิสัยและความประพฤติส่วนตัวของพวกเขา พวกเขาจึงเป็นผู้ผลักดันและผู้เรียกร้องไปสู่ความเสื่อมทางศีลธรรมนี้ สภาวะแห่งอีมาน ความสัมพันธ์อันมีชีวิตชีวากับอัลลอฮ์ตะอาลา และการกลับไปหาพระองค์ (อินาบะฮ์) กับความเป็นบ่าว (อุบูดิยะฮ์) ซึ่งท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้สร้างขึ้นในประชาชาตินี้ และซึ่งมีเพียงนบีเท่านั้นที่จะสร้างขึ้นได้ ได้เริ่มเสื่อมถอยลง นี่คือความบกพร่องที่ไม่อาจชดเชยได้ด้วยการขยายอาณาเขตของการปกครอง หรือด้วยการพิชิตดินแดนที่ยิ่งใหญ่เพียงใดก็ตาม และเมื่อมันสูญสลายไปแล้วครั้งหนึ่ง ก็ยากยิ่งนักที่จะนำกลับคืนมาได้ (ประวัติศาสตร์ของประชาชาติในอดีตเป็นพยานในเรื่องนี้)

หากทุนอันมีค่านี้ไม่ได้รับการปกป้อง และปล่อยให้อิทธิพลของยุคสมัยตลอดจนปัจจัยทางศีลธรรมและการเมืองทำงานได้อย่างเสรี ประชาชาตินี้ก็จะกลายเป็นชนชาติที่ปรนเปรออารมณ์ใฝ่ต่ำ หลงลืมอาคิเราะฮ์ และบูชาวัตถุ เช่นเดียวกับประชาชาติในอดีต ในช่วงวาระสุดท้ายของชีวิต ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ทรงหวั่นเกรงเรื่องนี้มากที่สุด คือเกรงว่าโลกนี้จะกลืนกินมุสลิม และพวกเขาจะถูกพัดพาไปในกระแสของมันจนสูญสิ้นเหมือนประชาชาติในอดีต ในคุฏบะฮ์ที่ท่านกล่าวก่อนวะฟาตเพียงไม่กี่วัน ท่านได้กล่าวไว้อย่างชัดเจนว่า

ما الفقر اخشى عليكم ولكن اخشى عليكم ان تبسط الدنيا عليكم كما بسطت على من كان قبلكم فتنافسوها كما تنافسوها فتهلككم كما اهلكتهم.

«ฉันมิได้หวั่นเกรงความยากจนสำหรับพวกท่าน แต่สิ่งที่ฉันเกรงคือ โลกนี้จะถูกแผ่กว้างให้แก่พวกท่าน ด้วยความมั่งคั่งและความสะดวกสบายเหมือนที่เคยแผ่กว้างให้แก่ผู้คนก่อนหน้าพวกท่าน แล้วพวกท่านจะแข่งขันกันในมันเหมือนที่พวกเขาแข่งขันกัน และมันจะทำลายพวกท่านเหมือนที่มันได้ทำลายพวกเขา»

ดะอ์วะฮ์แห่งอีมานของตาบิอีน

ภัยอันตรายที่ลิ้นแห่งนุบูวะฮ์ได้แจ้งเตือนไว้นั้น ไม่นานก็ปรากฏขึ้นจริง แต่เพื่อเผชิญหน้ากับภัยอันตรายนี้…

บ่าวผู้มีความบริสุทธิ์ใจและพร้อมพลีชีพจำนวนหนึ่งของอัลลอฮ์ได้ก้าวออกสู่สนาม พวกเขาได้ใช้พลังแห่งอีมาน ความร้อนรนในจิตใจ การอบรมขัดเกลา การตักเตือนสั่งสอน และการดะอ์วะฮ์และการชี้แนะ ปกป้องผู้คนนับแสนมิให้ถูกพัดพาไปเหมือนเศษฟางในพายุแห่งวัตถุนิยมนี้ และได้ทำให้กระแสของน้ำหลากนั้นเองชะลอลง พวกเขาได้ธำรงรักษาความต่อเนื่องทางอีมานและจิตวิญญาณของประชาชาติไว้ ซึ่งสำคัญยิ่งกว่าความต่อเนื่องทางเชื้อสายและการเมืองของประชาชาติเสียอีก และไม่ปล่อยให้เกิดช่องว่างในชีวิตของประชาชาติ ซึ่งจะทำให้ประชาชาตินี้กลายเป็นเพียงชนชาติที่ไร้แก่นสาร ไร้จิตวิญญาณ และไร้ความเชื่อมั่น ในการเผชิญหน้ากับฟิตนะฮ์นี้ มีกลุ่มอันโดดเด่นของบรรดาผู้ทรงความรู้ในหมู่ตาบิอีน ซึ่งในจำนวนนั้นที่โดดเด่นเป็นพิเศษ ได้แก่ สะอีด อิบนุ ญุบัยร์ (ร.ฮ.) มุฮัมมัด อิบนุ สีรีน (ร.ฮ.) และอัชชะอ์บี (ร.ฮ.)

หะซัน อัลบัศรี (ร.ฮ.)

แต่คู่ต่อสู้ที่แท้จริงของภัยอันตรายนี้ และผู้ถือธงแห่งการดะอ์วะฮ์สู่อีมาน คือท่านหะซัน อัลบัศรี (ร.ฮ.) ผู้ถือกำเนิดในปี ฮ.ศ. 21 บิดาของท่านคือยะซาร ทาสที่ได้รับการปลดปล่อยของศอฮาบะฮ์ผู้มีชื่อเสียง ท่านซัยด์ อิบนุ ษาบิต (ร.ฎ.) และตัวท่านเองได้รับการเลี้ยงดูในบ้านของอุมมุลมุอ์มินีน ท่านหญิงอุมมุ สะละมะฮ์ (ร.ฎ.)

บุคลิกภาพของหะซัน อัลบัศรี (ร.ฮ.) และความสามารถในการดะอ์วะฮ์ของท่าน

อัลลอฮ์ได้ทรงรวบรวมความสามารถทั้งปวงไว้ในตัวท่านหะซัน อัลบัศรี (ร.ฮ.) ซึ่งจำเป็นต่อการยกระดับเกียรติของศาสนาและทำให้การดะอ์วะฮ์สู่ศาสนามีประสิทธิผลในสภาพการณ์เฉพาะของยุคนั้น บุคลิกภาพของท่านมีความครบถ้วนสมบูรณ์ ความน่าประทับใจ และแรงดึงดูดอย่างยิ่ง ด้านหนึ่งท่านมีความรู้ลึกซึ้งเชี่ยวชาญและมีความเข้าใจอันลึกซึ้งในศาสนา เป็นนักตัฟซีรชั้นสูงและนักหะดีษที่เชื่อถือได้ ซึ่งหากปราศจากสิ่งเหล่านี้ ความพยายามในการปฏิรูปใด ๆ ในเวลานั้นย่อมไม่อาจสำเร็จลุล่วงได้ ท่านได้อยู่ทันยุคของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) เป็นเวลานานพอสมควร และดูเหมือนว่าท่านได้ศึกษาพวกเขาด้วยความใส่ใจอย่างยิ่ง ท่านมีสายตาอันลึกซึ้งต่อความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในชีวิตของชาวมุสลิมและในสังคมอิสลาม ท่านรู้จักสังคมในยุคของท่าน ชีวิตของผู้คนทุกชนชั้น และสังคม

…ท่านรู้จักมันอย่างถ่องแท้ และรู้ถึงลักษณะเฉพาะและโรคภัยของมันดุจแพทย์ผู้ช่ำชอง ท่านเป็นผู้มีวาทศิลป์ ฉะฉาน และมีวาจาอ่อนหวาน เมื่อท่านพูด ราวกับดอกไม้ร่วงหล่นจากปาก เมื่อท่านพรรณนาถึงอาคิเราะฮ์ หรือวาดภาพยุคสมัยของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) น้ำตาก็หลั่งไหลพรั่งพรู ในยุคหลังนี้ไม่มีผู้ใดที่มีวาทศิลป์และพลังแห่งถ้อยคำเทียบเท่าหัจญาจ บิน ยูซุฟ ผู้คนถือว่าหะซัน อัล-บัศรีย์และหัจญาจมีวาทศิลป์ทัดเทียมกัน อบูอัมร์ บิน อัล-อะลาอ์ อิมามผู้มีชื่อเสียงด้านภาษาและไวยากรณ์กล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดพูดจาฉะฉานยิ่งไปกว่าหะซัน อัล-บัศรีย์และหัจญาจ บิน ยูซุฟ และหะซันนั้นฉะฉานยิ่งกว่าหัจญาจ"[^1] ส่วนความกว้างขวางแห่งความรู้ของท่านนั้น เราะบีอ์ บิน อะนัส กล่าวว่า "ข้าพเจ้าไปมาหาสู่หะซัน อัล-บัศรีย์เป็นเวลาสิบปี ทุกวันข้าพเจ้าจะได้ยินสิ่งที่ไม่เคยได้ยินมาก่อนจากท่าน"[^2] มีผู้หนึ่งพรรณนาถึงความครอบคลุมของท่านไว้ดังนี้

كان من دراری النجوم علما وتقوى وزهدا وورعا وعفة ورقة وفقها ومعرفة يجمع مجلسه ضروبا من الناس هذا يأخذ عنه الحديث، وهذا يلقن منه التأويل وهذا يسمع منه الحلال والحرام، وهذا يحكي له الفتيا وهذا يتعلم الحكم والقضاء وهذا يسمع الوعظ وهو في جميع ذلك كالبحر العجاج تدفقا وكالسراج الوهاج تألقا ولا تنس مواقفه ومشاهده في الأمر بالمعروف والنهي

«ท่านเป็นดั่งดวงดาวอันเจิดจรัสในด้านความรู้และตักวา ความสมถะ ความเคร่งครัดระมัดระวัง ความบริสุทธิ์ ความอ่อนโยน ความเข้าใจในศาสนา (ฟิกฮ์) และความรู้ลึกซึ้ง ในวงสนทนาของท่านมีผู้คนหลากหลายประเภทมาชุมนุมกัน และทุกคนต่างได้รับประโยชน์ บางคนรับหะดีษจากท่าน บางคนเรียนรู้การตีความ (ตัฟซีร) บางคนเรียนฟิกฮ์ (เรื่องหะลาลและหะรอม) บางคนถามฟัตวา บางคนเรียนรู้หลักการตัดสินคดีและการพิพากษา บางคนฟังคำตักเตือน และในทุกเรื่องนั้นท่านเป็นดั่งมหาสมุทรที่คลื่นซัดสาด และเป็นดั่งตะเกียงอันสว่างไสวที่ส่องแสงแก่ที่ประชุม และอย่าลืมจุดยืนและบทบาทของท่านในการสั่งใช้ความดีและห้ามปรามความชั่ว…»

[^1]: ดาอิเราะตุลมะอาริฟ บุสตานีย์ (دائرة المعارف بستانی) เล่ม 7 หน้า 43 [^2]: แหล่งเดียวกัน

عن المنكر عند الامراء واشباه الامرأ بالكلام الفصل واللفظ الجزل۔

«ผลงานของท่านในเรื่องนี้ ตลอดจนการกล่าวความจริงต่อหน้าผู้ปกครองและเหล่าขุนนางด้วยถ้อยคำที่ฉะฉานสมบูรณ์และทรงพลัง เป็นเหตุการณ์ที่ไม่อาจลืมเลือนได้»

นอกเหนือจากทั้งหมดนี้ และยิ่งไปกว่าสิ่งใด สาเหตุที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของอิทธิพลของท่านก็คือ ท่านมิได้เป็นเพียงผู้มีวาจาและผู้มีความรู้ความสามารถเท่านั้น แต่ท่านยังเป็นผู้มีหัวใจและผู้มีสภาวะจิต (เศาะฮิบุลฮาล) อีกด้วย สิ่งใดที่ท่านกล่าว ล้วนออกมาจากหัวใจของท่าน จึงส่งผลกระทบถึงหัวใจ ยามใดที่ท่านบรรยาย ท่านจะเปี่ยมล้นไปด้วยความเจ็บปวดและอารมณ์ความรู้สึกทั้งตัว ผลก็คือ แม้ว่าในบัศเราะฮ์และกูฟะฮ์จะมีผู้ทรงความรู้และผู้สอนที่ยิ่งใหญ่มากมาย แต่วงศึกษาของท่านกลับมีแรงดึงดูดดุจแม่เหล็ก คุณลักษณะสำคัญของคำตักเตือนและคำบรรยายของท่านคือ มีความใกล้เคียงอย่างยิ่งกับ "ถ้อยคำแห่งนุบูวะฮ์"

อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ได้เขียนไว้ในหนังสือ "อิหยาอ์ อุลูมิดดีน" (إحياء علوم الدين) ว่า "เป็นที่เห็นพ้องกันว่า ถ้อยคำของหะซัน อัล-บัศรี มีความใกล้เคียงอย่างยิ่งกับแบบแผนการพูดของบรรดานบี (อ.) ความใกล้เคียงเช่นนี้ไม่เคยพบเห็นในถ้อยคำของนักเทศนาคนอื่นๆ ในทำนองเดียวกัน วิถีชีวิตของท่านก็คล้ายคลึงอย่างมากกับวิถีชีวิตของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.)"[^2]

คุณลักษณะและความครบถ้วนสมบูรณ์เหล่านี้ของท่าน ส่งผลให้ผู้คนต่างหลงใหลในบุคลิกภาพของท่าน และนับท่านเป็นหนึ่งในบุคคลที่โดดเด่นที่สุดของประชาชาติมุฮัมมัด มีคำกล่าวของนักปรัชญาที่ไม่ใช่มุสลิมแห่งศตวรรษที่สาม (ษาบิต บิน กุรเราะฮ์) ว่า บุคคลที่โดดเด่นที่สุดไม่กี่คนของประชาชาติมุฮัมมัด ซึ่งประชาชาติอื่นๆ ควรจะอิจฉา หนึ่งในนั้นก็คือหะซัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.) มักกะฮ์อันทรงเกียรตินั้นเป็นศูนย์กลางของโลกอิสลามมาโดยตลอด ผู้เชี่ยวชาญในทุกศาสตร์แขนงต่างหลั่งไหลมาที่นั่น แต่ชาวมักกะฮ์เมื่อได้เห็นความรู้ของหะซัน อัล-บัศรี และได้ฟังคำบรรยายของท่าน ก็ถึงกับตะลึงงันและกล่าวว่า "พวกเราไม่เคยเห็นบุคคลใดเช่นเขามาก่อน"[^3]

คำตักเตือนของหะซัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.)

คำตักเตือนของหะซัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.) เป็นแบบอย่างแห่งพลังและความเรียบง่ายของยุคศอฮาบะฮ์ ส่วนใหญ่ในนั้นกล่าวถึงความไม่จีรังของโลกนี้

[^1]: อบูหัยยาน อัต-เตาฮีดี ได้รายงานเรื่องนี้จากษาบิต บิน กุรเราะฮ์ [^2]: อิหยาอ์ อุลูมิดดีน เล่ม 1 หน้า 61 [^3]: ดาอิเราะตุล มะอาริฟ ของอัล-บุสตานี เล่ม […] หน้า 44

การไม่จีรังของชีวิตและความสำคัญของอาคิเราะฮ์ การกำชับให้ยึดมั่นในอีมานและการกระทำ การสอนเรื่องตักวาและความยำเกรงอัลลอฮ์ และการตำหนิความหวังอันยืดยาวและการหลอกลวงของนัฟซู ในยุคนั้นวัตถุนิยมและความหลงลืมได้โจมตีอย่างรุนแรง ทั้งสามัญชนและบุคคลชั้นนำจำนวนมากถูกกระแสแห่งความมั่งคั่งและความสำราญพัดพาไปดุจเศษหญ้าและฟางที่ลอยไปตามน้ำ สิ่งที่จำเป็นในยุคนั้นก็คือเนื้อหาเหล่านี้เอง

เนื่องจากท่าน (ท่านหะซัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.)) ได้เห็นยุคของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ด้วยตาของท่านเอง และได้รับประโยชน์จากการคบหากับพวกท่าน ขณะนี้ท่านกำลังเห็นยุครุ่งเรืองของรัฐบาลอุมัยยะฮ์ ดังนั้นในคำเทศนาของท่าน ท่านมักบรรยายสภาวะแห่งอีมานของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ตลอดจนลักษณะเด่นด้านจริยธรรมและการปฏิบัติของพวกท่านด้วยความเจ็บปวดและความรู้สึกอันแรงกล้า และเมื่อท่านเปรียบเทียบสองยุคสมัยนี้ และกล่าวถึงการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ที่เกิดขึ้นในด้านอีมาน การกระทำ จริยธรรม และนิสัยใจคอภายในชั่วพริบตา ความเจ็บปวดและความรู้สึกของท่านก็ยิ่งทวีขึ้น และคำเทศนาของท่านก็กลายเป็นดั่งลูกธนูและหอกแหลม คำเทศนาของท่านนอกจากจะดึงดูดใจและซึมซาบสู่หัวใจแล้ว ยังเป็นแบบอย่างของภาษาที่ไพเราะคมคายและวรรณกรรมชั้นสูงของยุคนั้นด้วย

ในโอกาสหนึ่ง ท่านได้วิจารณ์ผู้คนในยุคนั้น กล่าวถึงบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และวาดภาพจริยธรรมอิสลามไว้ว่า

هيهات هيهات اهلك الناس الامانى قول بلا عمل، ومعرفة بغير صبر وايمان بلا يقين، مالى ارى رجالًا ولا ارى عقولًا واسمع حسيسًا ولا ارى انيسا، دخل القوم والله ثم خرجوا، وعرفوا ثم انكروا وحرموا ثم استحلوا، انما دين احدكم لعقة على لسانه اذا سئل المؤمن اتؤمن بيوم الحساب، قال نعم كذب ومالك يوم الدين، ان من اخلاق

«อนิจจา อนิจจา ความหวังและความเพ้อฝันได้ทำลายผู้คนเสียแล้ว มีแต่คำพูดที่ไร้การกระทำ มีความรู้แต่ไม่มีชื่อของการปฏิบัติ มีความรู้ที่ปราศจากความอดทน และอีมานที่ปราศจากความเชื่อมั่นอันแท้จริง เพราะเพื่อทำตามข้อเรียกร้องของความรู้นั้นต้องอาศัยความอดทน และนั่นคืออีมาน ทำไมฉันจึงเห็นแต่ผู้คน แต่ไม่เห็นสติปัญญา คนจำนวนมากปรากฏให้เห็น แต่ไร้ความเชื่อมั่นและสติปัญญา ฉันได้ยินแต่เสียงอึกทึกของผู้คนที่ไปมา แต่ไม่พบผู้ใดที่น่าคบหาจนหัวใจผูกพันได้ ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ผู้คนได้เข้ามา (ในศาสนา) แล้วก็ออกไป พวกเขารู้จักทุกสิ่งแล้วก็ปฏิเสธ ห้ามสิ่งใดแล้วก็กลับทำให้สิ่งนั้นเป็นที่อนุมัติ ศาสนาของพวกท่านคืออะไรเล่า? เป็นเพียงรสชาติที่ติดอยู่บนลิ้นเท่านั้น หากถูกถามว่า ท่านศรัทธาต่อวันแห่งการชำระบัญชีหรือไม่…»

المؤمنين قوة فی دین وایمانًا فی یقین وعلمًا فی حلم وحلمًا بعلم وکیسًا فی رفق وتجملًا فی فاقة وقصدًا فی غنی وشفقة فی نفقة ورحمة للمجهود وعطاءً فی الحقوق، وانصافًا فی استقامة لا یحیف علی من یبغض ولا یاثم فی مساعدة من یحب ولا یهمز ولا یغمز ولا یلمز ولا یلغو ولا یلهو ولا یلعب، ولا یمشی بالنمیمة ولا یتبع ما لیس له ولا یجحد الحق الذی علیه، ولا یتجاوز فی العذر ولا یشمت بالفجیعة ان حلت بغیره ولا یسرّ بالمعصیة اذا نزلت بسواه، المؤمن فی الصّلوٰة خاشع والی الرکوع سارعٌ قوله شفاء وصبره تقی وسکوته فکرة ونظره عبرة یخالط العلماء لیعلم ویسکت بینهم لیسلم ویتکلم لیغنم ان احسن استبشر وان اساء استغفر وان عتب استعتب، وان سفه علیه حلم، وان ظلم صبر وان جیر علیه

«…หากท่านมีความเชื่อมั่นอย่างแท้จริง คำตอบที่ได้รับย่อมเป็น "ใช่ ใช่" ขอสาบานต่อพระผู้ทรงเป็นเจ้าแห่งวันตอบแทน ไม่ผิดเลยที่กล่าวว่า เกียรติภูมิของผู้ศรัทธาคือ เขาเป็นผู้เข้มแข็งในศาสนา เป็นผู้มีอีมานที่มั่นคงแน่วแน่ ความรู้ของเขาประดับด้วยความสุขุมอดทน และความอดทนของเขาประดับด้วยความรู้ เขามีสติปัญญา แต่ก็มีความอ่อนโยนและอัธยาศัยดีงาม เขาควบคุมตนเองและปกปิดความยากจนขัดสนของตน เมื่อมีทรัพย์สินก็ไม่ปล่อยมือจากความพอประมาณ เขาเมตตาเอ็นดูในการใช้จ่ายต่อผู้ทุกข์ยาก เป็นผู้กรุณาและใจกว้าง มือเปิดกว้างและใจกว้างขวางในการทำหน้าที่ตามสิทธิของผู้อื่น เขามุ่งมั่นในความยุติธรรมและยืนหยัดมั่นคง หากเขารังเกียจผู้ใด ก็จะไม่อธรรมต่อผู้นั้น หากเขารักผู้ใด ความรักก็จะไม่พาเขาก้าวล่วงขอบเขตของบทบัญญัติ เขาไม่ตำหนิผู้อื่น ไม่นินทาลับหลัง ไม่ทำสัญญาณถากถางด้วยสายตาหรือท่าทาง ไม่เยาะเย้ยกระทบกระเทียบ ไม่ข้องแวะกับสิ่งไร้สาระ ไม่หมกมุ่นกับการละเล่นและความบันเทิง ไม่เที่ยวยุยงส่อเสียด ไม่ติดตามสิ่งที่มิใช่สิทธิของตน ไม่ปฏิเสธสิทธิที่ตนต้องรับผิดชอบ ไม่ทำเกินขอบเขตในการอ้างข้อแก้ตัว ไม่ดีใจเมื่อผู้อื่นประสบเคราะห์กรรม และไม่ยินดีเมื่อผู้อื่นตกอยู่ในความผิดบาป ผู้ศรัทธามีความนอบน้อม (คุชูอ์) ในการละหมาด และมีความกระตือรือร้นต่อการละหมาด คำพูดของเขา…»

عدل ولا يتعوذ بغير الله ولا يستعين الا بالله وترىٰ في الملاء شكورًا في الخلاء قانع بالرزق، حامد على الرخاء صابر على البلاء ان جلس مع الغافلين كتب من الذاكرين وان جلس مع الذاكرين كتب من المستغفرين، هكذا كان اصحاب النبي صلى الله عليه وسلم، الاول فالاول حتى لحقوا بالله عزوجل وهكذا كان المسلمون من سلفكم الصالح وانما غير بكم لما غيرتم اِنَّ اللّٰهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتّٰى يُغَيِّرُوْا مَا بِاَنْفُسِهِمْ وَاِذَا اَرَادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ سُوْٓءًا فَلَا مَرَدَّ لَهٗ وَمَا لَهُمْ مِّنْ دُوْنِهٖ مِنْ وَّالٍ

«…(เขามีความ)ยุติธรรม เขาไม่ขอความคุ้มครองจากผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ และไม่ขอความช่วยเหลือจากผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ ท่านจะเห็นว่าการพูดของเขาคือการรำลึก (ซิกร์) ความเงียบของเขาคือการใคร่ครวญ การมองของเขาคือการเรียนรู้บทเรียนและข้อคิด เขาคบหาอุละมาอ์เพื่อแสวงหาความรู้ เขาเงียบเพื่อให้รอดพ้นจากบาป และพูดเพื่อให้ได้รับประโยชน์ (ผลบุญ) เมื่อเขาทำความดีเขาก็ยินดี เมื่อพลั้งพลาดเขาก็ขออภัยโทษ เมื่อมีผู้ใดทำให้เขาขุ่นเคืองใจ เขาก็ร้องทุกข์ (ต่ออัลลอฮ์) และหาทางชดเชยแก้ไข เมื่อมีผู้ใดกระทำต่อเขาอย่างโง่เขลา เขาก็อดทนอดกลั้นและใช้สติปัญญา เมื่อถูกอธรรมเขาก็อดทน หากผู้ใดไม่ยุติธรรมต่อเขา เขาก็ไม่ละทิ้งความยุติธรรม เขาไม่ขอที่พึ่งจากผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ และไม่ขอความช่วยเหลือจากผู้ใดนอกจากพระองค์ ในที่ชุมนุมเขาสงบสง่า ในที่ลับตาเขากตัญญูรู้คุณ พอใจในริซกีที่ได้รับ ในยามสุขสบายเขาสรรเสริญขอบคุณ ในยามประสบเคราะห์และการทดสอบเขาอดทน หากอยู่ท่ามกลางผู้หลงลืมเขาก็เป็นผู้รำลึก หากอยู่ท่ามกลางผู้รำลึกเขาก็เป็นผู้ขออภัยโทษ นี่คือลักษณะของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ของท่านเราะซูล ﷺ ตามลำดับขั้นและฐานะของพวกท่าน ตราบใดที่พวกท่านยังมีชีวิตอยู่ในโลกนี้ ก็อยู่ในสภาพเช่นนี้ และเมื่อจากโลกนี้ไปก็จากไปในสภาพนี้ โอ้มุสลิมทั้งหลาย นี่คือแบบอย่างของบรรพชนผู้ทรงคุณธรรมของพวกท่าน เมื่อพวกท่านเปลี่ยนแปลงสภาพที่มีต่ออัลลอฮ์ อัลลอฮ์ก็ทรงเปลี่ยนแปลง (สภาพของพวกท่าน) เช่นกัน “แท้จริงอัลลอฮ์จะไม่ทรงเปลี่ยนแปลงสภาพของกลุ่มชนใด จนกว่าพวกเขาจะเปลี่ยนแปลงสิ่งที่อยู่ในตัวของพวกเขาเอง และเมื่ออัลลอฮ์ทรงประสงค์ความเลวร้ายแก่กลุ่มชนใด ก็ไม่มีผู้ใดผลักไสมันได้ และสำหรับพวกเขาไม่มีผู้คุ้มครองอื่นใดนอกจากพระองค์”» (ซูเราะฮ์อัร-เราะอ์ด 13:11)

[^1]: อัล-หะซัน อัล-บัศรี (الحسن البصري) โดยอิบนุลเญาซี หน้า 29

ในอีกโอกาสหนึ่ง ขณะรำลึกถึงบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติ (ร.ฎ.) และอธิบายตัฟซีรอายะฮ์ต่าง ๆ ในซูเราะฮ์อัล-ฟุรกอน ซึ่งกล่าวถึงคุณลักษณะของบรรดาผู้ศรัทธา ท่านได้กล่าวว่า:

انّ المؤمنين لما جاءتهم هذه الدعوة من الله صدقوا بها وافضى يقينها الى قلوبهم خشعت لله قلوبهم وابدانهم وابصارهم كنت والله اذا رأيتهم رأيت قومًا كأنهم رأى عين، والله ما كانوا باهل جدل ولا باطل ولكنهم جاءهم امر من الله فصدقوا به فنعتهم الله فى القرآن احسن نعت، قال ﴿وَعِبَادُ الرَّحْمٰنِ الَّذِيْنَ يَمْشُوْنَ عَلَى الْاَرْضِ هَوْنًا﴾ والهون فى كلام العرب اللين والسكينة والوقار ﴿وَاِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُوْنَ قَالُوْا سَلَامًا﴾ حلماء لا يجهلون وان جهل عليهم حلموا يصاحبون عباد الله نهارهم بما يسمعون ثم ذكر ليلهم خير ليل فقال ﴿وَالَّذِيْنَ يَبِيْتُوْنَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَّقِيَامًا﴾ ينتصبون لله على اقدامهم ويفترشون وجوههم

«เมื่อเสียงเรียกร้องนี้ของอัลลอฮ์มาถึงหูของบรรดาผู้ศรัทธา (รุ่นแรก) พวกเขาก็ยืนยันเชื่อในทันทีและตอบรับมัน ความเชื่อมั่นในสิ่งนั้นได้ซึมลึกลงสู่ก้นบึ้งของหัวใจพวกเขา หัวใจของพวกเขา ร่างกายของพวกเขา และสายตาของพวกเขาได้ก้มลงด้วยความยิ่งใหญ่และความเกรงขามต่ออัลลอฮ์ ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ เมื่อฉันได้เห็นพวกเขา ดูประหนึ่งว่าพวกเขาได้เห็นความจริงแห่งศาสนาและเรื่องราวในโลกเร้นลับด้วยตาของตนเอง พวกเขาไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้องใด ๆ กับการโต้เถียงและเรื่องไร้สาระ เมื่อพระบัญชาจากอัลลอฮ์มาถึงพวกเขา พวกเขาก็ยืนยันเชื่อในสิ่งนั้น อัลลอฮ์ตะอาลาจึงทรงพรรณนาคุณลักษณะของพวกเขาไว้ในอัลกุรอานอย่างงดงามที่สุด อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า "และบรรดาบ่าวของพระผู้ทรงกรุณาปรานี คือผู้ที่เดินบนแผ่นดินด้วยความถ่อมตน" ในอายะฮ์มีคำว่า "เฮาน์" ซึ่งในภาษาอาหรับหมายถึงความอ่อนโยน ความสงบ และความสุขุม แล้วพระองค์ตรัสว่า "และเมื่อพวกโง่เขลาพูดกับพวกเขา พวกเขาก็กล่าวว่า สลาม" หมายความว่า พวกเขาเป็นผู้อดกลั้นและสุขุม ไม่ทำตัวเยี่ยงคนโง่เขลา และหากผู้อื่นทำความโง่เขลาใส่พวกเขา ความสุขุมและความหนักแน่นของพวกเขาก็ไม่เปลี่ยนแปลง คนเหล่านี้คบหากับบรรดาบ่าวของอัลลอฮ์…»

...ฟังคำพูด พวกเขาใช้เวลากลางวันไปเช่นนั้น ส่วนยามค่ำคืนของพวกเขาก็ผ่านไปอย่างดีงามยิ่ง ซึ่งอัลลอฮ์ตะอาลาทรงสรรเสริญไว้เองว่า

تجد الیہم تجری دموعهم علی خدودهم فرقا من ربهم لامر ما سهروا لیلهم ولامر ما خشعوا نهارهم قال الَّذِيْنَ يَقُوْلُوْنَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا " وكل شئ يصيب ابن آدم ثم يزول عنه فليس بغرام، انما الغرام اللازم له ما دامت السَّمٰوٰتُ وَالْاَرْضُ صدق القوم والله الذی لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فعملوا وانتم تتمنون، فایاکم وهذه الامانی رحمکم الله فان الله لم یعط عبدا بامنیته شیئا فی الدنیا والاخرة۔

«ว่า "พวกเขาคือผู้ที่ใช้ค่ำคืนในการสุญูดและยืนต่อหน้าพระเจ้าของพวกเขา" แท้จริงแล้ว บุคคลเหล่านี้ยืนขึ้นบนเท้าของตน และวางใบหน้าลงบนดิน และก้มลงสุญูด น้ำตาไหลรินลงบนแก้มของพวกเขาไม่ขาดสาย ความยำเกรงต่ออัลลอฮ์ทำให้ดวงตาของพวกเขาเปียกชุ่มด้วยน้ำตา ต้องมีเรื่องสำคัญบางอย่างเป็นแน่ที่ทำให้พวกเขาตื่นอยู่ตลอดค่ำคืน และต้องมีเรื่องสำคัญบางอย่างที่ทำให้พวกเขาใช้เวลากลางวันด้วยความหวาดเกรงอยู่ อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า "และบรรดาผู้ที่กล่าวว่า โอ้พระเจ้าของเรา โปรดหันเหการลงโทษแห่งนรกญะฮันนัมออกไปจากเราด้วยเถิด แท้จริงการลงโทษของมันนั้นเป็นความหายนะที่ติดตัวตลอดไป" (ซูเราะฮ์อัล-ฟุรกอน 25:65) ในอายะฮ์นี้มีคำว่า "เฆาะรอม" ความทุกข์ยากใดที่ประสบแก่มนุษย์แล้วหมดไป ชาวอาหรับไม่เรียกสิ่งนั้นว่าเฆาะรอม แต่เฆาะรอมคือความทุกข์ยากที่ติดอยู่บนศีรษะของมนุษย์ไม่จากไปตราบใดที่ชั้นฟ้าและแผ่นดินยังคงอยู่ ขอสาบานด้วยอัลลอฮ์ผู้ซึ่งไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์ บ่าวของอัลลอฮ์เหล่านี้ (ในคำพูดและในศาสนาของตน) ได้พิสูจน์แล้วว่าเป็นผู้สัตย์จริง และสิ่งที่พวกเขากล่าวด้วยลิ้น พวกเขาก็ปฏิบัติตามนั้น แต่น่าเสียดายที่พวกท่านกลับหมกมุ่นอยู่กับความเพ้อฝันเท่านั้น โอ้ประชาชนทั้งหลาย จงละทิ้งความเพ้อฝันที่ว่างเปล่าเหล่านี้เสีย ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาพวกท่าน เพราะอัลลอฮ์ตะอาลามิได้ประทานสิ่งใดแก่บ่าวคนใดเพียงเพราะความเพ้อฝันของเขา ไม่ว่าในดุนยาหรือในอาคิเราะฮ์»

[^1]: กิยามุลลัยล์ (قيام الليل) หน้า 12 (ของนักหะดีษมุฮัมมัด บิน นัศร์ อัล-มัรวะซี ศิษย์ของอิมามอะห์มัด บิน ฮันบัล)

ในตอนท้ายของคำบรรยายนี้ ท่านกล่าวว่า (และหลังการเทศนาส่วนใหญ่ท่านก็มักกล่าวเช่นนี้) ว่า «ในการตักเตือนและให้คำแนะนำนี้มิได้มีสิ่งใดบกพร่องเลย แต่ทว่าหัวใจทั้งหลายจะต้องมีชีวิตด้วย»

การพูดความจริงและความกล้าหาญของท่าน

ความเป็นเลิศของท่านมิได้จำกัดอยู่เพียงความไพเราะคมคายแห่งถ้อยคำ ความลุ่มลึกทางวิชาการ และพลังแห่งการบรรยายเท่านั้น หากแต่ในยุคสมัยของท่าน ท่านยังโดดเด่นในด้านการพูดความจริงอย่างไม่หวั่นเกรง ความกล้าหาญทางศีลธรรม และความองอาจอีกด้วย ท่านได้วิพากษ์วิจารณ์เคาะลีฟะฮ์แห่งยุคนั้น คือยะซีด บินอับดุลมะลิก อย่างเปิดเผย ครั้งหนึ่งมีชายผู้หนึ่งถามท่านต่อหน้าธารกำนัลว่า ท่านมีความเห็นอย่างไรเกี่ยวกับฟิตนะฮ์ทั้งหลายในยุคนี้ (คือการก่อความไม่สงบของยะซีด อิบนุลมุฮัลลับ และอิบนุลอัชอัษ) ท่านตอบว่า «จงอย่าอยู่ข้างคนนี้ และอย่าอยู่ข้างคนนั้น» ชาวชามคนหนึ่งจึงกล่าวว่า «และไม่อยู่ข้างอะมีรุลมุอ์มินีนด้วยหรือ?» เมื่อได้ยินดังนั้น ท่านก็โกรธ แล้วยกมือขึ้นกล่าวว่า «ใช่แล้ว ไม่อยู่ข้างอะมีรุลมุอ์มินีนด้วย»[^1] ดาบและความโหดเหี้ยมของหัจญาจนั้นเป็นที่เลื่องลือ แต่ในยุคของเขา ลิ้นของท่านหะซัน (ร.ฮ.) ก็มิได้หยุดยั้งจากการประกาศความจริง และแม้ในเรื่องที่เกี่ยวกับเขา ท่านก็มิได้กล่าวสิ่งใดที่ขัดต่อมโนธรรมและอะกีดะฮ์ของท่านเลย

"นิฟาก" และพวกมุนาฟิกในรัฐอิสลาม

ด้วยอิทธิพลและอำนาจทางการเมืองและทางวัตถุของอิสลาม ได้เกิดชนกลุ่มหนึ่งขึ้นเป็นจำนวนมากในอาณาจักรอิสลาม ซึ่งยอมรับอิสลามก็จริง แต่ด้านศีลธรรม การปฏิบัติต่อผู้อื่น ตลอดจนจิตใจและความคิดของพวกเขา ยังไม่อาจได้รับอิทธิพลจากอิสลามอย่างสมบูรณ์ และในตัวพวกเขายังไม่เกิดอีมานที่แท้จริงและคุณลักษณะแห่ง

ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً

«จงเข้าสู่อิสลามโดยสมบูรณ์» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:208)

แม้ในคนรุ่นใหม่ของมุสลิมเอง (ซึ่งไม่ได้รับการอบรมแบบอิสลามอย่างครบถ้วน) ก็มีบุคคลจำนวนมากที่ยังไม่บริสุทธิ์จากอิทธิพลของยุคญาฮิลียะฮ์ ไม่มีความผูกพันอย่างลึกซึ้งกับอิสลาม และในชีวิตของพวกเขา ต่อหน้าบทบัญญัติของอัลลอฮ์…

[^1]: ฏ็อบเกาะฮ์ อิบนุสะอ์ด (طبقات ابن سعد) เล่ม 7 หน้า 118–119

...การนอบน้อมและการยอมจำนนยังไม่ได้เกิดขึ้น ในหมู่พวกเขา (โดยเฉพาะในชนชั้นผู้ปกครอง ชนชั้นขุนนาง และผู้มั่งคั่ง) มีผู้คนจำนวนไม่น้อยที่มีภาพสะท้อนของจริยธรรมและการกระทำของพวกมุนาฟิกีนในอดีต ตลอดจนความคิดและอุปนิสัยของพวกเขาปรากฏให้เห็น คนเหล่านี้เองที่ครอบงำชีวิตโดยทั่วไป ในราชสำนัก ในตำแหน่งสำคัญของรัฐบาล ในกองทัพ และในตลาด ล้วนแต่พวกเขาเป็นฝ่ายครอบงำ และวิถีชีวิตของพวกเขาก็มีสถานะเป็นแฟชั่นในสังคม

บางท่านมีความเห็นว่า นิฟาก (การกลับกลอก) เป็นโรคชั่วคราวและเฉพาะถิ่น ซึ่งเกิดขึ้นในยุคแห่งการเป็นเราะซูลด้วยสภาพการณ์เฉพาะของนครมะดีนะฮ์ และได้สิ้นสุดลงหลังจากที่อิสลามได้รับชัยชนะและกุฟร์พ่ายแพ้ไป เพราะการต่อสู้ระหว่างสองพลังนั้นได้ยุติลง และเหลือเพียงอิสลามเท่านั้น ดังนั้นโดยธรรมชาติแล้วจึงไม่มีโอกาสให้เกิดกลุ่มเช่นนั้นขึ้น ซึ่งลังเลและโลเลอยู่ระหว่างสองฝ่ายนี้ และไม่อาจเป็นมิตรที่ซื่อสัตย์และจริงใจต่อฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งได้ บัดนี้มีเพียงกุฟร์ที่เปิดเผย หรือไม่ก็อิสลามที่ประกาศอย่างชัดแจ้ง จึงไม่มีเหตุใดให้ต้องโลเลระหว่างทั้งสอง ในตำราตัฟซีรและประวัติศาสตร์ก็พบร่องรอยของความคิดเช่นนี้

ท่านเหล่านั้นมองข้ามข้อเท็จจริงที่ว่า นิฟากเป็นความอ่อนแอและโรคอย่างหนึ่งของธรรมชาติมนุษย์ ซึ่งเก่าแก่และแพร่หลายพอ ๆ กับธรรมชาตินั้นเอง การเกิดโรคนี้ไม่จำเป็นเลยว่าจะต้องมีพลังสองฝ่ายคืออิสลามและกุฟร์อยู่ในสนาม และมีการต่อสู้กันระหว่างทั้งสอง แม้ในสภาพที่อิสลามล้วน ๆ มีชัยชนะและมีอำนาจ ก็ยังอาจเกิดกลุ่มหนึ่งขึ้นได้ ซึ่งด้วยเหตุผลบางประการไม่อาจย่อยรับอิสลามได้ และอิสลามไม่อาจหยั่งรากลงในหัวใจและความคิดของเขาได้ แต่เขาก็ไม่มีความกล้าหาญทางจริยธรรมมากพอที่จะปฏิเสธมันและประกาศตัดขาดจากมัน หรือผลประโยชน์ของเขาไม่ยอมให้เขาสละประโยชน์ต่าง ๆ ที่เขาได้รับจากการสังกัดอยู่กับอิสลามในรัฐอิสลามหรือในสังคมมุสลิม ดังนั้นเขาจึงอยู่ในสภาพสองจิตสองใจและโลเลไปตลอดชีวิต สภาวะทางจิตใจของเขา การกระทำและจริยธรรมของเขา ความอ่อนแอทางจริยธรรมของเขา การรู้จักเลือกผลประโยชน์ การฉวยโอกาส แรงปรารถนาที่จะเสพสุขและแสวงความเพลิดเพลินในชีวิต การหมกมุ่นในทางโลก การลืมอาคิเราะฮ์ การทำตัวดุจสุนัขจิ้งจอกต่อหน้าผู้มีอำนาจ และการข่มเหงรังแกผู้อ่อนแอและยากไร้ ล้วนรื้อฟื้นความทรงจำถึง "มุนาฟิกีนรุ่นแรก" ให้กลับมาสดใหม่อีกครั้ง

การชี้ให้เห็น "นิฟาก" (ความกลับกลอก) และพวกมุนาฟิกีน

เป็นความเฉลียวฉลาดทางศาสนาอันยิ่งใหญ่ของท่านหะซัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.) ที่ท่านเข้าใจความจริงข้อนี้เป็นอย่างดีว่า นิฟากยังคงมีอยู่และยังมีชีวิตอยู่ และพวกมุนาฟิกีนไม่เพียงแต่มีอยู่เท่านั้น หากแต่ยังมีบทบาทในวิถีชีวิตที่ทรงอิทธิพลและมีส่วนร่วมในการปกครองบ้านเมือง[^1] และความคึกคักของบ้านเมืองก็มาจากพวกเขานั่นเอง มีผู้หนึ่งถามท่านว่า ในยุคนี้ยังมี "นิฟาก" อยู่อีกหรือ? ท่านตอบว่า

لو خرجوا من ازقة البصرة لاستوحشتم فيها

«หากพวกมุนาฟิกีนออกไปจากตรอกซอกซอยของบัศเราะฮ์ เมืองของพวกท่านก็คงจะเงียบเหงาวังเวงจนอยู่ไม่ได้»[^2]

หมายความว่า ประชากรส่วนใหญ่ของเมืองเป็นผู้คนที่มีความเกี่ยวพันกับอิสลามเพียงในนาม และอิสลามมิได้เข้าไปตั้งมั่นอยู่ในหัวใจของพวกเขา หรือพวกเขามิได้ประดับตนด้วยแบบแผนอิสลามในด้านการกระทำและจริยธรรม ในอีกโอกาสหนึ่งท่านกล่าวว่า

يا سبحان الله ما لقيت هذه الامة من منافق قهرها واستأثر عليها

«มหาบริสุทธิ์แด่อัลลอฮ์! ประชาชาตินี้ต้องเผชิญกับมุนาฟิกเช่นไรบ้าง มุนาฟิกได้เข้ามามีอำนาจเหนือมัน ซึ่งล้วนเป็นพวกเห็นแก่ตัวอย่างที่สุด»[^3]

[^1]: ในบรรดาอุละมาอ์รุ่นหลัง ท่านชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) ก็มีทัศนะเช่นนี้ว่า นิฟากยังคงมีอยู่และมีชีวิตอยู่ในทุกยุคสมัย และการมีอยู่ของพวกมุนาฟิกีนมิได้จำกัดอยู่เฉพาะยุคใดยุคหนึ่ง ตามทัศนะของท่าน นิฟากมีสองประเภท คือ นิฟากด้านอะกีดะฮ์ และนิฟากด้านการกระทำและจริยธรรม การรู้แน่ชัดถึงนิฟากด้านอะกีดะฮ์ภายหลังยุคการเป็นเราะซูลนั้นเป็นเรื่องยาก เนื่องจากวะห์ยูได้ขาดช่วงไปแล้ว แต่นิฟากด้านการกระทำและนิฟากด้านจริยธรรมนั้นเกิดขึ้นมากมาย ท่านกล่าวถึงยุคสมัยของท่านเองว่า ในเวลานี้นิฟากมีอยู่อย่างมากมาย ท่านกล่าวไว้ในหนังสือ "อัลเฟาซุลกะบีร" (الفوز الكبير) ว่า «หากท่านต้องการเห็นตัวอย่างของพวกมุนาฟิกีน ก็จงไปยังที่ชุมนุมของบรรดาผู้มีอำนาจและบริวารของพวกเขา ซึ่งให้ความสำคัญกับความพอใจของพวกเขาเหนือความพอใจของผู้บัญญัติศาสนา และหากใช้ความเป็นธรรมแล้ว ก็ไม่มีความแตกต่างใด ๆ ระหว่างผู้ที่ได้ยินพระดำรัสของท่านนบี ﷺ โดยตรงแล้วเกิดนิฟากในใจ กับผู้ที่เกิดขึ้นในยุคนี้ ซึ่งรู้บทบัญญัติของผู้บัญญัติศาสนาอย่างแน่ชัด แล้วยังกระทำการขัดแย้งกับมัน และในทำนองเดียวกัน กลุ่มหนึ่งจากพวกนักเหตุผลนิยมซึ่งมีข้อสงสัยและความคลุมเครือมากมายในใจ และละเลยเรื่องปรโลกโดยสิ้นเชิง ก็เป็นตัวอย่างของกลุ่มนั้นเช่นกัน» (หน้า 12 สำนักพิมพ์มุฏบะอ์ มุหัมมะดี)

[^2]: ศิฟะตุนนิฟาก วะ ซัมมุล มุนาฟิกีน (صفة النفاق وذم المنافقين) เรียบเรียงโดย มุหัดดิษ อบูบักร อัล-ฟิรยาบี หน้า 61

[^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 57

คือในรัฐบาลมีกลุ่มคนที่ไม่ได้จริงใจต่ออิสลามและมุสลิม และสนใจเพียงผลประโยชน์และความต้องการของตนเท่านั้น

พลังและอิทธิพลแห่งดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปของท่านหะซัน อัล-บัศรี (ร.ฮ.) มีที่มาสำคัญประการหนึ่งคือ ท่านจับปลายเส้นด้ายแห่งชีวิตได้ถูกจุด และหันไปใส่ใจโรคที่แท้จริงของสังคม ในยุคของท่านมีนักเทศนาและนักดะอ์วะฮ์อยู่มากมาย แต่สังคมในยุคนั้นไม่ได้รับรู้ถึงการมีอยู่และดะอ์วะฮ์ของผู้ใด ดังที่รับรู้ถึงการมีอยู่และดะอ์วะฮ์ของท่านหะซัน อัล-บัศรี เหตุผลก็คือ คำบรรยายและบทเรียนของท่านกระทบตรงไปยังสังคมที่เสื่อมทรามนั้น ท่านอธิบายถึงแก่นแท้ของ "นิฟาก" (การกลับกลอก) ซึ่งเป็นโรคที่กำลังแพร่ระบาดอยู่ในสังคมนั้น ท่านบรรยายถึงลักษณะและนิสัยของพวกมุนาฟิก ลักษณะและนิสัยเหล่านี้พบได้ในผู้คนจำนวนมาก ซึ่งเป็นผู้นำหน้าอยู่ในรัฐบาล กองทัพ และการค้า และโดดเด่นอยู่ในชีวิตสังคม ท่านตำหนิวิกฤตแห่งการหลงลืมอาคิเราะฮ์และการแสวงหาดุนยา ซึ่งผู้คนจำนวนมากตกเป็นเหยื่อของโรคระบาดนี้ ท่านวาดภาพความตายและอาคิเราะฮ์ให้เห็นชัด และทำให้ผู้คนระลึกถึงสัจธรรมเหล่านั้นอยู่เสมอ ในขณะนั้นได้เกิดชนชั้นหนึ่งของผู้ฟุ้งเฟ้อและผู้หลงลืมขึ้น ซึ่งชีวิตของพวกเขาตั้งอยู่บนการหลงลืมสิ่งเหล่านี้

โดยสรุป ดะอ์วะฮ์ของท่าน คำเทศนาของท่าน และบทเรียนเพื่อการปฏิรูปของท่าน ปะทะกับความปรารถนาและผลประโยชน์ของยุคนั้นอย่างรุนแรง จนสังคมในยุคนั้นยากที่จะวางเฉยต่อมันได้ ผลก็คือ ผู้คนจำนวนมากได้รับการสะเทือนใจจากคำบรรยายและมัจลิสของท่าน แล้วเตาบะฮ์จากชีวิตเดิมและเริ่มต้นชีวิตใหม่ ท่านทั้งเรียกร้องสู่ศาสนาและอีมานผ่านคำบรรยายและมัจลิสของท่าน และยังอบรมขัดเกลาจิตใจผู้คนด้วยการคบหาใกล้ชิดและการปฏิบัติของท่านเองด้วย ท่านใช้เวลายาวนานถึงหกสิบปีในงานดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปนี้ ไม่มีผู้ใดประมาณได้ว่ามีกี่ชีวิตที่ได้ลิ้มรสความหวานแห่งอีมานและแก่นแท้แห่งอิสลามเพราะท่าน อัล-เอาวาม บิน เหาชับ กล่าวว่า "ท่านหะซันได้กระทำงานในหมู่ชนของท่านตลอดหกสิบปี ดังงานที่บรรดานบีได้กระทำในหมู่อุมมะฮ์ของตน (ก่อนการสิ้นสุดแห่งนุบูวะฮ์)"[^1]

[^1]: ดาอิเราะตุลมะอาริฟ ของอัล-บุสตานี (دائرة المعارف للبستاني) เล่ม […] หน้า […]

การเสียชีวิตของหะซัน อัลบัศรี (ร.ฮ.) และการเป็นที่ยอมรับของท่าน

ความอิคลาศ ความทุ่มเทในศาสนา และความสมบูรณ์ทั้งด้านวิชาความรู้และด้านจิตวิญญาณของท่านนี้ ส่งผลให้ชาวบัศเราะฮ์ทั้งเมืองต่างรักใคร่ท่าน เมื่อท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 110 ชาวเมืองทั้งหมด[^1] ได้ไปร่วมละหมาดญะนาซะฮ์ของท่าน และนับเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ของบัศเราะฮ์ที่ในวันนั้นไม่สามารถจัดละหมาดอัศรีที่มัสญิดญามิอ์ของเมืองได้ เพราะประชากรทั้งหมดพากันไปยังสุสาน[^2]

หลังจากหะซัน อัลบัศรี (ร.ฮ.) ผู้สืบทอดของท่านทั้งด้านจิตวิญญาณและด้านวิชาความรู้ ตลอดจนนักดะอ์วะฮ์ในแต่ละยุคสมัย ได้สืบสานความต่อเนื่องของ "การเชิญชวนสู่อัลลอฮ์" การเชิญชวนสู่อาคิเราะฮ์ และการเชิญชวนสู่อีมานและการปฏิบัติ โดยไม่ปล่อยให้เกิดช่องว่างขึ้นในระหว่างนั้น

ยี่สิบสองปีหลังการเสียชีวิตของหะซัน อัลบัศรี (ร.ฮ.) ราชวงศ์ค่อลีฟะฮ์อุมัยยะฮ์ก็สิ้นสุดลง และราชวงศ์ค่อลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์ก็เริ่มต้นขึ้น แบกแดดซึ่งเป็นนครหลวงแห่งค่อลีฟะฮ์ได้กลายเป็นศูนย์กลางความสนใจของดินแดนตะวันออกทั้งหมดแทนที่ดามัสกัส

ความพยายามในการปฏิวัติการปกครอง

ควบคู่ไปกับความพยายามในการปฏิรูปและความต่อเนื่องของการดะอ์วะฮ์และการตักเตือนเหล่านี้ ก็มีความพยายามเกิดขึ้นเป็นระยะ ๆ ที่จะสถาปนาระบบค่อลีฟะฮ์ให้กลับคืนสู่ศูนย์กลางที่ถูกต้อง และยุติการผูกขาดซึ่งราชวงศ์อุมัยยะฮ์และต่อมาราชวงศ์อับบาซียะฮ์ได้สถาปนาไว้ ระบบค่อลีฟะฮ์ได้ถูกตั้งอยู่บนรากฐานทางเชื้อชาติและวงศ์ตระกูลอย่างผิดพลาด จนกระทั่งไม่มีเสียงใดหรือขบวนการใดที่จะต่อต้านมันได้อย่างมีประสิทธิผล ตราบใดที่ผู้นั้นไม่มีความสูงส่งทางเชื้อสายและความเป็นวงศ์ตระกูลอันสูงส่ง และไม่มีพลังอำนาจและการสนับสนุนของวงศ์ตระกูลอยู่เบื้องหลัง ด้วยเหตุนี้เราจึงเห็นว่า บรรดาผู้ที่ชูธงญิฮาดต่อต้านค่อลีฟะฮ์อุมัยยะฮ์และค่อลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์นั้นล้วนสืบเชื้อสายจากอะฮ์ลุลบัยต์ ซึ่งเป็นผู้มีโอกาสประสบความสำเร็จมากที่สุด อีกทั้งพวกเขายังเป็นตัวแทนของแนวโน้มทางศาสนาในยุคนั้น และได้รับความเห็นอกเห็นใจและการสนับสนุนจากบรรดามุสลิมที่มีจิตใจทางศาสนาและกลุ่มผู้นิยมการปฏิรูป

[^1]: บัศเราะฮ์ในเวลานั้นเป็นเมืองที่ใหญ่ที่สุดของอิรัก และหลังจากดามัสกัสซึ่งเป็นนครหลวงของค่อลีฟะฮ์แล้ว นับเป็นเมืองอันดับสองในดินแดนอิสลาม [^2]: อิบนุค็อลลิกาน (หะซัน อัลบัศรี)

หลังจากเหตุการณ์กัรบะลาอ์ สมาชิกหลายคนในวงศ์วานแห่งนุบูวะฮ์ก็ยังคงพยายามก่อการปฏิวัติ หลังจากท่านซัยยิดินา อัล-หุซัยน์ (ขอความสันติจงมีแด่ท่านและวงศ์วานของท่าน) แล้ว หลานของท่านคือ ซัยด์ บิน อะลี บิน อัล-หุซัยน์ ได้ชูธงญิฮาดต่อต้านฮิชาม บิน อับดุลมะลิก และได้เป็นชะฮีดและถูกตรึงไม้กางเขนในปี ฮ.ศ. 122 อิมามอบูหะนีฟะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ส่งเงินหนึ่งหมื่นดิรฮัมไปให้ท่าน และขออภัยที่ไม่สามารถไปร่วมด้วยตนเองได้[^1]

หลังจากนั้น ในหมู่บนีหะสัน ท่านมุหัมมัด ซุนนัฟซิซซะกียะฮ์ (บุตรของอับดุลลอฮ์ อัล-มะห์ฎ์ บุตรของอัล-หะสัน อัล-มุษันนา บุตรของซัยยิดินา อัล-หะสัน บุตรของอะลี (ร.ฎ.)) ได้ชูธงญิฮาดที่มะดีนะฮ์ อัฏ-ฏ็อยยิบะฮ์ และด้วยคำปรึกษาของท่าน น้องชายของท่านคืออิบรอฮีม บิน อับดุลลอฮ์ ได้ชูธงญิฮาดต่อต้านอัล-มันศูรที่กูฟะฮ์ อิมามอบูหะนีฟะฮ์และอิมามมาลิก[^2] ต่างสนับสนุนและเห็นชอบกับพวกท่าน อิมามอบูหะนีฟะฮ์ได้สนับสนุนท่านอย่างเปิดเผย และยังส่งเงินจำนวนหนึ่งไปให้ท่านด้วย ท่านยังได้ห้ามหะสัน บิน เกาะห์เฏาะบะฮ์ แม่ทัพของอัล-มันศูร มิให้ทำการสู้รบกับอิบรอฮีม และเขาก็ได้ขอตัวต่อเคาะลีฟะฮ์[^3] ท่านแรกเป็นชะฮีดที่มะดีนะฮ์ อัฏ-ฏ็อยยิบะฮ์ในเดือนเราะมะฎอน ฮ.ศ. 145 และท่านหลังเป็นชะฮีดที่กูฟะฮ์ในเดือนซุลเกาะอ์ดะฮ์ ฮ.ศ. 145

แม้ความพยายามทั้งหมดนี้จะล้มเหลว เนื่องด้วยความมั่นคงและการจัดระบบอันกว้างขวางของรัฐบาลบนีอุมัยยะฮ์และบนีอับบาส แต่พวกท่านก็ได้วางแบบอย่างแห่งการต่อสู้กับอำนาจที่ไม่ชอบธรรมและการประกาศสัจธรรมไว้แก่ประชาชาติ แม้ในทางปฏิบัติพวกท่านจะไม่ประสบความสำเร็จ แต่ผลกระทบทางความคิดจากความพยายามของพวกท่าน รวมทั้งสายธารแห่งการเสียสละและการต่อสู้นี้ ก็มิใช่สิ่งที่มีค่าน้อยเลย เกียรติภูมิของประวัติศาสตร์อิสลามดำรงอยู่ได้ก็ด้วยบรรดาบุรุษผู้กล้าเหล่านี้ ผู้ไม่ยอมจำนนต่ออำนาจที่ไม่ชอบธรรมและสิ่งยั่วยุทางวัตถุ และได้หลั่งเลือดหยดสุดท้ายเพื่อเป้าหมายอันถูกต้อง

مِّنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا۟ مَا عَـٰهَدُوا۟ ٱللَّهَ عَلَيْهِ

«ในหมู่ผู้ศรัทธานั้น มีบรรดาบุรุษที่ซื่อสัตย์ต่อสิ่งที่พวกเขาได้ให้สัญญาไว้กับอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:23)

[^1]: มะนากิบ อบีหะนีฟะฮ์ (مناقب أبي حنيفة) โดยอัล-กัรดะรี เล่ม 1 หน้า 55

[^2]: อิมามมาลิกได้ออกฟัตวาแก่ชาวมะดีนะฮ์ให้สนับสนุนและเชื่อฟังมุหัมมัด ซุนนัฟซิซซะกียะฮ์ แม้ว่าพวกเขาจะได้ให้สัตยาบันแก่อัล-มันศูรไปแล้วก็ตาม (ตารีค อัล-กามิล (تاريخ الكامل) เล่ม 5 หน้า 142)

[^3]: นักประวัติศาสตร์บางท่านเห็นว่า มาตรการรุนแรงที่อัล-มันศูรใช้ต่ออิมามอบูหะนีฟะฮ์นั้น สาเหตุมิใช่การที่ท่านปฏิเสธตำแหน่งกอฎี แต่แท้จริงแล้วคือการที่ท่านสนับสนุนมุหัมมัดและอิบรอฮีม ซึ่งอัล-มันศูรรู้ดี สำหรับรายละเอียดโปรดดู "อิมามอบูหะนีฟะฮ์ กี ซิยาซี ซินดะกี" (ชีวิตทางการเมืองของอิมามอบูหะนีฟะฮ์) โดยเมาลานา ซัยยิด มะนาซิร อะห์ซัน กีลานี

ระบอบคิลาฟะฮ์อับบาซียะฮ์กับการดะอ์วะฮ์และการตักเตือนทางศาสนา

ระบอบคิลาฟะฮ์อับบาซียะฮ์และอิทธิพลของมัน

ระบอบคิลาฟะฮ์อับบาซียะฮ์เป็นผู้สืบทอดระบอบคิลาฟะฮ์อุมะวิยะฮ์อย่างครบถ้วนทุกประการ มีจิตวิญญาณแห่งการหมกมุ่นในโลกดุนยาแบบเดียวกัน มีระบบและแบบแผนของการปกครองแบบอำนาจส่วนบุคคลและการสืบทอดทางสายเลือดแบบเดียวกัน มีความเสื่อมเสียและผลร้ายของมันแบบเดียวกัน มีการใช้จ่ายจากบัยตุลมาลตามอำเภอใจแบบเดียวกัน และมีความรุ่งเรืองของการเสพสุขและความสำราญแบบเดียวกัน ความแตกต่างมีเพียงว่า ในการปกครองของราชวงศ์อุมัยยะฮ์และในสังคมยุคนั้น จิตวิญญาณแบบอาหรับเป็นตัวขับเคลื่อน ความเสื่อมเสียและการละเมิดขอบเขตต่าง ๆ ก็เป็นไปในลักษณะนั้น ส่วนในร่างกายของการปกครองอับบาซียะฮ์ จิตวิญญาณแบบอะญัม (ผู้มิใช่อาหรับ) ได้แทรกเข้ามา และชนชาติกับอารยธรรมอะญัมก็ได้นำโรคภัยและข้อบกพร่องของตนติดตัวเข้ามาด้วย อาณาเขตของการปกครองได้แผ่ขยายกว้างขวางถึงขนาดที่ครั้งหนึ่งฮารูน อัรเราะชีด มองดูก้อนเมฆก้อนหนึ่งแล้วกล่าวอย่างมั่นใจยิ่งว่า

امطری حیث شئتِ فسیاتینی خراجك

«จงไปหลั่งฝนตามที่เจ้าปรารถนาเถิด ภาษีผลผลิตที่เกิดจากฝนของเจ้าย่อมจะมาถึงข้าอยู่ดี»

ตามการประเมินของอิบนุคัลดูน รายได้ประจำปีของรัฐอับบาซียะฮ์ในสมัยฮารูน อัรเราะชีดนั้นมีมากกว่าเจ็ดพันห้าร้อยกินฏ็อร (มากกว่าเจ็ดสิบล้านหนึ่งแสนห้าหมื่นดีนาร์ หรือราวสามร้อยสิบห้าล้านรูปีย์……) ต่อปี[^1] ซึ่งเมื่อพิจารณาตามยุคสมัยนั้นถือว่าเป็นความมั่งคั่งทางการเงินที่ยิ่งใหญ่มาก ในสมัยของอัลมะอ์มูน […]

[^1]: มุก็อดดิมะฮ์ อิบนุคัลดูน (مقدمہ ابن خلدون) หน้า 151

เพิ่มขึ้นอย่างมาก เนื่องจากรายได้อันมหาศาลนี้ และเนื่องจากเป็นนครหลวงของจักรวรรดิที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในโลก เครื่องอำนวยความสุขสำราญและความบันเทิงของทั้งโลก ตลอดจนผู้มีฝีมือจากทั่วโลก ช่างฝีมือและนักดนตรีขับร้อง ทาสชาย ทาสหญิง สหายร่วมวง กวี และผู้รักความสนุกสนานไร้กังวล ต่างหลั่งไหลมารวมกันอยู่ที่แบกแดด ความมั่งคั่งอันล้นเหลือและการผสมปะปนกับชนต่างชาติ (อะญัม) ทำให้ความเสื่อมเสียทั้งปวงของอารยธรรมและความฟุ้งเฟ้อเกินขอบเขตทั้งหลายของชีวิตแบบเมืองได้เริ่มขึ้นในดารุสสลาม ซึ่งเป็นศูนย์กลางของอิสลาม[^1] เพื่อจะประเมินความล้นเหลือของทรัพย์สิน ความไร้ค่าของเงินทอง ตลอดจนอารยธรรมและความหรูหราในยุคนั้น เพียงอ่านเรื่องราวงานสมรสของมะอ์มูนในประวัติศาสตร์ก็เพียงพอแล้ว นักประวัติศาสตร์เขียนไว้ว่า

«มะอ์มูนพร้อมด้วยราชวงศ์ ขุนนางแห่งราชสำนัก กองทัพทั้งหมด ข้าราชการพลเรือนทั้งปวง และข้าราชบริพาร ได้เป็นแขกของหะซัน บิน ซะฮ์ล (มหาเสนาบดี ผู้ซึ่งมะอ์มูนกำลังจะสมรสกับบุตรสาวของเขา) และตลอดสิบเก้าวันเต็ม ได้มีการต้อนรับขบวนอันยิ่งใหญ่นี้ด้วยความใจกว้างถึงเพียงนั้น จนแม้แต่คนต่ำต้อยที่สุดก็ได้ใช้ชีวิตอย่างผู้มั่งมีอยู่หลายวัน บนราชวงศ์ฮาชิม นายทหาร และผู้ดำรงตำแหน่งทั้งปวงของจักรวรรดิ ได้มีการโปรยลูกกลมชะมดและอำพันนับพันลูก ซึ่งแต่ละลูกห่อด้วยกระดาษ และบนกระดาษแต่ละแผ่นเขียนจำนวนที่แน่นอนของเงินสด ทาสหญิง ทาสชาย ที่ดิน เสื้อคลุมพระราชทาน ม้าพันธุ์ดี ที่ดินศักดินา ฯลฯ ไว้ ในการแย่งชิงของที่โปรยนี้มีพระบัญชาอย่างใจกว้างว่า ผู้ใดได้สิ่งใดไป ก็ให้ผู้ดูแลคลังมอบสิ่งที่เขียนไว้ในนั้นให้ทันที ส่วนบนสามัญชนนั้นได้โปรยลูกกลมชะมดและอำพัน ตลอดจนเหรียญดิรฮัมและดีนาร์ สำหรับมะอ์มูนได้ปูพรมอันวิจิตรยิ่งซึ่งทอด้วยเส้นทองคำ และประดับด้วยไข่มุกและทับทิม เมื่อมะอ์มูนประทับบนพรมนั้น ไข่มุกอันล้ำค่าก็ถูกโปรยลงแทบพระบาท ซึ่งเมื่อกระจายอยู่บนพรมทองคำ ก็ปรากฏเป็นภาพอันงดงามตรึงใจยิ่งนัก»[^2]

ผู้เรียกร้องสู่อัลลอฮ์แห่งแบกแดด

ทว่าในแบกแดดที่เต็มไปด้วยความสุขสำราญและความบันเทิงนี้เอง ก็ยังมีดวงวิญญาณอันบริสุทธิ์จำนวนหนึ่ง ซึ่งได้ทำการดะอ์วะฮ์สู่อัลลอฮ์ การขัดเกลาจิตใจ (ตัซกิยะฮ์ อันนุฟูส) ความรู้ทางศาสนา

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู "กิตาบุลหะยะวาน" (كتاب الحيوان) (ญาฮิซ) เล่ม 3 หน้า 91 และเล่ม 5 หน้า 115 และหนังสือชุด "อัลอะฆานี" (الأغاني)

[^2]: "อัลมะอ์มูน" (المأمون) (เมาลานาชิบลี นุอ์มานี ผู้ล่วงลับ) หน้า 151 อ้างจากอิบนุคัลดูน, อบุลฟิดาอ์, อิบนุลอะษีร, อิบนุคัลลิกาน

...ในการเผยแผ่ การสอน และการเรียนรู้อย่างทุ่มเททั้งกายและใจ พวกเขาได้แยกตนออกจากความวุ่นวายของเมืองและสิ่งเพลิดเพลินทั้งปวงของชีวิต และมุ่งมั่นอยู่กับการพิทักษ์รักษาจิตวิญญาณของประชาชาตินี้ ทุนแห่งความสัมพันธ์กับอัลลอฮ์ และต้นธารแห่งชีวิตอิสลาม (อัลกุรอานและหะดีษ) รัฐบาลไม่อาจซื้อพวกเขาได้ไม่ว่าด้วยราคาใด และสิ่งล่อใจใด ๆ ของโลกก็ไม่อาจหันเหพวกเขาออกจากงานของตนได้ ในทะเลวัตถุนิยมที่ปั่นป่วนนี้ พวกเขาคือเกาะแห่งความเป็นมนุษย์ ที่ซึ่งผู้กำลังจมน้ำได้มาหลบภัย

พวกเขาได้สถาปนาชีวิตแห่งอีมานและจิตวิญญาณอันบริสุทธิ์ขึ้นในแบกแดด เคียงข้างไปกับชีวิตทางวัตถุที่เต็มไปด้วยความหรูหรา ซึ่งในด้านพลังและความกว้างขวางแล้วไม่ได้ด้อยไปกว่าชีวิตทางวัตถุและการเมืองเลย หากเหล่าเคาะลีฟะฮ์ ขุนนาง และเสนาบดีครอบครองร่างกายของผู้คน ความยิ่งใหญ่ของพวกเขาก็ครอบครองหัวใจและจิตใจของผู้คน และเมื่อใดที่ทั้งสองฝ่ายต้องเผชิญหน้ากัน ส่วนใหญ่แล้วฝ่ายพวกเขาก็เป็นฝ่ายที่มีชัย

ครั้งหนึ่ง ขณะที่สุลฏอนแห่งยุคสมัย ฮารูน อัร-เราะชีด ประทับอยู่ที่เมืองร็อกเกาะฮ์ด้วยความโอ่อ่าและเกียรติยศแห่งกษัตริย์ อิมามแห่งหะดีษผู้มีชื่อเสียงและบุรุษผู้ทรงคุณธรรม ท่านอับดุลลอฮ์ อิบนุลมุบาร็อก (ร.ฮ.) ได้เดินทางมาถึง ชาวเมืองทั้งหมดต่างพากันออกไปต้อนรับท่าน จนเคาะลีฟะฮ์ถูกทิ้งไว้ตามลำพัง ผู้คนเบียดเสียดกันถึงขนาดที่รองเท้าขาด นางทาสคนหนึ่งของฮารูนมองดูจากระเบียงชั้นบนแล้วถามว่า "เกิดอะไรขึ้นหรือ?" ผู้คนตอบว่า "อาลิมผู้หนึ่งจากคุรอซานมาถึง ชื่อของท่านคืออับดุลลอฮ์ อิบนุลมุบาร็อก" นางจึงกล่าวว่า «นี่แหละคือความเป็นกษัตริย์ที่แท้จริง ไม่ใช่ความเป็นกษัตริย์ของฮารูน ซึ่งผู้คนจะไม่มารวมตัวกันเลยหากไม่มีตำรวจและเจ้าหน้าที่»

ชีวิตแห่งอีมานและวิชาความรู้นี้ปรากฏเด่นชัดในแบกแดด แบกแดดเป็นทั้งอู่แห่งความหรูหราสำราญ ทรัพย์สินและความมั่งคั่ง ซึ่งผู้แสวงหาโลกดุนยาจากทุกสารทิศต่างหลั่งไหลมารวมกันที่นี่ ฉันใด แบกแดดก็เป็นศูนย์กลางที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของวิชาความรู้และการปฏิบัติ ความดีงามและความยำเกรง ดะอ์วะฮ์และการปฏิรูป ฉันนั้น ที่ซึ่งบรรดาอิมามแห่งศาสตร์นี้และผู้แสวงหาศาสตร์นี้จากทั่วทั้งโลกอิสลามได้มาชุมนุมกัน เมื่อได้อ่านตำราว่าด้วยชั้นบุคคล (ฏ็อบกอต) และชีวประวัติ (ตะรอญิม) ก็จะรู้สึกว่าในแบกแดดไม่มีผู้ใดอาศัยอยู่นอกจากบรรดาผู้ทรงคุณธรรมและอุละมาอ์ และไม่มีเสียงใดดังขึ้นนอกจาก "อัลลอฮ์ตรัสว่า" และ "ท่านเราะซูลกล่าวว่า"

ความคึกคักทางศาสนานี้ และดะอ์วะฮ์เพื่อศาสนาและการปฏิรูปในใจกลางศูนย์อำนาจรัฐนี้ ดำรงอยู่ได้ด้วยลมหายใจของบรรดาบ่าวผู้ต่อสู้ (มุญาฮิด) เหล่านี้ ผู้ซึ่งถือเอางานนี้เป็นเป้าหมายแห่งชีวิตของตน ในสายนี้ได้แก่ ซุฟยาน อัษ-เษารี ฟุฎ็อยล์ อิบนุอิยาฎ ญุนัยด์ อัล-บัฆดาดี...

...มะอ์รูฟ อัล-กัรคี และบิชร์ อัล-ฮาฟี (ร.ฮ.) ชื่อเสียงและผลงานของท่านทั้งสองโดดเด่นและเจิดจรัสที่สุด การงานและจริยธรรมของบุคคลเหล่านี้ ความยำเกรงอัลลอฮ์อย่างแท้จริง ชีวิตแห่งความสมถะที่ปราศจากผลประโยชน์แอบแฝง ความไม่พึ่งพิงสรรพสิ่งถูกสร้าง การเสียสละและความไม่เห็นแก่ตัว การรับใช้สรรพสิ่งถูกสร้างโดยไม่หวังสิ่งตอบแทน และสภาวะแห่งอีมานของพวกท่าน ได้ส่งอิทธิพลไปถึงชุมชนที่มิใช่มุสลิมด้วย เกียรติภูมิทางจริยธรรมของอิสลามดำรงอยู่ได้ด้วยตัวตนของพวกท่าน ผลที่ตามมาก็คือ เมื่อได้ฟังคำบรรยายของพวกท่าน และได้เห็นการงานและจริยธรรมของพวกท่าน ชาวยิว ชาวคริสต์ ชาวมะญูซี และชาวศอบิอีนจำนวนมากต่างพากันเข้ารับอิสลาม[^1]

[^1]: โปรดดู ตารีค บัฆดาด (تاریخ بغداد) ของค่อฏีบ อัล-บัฆดาดี, ฮิลยะตุล เอาลิยาอ์ (حلیۃ الاولیاء) ของอบูนุอัยม์ และตารีค อิบนุค็อลลิกาน (تاریخ ابن خلکان)

การรวบรวมหะดีษและฟิกฮ์

ความจำเป็นเร่งด่วนสองประการของอุมมะฮ์

นอกเหนือจากการปกป้องจิตวิญญาณของอุมมะฮ์และจริยธรรมของอุมมะฮ์ (ซึ่งดำเนินมาอย่างต่อเนื่อง) แล้ว ยังมีความจำเป็นที่จะต้องปกป้องชีวิตส่วนรวมและวิถีสังคม ตลอดจนธุรกรรมและการเมืองของอุมมะฮ์ด้วย และจะต้องประกันว่าสิ่งเหล่านี้ในอนาคตจะสอดคล้องกับหลักการและบทบัญญัติของอิสลาม ในเวลานั้นสองทวีปใหญ่ (เอเชียและแอฟริกา) และส่วนหนึ่งของทวีปยุโรป (สเปน) อยู่ภายใต้การดูแลและการปกครองของอิสลาม อาณาจักรอิสลามเป็นอาณาจักรที่ใหญ่ที่สุด กว้างขวางที่สุด และยาวไกลที่สุดบนพื้นพิภพ ซึ่งครอบคลุมดินแดนที่มีอารยธรรมสูงสุดของโลก มุสลิมต้องเผชิญกับสภาพการณ์และปัญหาใหม่ ๆ ทั้งในด้านการค้า การเกษตร ญิซยะฮ์และเคาะรอจ ตลอดจนประชาชนผู้อยู่ใต้ปกครองของดินแดนที่ถูกพิชิต ล้วนมีปัญหาใหม่ ๆ เกิดขึ้น มีขนบธรรมเนียมเก่าแก่จำนวนมหาศาลและความจำเป็นใหม่ ๆ ซึ่งล้วนรอคอยพลังการวินิจฉัยของมุสลิมและบทบัญญัติของอิสลาม ไม่มีความจำเป็นใดในบรรดาสิ่งเหล่านี้ที่จะผัดผ่อนได้ และไม่อาจผ่านเลยไปอย่างผิวเผินได้ รัฐบาลต้องการบทบัญญัติและกฎหมายแผ่นดินที่ละเอียดและสมบูรณ์ เครื่องจักรการบริหารของรัฐบาลไม่อาจหยุดชะงักได้ หากการจัดระเบียบกฎหมายอิสลามล่าช้าไป รัฐบาลก็จะถูกบีบให้นำกฎหมายโรมันหรือกฎหมายเปอร์เซียมาใช้ ซึ่งผลที่ตามมาก็คือสิ่งที่เคยเกิดขึ้นกับ "อาณาจักรอิสลาม" ที่มีแต่ชื่อในยุคสมัยนั้น ความประมาทเพียงเล็กน้อยของอุละมาอ์ และความเฉื่อยชาและการชอบความสบายของผู้ปกป้องและผู้เรียกร้องสู่ซุนนะฮ์ จะทำให้อุมมะฮ์นี้ต้องสูญเสียบะเราะกะฮ์ของวิถีสังคมอิสลามและกฎหมายส่วนรวมของอิสลามไปเป็นเวลานับพันปี

«ประมาทเพียงชั่วขณะหนึ่ง หนทางก็ห่างไกลออกไปร้อยปี»

ในเวลานั้นมีสองประเด็นที่ต้องให้ความสนใจโดยเร่งด่วน ประการแรกคือการรักษาและรวบรวมบันทึกมรดกแห่งหะดีษและซุนนะฮ์ ซึ่งมีอยู่ในอกของบรรดานักหะดีษและในบันทึกที่กระจัดกระจาย[^1] สิ่งนี้เป็นสื่อสำคัญยิ่งในการวินิจฉัยปัญหาใหม่ๆ และเป็นแหล่งอ้างอิงที่ยิ่งใหญ่ของฟิกฮ์อิสลาม พร้อมกันนั้นยังเป็นสื่อในการพิทักษ์จิตวิญญาณแบบอิสลามของประชาชาติและรูปแบบชีวิตแบบอิสลามด้วย หะดีษคือชีวประวัติของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ที่ละเอียดและน่าเชื่อถือที่สุด เป็นเสมือนบันทึกรายวันของยี่สิบสามปีแห่งยุคนุบูวะฮ์ ซึ่งไม่มีประชาชาติของนบีท่านใดได้รับเช่นนี้ การสูญหายไปของมันย่อมเป็นโศกนาฏกรรมทางวิชาการและทางศาสนาอันใหญ่หลวง ยิ่งไปกว่านั้น ในหะดีษยังมีพลังอันทรงอานุภาพที่กระตุ้นให้เกิดการปฏิรูปจริยธรรมของประชาชาติ ความพอดี จิตวิญญาณที่ถูกต้อง ความสมถะและความยำเกรง ตลอดจนการเปลี่ยนแปลงและการปฏิวัติ ด้วยอิทธิพลของมันจะเกิดนักดะอ์วะฮ์และผู้มีความมุ่งมั่นแน่วแน่ขึ้นในทุกยุคสมัย สังคมมุสลิมในทุกยุคจะได้รับการตรวจสอบทางศาสนาและทางจริยธรรม และบิดอะฮ์ของทุกยุคและทุกกลุ่มชนก็จะถูกต่อต้านได้

ความจำเป็นประการที่สองคือการรวบรวมเรียบเรียงฟิกฮ์ รวมถึงการวินิจฉัย (อิสติมบาฏ) และอิจญ์ติฮาด แม้ว่าในอัลกุรอานและหะดีษจะมีหลักการและหลักทั่วไปสำหรับทุกด้านของชีวิต และไม่จำเป็นต้องออกไปแสวงหาที่อื่นนอกเหนือจากนั้น แต่ชีวิตนั้นเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ และสภาพการณ์กับความจำเป็นของมนุษย์ก็ไม่มีขอบเขตจำกัดและหลากหลายอย่างยิ่ง จึงจำเป็นต้องมีอิจญ์ติฮาดและการวินิจฉัย เพื่อให้หลักการและหลักทั่วไปเหล่านี้ครอบคลุมความเปลี่ยนแปลงและความหลากหลายของชีวิต และเพื่ออธิบายและตีความหลักเหล่านั้นให้สอดคล้องกับสภาพการณ์ใหม่และความจำเป็นใหม่ทุกประการ

[^1]: งานรวบรวมและเรียบเรียงหะดีษได้เริ่มขึ้นแล้วตั้งแต่ยุคตาบิอีน ความใส่ใจและความสนใจของท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ในเรื่องนี้ได้กล่าวไปแล้ว ในศตวรรษที่สองได้มีการจัดทำประมวลหะดีษต่างๆ ขึ้นหลายชุด ในจำนวนนั้นประมวลของอิบนุชิฮาบ อัซ-ซุฮรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 124) อิบนุญุรัยจ์ อัล-มักกี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 150) อิบนุอิสหาก (เสียชีวิต ฮ.ศ. 151) สะอีด อิบนุอบีอะรูบะฮ์ อัล-มะดะนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 156) มะอ์มัร อัล-ยะมะนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 153) และเราะบีอ์ บิน ศุบัยห์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 160) เป็นต้น เป็นที่รู้จักเป็นพิเศษ แต่ยังมีความจำเป็นที่จะต้องดำเนินงานนี้ในรูปแบบที่มีความเป็นวิชาการและพัฒนาก้าวหน้ายิ่งขึ้น

การรวบรวมหะดีษ

สำหรับความจำเป็นประการแรก ได้มีการจัดเตรียมไว้โดยธรรมชาติ กล่าวคือ สำหรับการปรากฏขึ้นของอิสลามนั้น ได้มีการเลือกสรรดินแดนและประชาชาติที่โดดเด่นในโลกด้วยความสัตย์จริงในคำพูด ความซื่อสัตย์ และพลังแห่งความจำ ศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ได้จดจำทุกสิ่งที่พวกท่านได้เห็นและได้ยินไว้ และถ่ายทอดสู่คนรุ่นต่อไปโดยไม่ตกหล่นหรือเพิ่มเติม ประชาชาติอื่น ๆ ได้แกะสลักรูปเคารพของนบีของตน และวาดภาพของพวกท่านขึ้น ส่วนในอิสลามนั้น การแกะสลักรูปเคารพและการวาดรูปเป็นสิ่งต้องห้าม (ฮะรอม) แต่ศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ได้นำเสนอภาพที่มีชีวิตชีวาแห่งรูปลักษณ์และอุปนิสัยของท่านนบี ﷺ ซึ่งเมื่อมีภาพนี้อยู่แล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องมีรูปภาพใด ๆ อีก และยังปราศจากความเสียหายทั้งปวงของการวาดรูปด้วย

ความมุ่งมั่นอันสูงส่งและความอุตสาหะของนักวิชาการหะดีษ

ต่อมา เพื่อการปกป้องรักษาและการเผยแพร่ริวายะฮ์เหล่านี้ อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงจัดเตรียมนักศึกษาวิชาความรู้ผู้มีความใฝ่สูง กระฉับกระเฉง และเปี่ยมด้วยความกระตือรือร้นจำนวนหลายร้อยคน ซึ่งไม่มีผู้ใดเทียบได้ในด้านพลังแห่งความจำและความเฉลียวฉลาด กระแสของพวกเขาหลั่งไหลมาจากดินแดนต่าง ๆ ของอะญัม (ดินแดนที่มิใช่อาหรับ) อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงบรรจุความรักต่อหะดีษไว้ในหัวใจของพวกเขาจนพวกเขาไม่อาจนั่งอยู่เฉยได้ พวกเขามุ่งมั่นที่จะแสวงหาความรู้นี้จากทุกแห่ง และเก็บรักษาไว้ทั้งในอกและในบันทึกของตน ในประวัติศาสตร์แห่งวิชาความรู้และประชาชาติของบรรดานบี ไม่พบตัวอย่างใดเทียบได้กับความรักและความมุ่งมั่นเช่นนี้ รวมถึงความระมัดระวังและความซื่อสัตย์เช่นนี้ พวกเขาได้ตระเวนค้นหาไปทั่วทุกมุมของโลกอิสลามเพื่อรวบรวมหะดีษเหล่านี้ และเพื่อฟังริวายะฮ์จากผู้รายงานของมัน ความอุตสาหะในการเดินทางนี้พอประเมินได้จากการที่อิมามบุคอรี (ร.ฮ.) เริ่มออกเดินทางตั้งแต่อายุ 14 ปี ท่านได้ตระเวนไปทั่วทุกดินแดนตั้งแต่บุคอรอจนถึงอียิปต์ อิมามอบูฮาติม อัร-รอซี (ร.ฮ.) กล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้เดินทางด้วยเท้ามากกว่าสามพันฟัรซัค (เก้าพันไมล์) หลังจากนั้นข้าพเจ้าก็เลิกนับไมล์" นักวิชาการหะดีษแห่งอันดะลุส คือ อิบนุฮัยยาน ได้ (แสวงหา) หะดีษในอันดะลุส อิรัก ฮิญาซ […]

และได้เข้ารับใช้บรรดาชัยค์แห่งเยเมนและรับวิชาจากพวกท่าน ราวกับว่าเขาได้ท่องไปทั่วทวีปแอฟริกาทั้งหมดตั้งแต่ฏอนญะฮ์ (แทนเจียร์) จนถึงสุเอซ แล้วจึงข้ามทะเลแดง บันทึกการเดินทางของบรรดามุหัดดิษจำนวนมากครอบคลุมทั้งสามทวีป คือ เอเชีย แอฟริกา และยุโรป (สเปน)[^1] การเดินทางจากสุดขอบตะวันตก (อันดะลุส) ไปยังสุดขอบตะวันออก (คุรอซาน) ของโลกที่มีอารยธรรมและเป็นที่รู้จักในสมัยนั้น และการท่องไปจากเมืองหนึ่งสู่อีกเมืองหนึ่ง จึงเป็นเรื่องธรรมดาสามัญ

ศาสตร์อัสมาอุรริญาล (ศาสตร์ว่าด้วยประวัติผู้รายงาน)

ผู้มีความบริสุทธิ์ใจเหล่านี้มิได้เพียงพอใจอยู่แค่การรวบรวมและเรียบเรียงหะดีษและริวายะฮ์เท่านั้น หากแต่ยังได้ตรวจสอบสายสื่อกลางระหว่างทางด้วย และได้รักษาชื่อ ร่องรอย ประวัติชีวิต ตลอดจนอุปนิสัยและพฤติกรรมของผู้รายงานทั้งหมดเหล่านั้น ซึ่งริวายะฮ์เหล่านี้ได้มาถึงพวกเขาโดยผ่านทางคนเหล่านั้น ดังที่มีสัญญาและการแจ้งไว้เกี่ยวกับบุคคลผู้ทรงเกียรตินั้นว่า

وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ ﴿٤﴾

«และเราได้ยกย่องการกล่าวถึงเจ้าให้สูงส่งแก่เจ้าแล้ว» (ซูเราะฮ์อัช-ชัรห์ 94:4)

ด้วยเหตุนี้ ชีวิตของผู้คนนับแสนจึงปรากฏสู่แสงสว่าง ความสำคัญของผู้คนนับพันนับแสนเหล่านี้มีเพียงประการเดียว คือพวกเขาเป็นผู้รายงานส่วนใดส่วนหนึ่งจากคำพูด การกระทำ และสภาพการณ์ของบุคคลผู้นั้น และเป็นผู้ถ่ายทอดคนหนึ่งในสายการรายงานนี้ ผลที่ตามมาคือ ควบคู่ไปกับการเรียบเรียงหะดีษและริวายะฮ์ ได้เกิดวิชาใหม่ขึ้นมาวิชาหนึ่ง คือ "อัสมาอุรริญาล" วิชานี้เป็นตัวอย่างอันเจิดจ้าของความมุ่งมั่นอันสูงส่ง ความใฝ่ใจในวิชาการ รสนิยมแห่งการค้นคว้าตรวจสอบ และสำนึกในความรับผิดชอบของบรรดามุหัดดิษ และเป็นผลงานอันน่าภาคภูมิใจของประชาชาตินี้ ดร.สปริงเกอร์ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องที่สุดในบทนำภาษาอังกฤษ[^2]ของหนังสือ "อัล-อิศอบะฮ์ ฟี อะห์วาลิศ-ศอหาบะฮ์" (الإصابة في أحوال الصحابة) (ของหาฟิซ อิบนุหะญัร (ร.ฮ.)) ว่า

«ไม่เคยมีประชาชาติใดในโลกในอดีต และไม่มีอยู่ในปัจจุบัน ที่ได้คิดค้นศาสตร์อันยิ่งใหญ่อย่าง "อัสมาอุรริญาล" เช่นเดียวกับชาวมุสลิม ซึ่งด้วยศาสตร์นี้ ทุกวันนี้เราสามารถทราบประวัติของบุคคลได้ถึงห้าแสนคน»[^3]

[^1]: ตัวอย่างเหล่านี้นำมาจาก "อุละมาอ์-เอ-สะลัฟ" (โดยเมาลานา หะบีบุรเราะห์มาน ข่าน ชิรวานี ผู้ล่วงลับ) สำหรับรายละเอียดโปรดดูหนังสือดังกล่าว หัวข้อ "การเดินทาง" [^2]: จัดพิมพ์ที่กัลกัตตา ค.ศ. 1853–1864 [^3]: คุฏบาต-เอ-มัดราส โดยเมาลานา สัยยิด สุลัยมาน นัดวี

ความรอบคอบและความซื่อตรงของนักหะดีษ

นักหะดีษ (มุหัดดิษีน) ไม่เพียงแต่รวบรวมและบันทึกรักษาประวัติของผู้รายงานหะดีษไว้เท่านั้น หากแต่ยังยึดมั่นในการบันทึกข้อมูลที่ถูกต้อง และได้รวบรวมข้อมูลทุกประเภทเกี่ยวกับจริยธรรมและอุปนิสัยของพวกเขา ความเข้มแข็งและความอ่อนแอ ความรอบคอบและความประมาท ความซื่อสัตย์และความยำเกรง ความรู้และความจำ ตลอดจนคำกล่าวของผู้ร่วมสมัยที่มีต่อพวกเขา และไม่ได้ผ่อนปรนเกรงใจผู้ใดเลยในเรื่องของพวกเขา ไม่ว่าเขาจะเป็นผู้ปกครองในยุคของตน หรือเป็นผู้สมถะผู้ยิ่งใหญ่แห่งยุคสมัยก็ตาม

«ในการตรวจสอบและค้นคว้าเกี่ยวกับผู้รายงาน พวกเขาได้แสดงความซื่อตรงและการกล่าวความจริงถึงระดับที่เหตุการณ์เหล่านั้นยังคงเป็นความภาคภูมิใจของอิสลามมาจนทุกวันนี้ ในหมู่ผู้รายงานนั้นมีทั้งเคาะลีฟะฮ์และเหล่าผู้มีอำนาจผู้ยิ่งใหญ่ ซึ่งความน่าเกรงขามแห่งดาบของพวกเขาตั้งมั่นอยู่ แต่นักหะดีษก็ได้เปิดโปงพวกเขาทุกคนอย่างไม่เกรงกลัว และให้ฐานะแก่พวกเขาเพียงเท่าที่พวกเขาจะได้รับในสำนักนั้น อิมามวะกีอ์ (ร.ฮ.) เป็นนักหะดีษผู้ยิ่งใหญ่ แต่บิดาของท่านเป็นเหรัญญิกของรัฐ ด้วยเหตุนี้ เมื่อท่านรายงานจากบิดา ท่านจะนำผู้รายงานอีกคนหนึ่งมาประกอบเพื่อสนับสนุนเสมอ กล่าวคือ ท่านไม่ยอมรับการรายงานของบิดาของท่านเพียงลำพัง[^1] ความรอบคอบและการยึดถือความจริงเช่นนี้จะหาขอบเขตได้อย่างไร!»

มัสอูดีย์เป็นนักหะดีษท่านหนึ่ง ในปี ฮ.ศ. 154 อิมามมุอาซ บิน มุอาซ ได้เห็นว่าท่านจำเป็นต้องดูบันทึกที่เขียนไว้ของตน ท่านจึงประกาศทันทีถึงความไม่น่าเชื่อถือของความจำของมัสอูดีย์[^2] อิมามมุอาซ บิน มุอาซ ผู้นี้เองคือบุคคลผู้ทรงคุณที่มีชายคนหนึ่งนำเงินหนึ่งหมื่นดีนาร์ ซึ่งมูลค่าในปัจจุบันเกินกว่าหนึ่งหมื่นเท่า มาเสนอให้ท่านเพียงเพื่อแลกกับการที่ท่านจะไม่กล่าวว่าบุคคลหนึ่งเป็นผู้น่าเชื่อถือ (อาดิล) หรือไม่น่าเชื่อถือ คือให้ท่านนิ่งเงียบเกี่ยวกับเขา แต่ท่านได้ปฏิเสธถุงเงินเหรียญทองนั้นอย่างดูแคลน และกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่อาจปกปิดความจริงใดได้"[^3] ประวัติศาสตร์จะนำเสนอแบบอย่างของความรอบคอบและความซื่อตรงที่ยิ่งไปกว่านี้ได้หรือ?[^4]

[^1]: ตะฮ์ซีบุตตะฮ์ซีบ (تهذيب التهذيب) เล่ม 11 หน้า 131 [^2]: แหล่งเดิม เล่ม 6 หน้า 211 [^3]: แหล่งเดิม เล่ม 10 หน้า 194 [^4]: คุฏบาต มัดรอส (خطبات مدراس) หน้า 59–60

พลังแห่งความจำและการระลึกได้ทันที

คณะมุฮัดดิษีนกลุ่มนี้คือหัวกะทิทางสติปัญญาที่ดีที่สุดของอิหร่านและเติร์กสถาน โดยเชื้อสายแล้วพวกเขามีร่างกายแข็งแรง กำยำ อดทนต่อความยากลำบาก มีความมุ่งมานะสูง กระหายในวิชาความรู้ และมีความจำที่แข็งแกร่งยิ่ง เนื่องจากพวกเขาพึ่งพาความจำและใช้งานมันอยู่เสมอ (เช่นเดียวกับอวัยวะทั้งหลายของมนุษย์ที่จะแข็งแรงและทรงพลังเป็นพิเศษเมื่อได้รับการบำรุงและฝึกฝน) ความจำของพวกเขาจึงเป็นแบบอย่างแห่งพลังการจดจำที่น่าทึ่งจนเหลือเชื่อ ซึ่งในยุคที่อ่อนแอและพึ่งพาตำราล้วน ๆ เช่นนี้ บางครั้งก็ดูเป็นเรื่องที่ไม่อาจเข้าใจได้ ทว่าประวัติศาสตร์ได้ให้หลักฐานยืนยันการเกิดขึ้นจริงของสิ่งเหล่านี้อย่างต่อเนื่องเป็นเอกฉันท์ (ตะวาตุร) และประสบการณ์ก็ยืนยันถึงความเป็นไปได้ของมัน อีกทั้งการอธิบายในเชิงวิชาการก็มิใช่เรื่องยากเลย การฝึกฝนอย่างมาก ความคุ้นเคยอย่างสมบูรณ์ และความรักความผูกพันต่อสาขาวิชาของตน ย่อมก่อให้เกิดความชำนาญเช่นนั้นขึ้นได้ และแสดงออกมาเป็นตัวอย่างของไหวพริบทางความคิดที่น่าอัศจรรย์ใจสำหรับผู้ที่ไม่เกี่ยวข้องกับวิชานั้น

เมื่ออิมามอัล-บุคอรี (ร.ฮ.) มาถึงกรุงแบกแดด บรรดาอุละมาอ์แห่งแบกแดดได้คิดวิธีทดสอบท่าน โดยนำหะดีษหนึ่งร้อยบทมาสลับสายรายงาน (สะนัด) และตัวบท (มัตน์ คือเนื้อหาของหะดีษ) กล่าวคือ นำสะนัดของหะดีษหนึ่งไปไว้กับตัวบทของอีกหะดีษหนึ่ง และนำตัวบทของหะดีษหนึ่งไปติดกับสะนัดอีกสายหนึ่ง แล้วมอบหะดีษให้แต่ละคนคนละสิบบท เพื่อให้นำไปถามท่าน เมื่ออิมามอัล-บุคอรีเข้ามาในที่ประชุม แต่ละคนก็อ่านหะดีษสิบบทให้ท่านฟังและถามความเห็นของท่าน ท่านฟังแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่รู้จักหะดีษเหล่านี้" บรรดาผู้มีความรู้เข้าใจเคล็ดลับนี้ ส่วนผู้ที่ไม่รู้ก็ยิ้มเยาะในความไม่รู้ของท่าน เมื่อทุกคนอ่านหะดีษในส่วนของตนจบแล้ว อิมามก็หันไปหาทีละคนตามลำดับ และกล่าวว่า "หะดีษสิบบทที่ท่านอ่านให้ฟังนั้น ตัวบทของมันคือเช่นนี้ และสะนัดของมันคือเช่นนี้" จากนั้นก็หันไปยังคนที่สองและคนที่สาม จนกระทั่งท่านได้แก้ไขหะดีษของทุกคนให้ถูกต้อง โดยระบุว่าตัวบทใดเป็นของสะนัดใด และสะนัดใดเป็นของตัวบทใด ผู้คนต่างตะลึงงันในความรอบรู้อันกว้างขวาง ความเฉียบไวของสติปัญญา และความจำของท่าน[^1]

[^1]: มุก็อดดิมะฮ์ ฟัตหุลบารี (مقدمہ فتح الباری) หน้า 487

ฝูงชนผู้ฟังในมัจลิสการสอนหะดีษ

ความใส่ใจและความทุ่มเทของชนชั้นผู้มีสติปัญญานี้ ประกอบกับความตระหนักถึงความจำเป็นของหะดีษ ได้ก่อให้เกิดความนิยมในหะดีษอย่างแพร่หลาย ถึงขั้นที่ผู้คนมีความกระตือรือร้นจะเข้าร่วมมัจลิสการสอนและการรายงานหะดีษ และมีความปรารถนาอย่างแรงกล้าที่จะเป็นศิษย์และรับประโยชน์จากบรรดาอิมามผู้เชี่ยวชาญในวิชานี้ จนจำนวนผู้เข้าร่วมในมัจลิสการสอนของบรรดามุหัดดิษีนมีมากกว่าหลายพันคน และในมัจลิสเหล่านั้นมีความสงบและความเป็นระเบียบยิ่งกว่าราชสำนักของบรรดากษัตริย์เสียอีก

เมื่อยะซีด บินฮารูน สอนหะดีษในแบฆแดด มีการประมาณจำนวนผู้เข้าร่วมไว้ถึงเจ็ดหมื่นคน อิมามอาศิม บินอะลี ได้นั่งบนแท่นสูงแห่งหนึ่งในสวนอินทผลัมนอกเมืองแบฆแดดเพื่อบอกให้จดหะดีษ (อิมลาอ์) ครั้งหนึ่งเคาะลีฟะฮ์อัลมุอ์ตะศิม บิลลาฮ์ ได้ส่งคนสนิทของตนไปประเมินจำนวนผู้เข้าร่วมในมัจลิสนั้น ปรากฏว่าประมาณได้หนึ่งแสนสองหมื่นสี่พันคน อะห์มัด บินญะอ์ฟัร รายงานว่า เมื่ออบูมุสลิมมาถึงแบฆแดด ท่านได้บอกให้จดหะดีษ ณ สถานที่ชื่อเราะหะบะฮ์ฆัสซาน มีผู้ทวนเสียง (มุสตัมลี) เจ็ดคนยืนอยู่ แต่ละคนถ่ายทอดคำรายงานของชัยค์ต่อไปยังอีกคนหนึ่ง และผู้คนยืนจดหะดีษกันอยู่ เมื่อนับกระปุกหมึกแล้ว พบว่ามีมากกว่าสี่หมื่นกระปุก ส่วนผู้ที่ไม่ได้จด เพียงแต่เข้าร่วมฟังเท่านั้น ไม่ได้นับรวมอยู่ในจำนวนนี้ เมื่อชัยค์แห่งยุคคือ อัลฟิรยาบี บอกให้จดหะดีษในแบฆแดด มีผู้ทวนเสียงในมัจลิสของท่านถึงสามร้อยสิบหกคน และผู้เข้าร่วมประมาณสามหมื่นคน ในมัจลิสของอัลฟิรยาบีมีผู้คนหนึ่งหมื่นคนมาศึกษากับท่าน โดยนั่งถือกระปุกหมึกและปากกา[^1] อัลฟิรอบรีรายงานว่า เศาะฮีหฺของอิมามอัลบุคอรีนั้น มีผู้ฟังจากท่านถึงเก้าหมื่นคน[^2]

เศาะฮีหฺทั้งหก (ศิหาห์ซิตตะฮ์)

ความนิยม ความทุ่มเท และจิตวิญญาณแห่งการแข่งขันกันในความดีนี้ มิได้ปราศจากวิทยปัญญา ผลของมันคือ ได้เกิดการรวบรวมคลังหะดีษที่ได้รับการปกปักรักษาไว้และเชื่อถือได้ ซึ่งกลายเป็นขุมทรัพย์อันยิ่งใหญ่ของอุมมะฮ์นี้ และเป็นพลังอันยิ่งใหญ่ของการปฏิรูปและการฟื้นฟู (ตัจดีด) และ…

[^1]: อุละมาอ์สะลัฟ หน้า 51 อ้างจาก ตัซกิเราะฮ์ อัลหุฟฟาซ (تذكرة الحفاظ) และ ตารีค อิบนุคัลลิกาน (تاريخ ابن خلكان) [^2]: มุก็อดดิมะฮ์ ฟัตหุลบารี (مقدمة فتح الباري) หน้า 492

...เป็นสื่อกลาง ในคลังมรดกนี้ เศาะฮีหฺอัลบุคอรีของอิมามบุคอรี และเศาะฮีหฺมุสลิมของอิมามมุสลิม (ซึ่งมักถูกกล่าวถึงด้วยฉายา "อัศเศาะฮีหัยน์") และหะดีษที่ทั้งสองท่านรายงานไว้ร่วมกันนั้น จะเรียกด้วยคำว่า "มุตตะฟะกุนอะลัยฮ์" (ซึ่งเป็นหะดีษระดับสูงสุด) มีความโดดเด่นและมีสถานะสูงส่งที่สุด[^1] ถัดจากสองเล่มนี้ ได้แก่ อัลมุวัฏเฏาะอ์ของอิมามมาลิก ญามิอ์ของอิมามติรมิซี สุนันอบีดาวูดของอิมามอบูดาวูด อัสสิจญิสตานี สุนันของอิมามนะซาอี และประมวลหะดีษของอิมามอิบนุมาญะฮ์ ซึ่งโดดเด่นด้วยคุณลักษณะพิเศษหลายประการของตน ความพยายามในการปฏิรูปและผลงานการฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) ในยุคต่อมา ส่วนใหญ่แล้วเป็นผลมาจากความวิริยะอุตสาหะในยุคแรกเริ่มของบรรดานักหะดีษผู้ทรงเกียรติเหล่านี้ แม้แต่ในปัจจุบัน ไม่มีขบวนการปฏิรูปที่จริงจังและมีน้ำหนักใด หรือความพยายามเพื่อการปฏิวัติทางศาสนาใด ที่จะไม่ต้องพึ่งพาคลังวิชาการนี้

การรวบรวมและเรียบเรียงวิชาฟิกฮ์

ในทำนองเดียวกัน การรวบรวมวิชาฟิกฮ์ การวินิจฉัย (อิสติมบาฏ) และการถอดหลักประเด็นปัญหาต่าง ๆ ตลอดจนการจัดเรียงรายละเอียดปลีกย่อยและคำวินิจฉัย (ฟะตาวา) ถือเป็นความจำเป็นทางวิชาการของอิสลามที่ไม่อาจเลื่อนออกไปได้เลย อิสลามได้แผ่ขยายออกจากคาบสมุทรอาหรับไปสู่ชาม อิรัก อียิปต์ อิหร่าน และดินแดนอื่น ๆ ที่กว้างใหญ่และอุดมสมบูรณ์ สังคม การค้า และการบริหารบ้านเมือง ล้วนมีรูปแบบที่กว้างขวางและซับซ้อนอย่างยิ่ง ในเวลานั้น การนำหลักการของอิสลามมาประยุกต์ใช้กับสภาวการณ์และปัญหาใหม่ ๆ เหล่านี้ จำเป็นต้องอาศัยสติปัญญาอันสูงส่ง ความเข้าใจในเรื่องราวต่าง ๆ ความละเอียดลึกซึ้ง ความรู้กว้างขวางเกี่ยวกับชีวิตและสังคม จิตวิทยามนุษย์และจุดอ่อนของมัน ความรู้เท่าทันชนชั้นต่าง ๆ ของประชาชาติ ข้อมูลเกี่ยวกับแขนงต่าง ๆ ของชีวิต และยิ่งไปกว่านั้น คือความรู้ลึกซึ้งในประวัติศาสตร์และรายงานต่าง ๆ ของอิสลาม และในเจตนารมณ์ของชะรีอะฮ์ ความรู้สมบูรณ์เกี่ยวกับสภาพการณ์ในยุคแห่งการเป็นเราะซูลและยุคของศอฮาบะฮ์ และ...

[^1]: ชาฮ์ วะลียุลลอฮ์ (ร.ฮ.) เขียนเกี่ยวกับอัศเศาะฮีหัยน์ไว้ในหนังสือ หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ (حجة الله البالغة) ว่า: أما الصحيحان فقد اتفق المحدثون على أن جميع ما فيهما من المتصل المرفوع صحيح بالقطع، وأنهما متواتران إلى مصنفيهما، وأنه كل من يهون أمرهما فهو مبتدع متبع غير سبيل المؤمنين «ส่วนอัศเศาะฮีหัยน์นั้น บรรดานักหะดีษมีมติเป็นเอกฉันท์ว่า หะดีษมุตตะศิลมัรฟูอ์ทั้งหมดที่อยู่ในสองเล่มนี้ถูกต้องอย่างแน่นอน และสองเล่มนี้สืบทอดถึงผู้แต่งอย่างมุตะวาติร และผู้ใดที่ดูแคลนสองเล่มนี้ เขาคือผู้อุตริ (มุบตะดิอ์) ที่เดินตามทางอื่นที่มิใช่ทางของบรรดาผู้ศรัทธา» (เล่ม 1 หน้า 134) กล่าวคือ บรรดานักหะดีษมีมติร่วมกันว่า หะดีษมุตตะศิลมัรฟูอ์ทั้งหมดที่อยู่ในสองเล่มนี้ ถูกต้องอย่างแน่นอนและเด็ดขาด และการที่สองเล่มนี้เป็นผลงานของผู้แต่งทั้งสองนั้นได้รับการยืนยันอย่างมุตะวาติร และผู้ใดที่ดูหมิ่นสองเล่มนี้ เขาคือผู้อุตริ และเป็นผู้ที่ละทิ้งแนวทางของบรรดาผู้ศรัทธา

ความเชี่ยวชาญอย่างสมบูรณ์ในคลังวิชาการทั้งหมด (อัลกุรอาน หะดีษ ภาษา และหลักเกณฑ์ต่าง ๆ) เป็นสิ่งจำเป็น

อิมามทั้งสี่และคุณลักษณะเฉพาะของพวกท่าน

นับเป็นความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ และเป็นโชคดีของประชาชาตินี้ ที่มีบุคคลซึ่งเป็นผู้โดดเด่นที่สุดในประวัติศาสตร์ทั้งในด้านสติปัญญา ความซื่อตรง ความบริสุทธิ์ใจ (อิคลาศ) และความรู้ ก้าวเข้ามาสู่สนามเพื่อภารกิจอันยิ่งใหญ่นี้ ในบรรดาพวกเขามีบุคคลสี่ท่าน คือ อิมามอบูหะนีฟะฮ์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 150) อิมามมาลิก (เสียชีวิต ฮ.ศ. 179) อิมามชาฟิอี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 204) และอิมามอะห์มัด บิน ฮัมบัล (เสียชีวิต ฮ.ศ. 241) ซึ่งเป็นอิมามของสี่สำนักคิดทางนิติศาสตร์ และนิติศาสตร์ (ฟิกฮ์) ของพวกท่านยังคงมีชีวิตอยู่และเป็นที่ยอมรับในโลกอิสลามจนถึงทุกวันนี้ พวกท่านโดดเด่นเป็นพิเศษในด้านความสัมพันธ์กับอัลลอฮ์ ความบริสุทธิ์ใจเพื่ออัลลอฮ์ ความเข้าใจในหลักกฎหมาย การทุ่มเทให้กับวิชาความรู้ และจิตวิญญาณแห่งการรับใช้ ท่านเหล่านี้ได้อุทิศชีวิตทั้งหมดและความสามารถทั้งปวงของตนเพื่อเป้าหมายอันสูงส่งและการรับใช้อันสำคัญยิ่งนี้ พวกท่านไม่ใส่ใจต่อตำแหน่ง เกียรติยศ ความสุขสบาย หรือความเพลิดเพลินใด ๆ ของโลกนี้ อิมามอบูหะนีฟะฮ์ได้รับการเสนอตำแหน่งผู้พิพากษาถึงสองครั้ง แต่ท่านปฏิเสธ จนกระทั่งท่านเสียชีวิตในคุก อิมามมาลิกถูกเฆี่ยนด้วยแส้เพราะการแสดงความเห็นในประเด็นปัญหาหนึ่ง[^1] จนไหล่ของท่านหลุด อิมามชาฟิอีใช้ชีวิตส่วนใหญ่อยู่ในความยากลำบาก และได้สละสุขภาพของตน อิมามอะห์มัดได้ต่อต้านแนวโน้มของรัฐบาลในสมัยนั้นและ "แนวทางของทางการ" ของมันเพียงลำพัง และยืนหยัดมั่นคงดุจภูผาบนแนวทางของตนและแนวทางของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ แต่ละท่านในหมู่พวกเขาได้ทำงานในสาขาของตนเพียงลำพังมากมายถึงขนาด และได้สร้างคลังแห่งประเด็นปัญหาและการค้นคว้าที่ยิ่งใหญ่ถึงขนาดที่องค์กรขนาดใหญ่ที่มีการจัดระบบและสถาบันวิชาการทั้งหลายก็ไม่อาจสร้างขึ้นได้โดยง่าย อิมามอบูหะนีฟะฮ์ได้กล่าวถึงประเด็นปัญหาถึงแปดหมื่นสามพันข้อด้วยวาจาของท่านเอง ซึ่งในจำนวนนั้นสามหมื่นแปดพันข้อเกี่ยวข้องกับอิบาดะฮ์ และสี่หมื่นห้าพันข้อเกี่ยวข้องกับมุอามะลาต (ธุรกรรมและความสัมพันธ์ทางสังคม)[^2]

[^1]: ประเด็นนั้นคือ การหย่าของผู้ที่ถูกบังคับนั้นไม่มีผล ประเด็นนี้มีแง่มุมทางการเมือง กล่าวคือ ในการให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) แก่บรรดาเคาะลีฟะฮ์นั้น จะมีการให้กล่าวไว้ว่า หากผู้ใดผิดสัตยาบัน ภรรยาของเขาจะถูกหย่าทันที หากการหย่าของผู้ที่ถูกบังคับไม่มีผล คำสาบานในการให้สัตยาบันนี้ก็จะไม่เหลือพลังและผลใด ๆ ด้วยเหตุนี้รัฐบาลจึงวิตกกังวลอย่างมากต่อคำวินิจฉัย (ฟัตวา) ของอิมามมาลิก และเจ้าหน้าที่ของรัฐจึงปฏิบัติต่อท่านอย่างรุนแรง

[^2]: ฎุฮัล-อิสลาม (ضحى الإسلام) อ้างจาก มะนากิบ อบีหะนีฟะฮ์ ของอัล-มักกี หน้า 96 เล่ม 2 หน้า 181

ชัมซุลอะอิมมะฮ์ อัล-กัรดะรี ได้เขียนไว้ว่า ประเด็นปัญหาทางนิติศาสตร์ที่อิมามอบูหะนีฟะฮ์ได้รวบรวมเรียบเรียงไว้นั้นมีจำนวนถึงหกแสนประเด็น[^1] หนังสือ "อัล-มุดัววะนะฮ์" (المدونة) ซึ่งเป็นประมวลฟัตวาของอิมามมาลิก มีประเด็นปัญหาถึงสามหมื่นหกพันประเด็น หนังสือ "อัล-อุมม์" (الأم) ซึ่งเป็นประมวลคำสอนของอิมามชาฟิอี มีถึงเจ็ดเล่มใหญ่ ส่วนอบูบักร์ อัล-ค็อลลาล (เสียชีวิต ฮ.ศ. 311) ได้รวบรวมประเด็นปัญหาของอิมามอะห์มัดไว้ถึงสี่สิบเล่ม[^2]

ศิษย์และผู้สืบทอดของอิมามทั้งสี่

ต่อมาอิมามเหล่านี้ได้ศิษย์ผู้โดดเด่น ซึ่งได้เพิ่มพูนคลังวิชาการนี้ และสานต่องานขัดเกลาและจัดระเบียบมันต่อไป ในบรรดาศิษย์ของอิมามอบูหะนีฟะฮ์ ปรากฏบุคคลผู้มีมันสมองทางนิติศาสตร์อย่างอิมามอบูยูซุฟ ผู้ซึ่งปฏิบัติหน้าที่ตำแหน่งกอฎีย์อัลกุฎาต (หัวหน้าผู้พิพากษา) แห่งอาณาจักรอันกว้างใหญ่ไพศาลของฮารูน อัร-เราะชีด ได้อย่างประสบความสำเร็จ และได้ประพันธ์งานวิชาการอย่างหนังสือ "อัล-เคาะรอจ" (الخراج) ว่าด้วยหลักการเศรษฐศาสตร์ของอิสลาม ในทำนองเดียวกัน ในบรรดาศิษย์ของท่านยังปรากฏนักนิติศาสตร์และนักประพันธ์อย่างอิมามมุหัมมัด และนักกิยาสอย่างอิมามซุฟัร ซึ่งได้ทำให้ฟิกฮ์หะนะฟีรุ่งเรืองยิ่งขึ้น อิมามมาลิกได้ศิษย์ผู้ภักดีและอุละมาอ์ผู้ทรงคุณอย่างอับดุลลอฮ์ อิบนุวะฮ์บ์, อับดุรเราะห์มาน อิบนุลกอซิม, อัชฮับ อิบนุอับดิลอะซีซ, อับดุลลอฮ์ อิบนุอับดิลหะกัม และยะห์ยา อิบนุยะห์ยา อัล-ลัยษี ซึ่งด้วยความพยายามของพวกเขา ทำให้อียิปต์และแอฟริกาเหนือยอมรับนับถือฟิกฮ์มาลิกี อิมามชาฟิอีได้ศิษย์ผู้ยำเกรงและเฉลียวฉลาดอย่างอัล-บุวัยฏี, อัล-มุซะนี และอัร-เราะบีอ์ ซึ่งได้นำเสนอฟิกฮ์ชาฟิอีในรูปแบบที่เป็นระบบและขัดเกลาแล้ว ส่วนฟิกฮ์ของอิมามอะห์มัดได้ผู้ประพันธ์และนักวิจัยอย่างอิบนุกุดามะฮ์ ผู้ซึ่งได้ประพันธ์งานอันยิ่งใหญ่อย่าง "อัล-มุฆนี" (المغني) ซึ่งมีความโดดเด่นเป็นพิเศษในคลังวิชาฟิกฮ์อิสลามอันกว้างใหญ่

ประโยชน์ของการรวบรวมฟิกฮ์

การที่อิมามผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์และอุละมาอ์ผู้มีความสามารถในการอิจญ์ติฮาดเหล่านี้ได้ถือกำเนิดขึ้นในช่วงศตวรรษแรก ๆ ของอิสลาม ได้ทำให้ศาสนานี้

[^1]: ซีเราะตุนนุอ์มาน (เมาลานาชิบลี) อ้างจาก "อุกูด อัล-จุมาน" [^2]: ชื่อของหนังสือเล่มนี้คือ "อัล-ญามิอ์ ลิอุลูมิล อิมาม อะห์มัด" ดูประวัติโดยละเอียดของอบูบักร์ อัล-ค็อลลาลได้ใน "ชะซะรอต อัซ-ซะฮับ ฟี อัคบาร์ มัน ซะฮับ" เล่ม 2 หน้า 261

ชีวิต และเป็นหลักฐานแสดงถึงศักยภาพในการปฏิบัติงานของประชาชาตินี้ ด้วยความพยายามและสติปัญญาของพวกท่าน ชีวิตด้านการปฏิบัติและด้านธุรกรรมของประชาชาตินี้จึงเกิดระเบียบและเอกภาพขึ้น และประชาชาตินี้ได้รับการปกป้องให้พ้นจากความสับสนทางความคิด ตลอดจนความไร้ระเบียบและความเสื่อมโทรมทางสังคม ซึ่งประชาชาติอื่น ๆ ได้ตกเป็นเหยื่อมาตั้งแต่ยุคแรกเริ่มของพวกเขา พวกท่านได้วางรากฐานแห่งฟิกฮ์ไว้ และได้เรียบเรียงหลักการต่าง ๆ ขึ้น ซึ่งสามารถนำมาใช้ช่วยแก้ไขปัญหาและความยุ่งยากที่เกิดขึ้นในภายหลังได้ และสามารถดำเนินชีวิตอย่างสมดุลตามปกติได้อย่างเป็นระเบียบ ภายใต้การชี้นำของบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์

ฟิตนะฮ์เรื่องการถูกสร้างของอัลกุรอานกับอิมามอะห์มัด อิบนุหัมบัล

ปรัชญาว่าด้วยพระเจ้า และข้อถกเถียงเรื่องซาต (พระองค์) และศิฟาต (คุณลักษณะ)

ในช่วงต้นศตวรรษที่สอง ชาวมุสลิมได้รู้จักกับปรัชญากรีก ปรัชญานี้เป็นเพียงชุดของความคิดและการอนุมาน และเป็นมนต์ขลังของถ้อยคำ ซึ่งเบื้องหลังไม่มีความจริงและแก่นสารใด ๆ ถ้อยคำที่มีขอบเขตจำกัด ซึ่งผูกพันอยู่กับมโนภาพและประสบการณ์เฉพาะอย่าง จะอธิบายความจริงของซาตและศิฟาตที่ไร้ขอบเขตได้อย่างไร เรื่องการดำรงอยู่ของอัลลอฮ์ และประเด็นเรื่องซาตและศิฟาตของพระองค์ ไม่ใช่สนามของการวิเคราะห์และแยกแยะแบบวิชาเคมี หรือการขบคิดเชิงวิชาการอันละเอียดลออ และการตั้งข้ออนุมานเอาเอง ในเรื่องนี้มนุษย์ไม่มีแม้แต่ความรู้เบื้องต้นและประสบการณ์ส่วนตัวที่จะใช้เป็นฐานสร้างอาคารแห่งการถกเถียงและการอนุมานขึ้นมาได้ ในเรื่องนี้ แหล่งความรู้ของมนุษย์มีเพียงการแจ้งข่าวของบรรดานบี (อ.) และวะห์ยูจากพระผู้เป็นเจ้าเท่านั้น จากสิ่งนี้เท่านั้นที่จะทำให้รู้จักอัลลอฮ์ตะอาลาอย่างถูกต้อง และรู้วิธีกล่าวถึงคุณลักษณะของพระองค์ และการพอใจอยู่กับสิ่งนี้คือความสุกงอมของสติปัญญาและความเป็นผู้ใหญ่ทางความคิด ชาวมุสลิมมีความรู้อันมั่นคงนี้อยู่แล้วในรูปของอัลกุรอานและหะดีษ และพวกเขาไม่มีความจำเป็นใด ๆ เลยที่จะต้องหมกมุ่นกับเรื่องไร้สาระนี้ (การถกเถียงเรื่องพระเจ้า) บรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ตาบิอีน อิมามแห่งศาสนา และนักหะดีษ ต่างยืนหยัดอยู่บนแนวทางนี้ และความสนใจทั้งหมดของชาวมุสลิมมุ่งไปที่การดะอ์วะฮ์สู่อิสลาม การพิชิตดินแดนและญิฮาด ปัญหาเชิงปฏิบัติในชีวิต และการรวบรวมเรียบเรียงวิชาความรู้ที่เป็นประโยชน์ ครั้นเมื่อมีการแปลหนังสือภาษากรีกและภาษาซีเรียก และได้คลุกคลีกับอุละมาอ์และนักเทววิทยาของศาสนาและดินแดนเก่าแก่ทั้งหลาย กลุ่มหนึ่งของประชาชาติซึ่งมีลักษณะคล้อยตามได้ง่าย และในสติปัญญาของพวกเขาขาดความลึกซึ้งและความสุกงอม…

...มีความผิวเผินและความแปลกใหม่มากกว่า ได้รับอิทธิพลจากแนวคิดและวิธีการถกเถียงเช่นนี้ ผลที่ตามมาคือได้เกิดการถกเถียงและประเด็นปัญหาต่าง ๆ เกี่ยวกับซาต (พระองค์) และศิฟาต (คุณลักษณะ) ของอัลลอฮ์ตะอาลา ความสัมพันธ์ระหว่างกันของสิ่งเหล่านั้น พระดำรัสของอัลลอฮ์ (กะลามุลลอฮ์) การมองเห็นพระผู้เป็นเจ้า ประเด็นเรื่องความยุติธรรม (อัดล์) กำหนดสภาวะ (ตักดีร) การถูกบังคับ (ญับร์) และเสรีภาพในการเลือก (อิคติยาร) ซึ่งไม่จำเป็นในแง่ศาสนา และไม่เป็นประโยชน์ในแง่โลกียะ ทว่ากลับเป็นภัยต่อเอกภาพของอุมมะฮ์และพลังในการปฏิบัติของมุสลิม

การรุ่งเรืองของมุอ์ตะซิละฮ์

ผู้นำของกลุ่มนักปรัชญาศาสนานี้คือพวกมุอ์ตะซิละฮ์ ซึ่งเป็น "ผู้มีความคิดก้าวหน้า" ในยุคสมัยของตน เป็นผู้รู้และนักเทววิทยาวิภาษ (มุตะกัลลิม) ที่ร้อนแรง พวกเขาได้ทำให้การถกเถียงทางวิชาการเหล่านี้เป็นมาตรวัดของกุฟร์และอีมาน และทุ่มเทสติปัญญาทั้งหมดของตนให้กับประเด็นเหล่านี้ ฝ่ายตรงข้ามของพวกเขาคือกลุ่มมุฮัดดิษีนและฟุกอฮาอ์ ซึ่งยึดถือแนวทางของสะลัฟในประเด็นเหล่านี้ และเห็นว่าการวิเคราะห์อย่างละเอียดลออเหล่านี้เป็นภัย และถือว่าการตีความถ้อยคำเหล่านั้นเป็นสิ่งผิด จนถึงยุคการปกครองของฮารูน อัร-เราะชีด พวกมุอ์ตะซิละฮ์ยังไม่ได้รับความรุ่งเรือง ในสมัยของอัล-มะอ์มูน ซึ่งหลงใหลในปรัชญากรีกและเหตุผลนิยม และด้วยการอบรมเลี้ยงดูและสภาพแวดล้อมเฉพาะ ทำให้โครงสร้างทางความคิดของเขาคล้ายคลึงกับมุอ์ตะซิละฮ์ พวกมุอ์ตะซิละฮ์จึงได้รับความรุ่งเรือง และด้วยกอฎี อิบนุ อบีดุอาด ผู้ซึ่งได้เป็นกอฎีอัล-กุฎอต (หัวหน้าผู้พิพากษา) ของจักรวรรดิอับบาสิยะฮ์ และเป็นผู้เผยแพร่และผู้เรียกร้องที่ร้อนแรงต่อแนวคิดและทัศนะของมุอ์ตะซิละฮ์ มัซฮับอิอ์ติซาลจึงได้รับการอุปถัมภ์และการสนับสนุนจากรัฐบาลในยุคนั้น ตัวอัล-มะอ์มูนเองมีจิตวิญญาณแห่งการเรียกร้อง และมีความกระตือรือร้นและแรงผลักดันในการเผยแพร่แบบผู้ทำดะอ์วะฮ์ ในตัวเขามีทั้งความใจร้อนชอบความรวดเร็ว[^1] ของคนหนุ่มที่เฉลียวฉลาด และความดื้อรั้นของผู้ปกครองที่มีอำนาจเบ็ดเสร็จ ทั้งสองอย่างรวมอยู่ด้วยกัน พวกมุอ์ตะซิละฮ์ได้ครอบงำราชสำนักและอุปนิสัยของเขา

[^1]: ครั้งหนึ่งเขาได้ประกาศความประเสริฐเหนือกว่า (ตัฟฎีล) ของท่านอะลี (ร.ฎ.) ซึ่งทำให้เกิดความไม่สงบอย่างมากในประเทศ ครั้งหนึ่งเขาได้ประกาศความอนุมัติของการแต่งงานแบบมุตอะฮ์ ต่อมาเมื่อกอฎีอัล-กุฎอต ยะห์ยา อิบนุ อักษัม ได้โน้มน้าวเขาด้วยหลักวิชาการ เขาก็ได้ให้ประกาศการห้ามมุตอะฮ์

ในเวลานั้น อะกีดะฮ์ว่าด้วยการที่อัลกุรอานเป็นสิ่งถูกสร้าง[^1] ได้กลายเป็นสัญลักษณ์ของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ และเป็นเกณฑ์ตัดสินระหว่างกุฟร์กับอีมาน บรรดานักหะดีษเป็นคู่กรณีและฝ่ายตรงข้ามของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ในประเด็นนี้ และจากฝ่ายนักหะดีษนั้น อิมามอะห์มัด อิบนุฮัมบัล (ร.ฮ.) คือผู้ยืนหยัดเผชิญหน้าในประเด็นนี้

อิมามอะห์มัด อิบนุฮัมบัล (ร.ฮ.)

อิมามอะห์มัด อิบนุฮัมบัล (ร.ฮ.) ถือกำเนิดที่แบกแดดในเดือนเราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 164 ท่านเป็นชาวอาหรับเชื้อสายแท้ และมาจากเผ่าชัยบาน ความอดทน ความมุ่งมั่น ความหนักแน่นมั่นคง และความเด็ดเดี่ยว เป็นคุณลักษณะทางประวัติศาสตร์ของเผ่านี้[^2] ปู่ของท่าน คือ ฮัมบัล อิบนุฮิลาล ได้ย้ายจากบัศเราะฮ์ไปยังคุรอซาน ในสมัยการปกครองของราชวงศ์อุมัยยะฮ์ เขาเคยเป็นเจ้าเมืองแคว้นซะเราะคส์ แต่เมื่อพวกอับบาซิยะฮ์เผยแพร่ดะอ์วะฮ์ของตนในคุรอซานในนามของอะฮ์ลุลบัยต์และบนีฮาชิม เขาก็อยู่ในหมู่ผู้สนับสนุนและผู้ปฏิบัติงานของดะอ์วะฮ์นั้น

เมื่อมารดาของอิมามอะห์มัดเดินทางจากมัรว์มายังแบกแดด ท่านยังอยู่ในครรภ์ บิดาของท่านเสียชีวิตก่อนที่ท่านจะเกิด มารดาของท่านเลี้ยงดูท่านด้วยความมุ่งมั่นและใจเด็ดเดี่ยวอย่างยิ่ง มีทรัพย์สินเพียงเล็กน้อยไว้สำหรับเลี้ยงชีพ สภาพการณ์เหล่านี้ได้หล่อหลอมให้ท่านมีคุณลักษณะแห่งความอดทน ความตรากตรำ ความมุ่งมั่น และความเชื่อมั่นในตนเอง ในวัยเด็กท่านได้ท่องจำอัลกุรอาน และศึกษาภาษา จากนั้นได้เข้าทำงานในสำนักงานแห่งหนึ่ง เพื่อฝึกฝนการเขียนและการเรียบเรียงถ้อยคำ ด้วยความเป็นผู้มีชาติตระกูลดีและมีความสามารถ…

[^1]: การถกเถียงเรื่องอัลกุรอานเป็นสิ่งถูกสร้าง เป็นการโต้แย้งทางวิชาการและทางปรัชญาโดยเฉพาะ ซึ่งมีแรงจูงใจ (ดังที่นักประวัติศาสตร์บางคนที่เป็นมิตรกับแนวคิดมุอ์ตะซิละฮ์ยังยอมรับ) อันจะส่งผลอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ให้ความยิ่งใหญ่และความสูงส่งของอัลกุรอาน รวมถึงอะกีดะฮ์ที่ว่าอัลกุรอานเป็นพระดำรัสของอัลลอฮ์ทั้งในถ้อยคำและความหมายนั้นอ่อนแอลง บรรดานักหะดีษเห็นว่าการตีความของพวกมุอ์ตะซิละฮ์เหล่านี้ผิดพลาดและเป็นอันตรายต่อแนวทางที่ถูกต้อง ด้วยเหตุนี้พวกเขาจึงคัดค้านอย่างเปิดเผย พวกมุอ์ตะซิละฮ์มีชื่อเสียงว่าเป็นผู้มีความคิดก้าวหน้า เป็นนักคิดเสรีและให้เกียรติต่อเสรีภาพทางความคิด แต่ในประเด็นนี้พวกเขากลับแสดงความสุดโต่งอย่างรุนแรง และใช้การบังคับและเผด็จการทางศาสนา และด้วยความไม่รอบคอบของตน ได้ทำให้โลกอิสลามทั้งหมดกลายเป็นสนามรบและสถานที่แห่งการทดสอบ ในประเด็นนี้พวกเขาปฏิบัติต่อผู้เห็นต่างเช่นเดียวกับที่ผู้นำศาสนจักรในยุคกลางปฏิบัติต่อนักคิดเสรี ในที่สุดความแข็งกร้าวนี้และการอุปถัมภ์ของรัฐบาลในยุคนั้น ก็กลายเป็นสาเหตุแห่งความเสื่อมถอยของมัซฮับอิอ์ติซาลและพวกมุอ์ตะซิละฮ์

[^2]: แม่ทัพผู้มีชื่อเสียงในสมัยท่านอบูบักร์ อัศศิดดีก (ร.ฎ.) คือ มุษันนา อิบนุหาริษะฮ์ (ร.ฎ.) ก็สืบเชื้อสายมาจากเผ่านี้

ร่องรอยเหล่านี้ปรากฏชัดตั้งแต่วัยเด็ก ลุงของท่านเป็นผู้บันทึกรายงานเหตุการณ์ของกรุงแบกแดด และในยามที่เคาะลีฟะฮ์ไม่อยู่ ลุงของท่านจะเขียนรายงานและส่งข่าวไปถวาย ครั้งหนึ่งลุงได้มอบรายงานเหล่านี้ให้หลานชายวัยเยาว์นำไปส่งแก่บุคคลผู้หนึ่ง แต่ท่านคิดว่าในรายงานนั้นคงมีคำร้องเรียนเกี่ยวกับชาวแบกแดดและการแจ้งข่าวเกี่ยวกับผู้คนจำนวนมาก ท่านจึงโยนเอกสารเหล่านั้นทิ้งลงในแม่น้ำดิจละฮ์

เมื่อครั้งที่ท่านฝึกเขียนจดหมายอยู่ในสำนักงาน มีสตรีจำนวนมากซึ่งสามีออกไปร่วมกองทัพกับฮารูน อัร-เราะชีด มาให้ท่านอ่านจดหมายให้ฟังและให้ท่านเขียนจดหมายตอบให้ ท่านก็เขียนให้ แต่ข้อความใดที่ท่านเห็นว่าขัดต่อชะรีอะฮ์หรือขัดต่อมารยาทอันดีงาม ท่านจะไม่เขียนข้อความนั้น เมื่อได้เห็นร่องรอยแห่งตักวา ความบริสุทธิ์ และความเหมาะสมเช่นนี้ ผู้มีสายตาแหลมคมคนหนึ่งในยุคนั้น (ฮัยษัม อิบนุ ญะมีล) จึงกล่าวว่า หากชายหนุ่มผู้นี้มีชีวิตอยู่ต่อไป เขาจะเป็นข้อพิสูจน์ (หุจญะฮ์) แก่ผู้คนในยุคของเขา[^1]

ในบรรดาวิชาการศาสนา ท่านให้ความสนใจเป็นพิเศษต่อวิชาหะดีษ ท่านเริ่มบันทึกหะดีษเป็นครั้งแรกจากท่านกอฎีอบูยูสุฟ (ร.ฮ.)[^2] จากนั้นท่านได้ศึกษาจากอิมามแห่งหะดีษ ฮุชัยม์ อิบนุ บะชีร อิบนุ อบีคอซิม อัล-วาสิฏี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 183)[^3] ในกรุงแบกแดดเป็นเวลาสี่ปี ระหว่างนั้นท่านยังได้ศึกษาจากอิมามหะดีษผู้มีชื่อเสียง เช่น อับดุรเราะห์มาน อิบนุ มะฮ์ดี และอบูบักร์ อิบนุ อัยยาช เป็นต้น ความกระตือรือร้นและความมุ่งมั่นของท่านในเป้าหมายนี้ อาจประมาณได้จากคำบอกเล่าของท่านว่า บางวันฉันตั้งใจจะออกไปฟังหะดีษแต่เช้ามืด จนมารดาของฉันต้องดึงชายเสื้อฉันไว้แล้วบอกว่า รอให้มีเสียงอะซานและฟ้าสว่างเสียก่อน

เมื่อเสร็จสิ้นการศึกษาในแบกแดดแล้ว ท่านได้เดินทางไปยังบัศเราะฮ์ หิญาซ เยเมน ชาม และอัล-ญะซีเราะฮ์ และได้ศึกษาจากนักหะดีษผู้มีชื่อเสียงในทุกแห่ง

ในปี ฮ.ศ. 187 ระหว่างการเดินทางไปหิญาซครั้งแรก ท่านได้พบกับอิมามชาฟิอี (ร.ฮ.) แล้วได้พบกันอีกครั้งในกรุงแบกแดด ขณะนั้นอิมามชาฟิอีได้รวบรวมหลักการ (อุศูล) และฟิกฮ์ของท่านไว้มากแล้ว ส่วนอิมามอะห์มัดในเวลานั้นก็เป็นผู้มีความเชี่ยวชาญมั่นคงแล้ว อิมามชาฟิอี (ร.ฮ.) ไว้วางใจท่านเป็นอย่างมากในเรื่องความถูกต้องและความบกพร่องของหะดีษ และท่านกล่าวว่า หากพวกท่านพบที่นักหะดีษ...

[^1]: ตารีค ฮาฟิซ อัซ-ซะฮะบี (ชีวประวัติอิมามอะห์มัด อิบนุ ฮัมบัล) [^2]: อัล-มะนากิบ (المناقب) ของอิบนุล เญาซี หน้า 23 [^3]: แหล่งเดียวกัน

...หากหะดีษใดเศาะฮีห์ ขอท่านจงบอกแก่ฉัน แล้วฉันจะยึดถือตามนั้น"

ท่านยังได้ตั้งใจจะเดินทางไปยังเมืองร็อยย์ (อิหร่าน) เพื่อฟังหะดีษจากญะรีร บิน อับดุลหะมีด ผู้เป็นนักหะดีษ แต่ไม่อาจไปได้เพราะไม่มีค่าใช้จ่าย ท่านกล่าวว่า "หากฉันมีเงินเพียงเก้าสิบดิรฮัม ฉันก็คงได้ไปแล้ว" ความมุ่งมั่นอันสูงส่งของท่านในการแสวงหาหะดีษนั้นอาจประเมินได้จากเหตุการณ์ต่อไปนี้ ในปี ฮ.ศ. 198 ท่านได้ตั้งใจเดินทางไปยังหิญาซเพื่อประกอบพิธีหัจญ์ และหลังจากพำนักอยู่ที่นั่นสักระยะหนึ่ง ก็จะเดินทางต่อไปยังเมืองเศาะนาอ์ ประเทศเยเมน เพื่อฟังหะดีษจากอับดุรร็อซซาก บิน ฮัมมาม ท่านได้เล่าเรื่องนี้ให้ยะห์ยา บิน มะอีน เพื่อนร่วมเรียนของท่านฟังด้วย ทั้งสองจึงตั้งเจตนาเช่นนั้นและเดินทางไปถึงมักกะฮ์ ขณะที่ทั้งสองกำลังเฏาะวาฟกุดูม ก็ได้เห็นอับดุรร็อซซาก บิน ฮัมมาม กำลังเฏาะวาฟอยู่ อิบนุมะอีนรู้จักท่านผู้นี้ จึงกล่าวสลามและแนะนำอิมามอะห์มัดให้รู้จัก อับดุรร็อซซากได้ขอดุอาอ์ให้ท่านและกล่าวว่า "ฉันได้ยินคำชื่นชมท่านมามาก" ยะห์ยา บิน มะอีนกล่าวว่า "พรุ่งนี้พวกเราจะไปหาท่านและฟังหะดีษจากท่าน"

เมื่อท่านจากไปแล้ว อิมามอะห์มัด (ร.ฮ.) กล่าวกับสหายของท่านว่า "เหตุใดท่านจึงไปนัดหมายกับท่านชัยค์เช่นนั้น?" ยะห์ยาตอบว่า "ท่านควรขอบคุณอัลลอฮ์ตะอาลาที่ทรงช่วยให้ท่านไม่ต้องเดินทางไปกลับเป็นเวลาหนึ่งเดือนและไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายมากมายเพื่อฟังหะดีษ และทรงนำท่านชัยค์มาถึงที่นี่" อิมามอะห์มัด (ร.ฮ.) กล่าวว่า "ฉันละอายต่ออัลลอฮ์ ที่ได้ตั้งเจตนาเดินทางเพื่อหะดีษแล้ว จะมายกเลิกเพราะเหตุนี้ พวกเราจะต้องไป และไปฟังที่นั่น" ดังนั้น หลังจากเสร็จสิ้นพิธีหัจญ์ ท่านจึงเดินทางไปยังเศาะนาอ์ และได้ฟังรายงานของอัซ-ซุฮรีย์และอิบนุล-มุสัยยิบ (ซึ่งท่านยังไม่เคยได้ยินมาก่อน) ณ ที่นั่น[^1]

ผลจากความมุ่งมั่นอันสูงส่ง ความอุตสาหะอดทน การเดินทางอันมากมาย และพลังความจำอันเป็นธรรมชาติและพิเศษเหนือปกตินี้ ทำให้ท่านจดจำหะดีษได้ถึงหนึ่งล้านบท แม้จะมีความรู้อันกว้างขวางและความจำอันมากมายถึงเพียงนี้ ท่านก็ยังประทับใจในความเข้าใจทางศาสนา (ฟิกฮ์) ความเฉียบแหลมในการวินิจฉัย (อิสติมบาฏ) และความเฉลียวฉลาดของอิมามชาฟิอีย์ (ร.ฮ.) และกล่าวว่า "ฉันไม่เคยเห็นผู้ใดเหมือนเขา" ท่านได้เรียนรู้หลักการแห่งการอิจญ์ติฮาดจากอิมามชาฟิอีย์ และได้รับความชำนาญในด้านนี้ จนในที่สุดท่านก็ได้เป็นหนึ่งในบรรดามุจญ์ตะฮิดผู้มีชื่อเสียงของอุมมะฮ์นี้ ซึ่งฟิกฮ์ของพวกท่านยังคงดำรงอยู่ในโลกอิสลามจนถึงทุกวันนี้ อิมามชาฟิอีย์ก็...

[^1]: อิบนุกะษีร และอิบนุล-เญาซีย์

ท่านเป็นผู้ยอมรับและให้เกียรติท่าน (อิมามอะห์มัด) อย่างยิ่ง ขณะออกจากแบกแดด ท่านกล่าวว่า

خرجت من بغداد وما خلفت بها اتقى ولا افقه من ابن حنبل

«ข้าพเจ้ากำลังจากแบกแดดไป ในสภาพที่ ณ ที่นั่นไม่มีผู้ใดยำเกรงและไม่มีผู้ใดเป็นฟะกีฮ์ยิ่งไปกว่าอะห์มัด อิบนุหันบัล»

เมื่ออายุได้สี่สิบปี[^1] ซึ่งน่าจะเป็นในปี ฮ.ศ. 204 ท่านได้เริ่มสอนหะดีษ นี่ก็เป็นความสมบูรณ์ในการปฏิบัติตามซุนนะฮ์ของท่านเช่นกัน คือท่านเริ่มสอนเมื่ออายุสี่สิบปี ซึ่งเป็นวัยแห่งการเป็นนบี และเป็นจุดเริ่มต้นของการเผยแผ่ชะรีอะฮ์ ตั้งแต่แรกเริ่ม การสอนของท่านก็มีนักศึกษาและผู้ฟังมาชุมนุมกันอย่างคับคั่ง ผู้รายงานบางท่านเล่าว่า จำนวนผู้ฟังการสอนของท่านมีถึงห้าพันคน ในจำนวนนั้นมีห้าร้อยคนที่เป็นผู้จดบันทึก มัจลิสการสอนของท่านเต็มไปด้วยความสง่างามและความสุขุม ไม่มีผู้ใดสามารถพูดจาเล่นสนุก หรือกระทำการใดที่ไม่สำรวมอันขัดต่อเกียรติของหะดีษได้ ณ ที่นั่น คนยากจนได้รับการให้ความสำคัญและเกียรติเหนือกว่าบรรดาผู้มีฐานะและชาวโลก อัลลามะฮ์อัซ-ซะฮะบี ได้ยกคำบอกเล่าของสหายและผู้ร่วมสมัยคนหนึ่งของอิมามอะห์มัดไว้ว่า

لم ار الفقير في مجلس اعز منه في مجلس ابي عبد الله، كان مائلاً اليهم مقصراً عن اهل الدنيا، وكان فيه حلم ولم يكن بالعجول، وكان كثير التواضع تعلوه السكينة والوقار اذا جلس في مجلسه بعد العصر لا يتكلم حتى يسأل

«ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นคนยากจนได้รับเกียรติในมัจลิสใดมากเท่ากับในมัจลิสการสอนของอิมามอะห์มัด ท่านใส่ใจต่อคนยากจน และไม่ใส่ใจต่อผู้มีฐานะ ท่านมีความอดกลั้นและความสุขุม อุปนิสัยของท่านไม่มีความรีบร้อน ท่านถ่อมตนอย่างยิ่ง และมีอุปนิสัยอ่อนน้อม ความสงบและความสง่างามปรากฏบนใบหน้าของท่าน เมื่อท่านนั่งสอนหลังอัศร์ ท่านจะไม่พูดจนกว่าจะมีผู้ถามท่าน»[^2]

ชีวิตของท่านเป็นชีวิตแห่งความยากจน ความสมถะ การมอบหมายต่ออัลลอฮ์ (ตะวักกุล) และความพอเพียง ดุจบรรดาอิมามแห่งสะลัฟ และความยากจนของท่านเป็นความยากจนที่ท่านเลือกเอง

[^1]: อิบนุหันบัล, มุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์, หน้า 33–34 [^2]: ตัรญะมะตุลอิมาม (ترجمة الإمام), หน้า 35

…ทีเดียว ท่านไม่เคยรับของกำนัลใด ๆ จากบรรดาเคาะลีฟะฮ์และสุลต่านแห่งยุคสมัยเลย เมื่อบุตรชายของท่านเคยพูดคุยกับท่านในเรื่องนี้ ท่านกล่าวว่า «ทรัพย์นี้เป็นของหะลาล การประกอบพิธีฮัจญ์ด้วยทรัพย์นี้ก็ถูกต้อง ข้าพเจ้ามิได้ละทิ้งมันเพราะถือว่าเป็นของหะรอม แต่ละทิ้งเพื่อความระมัดระวัง» ท่านเลี้ยงชีพด้วยการทำงานหนัก หรือด้วยรายได้อันน้อยนิดจากที่ดินที่ตกทอดมาจากบรรพบุรุษ ถึงแม้จะยากจนและขัดสนเช่นนี้ ท่านก็ยังเป็นผู้มีน้ำใจกว้างขวางและมีจิตใจสูงส่งยิ่ง ท่านเคยกล่าวว่า «หากโลกทั้งใบหดตัวลงจนกลายเป็นอาหารเพียงคำเดียว และอาหารคำนั้นอยู่ในมือของมุสลิมคนหนึ่ง แล้วมุสลิมผู้นั้นป้อนมันเข้าปากพี่น้องมุสลิมของเขา นั่นก็ไม่ถือเป็นความฟุ่มเฟือยแม้แต่น้อย»

ท่านมิได้มีใจกว้างเฉพาะในเรื่องทรัพย์สินเท่านั้น แต่ยังมีใจกว้างและจิตใจสูงส่งในเรื่องที่เกี่ยวกับตัวท่านเองด้วย ครั้งหนึ่งมีชายผู้หนึ่งกล่าวถ้อยคำรุนแรงต่อท่านอย่างมาก ไม่นานนักเขาก็รู้สึกสำนึกผิด จึงมาขออภัยและกล่าวว่า «ขอท่านโปรดยกโทษให้ข้าพเจ้าด้วย» ท่านตอบว่า «ข้าพเจ้าได้ยกโทษให้ท่านแล้วตั้งแต่ก่อนที่ข้าพเจ้าจะก้าวเท้าออกจากที่ที่เรื่องนั้นเกิดขึ้น»

ในฟิตนะฮ์เรื่องการสร้างอัลกุรอาน (ฟิตนะฮ์ เคาะลักกุรอาน) ท่านได้ยกโทษให้ศัตรูทั้งหมดของท่าน แม้กระทั่งเคาะลีฟะฮ์แห่งยุคสมัย ผู้ซึ่งด้วยคำสั่งของเขา ท่านต้องได้รับการทรมานอย่างแสนสาหัส ท่านกล่าวว่า «ข้าพเจ้าไม่ยกโทษให้แก่ผู้เผยแพร่บิดอะฮ์เท่านั้น นอกนั้นผู้ใดที่มีส่วนในการทำร้ายข้าพเจ้า ข้าพเจ้าปล่อยวางให้ทั้งหมดแล้ว» บางครั้งท่านก็กล่าวว่า «ท่านจะได้ประโยชน์อะไรเล่า หากมุสลิมคนหนึ่งต้องถูกลงโทษเพราะท่าน»

แม้จะมีความเพียบพร้อมและคุณสมบัติเหล่านี้ ท่านก็ไม่เคยรู้สึกถึงความยิ่งใหญ่ของตนเองเลย และไม่เคยมีถ้อยคำโอ้อวดใด ๆ หลุดออกจากปากของท่าน ยะห์ยา อิบนุ มะอีน สหายของท่านกล่าวว่า

ما رأيت مثل احمد بن حنبل صحبنه خمسين سنة ما افتخر علينا بشيء مما كان فيه من الصلاح والخير

«ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดเหมือนอะห์มัด อิบนุ ฮัมบัล ข้าพเจ้าอยู่ร่วมกับท่านมาห้าสิบปี ท่านไม่เคยโอ้อวดต่อหน้าพวกเราเลยแม้แต่ครั้งเดียว ถึงความดีงามและคุณธรรมที่มีอยู่ในตัวท่าน»[^1]

ความถ่อมตนและการปกปิดสภาพของท่านเป็นเช่นนี้ แม้ท่านจะเป็นชาวอาหรับเชื้อสายสูงส่ง และในยุคนั้นสิ่งนี้ถือเป็นเกียรติอันยิ่งใหญ่ แต่ท่านก็ไม่ชอบแม้แต่จะให้มีการกล่าวถึงเรื่องนี้ อัลลามะฮ์ อัซ-ซะฮะบี ได้รายงานจากอาริม อบุนนุอ์มาน ผู้ร่วมสมัยคนหนึ่งของท่านว่า…

[^1]: หิลยะตุลเอาลิยาอ์ (حلية الأولياء) เล่ม 9 หน้า 181

...เล่าว่า อะห์มัด อิบนุ หันบัล ได้ฝากค่าใช้จ่ายของท่านไว้กับข้าพเจ้า และท่านจะเบิกไปจากนั้นเท่าที่จำเป็น วันหนึ่งข้าพเจ้ากล่าวแก่ท่านว่า "โอ้อะบูอับดิลลาฮ์ ข้าพเจ้าทราบมาว่าท่านเป็นชาวอาหรับ" ท่านตอบว่า

يا ابا النعمان نحن قوم مساكين

«โอ้อะบูนุอ์มาน เราเป็นเพียงคนยากจน (เราจะเป็นอะไรได้ เราเป็นคนต่ำต้อย)» ข้าพเจ้าซักถามท่านอยู่นาน แต่ท่านก็บ่ายเบี่ยงและไม่ให้คำตอบใด ๆ

แม้ว่าด้วยความมั่นคงหนักแน่นของท่านในประเด็นฟิตนะฮ์ "อัลกุรอานเป็นมัคลูก (สิ่งถูกสร้าง)" ทำให้ชื่อเสียงของท่านเลื่องลือไปทั่วโลกอิสลาม และทุกหนแห่งมีเสียงสรรเสริญและขอดุอาอ์ให้ท่านดังกระหึ่ม แต่ท่านกลับยังคงหวาดกลัวอยู่เสมอ และไม่รู้สึกมั่นใจในตนเอง อัล-มัรวะซีย์เล่าว่า วันหนึ่งข้าพเจ้ากล่าวแก่ท่านว่า "มีผู้คนขอดุอาอ์ให้ท่านมากมายเหลือเกิน" ท่านกล่าวว่า "ฉันกลัวว่าจะเป็นอิสติดรอจญ์[^1]" ข้าพเจ้ากล่าวว่า "เป็นไปได้อย่างไร? มีชายคนหนึ่งมาจากเมืองฏ็อรสูส เขาเล่าว่า พวกเราทำญิฮาดอยู่ในแผ่นดินโรม ในความเงียบสงัดยามค่ำคืน มีเสียงขอดุอาอ์ให้อะห์มัดดังกึกก้อง ผู้กล่าวคนหนึ่งร้องว่า จงขอดุอาอ์ให้อะห์มัดเถิด! พวกเรายังยิงเครื่องยิงหิน (มันญะนีก) โดยเหนียตในนามของอิมามอะห์มัด ครั้งหนึ่งมีทหารข้าศึกคนหนึ่งยืนอยู่บนกำแพงป้อม และกำบังตัวด้วยโล่อย่างมิดชิด พวกเราได้ยิงเครื่องยิงหินโดยเหนียตในนามของอะห์มัด ศีรษะของเขาพร้อมทั้งโล่ก็ปลิวกระเด็นไป" เมื่อได้ยินดังนั้น สีหน้าของอิมามอะห์มัด (ร.ฮ.) ก็เปลี่ยนไป และท่านกล่าวว่า "ขออัลลอฮ์ทรงโปรดอย่าให้นี่เป็นอิสติดรอจญ์เลย!"

บางครั้งแม้แต่คนต่างศาสนิกก็เดินทางมาจากแดนไกลเพื่อพบเห็นท่าน ครั้งหนึ่งมีแพทย์ชาวคริสต์คนหนึ่งมารักษาท่าน เขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าปรารถนาจะได้พบท่านมาหลายปีแล้ว ชีวิตของท่านมิได้เป็นความดีงามและบะเราะกะฮ์เฉพาะแก่อิสลามเท่านั้น หากแต่เป็นความดีงามและบะเราะกะฮ์แก่มวลสรรพสิ่งทั้งปวง เพื่อน ๆ ของเราทุกคนต่างพอใจในตัวท่านยิ่งนัก" อัล-มัรวะซีย์เล่าว่า เมื่อเขาจากไปแล้ว ข้าพเจ้ากล่าวว่า "ข้าพเจ้าคิดว่าทั่วทั้งโลกอิสลามคงมีการขอดุอาอ์ให้ท่าน" ท่านกล่าวว่า "พี่น้องเอ๋ย เมื่อมนุษย์ได้ประจักษ์ถึงสภาพที่แท้จริงของตนเองแล้ว ไม่ว่าใครจะกล่าวอะไร เขาก็จะไม่หลงผิดไปด้วยคำเหล่านั้น"[^2]

อัลลอฮ์ตะอาลาได้ประทานความเกรงขามและความสง่างามแก่ท่านควบคู่ไปกับความถ่อมตนและความสงบนิ่ง ถึงขนาดที่ผู้มีอำนาจปกครอง ทหาร และนักการเมืองต่างยำเกรงท่าน และจำต้องให้ความเคารพต่อท่าน ผู้ร่วมสมัยคนหนึ่งของท่านกล่าวว่า...

[^1]: อิสติดรอจญ์ คือ การผ่อนปรนจากอัลลอฮ์ (ให้หลงระเริง) และการปรากฏของการุณย์ (กะรอมะฮ์) และเกียรติยศแก่บุคคลที่ไม่เป็นที่ยอมรับ (ต่ออัลลอฮ์) หรือผู้มีอะกีดะฮ์เสื่อมเสีย [^2]: ตัรญะมะตุลอิมามอะห์มัด ของอัซ-ซะฮะบีย์ หน้า 21–23

ข้าพเจ้าเคยไปพบอิสหาก บิน อิบรอฮีม (ผู้สำเร็จราชการแห่งแบกแดด) และผู้ปกครองคนนั้นคนนี้มาแล้ว แต่ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดที่น่าเกรงขามยิ่งไปกว่าอะห์มัด อิบนุฮัมบัล ข้าพเจ้าเคยไปสนทนากับท่านในประเด็นปัญหาหนึ่ง ข้าพเจ้าถึงกับตัวสั่นด้วยความเกรงขามในตัวท่าน บรรดาผู้มีหัวใจ (อะฮ์ลุลกุลูบ) และผู้มีความบริสุทธิ์ใจทั้งหลายในยุคของท่านต่างยอมรับในความยิ่งใหญ่ของท่านและให้ความเคารพนับถือท่าน บรรดาอุละมาอ์ร่วมสมัยและอิมามผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์ต่าง ๆ ต่างยอมรับในความลึกซึ้งและความกว้างขวางแห่งความรู้ของท่าน และรู้สึกทึ่งในสิ่งนั้น นักหะดีษผู้มีชื่อเสียง อิบรอฮีม อัล-หัรบี กล่าวว่า

رأيت احمد بن حنبل فرأيت كان الله جمع له علم الاولين والآخرين من كل صنف يقول ما شاء ويمسك ما شاء.[^1]

«ข้าพเจ้าได้เห็นอะห์มัด บิน ฮัมบัล ดูประหนึ่งว่าอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงรวบรวมความรู้ทุกประเภทของคนรุ่นแรกและคนรุ่นหลังไว้ในอกของท่าน ท่านจะเปิดเผยสิ่งที่ท่านประสงค์ และเก็บสิ่งที่ท่านประสงค์ไว้ในอกของท่าน»

ความสมถะ (ซุฮด์) ของอิมามอะห์มัดนั้นเป็นที่เลื่องลือจนกลายเป็นคำอุปมา ยุคสมัยของอัล-มะอ์มูน อัล-มุอ์ตะศิม และอัล-วาษิก เป็นยุคแห่งการทดสอบสำหรับท่าน ในแง่ที่ทั้งสามคนนั้นมุ่งกลั่นแกล้งทำร้ายท่าน ส่วนยุคของอัล-มุตะวักกิลเป็นยุคแห่งการทดสอบ ในแง่ที่เขาเป็นผู้ศรัทธาเลื่อมใสและให้เกียรติยกย่องท่าน ท่านรู้สึกว่าการทดสอบในยุคนี้หนักหนากว่า และท่านหวาดหวั่นต่อมันอยู่เสมอ บางครั้งท่านกล่าวว่า "แม้จะถูกคนเหล่านั้นทำร้ายและทรมาน ศาสนาของข้าพเจ้าก็ยังคงปลอดภัย แต่บัดนี้ ในวัยชรานี้ ข้าพเจ้ากลับต้องประสบกับการทดสอบอีกแบบหนึ่ง" ทว่าเช่นเดียวกับที่แส้ของอัล-มุอ์ตะศิมไม่อาจทำให้การยึดมั่นในซุนนะฮ์และความหนักแน่นมั่นคง (อิสติกอมะฮ์) ของท่านเปลี่ยนแปลงไปได้ ความศรัทธาเลื่อมใสของอัล-มุตะวักกิลก็ไม่อาจทำให้ความไม่พึ่งพาผู้ใด (อิสติฆนาอ์) และการมอบหมายต่ออัลลอฮ์ (ตะวักกุล) ของท่านเปลี่ยนแปลงไปได้เช่นกัน

ครั้งหนึ่ง อัล-มุตะวักกิลได้ส่งถุงเงินหนักอึ้งถุงหนึ่ง ซึ่งต้องบรรทุกมาบนหลังล่อ ท่านกล่าวออกไปอย่างตรงไปตรงมาว่า "ข้าพเจ้าไม่มีความจำเป็น" ผู้ที่นำมากล่าวว่า "การที่ท่านส่งคืนไปนั้นไม่เหมาะสม กว่าจิตใจของเคาะลีฟะฮ์จะปลอดโปร่งต่อท่านได้ก็ยากเย็นยิ่งนัก เขาจะกลับมาเกิดความระแวงสงสัยต่อท่านอีก" ท่านจึงให้นำถุงเงินไปวางไว้ที่แห่งหนึ่ง ครั้นเวลาเที่ยงคืน ท่านได้เรียกลุงของท่านมา และกล่าวว่า "เพราะถุงเงินนี้ ข้าพเจ้านอนไม่หลับตลอดทั้งคืน ข้าพเจ้ากระวนกระวายและทุกข์ใจยิ่งนัก" ลุงของท่านกล่าวว่า "ขณะนี้เป็นเวลาเที่ยงคืน ผู้คนต่างหลับใหลกันอยู่

[^1]: มะนากิบ อิบนุลเญาซี, มะนากิบ ของอัล-ฮาฟิซ อัซ-ซะฮะบี, เฏาะบะกอต อิบนุสสุบกี

พวกเขากำลังนอนหลับอยู่ พรุ่งนี้เช้าท่านจะเห็นควรอย่างไรก็ทำเถิด" เมื่อถึงรุ่งเช้า ท่านก็เรียกบุคคลที่เชื่อถือได้และผู้ที่รู้จักผู้คนบางคนมา ให้พวกเขาจัดทำรายชื่อของผู้คนที่ขัดสนแต่รักษาเกียรติไม่เปิดเผยความยากจนของตน แล้วเริ่มแจกจ่ายทรัพย์นั้น จนกระทั่งในถุงไม่เหลือแม้แต่ดิรฮัมเดียว จากนั้นท่านก็มอบถุงนั้นเป็นทานแก่คนยากจนคนหนึ่ง[^1]

ท่านพักอยู่ในค่ายทหารของมุตะวักกิลเป็นเวลาหลายวันตามคำสั่งและการรบเร้าของเขา ในช่วงเวลานั้นท่านเป็นแขกของราชสำนัก ทุกวันจะมีอาหารอันประณีตนำมาให้ท่าน ซึ่งคาดว่ามีมูลค่าราวหนึ่งร้อยยี่สิบดิรฮัมต่อวัน ท่านไม่แตะต้องอาหารนั้นเลย ท่านถือศีลอดติดต่อกันไปเรื่อย ๆ แปดวันท่านถือศีลอดต่อเนื่องกัน จนกระทั่งท่านอ่อนแรงลงอย่างมาก หากท่านไม่ได้รับอนุญาตให้กลับโดยเร็ว ชีวิตของท่านก็คงยากจะรอด[^2]

บุตรของท่าน คือ อับดุลลอฮ์ เล่าว่า บิดาของข้าพเจ้าอยู่ในค่ายทหารเป็นเวลาสิบหกวัน ในช่วงเวลานั้นท่านคงรับประทานสัตตู (แป้งข้าวคั่ว) ไปเพียงหนึ่งในสี่ส่วนเท่านั้น ดวงตาของท่านมีรอยคล้ำลึกลงไป

ด้วยการรบเร้าของมุตะวักกิล จึงมีการกำหนดเงินพระราชทานให้แก่บุตรทั้งหลายของท่าน ความระมัดระวังของท่านนั้นถึงขนาดที่บุตรของท่านเล่าว่า ก่อนหน้านี้ท่านเคยขอสิ่งของบางอย่างจากบ้านของพวกเราไปใช้ แต่เมื่อเงินพระราชทานเริ่มเข้ามาในบ้านของพวกเรา ท่านก็หยุดการกระทำนั้นโดยสิ้นเชิง ครั้งหนึ่งแพทย์สั่งให้ท่านดื่มน้ำฟักทองย่าง ผู้คนกล่าวว่า "ให้ย่างในเตาอบของศอลิห์ (บุตรของอิมามอะห์มัด) เถิด เพราะเตายังร้อนอยู่" ท่านก็ห้ามไว้[^3] ในที่สุดท่านเห็นว่าความระมัดระวังของตัวท่านเองเพียงลำพังยังไม่เพียงพอ ศอลิห์เล่าว่า วันหนึ่งท่านกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า "ศอลิห์เอ๋ย! พ่อปรารถนาให้ลูกสละเงินพระราชทานนี้เสีย เพราะลูกได้รับมันก็เนื่องด้วยพ่อเป็นเหตุ"

การล้มป่วยและการถึงแก่กรรม

ท่านป่วยเมื่ออายุได้ 77 ปี ผู้คนที่มาเยี่ยมไข้มีจำนวนมากมายถึงขนาดที่พวกเขาหลั่งไหลเข้ามาเป็นกลุ่ม ๆ จนบ้านเต็ม เมื่อกลุ่มหนึ่งออกไป อีกกลุ่มหนึ่งก็เข้ามา ถนนหนทางเต็มไปด้วยผู้คน ท่านป่วยอยู่เก้าวัน ฝูงชนเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อสุลต่านทราบข่าว จึงให้ตำรวจเฝ้ายามที่ประตูบ้านของท่านและในตรอก

[^1]: ตัรญะมะตุลอิมามอะห์มัด จาก ตารีคุลอิสลาม (تاریخ الاسلام) ของอัล-ฮาฟิซ อัซ-ซะฮะบี หน้า 60 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 61 [^3]: แหล่งเดียวกัน หน้า 64

และได้แต่งตั้งผู้บันทึกเหตุการณ์ไว้ เพื่อให้มีการรายงานสภาพการณ์อยู่ตลอดเวลา ฝูงชนเพิ่มพูนขึ้นทุกขณะ จนกระทั่งตรอกถูกปิด ผู้คนเต็มล้นถนนและมัสยิด ถึงขนาดว่าการซื้อขายในตลาดกลายเป็นเรื่องยากลำบาก ปัสสาวะของท่านเริ่มมีเลือดปน เมื่อถามแพทย์ แพทย์ก็กล่าวว่า ความทุกข์โศกและความกังวลได้ทำให้ท้องของท่านแตกเป็นชิ้น ๆ[^1] ในวันพฤหัสบดี อาการของท่านทรุดหนักลง มัรวะซีย์ลูกศิษย์ของท่านเล่าว่า ข้าพเจ้าได้ช่วยให้ท่านอาบน้ำละหมาด แม้อยู่ในภาวะเจ็บปวด ท่านก็ยังกำชับข้าพเจ้าให้คิลาล (สางน้ำ) ระหว่างนิ้วมือ ในคืนวันศุกร์อาการยิ่งวิกฤต และในวันศุกร์ที่ 12 เราะบีอุลเอาวัล[^2] อิมามแห่งซุนนะฮ์ท่านนี้ก็ได้ถึงแก่กรรม[^3]

ฟิตนะฮ์เรื่องอัลกุรอานเป็นสิ่งถูกสร้าง (ค็อลกุลกุรอาน)

อัลมะอ์มูนได้ทุ่มความสนใจทั้งหมดไปที่ประเด็นอัลกุรอานเป็นสิ่งถูกสร้าง ในปี ฮ.ศ. 218 เขาได้ส่งสาส์นคำสั่งโดยละเอียดถึงอิสหาก บิน อิบรอฮีม ผู้ปกครองแบกแดด ในสาส์นนั้นเขาประณามอย่างรุนแรงและวิพากษ์อย่างดูแคลนต่อมุสลิมทั่วไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งบรรดามุหัดดิษีน เขาประกาศว่าคนเหล่านี้ เพราะเห็นต่างจากอะกีดะฮ์ว่าอัลกุรอานเป็นสิ่งถูกสร้าง จึงบกพร่องในเตาฮีด ถูกปฏิเสธการเป็นพยาน ไม่น่าเชื่อถือ และเป็นคนชั่วที่สุดของประชาชาติ และสั่งผู้ปกครองว่า ผู้ใดที่ไม่ยอมรับประเด็นนี้ ให้ปลดออกจากตำแหน่ง และให้รายงานเรื่องนั้นแก่เคาะลีฟะฮ์[^4]

สาส์นคำสั่งนี้ออกเมื่อสี่เดือนก่อนการเสียชีวิตของอัลมะอ์มูน สำเนาของมันถูกส่งไปยังทุกแคว้นของอิสลาม และมีคำสั่งแก่เจ้าแคว้น (ผู้ว่าการ) ให้ทดสอบบรรดากอฎีในแคว้นของตนในประเด็นนี้ ผู้ใดไม่เห็นด้วยกับอะกีดะฮ์นี้ ให้ถอดออกจากตำแหน่ง

หลังจากสาส์นนี้ อัลมะอ์มูนได้เขียนถึงผู้ปกครองแบกแดดให้ (ส่ง) มุหัดดิษีนผู้ยิ่งใหญ่เจ็ดท่าน (ซึ่งเป็นผู้คัดค้านอะกีดะฮ์นี้)

[^1]: อัษ-ษะฮะบีย์ หน้า 77 [^2]: อัลบุคอรีย์, อัตตารีค อัลกะบีร และอัศเศาะฆีร [^3]: รายละเอียดเรื่องญะนาซะฮ์และการห่อกะฟันจะกล่าวถึงต่อไป [^4]: เนื้อหาฉบับสมบูรณ์ของสาส์นนี้มีอยู่ใน «ตารีค อัฏเฏาะบะรีย์» และ «ตารีค บัฆดาด» ของฏัยฟูร

แกนนำของพวกเขาถูกส่งตัวไปยังเขา เมื่อพวกเขามาถึงครบแล้ว อัล-มะอ์มูนได้ถามพวกเขาเกี่ยวกับเรื่องการถูกสร้างของอัลกุรอาน ทุกคนต่างเห็นพ้องด้วย แล้วพวกเขาก็ถูกส่งกลับไปยังแบกแดด ที่นั่นพวกเขาได้ประกาศยอมรับอะกีดะฮ์นี้ต่อหน้าที่ชุมนุมของอุละมาอ์และนักหะดีษ แต่ความวุ่นวายก็ยังไม่สงบลง มุสลิมทั่วไปและนักหะดีษเกือบทั้งหมดยังคงยืนหยัดในความเห็นของตน

ก่อนจะสิ้นชีวิต อัล-มะอ์มูนได้ส่งคำสั่งฉบับที่สามไปยังอิสหาก อิบนุอิบรอฮีม ในคำสั่งนั้นเขาได้อธิบายเนื้อหาของจดหมายฉบับแรกอย่างละเอียดขึ้น และได้ขยายขอบเขตของการสอบสวน โดยรวมข้าราชการของรัฐและผู้มีความรู้เข้าไว้ด้วย อีกทั้งกำหนดให้อะกีดะฮ์นี้เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับทุกคน อิสหากได้ปฏิบัติตามพระราชโองการ เขารวบรวมอุละมาอ์ผู้มีชื่อเสียงมาสนทนาด้วย แล้วเขียนคำตอบและบทสนทนาของพวกเขาส่งไปยังกษัตริย์ เมื่ออัล-มะอ์มูนอ่านบันทึกนั้นก็โกรธเคืองอย่างยิ่ง เขาสั่งให้ประหารอุละมาอ์สองคนในจำนวนนั้น (บิชร์ อิบนุลวะลีด และอิบรอฮีม อิบนุลมะฮ์ดี) และเขียนว่าในบรรดาคนที่เหลือ ผู้ใดยังยืนกรานในความเห็นของตน ให้ล่ามโซ่ส่งตัวมายังเขา

ดังนั้น ในบรรดาอุละมาอ์ที่เหลืออีกยี่สิบสามคน (ซึ่งก่อนหน้านั้นยังไม่ยอมรับ) มีสี่คนที่ยังคงยืนหยัดในความเห็นของตน (ว่าอัลกุรอานไม่ใช่สิ่งถูกสร้าง) บุคคลทั้งสี่ได้แก่ อิมามอะห์มัด อิบนุหัมบัล, สัจญาดะฮ์, เกาะวารีรี และมุหัมมัด อิบนุนูห์ ในวันที่สองสัจญาดะฮ์ และในวันที่สามเกาะวารีรีก็ได้ถอนความเห็นของตน คงเหลือเพียงอิมาม (อะห์มัด) และมุหัมมัด อิบนุนูห์ ทั้งสองถูกส่งตัวไปยังอัล-มะอ์มูนที่เมืองฏ็อรฏูสโดยใส่กุญแจมือและตรวนเท้า พร้อมกับอุละมาอ์จากที่อื่นๆ อีกยี่สิบคน ซึ่งปฏิเสธเรื่องการถูกสร้างของอัลกุรอานและยืนยันว่าอัลกุรอานไม่ใช่สิ่งถูกสร้าง คนเหล่านี้เพิ่งเดินทางไปถึงเมืองร็อกเกาะฮ์ ก็ได้รับข่าวการสิ้นชีวิตของอัล-มะอ์มูน พวกเขาจึงถูกส่งกลับไปยังผู้ปกครองแบกแดด ระหว่างทางมุหัมมัด อิบนุนูห์ได้เสียชีวิตลง ส่วนอิมามและสหายของท่านได้เดินทางถึงแบกแดด

อัล-มะอ์มูนได้สั่งเสียแก่ผู้สืบทอดตำแหน่งของเขา คือ อัล-มุอ์ตะศิม อิบนุร็อชีด ให้ยึดมั่นในแนวทางและอะกีดะฮ์ของเขาในเรื่องอัลกุรอาน และดำเนินนโยบายเดียวกันนั้นต่อไป (وَخُذْ بِسِيرَةِ أَخِيكَ فِي الْقُرْآنِ «จงดำเนินตามแนวทางของพี่ชายเจ้าในเรื่องอัลกุรอาน») และให้แต่งตั้งเกาะฎีอิบนุอบีดุอาด เป็นที่ปรึกษาและเสนาบดีของตนต่อไปดังเดิม ซึ่งอัล-มุอ์ตะศิมก็ได้ปฏิบัติตามคำสั่งเสียทั้งสองข้อนี้อย่างครบถ้วน

อิมามอะห์มัดในการทดสอบและการทดลอง

บัดนี้ ภาระหน้าที่ในการต่อต้านประเด็นเรื่อง "อัลกุรอานเป็นสิ่งถูกสร้าง" การปกป้องอะกีดะฮ์ที่ถูกต้อง และการยืนหยัดเผชิญหน้ากับรัฐบาลแห่งยุคสมัย ตกอยู่บนบ่าของอิมามอะห์มัด บิน หัมบัล (ร.ฮ.) เพียงผู้เดียว ท่านเป็นอิมามของกลุ่มนักหะดีษ และเป็นผู้ได้รับความไว้วางใจในซุนนะฮ์และชะรีอะฮ์ในเวลานั้น

อิมามอะห์มัดถูกนำตัวจากเมืองร็อกเกาะฮ์มายังแบกแดด โดยมีโซ่ตรวนสี่เส้นพันธนาการอยู่ที่เท้าของท่าน มีการโต้แย้งกับท่านในประเด็นนี้เป็นเวลาสามวัน แต่ท่านไม่ถอยห่างจากอะกีดะฮ์ของท่านเลย ในวันที่สี่ ท่านถูกนำตัวไปยังเจ้าเมืองแบกแดด เขากล่าวว่า "อะห์มัดเอ๋ย ท่านช่างเบื่อหน่ายชีวิตของท่านเสียจริง! ท่านเคาะลีฟะฮ์จะไม่ฆ่าท่านด้วยดาบ แต่เขาได้สาบานไว้แล้วว่า หากท่านไม่ยอมรับคำพูดของเขา ท่านจะถูกเฆี่ยนครั้งแล้วครั้งเล่า และท่านจะถูกโยนไว้ในที่ซึ่งไม่มีวันได้เห็นแสงอาทิตย์"

หลังจากนั้น อิมามถูกนำตัวไปเฝ้าอัลมุอ์ตะศิม และเพราะการปฏิเสธและการยืนกรานนี้ ท่านถูกเฆี่ยนถึง 28 ครั้ง เพชฌฆาตคนใหม่จะเฆี่ยนเพียงสองครั้ง แล้วก็จะเรียกเพชฌฆาตคนอื่นมาแทน ทุกครั้งที่ถูกเฆี่ยน อิมามอะห์มัดจะกล่าวว่า

اعطونی شیئًا من کتاب الله او سنة رسوله حتی اقول به

«จงนำสิ่งใดจากคัมภีร์ของอัลลอฮ์ หรือจากซุนนะฮ์ของเราะซูลของพระองค์มาแสดงแก่ฉัน แล้วฉันจะยอมรับมัน»

รายละเอียดของเหตุการณ์จากปากของอิมามอะห์มัด

อิมามอะห์มัดได้เล่าเหตุการณ์นี้ด้วยตนเองอย่างละเอียด ท่านกล่าวว่า

«เมื่อฉันมาถึงสถานที่ซึ่งเรียกว่า บาบุลบุสตาน ก็มีพาหนะนำมาให้ฉัน และฉันได้รับคำสั่งให้ขึ้นขี่ ในเวลานั้นไม่มีใครคอยพยุงฉันเลย และที่เท้าของฉันมีโซ่ตรวนอันหนักอึ้ง ในความพยายามที่จะขึ้นขี่ ฉันเกือบจะล้มคะมำลงหลายครั้ง ในที่สุดฉันก็ขึ้นขี่ได้อย่างทุลักทุเล และไปถึงวังของอัลมุอ์ตะศิม ฉันถูกนำเข้าไปในห้องแห่งหนึ่ง แล้วประตูก็ถูกปิดลง ในยามเที่ยงคืน…»

เป็นเวลา [กลางคืน] และที่นั่นไม่มีตะเกียงเลย ข้าพเจ้าต้องการจะลูบ (มะสะห์) เพื่อละหมาด จึงยื่นมือออกไป ก็พบว่ามีถ้วยน้ำใบหนึ่งกับอ่างวางอยู่ ข้าพเจ้าจึงอาบน้ำละหมาดและละหมาด วันรุ่งขึ้นผู้ส่งสารของมุอ์ตะศิมก็มาและพาข้าพเจ้าไปยังราชสำนักของเคาะลีฟะฮ์ มุอ์ตะศิมนั่งอยู่ ท่านกอฎีอัลกุฎอฮ์ อิบนุ อบีดุวาด ก็อยู่ที่นั่นด้วย และมีคนกลุ่มใหญ่ที่มีความคิดเห็นเดียวกับเขา อบูอับดุรเราะห์มาน อัชชาฟิอี ก็อยู่ที่นั่นด้วย ในเวลานั้นเองมีคนสองคนถูกตัดคอ ข้าพเจ้าถามอบูอับดุรเราะห์มาน อัชชาฟิอีว่า ท่านจำสิ่งใดจากอิมามชาฟิอีเกี่ยวกับการมะสะห์ได้บ้างไหม? อิบนุ อบีดุวาดกล่าวว่า "ดูชายผู้นี้สิ คอของเขากำลังจะถูกตัด แต่เขายังมาค้นคว้าเรื่องฟิกฮ์อยู่อีก"

มุอ์ตะศิมกล่าวว่า "พาเขามาใกล้ข้า" แล้วเขาก็เรียกข้าพเจ้าเข้าไปใกล้เรื่อย ๆ จนกระทั่งข้าพเจ้าอยู่ใกล้เขามาก เขากล่าวว่า "นั่งลงเถิด" ข้าพเจ้าเหนื่อยล้าจากโซ่ตรวนและรู้สึกหนักอึ้ง ครู่หนึ่งต่อมาข้าพเจ้ากล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้รับอนุญาตให้พูดอะไรบ้างไหม?" เคาะลีฟะฮ์กล่าวว่า "พูดมาเถิด" ข้าพเจ้ากล่าวว่า "ข้าพเจ้าอยากถามว่า ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ﷺ ได้เรียกร้อง (ดะอ์วะฮ์) ไปสู่สิ่งใด?" หลังจากเงียบไปครู่หนึ่ง เขากล่าวว่า "ไปสู่การปฏิญาณว่า

لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ

«ไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากอัลลอฮ์»"

ข้าพเจ้ากล่าวว่า "ข้าพเจ้าก็ปฏิญาณเช่นนั้น" จากนั้นข้าพเจ้ากล่าวว่า "มีรายงานจากท่านอิบนุอับบาส (ร.ฎ.) บรรพบุรุษของท่านว่า เมื่อคณะผู้แทนของเผ่าอับดุลก็อยส์มาเข้าพบท่านนบี ﷺ พวกเขาได้ถามท่านเกี่ยวกับอีมาน ท่านกล่าวว่า 'พวกท่านรู้หรือไม่ว่าอีมานคืออะไร?' พวกเขากล่าวว่า 'อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์รู้ดียิ่งกว่า' ท่านกล่าวว่า 'คือการปฏิญาณว่าไม่มีผู้ควรได้รับการเคารพสักการะใดนอกจากอัลลอฮ์ และมุฮัมมัด ﷺ เป็นเราะซูลของอัลลอฮ์ การดำรงละหมาด การจ่ายซะกาต และการแยกหนึ่งในห้าส่วนจากทรัพย์เชลยศึก (ฆอนีมะฮ์)'"

ครั้นแล้วมุอ์ตะศิมกล่าวว่า "หากเจ้าไม่ได้ตกอยู่ในมือของผู้ที่มาก่อนข้า ข้าก็คงไม่ยุ่งเกี่ยวกับเจ้า" จากนั้นเขาหันไปกล่าวกับอับดุรเราะห์มาน บิน อิสหาก ว่า "ข้ามิได้สั่งเจ้าแล้วหรือว่าให้ยุติการทดสอบนี้เสีย?" อิมามอะห์มัดเล่าว่า ข้าพเจ้ากล่าวว่า "อัลลอฮุอักบัร! ในเรื่องนี้มีความโล่งใจสำหรับชาวมุสลิมมากเพียงใด" เคาะลีฟะฮ์กล่าวแก่อุละมาอ์ที่อยู่ ณ ที่นั้นว่า "จงโต้วาทีและสนทนากับเขา" แล้วกล่าวกับอับดุรเราะห์มานว่า "จงสนทนากับเขา" (ณ ตรงนี้ อิมามอะห์มัดได้บรรยายรายละเอียดของการโต้วาทีนี้

ทำ (กล่าวว่า) :—

คนหนึ่งพูดขึ้น ข้าพเจ้าก็ตอบเขา อีกคนหนึ่งพูด ข้าพเจ้าก็ตอบเขา มุอ์ตะศิมกล่าวว่า "อะห์มัดเอ๋ย ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่านเถิด ท่านว่าอย่างไร?" ข้าพเจ้ากล่าวว่า "โอ้อมีรุลมุอ์มินีน! โปรดแสดงสิ่งใดจากคัมภีร์ของอัลลอฮ์หรือซุนนะฮ์ของท่านเราะซูล ﷺ ให้ข้าพเจ้าดูเถิด แล้วข้าพเจ้าจะยอมรับตามนั้น" มุอ์ตะศิมกล่าวว่า "หากพวกเขายอมรับคำพูดของข้า ข้าจะปล่อยพวกเขาเป็นอิสระด้วยมือของข้าเอง และจะไปหาพวกเขาพร้อมกับกองทัพและไพร่พลของข้า และจะไปเฝ้าที่ธรณีประตูของพวกเขา" แล้วเขากล่าวต่อว่า "อะห์มัด ข้ามีความเมตตาสงสารท่านยิ่งนัก และข้ามีความรู้สึกต่อท่านเช่นเดียวกับที่มีต่อฮารูนบุตรชายของข้าเอง ท่านว่าอย่างไร?" ข้าพเจ้าก็ให้คำตอบเดิมว่า "โปรดแสดงสิ่งใดจากคัมภีร์ของอัลลอฮ์หรือซุนนะฮ์ของท่านเราะซูล ﷺ ให้ข้าพเจ้าดูเถิด แล้วข้าพเจ้าจะยอมรับ" เมื่อเวลาล่วงไปนาน เขาก็เกิดความเบื่อหน่ายและกล่าวว่า "ไปเถิด" แล้วข้าพเจ้าก็ถูกคุมขังและถูกส่งกลับไปยังที่เดิม

วันรุ่งขึ้นข้าพเจ้าถูกเรียกตัวอีก การโต้แย้งดำเนินไป และข้าพเจ้าก็ตอบทุกคน จนกระทั่งถึงเวลาตะวันคล้อย เมื่อเขาเบื่อหน่ายก็กล่าวว่า "นำตัวเขาไป" ในคืนที่สาม ข้าพเจ้าเข้าใจว่าพรุ่งนี้คงจะเกิดอะไรขึ้นแน่ ข้าพเจ้าจึงขอเชือกมาเส้นหนึ่ง แล้วใช้มันมัดโซ่ตรวนของข้าพเจ้าให้แน่น ส่วนเชือกผูกผ้านุ่งที่ข้าพเจ้าใช้ผูกโซ่ตรวนไว้นั้น ข้าพเจ้าก็ร้อยกลับเข้าไปในผ้านุ่งอีกครั้ง ด้วยเกรงว่าหากเกิดเหตุร้ายแรงขึ้นแล้วร่างกายของข้าพเจ้าจะถูกเปิดเผย

วันที่สามข้าพเจ้าถูกเรียกตัวอีก ข้าพเจ้าเห็นว่าราชสำนักเต็มไปด้วยผู้คน ข้าพเจ้าเดินผ่านประตูและที่ต่าง ๆ หลายแห่งเข้าไป มีบางคนถือดาบยืนอยู่ บางคนถือแส้ ผู้คนจำนวนมากที่เคยอยู่ในสองวันก่อนไม่ได้มาในวันนี้ เมื่อข้าพเจ้าไปถึงมุอ์ตะศิม เขากล่าวว่า "นั่งลงเถิด" แล้วกล่าวว่า "จงโต้แย้งกับเขาและสนทนากับเขา" ผู้คนจึงเริ่มโต้แย้ง ข้าพเจ้าตอบคนหนึ่ง แล้วก็ตอบอีกคนหนึ่ง เสียงของข้าพเจ้าดังกว่าทุกคน เมื่อเวลาผ่านไปนาน เขาก็ให้ข้าพเจ้าแยกออกไป แล้วพูดคุยกับพวกเขาเป็นการส่วนตัว จากนั้นก็ให้พวกเขาออกไปและเรียกข้าพเจ้าเข้าไป แล้วกล่าวว่า "อะห์มัด ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน จงยอมรับคำพูดของข้าเถิด แล้วข้าจะปล่อยท่านด้วยมือของข้าเอง"[^1] ข้าพเจ้าก็ให้คำตอบเช่นเดิม เขาจึงโกรธและกล่าวว่า "จับตัวเขาไว้…"

[^1]: มุอ์ตะศิมมีท่าทีอ่อนลงในเรื่องของอิมามอะห์มัด แต่อะห์มัด บิน อะบีดุวาด คอยยุยงเขาอยู่ตลอดเวลา และปลุกเร้าความถือเกียรติของเขาว่า ผู้คนจะกล่าวว่ามุอ์ตะศิมได้หันเหออกจากแนวทางของมะอ์มูนพี่ชายของตนแล้ว

«…ดึงแขนออกไป และพวกเขาก็ดึงมือของข้าพเจ้า แล้วมุอ์ตะศิมก็นั่งลงบนเก้าอี้ เขาเรียกเพชฌฆาตและผู้เฆี่ยนตีเข้ามา แล้วกล่าวกับเพชฌฆาตว่า "จงก้าวออกมา" ชายคนหนึ่งก้าวออกมาและเฆี่ยนข้าพเจ้าสองครั้ง มุอ์ตะศิมกล่าวว่า "จงเฆี่ยนให้แรง" แล้วเขาก็ถอยไป จากนั้นอีกคนหนึ่งก็เข้ามาเฆี่ยนสองครั้ง เมื่อเฆี่ยนไปได้สิบเก้าครั้ง มุอ์ตะศิมก็เข้ามาหาข้าพเจ้าแล้วกล่าวว่า "อะห์มัดเอ๋ย ท่านจะเอาชีวิตตนเองไปทิ้งไปทำไม ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ข้าห่วงใยท่านมาก" มีชายคนหนึ่งชื่ออุญัยฟ์เอาด้ามดาบทิ่มข้าพเจ้าและกล่าวว่า "ท่านต้องการจะเอาชนะพวกเขาทั้งหมดหรือ" อีกคนหนึ่งกล่าวว่า "บ่าวของอัลลอฮ์เอ๋ย! เคาะลีฟะฮ์ยืนอยู่เหนือศีรษะท่านแล้ว" บางคนกล่าวว่า "ท่านอะมีรุลมุอ์มินีน ท่านถือศีลอดอยู่ และท่านยืนอยู่กลางแดด" มุอ์ตะศิมพูดกับข้าพเจ้าอีก และข้าพเจ้าก็ตอบเขาด้วยคำตอบเดิม แล้วเขาก็สั่งเพชฌฆาตอีกครั้งว่า "จงเฆี่ยนด้วยกำลังทั้งหมด"

อิมามกล่าวว่า "ระหว่างนั้นสติของข้าพเจ้าก็หลุดลอยไป เมื่อข้าพเจ้าได้สติกลับคืนมา ก็เห็นว่าโซ่ตรวนถูกปลดออกแล้ว คนหนึ่งในบรรดาผู้ที่อยู่ ณ ที่นั้นกล่าวว่า "พวกเราจับท่านคว่ำหน้าลงแล้วเหยียบย่ำท่าน" อะห์มัดกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่รู้สึกอะไรเลย"»[^1]

ความเด็ดเดี่ยวและความหนักแน่นที่ไม่มีผู้ใดเทียบได้

หลังจากนั้น อะห์มัด อิบนุ หันบัล (ร.ฮ.) ก็ถูกส่งกลับบ้าน นับตั้งแต่ท่านถูกจับกุมจนถึงเวลาที่ได้รับการปล่อยตัว ท่านอยู่ในคุกเป็นเวลายี่สิบแปดเดือน ท่านถูกเฆี่ยนสามสิบสามหรือสามสิบสี่ครั้ง อิบรอฮีม อิบนุ มุศอับ ซึ่งเป็นหนึ่งในทหารยาม กล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดกล้าหาญและใจเด็ดยิ่งกว่าอะห์มัด ในสายตาของท่าน พวกเรามีค่าไม่ต่างอะไรจากแมลงวันเลย"

มุหัมมัด อิบนุ อิสมาอีลกล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้ยินมาว่าอะห์มัดถูกเฆี่ยนอย่างรุนแรงถึงขนาดที่ว่า หากแส้เพียงครั้งเดียวนั้นตกลงบนช้าง ช้างก็คงร้องลั่นแล้ววิ่งหนีไป" ผู้หนึ่งซึ่งอยู่ในเหตุการณ์เล่าว่า อิมามถือศีลอดอยู่ ข้าพเจ้ากล่าวกับท่านว่า "ท่านถือศีลอดอยู่ และท่านยังมีทางเลือกที่จะยอมรับหลักความเชื่อนี้เพื่อรักษาชีวิตของท่านไว้…"

[^1]: ตารีคุลอิสลาม (تاريخ الإسلام) ของอัษ-ษะฮะบี ชีวประวัติอิมามอะห์มัด หน้า 41–49 โดยย่อและสรุปความ

…แต่ท่านมิได้ใส่ใจต่อสิ่งนั้นเลย ครั้งหนึ่งท่านกระหายน้ำอย่างรุนแรงจึงขอน้ำดื่ม มีผู้นำถ้วยน้ำเย็นใส่น้ำแข็งมาวางต่อหน้าท่าน ท่านรับไว้ในมือและมองดูมันอยู่ครู่หนึ่ง แล้วส่งคืนไปโดยไม่ได้ดื่ม[^1]

บุตรชายของท่านเล่าว่า เมื่อตอนที่บิดาของข้าพเจ้าสิ้นชีวิตนั้น บนร่างกายของท่านยังมีรอยแผลจากการถูกเฆี่ยนตี อบุลอับบาส อัรร็อกกี เล่าว่า เมื่อครั้งที่อะห์มัดถูกคุมขังอยู่ที่ร็อกเกาะฮ์ ผู้คนพยายามเกลี้ยกล่อมท่าน และยกหะดีษต่าง ๆ เกี่ยวกับการปกป้องตนเองขึ้นมาอ้าง ท่านกล่าวว่า แล้วพวกท่านจะตอบหะดีษของค็อบบาบอย่างไร ซึ่งในหะดีษนั้นกล่าวว่า ในบรรดาผู้คนก่อนหน้านี้ บางคนถูกนำเลื่อยมาวางบนศีรษะแล้วถูกเลื่อยผ่าออก ถึงกระนั้นพวกเขาก็ไม่ละทิ้งศาสนาของตน

เมื่อได้ยินดังนั้น ผู้คนก็หมดหวัง และเข้าใจว่าท่านจะไม่ถอยห่างจากแนวทางของท่าน และจะอดทนต่อทุกสิ่ง

ผลงานของอิมามอะห์มัดและผลตอบแทนของมัน

ด้วยความหนักแน่นมั่นคงและอิสติกอมะฮ์อันหาที่เปรียบมิได้ของอิมามอะห์มัด ฟิตนะฮ์นี้จึงสิ้นสุดลงตลอดกาล และมุสลิมทั้งหลายก็ปลอดภัยจากภัยอันใหญ่หลวงทางศาสนา ส่วนผู้ที่เข้าข้างรัฐบาลแห่งยุคสมัยในการทดสอบทางศาสนาครั้งนี้ และอาศัยการเอาตัวรอดตามสถานการณ์และการคำนึงถึงผลประโยชน์ ก็ตกต่ำลงในสายตาของผู้คน และความน่าเชื่อถือทางศาสนาและทางวิชาการของพวกเขาก็สูญสิ้นไป ในทางตรงกันข้าม เกียรติของอิมามอะห์มัดกลับสูงส่งยิ่งขึ้นเป็นทวีคูณ ความรักต่อท่านกลายเป็นสัญลักษณ์และเครื่องหมายของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์และมุสลิมผู้มีอะกีดะฮ์ที่ถูกต้อง ร่วมสมัยคนหนึ่งของท่าน คือ กุตัยบะฮ์ กล่าวไว้ว่า

اذا رأيت الرجل يحب احمد بن حنبل فاعلم انه صاحب سنة

«เมื่อท่านเห็นผู้ใดรักอะห์มัด อิบนุ ฮัมบัล จงรู้เถิดว่าเขาเป็นผู้ยึดถือซุนนะฮ์»[^2]

[^1]: ตารีคุลอิสลาม (تاريخ الإسلام) ของอัษ-ษะฮะบี, ชีวประวัติอิมามอะห์มัด หน้า 49–50 โดยย่อและสรุปความ

[^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 61

อุละมาอ์อีกท่านหนึ่งคือ อะห์มัด บิน อิบรอฮีม อัด-เดาร่อกี ได้กล่าวไว้ว่า

من سمعتموه يذكر احمد بن حنبل بسوء فاتهموه على الاسلام

«ผู้ใดที่พวกท่านได้ยินเขากล่าวถึงอะห์มัด บิน ฮันบัล ในทางที่ไม่ดี จงมองอิสลามของเขาด้วยความสงสัยเถิด»[^1]

อิมามอะห์มัดเป็นอิมามแห่งยุคในวิชาหะดีษ การเรียบเรียงและรวบรวมหนังสือ «อัล-มุสนัด» (المسند) เป็นผลงานทางวิชาการอันยิ่งใหญ่ของท่าน ท่านเป็นมุจญ์ตะฮิดในมัซฮับและเป็นอิมามที่มีสำนักของตนเองโดยเฉพาะ ท่านเป็นผู้สมถะและเป็นผู้เคร่งครัดในอิบาดะฮ์อย่างยิ่ง คุณงามความดีเหล่านี้ล้วนเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไป แต่เคล็ดลับที่แท้จริงของการเป็นที่ยอมรับและเป็นที่รักไปทั่วโลก ตลอดจนความยิ่งใหญ่และความเป็นอิมามของท่าน ก็คือความเด็ดเดี่ยวและความหนักแน่นมั่นคงของท่าน การปกป้องศาสนาในท่ามกลางฟิตนะฮ์ที่ปั่นป่วนไปทั้งโลกนี้ และการเผชิญหน้าเพียงลำพังกับอำนาจกษัตริย์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในยุคของท่าน นี่แหละคือสาเหตุที่แท้จริงของการเป็นที่ยอมรับของคนทั่วไปและการคงอยู่ตลอดกาลของท่าน

«ชื่อเสียงของท่านเคาะลีล (นบีอิบรอฮีม) มิได้มาจากการสร้างกะอ์บะฮ์ แต่ท่านมีชื่อเสียงเพราะท่านมิได้ไหวหวั่นในกองไฟต่างหาก»

บรรดาผู้ร่วมสมัยของท่านซึ่งได้ประจักษ์ความปั่นป่วนอันแผ่ไปทั่วโลกของฟิตนะฮ์นี้ ได้ยอมรับในความยิ่งใหญ่ของผลงานนี้ของท่านด้วยใจกว้างยิ่ง และได้ขนานนามมันว่าเป็นการปกป้องศาสนาในเวลาอันเหมาะสม และเป็นตำแหน่งแห่งความเป็นศิดดีก (ผู้ซื่อสัตย์ยิ่ง) ผู้ร่วมสมัยและสหายร่วมครูของท่าน คือ อาลี บิน อัล-มะดีนี นักหะดีษผู้มีชื่อเสียงแห่งยุค (ผู้ซึ่งเป็นครูที่อิมามบุคอรีภาคภูมิใจ) ได้กล่าวไว้ว่า

انّ الله اعز هذا الدين برجلين ليس لهما ثالث، ابوبكر الصديق يوم الردة واحمد بن حنبل يوم المحنة

«อัลลอฮ์ตะอาลาทรงให้ศาสนานี้มีชัยและได้รับการปกป้องด้วยบุคคลสองคน ซึ่งไม่ปรากฏว่ามีคนที่สามเทียบเคียงได้ คือ อบูบักร อัศ-ศิดดีก (ร.ฎ.) ในคราวการตกศาสนา (ริดดะฮ์) และอะห์มัด บิน ฮันบัล ในคราวฟิตนะฮ์เรื่องการสร้างอัลกุรอาน»[^2]

[^1]: ตารีค บัฆดาด (تاريخ بغداد) ของอัล-เคาะฏีบ เล่ม 4 หน้า 421 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 418

ผลแห่งความยิ่งใหญ่และการเป็นที่ยอมรับนี้ก็คือ เมื่ออิมามแห่งอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ถึงแก่กรรมในปี ฮ.ศ. 241 ผู้คนทั้งเมืองต่างหลั่งไหลออกมา ไม่เคยมีใครเห็นฝูงชนมากมายเช่นนี้ในการไว้อาลัยศพของผู้ใดมาก่อน มีการประมาณจำนวนผู้ละหมาดญะนาซะฮ์ไว้ว่า มีผู้ชายแปดแสนคนและผู้หญิงหกหมื่นคน[^1]

[^1]: ตัรญะมะฮ์ อัล-อิมาม อะห์มัด (ترجمة الإمام أحمد) ของอัซ-ซะฮะบี, ตารีค อิบนุค็อลลิกาน (تاريخ ابن خلكان)

ฟิตนะฮ์แห่งอิอ์ติซาล และอิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรี กับบรรดาผู้ปฏิบัติตามท่าน

อำนาจทางวิชาการของพวกมุอ์ตะซิละฮ์และผลกระทบของมัน

เมื่อค่อลีฟะฮ์อัลมุอ์ตะศิมและอัลวาษิกถึงแก่กรรม (ทั้งสองเป็นผู้อุปถัมภ์มัซฮับอิอ์ติซาลและพวกมุอ์ตะซิละฮ์) อิทธิพลของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ก็ถูกทำลายลง ค่อลีฟะฮ์อัลมุตะวักกิล ผู้สืบทอดตำแหน่งต่อจากอัลวาษิก เป็นผู้รังเกียจมัซฮับอิอ์ติซาลและเป็นศัตรูของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ เขาได้ตามล้างร่องรอยแห่งความยิ่งใหญ่และอำนาจของพวกมุอ์ตะซิละฮ์จนหมดสิ้น และขับไล่พวกเขาออกจากรัฐบาลโดยสิ้นเชิง แต่ในวงการวิชาการ อิทธิพลของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ยังคงหลงเหลืออยู่ อะกีดะฮ์ว่าด้วยการที่อัลกุรอานเป็นสิ่งถูกสร้าง (ค็อลกุลกุรอาน) ได้สูญเสียพลังของมันไปแล้วก็จริง แต่ประเด็นการถกเถียงและปัญหาอื่น ๆ ของพวกเขายังคงสดใหม่และมีชีวิตอยู่ พวกมุอ์ตะซิละฮ์ได้สร้างเกียรติภูมิทางวิชาการของตนขึ้นด้วยความเฉลียวฉลาด ความสามารถทางวิชาการ และบุคคลสำคัญที่โดดเด่นบางคนของพวกเขา และพวกเขายังดำรงตำแหน่งสูงบางตำแหน่งในด้านตุลาการ การออกฟัตวา และการปกครองอยู่

ในช่วงกลางศตวรรษที่สาม พวกเขามีอิทธิพลอย่างมาก เป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปว่าพวกมุอ์ตะซิละฮ์เป็นผู้มีความคิดลึกซึ้ง มีทัศนะกว้างไกล และเป็นนักค้นคว้า และทัศนะตลอดจนผลการค้นคว้าของพวกเขาก็ใกล้เคียงกับหลักเหตุผลมากกว่า นักศึกษาหนุ่มจำนวนมากและผู้ที่ปรารถนาชื่อเสียงต่างรับเอาแนวคิดอิอ์ติซาลมาเป็นดั่งแฟชั่น หลังจากอิมามอะห์มัด (ร.ฮ.) ก็ไม่ปรากฏบุคคลทรงพลังที่มีความรู้และศาสนาโดดเด่นขึ้นในหมู่ชาวหะนาบิละฮ์ ส่วนบรรดานักหะดีษและอุละมาอ์ผู้ร่วมแนวทางเดียวกับพวกเขาก็ไม่ได้ให้ความสนใจต่อศาสตร์แห่งเหตุผลและวิธีการถกเถียงและพิจารณาแบบใหม่ (ซึ่งได้แพร่หลายขึ้นด้วยอิทธิพลของพวกมุอ์ตะซิละฮ์และนักปรัชญา) ผลที่ตามมาก็คือ ในการประชุมโต้วาที

และในวงการเรียนการสอน เมื่อรู้สึกได้ถึงความอ่อนด้อยทางวิชาการของบรรดานักหะดีษ และความไม่รู้หลักมูลฐานของปรัชญา ในการอภิปรายทางวิชาการ ฝ่ายมุอ์ตะซิละฮ์จึงมักได้เปรียบเสมอ ส่วนผู้ที่ไม่มีความรู้ในศาสนาอย่างลึกซึ้ง และไม่รู้ข้อเท็จจริงที่ว่า สติปัญญาอันตื้นเขินนั้นสนับสนุนมุอ์ตะซิละฮ์ ส่วนสติปัญญาที่มั่นคงและลึกซึ้งนั้นในที่สุดย่อมยอมรับแนวทางของบรรดานักหะดีษและวิทยปัญญาแห่งชะรีอะฮ์ ก็จะประทับใจในวาทศิลป์อันงดงาม การโต้ตอบอันฉับไว และความละเอียดลึกซึ้งทางวิชาการของมุอ์ตะซิละฮ์ ผลที่ตามมาคือ ความหมายตามตัวบทของชะรีอะฮ์และแนวทางของสะลัฟถูกลดคุณค่าทางวิชาการลง และเกิดความไม่เชื่อมั่นต่อสิ่งเหล่านั้น แม้แต่ในหมู่บรรดานักหะดีษเองและกลุ่มลูกศิษย์ของพวกเขา ก็มีคนจำนวนมากตกอยู่ในความรู้สึกด้อยค่า และเกรงขามต่อแนวคิดเหตุผลนิยมและการอวดอ้างทางปรัชญาของมุอ์ตะซิละฮ์ สภาพการณ์เช่นนี้เป็นอันตรายอย่างยิ่งต่อเกียรติภูมิของศาสนาและอำนาจของซุนนะฮ์ การตีความอัลกุรอานอันทรงเกียรติและหลักอะกีดะฮ์ของอิสลามกลายเป็นของเล่นของเด็กสำหรับนักโต้วาทีผู้ทำทีเป็นนักปรัชญาเหล่านี้ เหตุผลนิยมอันดิบเถื่อนและปรัชญาอันตื้นเขินกำลังได้รับการยอมรับในหมู่มุสลิม ซึ่งเป็นเพียงการออกกำลังทางความคิดและการต่อสู้กันด้วยถ้อยคำศัพท์เทคนิค ในการเผชิญหน้ากับสภาพการณ์นี้และการหยุดยั้งกระแสน้ำหลากที่กำลังเพิ่มพูนขึ้นนี้ ความหวงแหนและความกระตือรือร้นทางศาสนาของบรรดานักหะดีษและพวกหะนาบิละฮ์ก็ไม่เพียงพอ ความสมถะและการอิบาดะฮ์ของบรรดาผู้เคร่งครัดในการภักดีและผู้สมถะก็ไม่เพียงพอ และความเชี่ยวชาญและความแม่นยำของบรรดาฟุเกาะฮาอ์ในเรื่องฟัตวา รายละเอียดปลีกย่อย และประเด็นปัญหาต่าง ๆ ก็ไม่เพียงพอเช่นกัน

ความจำเป็นต้องมีบุคคลผู้ยิ่งใหญ่เพื่อเกียรติภูมิของซุนนะฮ์

สำหรับภารกิจนี้ จำเป็นต้องมีบุคคลผู้หนึ่งซึ่งมีความสามารถทางสติปัญญาเหนือกว่ามุอ์ตะซิละฮ์อย่างมาก ผู้ซึ่งไม่เพียงแต่รู้จักวิถีทางของแนวคิดเหตุผลนิยมเท่านั้น หากแต่ได้ใช้ชีวิตอยู่ในวิถีทางนั้นมาเป็นเวลานาน ผู้ซึ่งเมื่ออยู่ต่อหน้าบุคลิกภาพอันสูงส่งและสติปัญญาระดับมุจญ์ตะฮิดของเขาแล้ว บรรดาผู้ถือธงแห่งเหตุผลนิยมและปรัชญาในยุคนั้นจะดูเหมือนเป็นเพียงนักเรียนชั้นต้น และดูต่ำต้อยด้อยค่า ประหนึ่งคนตัวเตี้ยและเด็กน้อยที่ยืนอยู่ต่อหน้ามนุษย์ร่างยักษ์ อิสลามมีความจำเป็นเร่งด่วนต้องการอิมามแห่งซุนนะฮ์เช่นนี้ และอิสลามก็ได้พบบุคคลผู้นั้นในตัวของชัยค์อบุลหะซัน อัล-อัชอะรี

อิหม่ามอบุลหะซัน อัลอัชอะรี

อบุลหะซันมีนามว่าอะลี บิดาชื่ออิสมาอีล ท่านสืบเชื้อสายจากศอฮาบะฮ์ผู้มีชื่อเสียงคือท่านอบูมูซา อัลอัชอะรี (ร.ฎ.) ท่านเกิดที่เมืองบัศเราะฮ์ในปี ฮ.ศ. 260 หลังจากอิสมาอีลผู้เป็นบิดาถึงแก่กรรม มารดาของท่านได้แต่งงานกับอบูอะลี อัลญุบบาอี ซึ่งเป็นอิหม่ามของพวกมุอ์ตะซิละฮ์และเป็นผู้ชูธงของมัซฮับอิอ์ติซาลในสมัยของเขา ชัยค์อบุลหะซันได้รับการอบรมเลี้ยงดูในอ้อมอกของเขา และไม่นานก็กลายเป็นผู้ที่เขาไว้วางใจและเป็นมือขวาของเขา อบูอะลี อัลญุบบาอีเป็นครูผู้สอนและนักประพันธ์ที่ดี แต่ไม่ค่อยมีความสามารถในการโต้วาทีมากนัก ส่วนอบุลหะซัน อัลอัชอะรีนั้น ตั้งแต่แรกเริ่มก็เป็นผู้มีวาทศิลป์และตอบโต้ได้ฉับไว อบูอะลีจึงมักจะให้ท่านออกหน้าในโอกาสของการถกเถียงและโต้วาที ไม่นานนักท่านก็กลายเป็นผู้นำของวงศึกษาและเป็นประธานในที่ประชุมโต้วาที[^1] ข้อสันนิษฐานและหลักฐานภายนอกทั้งปวงบ่งชี้ว่า ท่านจะได้เป็นผู้สืบทอดของผู้อุปการะและอาจารย์ของท่าน และบางทีอาจก้าวล้ำหน้าเขาในการปกป้องและเผยแพร่มัซฮับอิอ์ติซาลเสียด้วยซ้ำ แต่การจัดการของอัลลอฮ์ตะอาลานั้นช่างน่าอัศจรรย์ พระองค์ทรงเลือกบุคคลผู้นี้ เพื่อการพิทักษ์และสนับสนุนซุนนะฮ์ บุคคลผู้ซึ่งใช้ชีวิตทั้งหมดไปในการปกป้องและพิสูจน์ยืนยันมัซฮับอิอ์ติซาล และเป็นผู้ที่ประกาศนียบัตรแห่งความเป็นผู้นำของอิอ์ติซาลได้เตรียมไว้ให้แล้ว

ในจิตใจของชัยค์อบุลหะซันเกิดปฏิกิริยาต่อต้านอิอ์ติซาลขึ้น จิตใจของท่านเริ่มรังเกียจการตีความ (ตะอ์วีล) และการอนุมานด้วยเหตุผลอย่างเลื่อนลอยของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ ท่านเริ่มรู้สึกว่าสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดเป็นเพียงเรื่องของความเฉลียวฉลาด และการยึดติดในมัซฮับของตน ส่วนความจริงนั้นเป็นอีกสิ่งหนึ่ง และนั่นก็คือแนวทางของบรรดาศอฮาบะฮ์ผู้ทรงเกียรติและสะลัฟ ในที่สุดแล้วสติปัญญาก็ต้องก้มลงคำนับ ณ ธรณีประตูนี้ หลังจากที่ได้ปกป้องและพิสูจน์มัซฮับและหลักความเชื่อของพวกมุอ์ตะซิละฮ์มาเป็นเวลาสี่สิบปี จิตใจของท่านก็หมดความรู้สึกต่อสิ่งนั้นโดยสิ้นเชิง และในความคิดของท่านเกิดการกบฏต่อต้านมันขึ้น ท่านไม่ออกจากบ้านเป็นเวลาสิบห้าวัน ในวันที่สิบหก ท่านออกจากบ้านตรงไปยังมัสยิดญามิอ์ วันนั้นเป็นวันศุกร์ และมัสยิดญามิอ์…

[^1]: ตับยีน กัซิบ อัลมุฟตะรี (تبیین کذب المفتری) โดยอิบนุอะซากิร อัดดิมัชกี หน้า 111

เต็มแน่นไปด้วยผู้คน ท่านขึ้นไปบนมิมบัรแล้วประกาศด้วยเสียงอันดังว่า «ผู้ใดรู้จักฉัน ผู้นั้นก็รู้จักแล้ว ส่วนผู้ใดไม่รู้จัก ฉันขอบอกให้ทราบว่า ฉันคืออบุลหะซัน อัลอัชอะรีย์ ฉันเคยเป็นมุอ์ตะซิลีย์ ฉันเคยยึดถือหลักความเชื่อนั้นและนั้น บัดนี้ฉันขอเตาบะฮ์ และขอถอนตัวจากความคิดเดิมของฉัน นับแต่วันนี้ภารกิจของฉันคือการหักล้างพวกมุอ์ตะซิละฮ์ และเปิดเผยจุดอ่อนและความผิดพลาดของพวกเขา»[^1] นับแต่วันนั้นจนถึงวันสุดท้ายแห่งชีวิตของท่าน ความเฉลียวฉลาด ประสบการณ์ทางวิชาการ ความสามารถในการพูด การเขียน และการอ้างหลักฐานของท่าน ได้ถูกทุ่มเทไปในการหักล้างแนวคิดอิอ์ติซาล และสนับสนุนพร้อมทั้งพิสูจน์หลักความเชื่อตามแนวทางของสะลัฟและอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ ผู้ซึ่งเมื่อวานยังเป็นปากเสียงของพวกมุอ์ตะซิละฮ์และเป็นทนายที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของพวกเขา ได้กลายเป็นผู้แทนของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์และเป็นผู้พิทักษ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของพวกเขา

ความมุ่งมั่นในการเผยแผ่และการยืนยันสัจธรรมของอิหม่ามอบุลหะซัน อัลอัชอะรีย์

ท่านปฏิบัติหน้าที่นี้โดยถือว่าเป็นการแสวงหาความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์ เป็นญิฮาดและเป็นดะอ์วะฮ์ ท่านจะเดินทางไปยังที่ชุมนุมของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ด้วยตนเอง พบปะกับบุคคลสำคัญของพวกเขา และพยายามทำให้พวกเขาคลายข้อสงสัยและเข้าใจสัจธรรม มีผู้หนึ่งถามท่านว่า «เหตุใดท่านจึงคบหากับพวกบิดอะฮ์ และไปหาพวกเขาด้วยตนเอง ทั้งที่มีคำสั่งให้ตัดขาดจากพวกเขา?» ท่านตอบว่า «ฉันจะทำอย่างไรได้ พวกเขาดำรงตำแหน่งสูง บางคนเป็นผู้ปกครองเมือง บางคนเป็นกอฎี ด้วยตำแหน่งและเกียรติยศของพวกเขา พวกเขาจึงไม่มาหาฉัน หากฉันไม่ไปหาพวกเขาบ้าง แล้วสัจธรรมจะปรากฏได้อย่างไร และพวกเขาจะรู้ได้อย่างไรว่าอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ก็มีผู้ช่วยเหลือและผู้ที่สามารถพิสูจน์มัซฮับของตนด้วยหลักฐาน?»[^2]

ความสามารถทางสติปัญญาและความเป็นเลิศทางวิชาการของท่าน

อิหม่ามอบุลหะซันมีความเชี่ยวชาญในการโต้วาที การอภิปราย และการอ้างหลักฐานมาตั้งแต่ก่อนแล้ว และนี่คือรสนิยมโดยธรรมชาติและพรสวรรค์ที่อัลลอฮ์ประทานแก่ท่าน

[^1]: อิบนุคัลลิกาน เล่ม 1 หน้า 464 [^2]: ตับยีน กิซบิลมุฟตะรี (تبيين كذب المفتري) หน้า 116

...ความสามารถ ความมุ่งมั่นที่จะปกป้องแนวทางแห่งสัจธรรม และความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ ได้ขัดเกลาพลังและความสามารถเหล่านั้นของท่านให้เฉียบคมยิ่งขึ้นไปอีก ท่านอยู่เหนือระดับสติปัญญาของคนในยุคสมัยของท่าน และมีสติปัญญาระดับมุจญ์ตะฮิดในด้านวิชาการเชิงเหตุผล (อัล-อักลิยาต) และวิชาอิลมุลกะลาม ท่านตอบคำถามและข้อโต้แย้งของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ได้อย่างง่ายดาย ประหนึ่งครูผู้ช่ำชองและเชี่ยวชาญในวิชาของตนตอบคำถามของนักเรียนชั้นต้น และทำให้พวกเขาเงียบลงได้ ศิษย์คนหนึ่งของท่าน คือ อบูอับดิลลาฮ์ อิบนุ เคาะฟีฟ ได้เล่าถึงการพบกันครั้งแรกและบรรยากาศของการชุมนุมครั้งหนึ่งไว้ว่า

«ข้าพเจ้าเดินทางจากชีราซมายังบัศเราะฮ์ ข้าพเจ้าปรารถนาอย่างยิ่งที่จะได้พบอบุลหะซัน อัล-อัชอะรี ผู้คนจึงบอกให้ข้าพเจ้ารู้ว่าท่านอยู่ที่ใด เมื่อข้าพเจ้ามาถึง ท่านกำลังอยู่ในการชุมนุมโต้วาที ที่นั่นมีพวกมุอ์ตะซิละฮ์กลุ่มหนึ่ง และพวกเขากำลังพูดอยู่ เมื่อพวกเขาเงียบลงและได้พูดสิ่งที่ต้องการจนจบแล้ว อบุลหะซัน อัล-อัชอะรีจึงเริ่มพูด ท่านหันไปกล่าวกับพวกเขาทีละคนว่า ท่านได้พูดเช่นนี้ และคำตอบของมันคือเช่นนี้ ท่านได้โต้แย้งเช่นนี้ และคำตอบของมันคือเช่นนี้ จนกระทั่งท่านได้ตอบพวกเขาทุกคน เมื่อท่านลุกออกจากที่ชุมนุม ข้าพเจ้าก็เดินตามหลังท่านไป และมองดูท่านตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า ท่านถามว่า เจ้ามองดูอะไรอยู่ ข้าพเจ้าตอบว่า ข้าพเจ้ากำลังดูว่าท่านมีลิ้นกี่ลิ้น มีหูกี่หู และมีตากี่ดวง (จึงสามารถฟังทุกคน เข้าใจทุกคน และตอบทุกคนได้) ท่านได้ยินดังนั้นก็หัวเราะ»[^1]

ในอีกรายงานหนึ่งมีข้อความเพิ่มเติมว่า ข้าพเจ้ากล่าวแก่ท่านว่า «ข้าพเจ้าเข้าใจคำพูดทั้งหมดของท่าน แต่ข้าพเจ้าไม่เข้าใจว่าเหตุใดในตอนแรกท่านจึงนิ่งเงียบ และเปิดโอกาสให้พวกมุอ์ตะซิละฮ์พูด ฐานะของท่านนั้นสมควรที่ท่านจะเป็นผู้เริ่มพูดเอง และหักล้างข้อโต้แย้งเหล่านั้นด้วยตัวท่านเอง» ท่านตอบว่า «ฉันไม่เห็นว่าเป็นที่อนุญาตที่จะกล่าวประเด็นและคำพูดเหล่านั้นออกมาจากปากของฉันเอง แต่เมื่อมันออกมาจากปากของผู้ใดแล้ว การตอบโต้และการหักล้างคำพูดเหล่านั้นก็กลายเป็นหน้าที่ (ฟัรฎู) ของผู้ยึดมั่นในสัจธรรม»[^2]

[^1]: ตับยีน กัซิบ อัล-มุฟตะรี (تبیین کذب المفتری) หน้า 95 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 95–96

อิมามอบูล-หะซัน อัล-อัชอะรีเป็นมุจญ์ตะฮิดในศาสตร์นี้และเป็นผู้วางรากฐานวิชาอิลมุลกะลาม บรรดานักกะลามรุ่นหลังจากท่านล้วนยอมรับในปัญญาที่อัลลอฮ์ประทานแก่ท่าน ความลึกซึ้งในถ้อยคำของท่าน ความแหลมคมในการเข้าถึงประเด็น และความเฉียบแหลมของทัศนะของท่าน กอฎีอบูบักร์ อัล-บากิลลานี ซึ่งบรรดาผู้ร่วมสมัยได้ขนานนามว่า "ลิซานุลอุมมะฮ์" (ปากเสียงของประชาชาติ) เนื่องด้วยความไพเราะ ความงามในการพูด และพลังในการเขียนของท่าน มีผู้กล่าวแก่ท่านว่า ถ้อยคำของท่านดูสูงส่งและชัดเจนยิ่งกว่าถ้อยคำของอบูล-หะซัน อัล-อัชอะรี ท่านตอบว่า "เป็นความโชคดีของข้าพเจ้าแล้วที่ข้าพเจ้าสามารถเข้าใจถ้อยคำของอบูล-หะซันได้"[^1]

ฐานะของอัลลามะฮ์อบูอิสหาก อัล-อิสฟะรายีนี ในวิชาอิลมุลกะลามและอุศูลุลฟิกฮ์เป็นที่ยอมรับกันทั่วไป ท่านกล่าวว่า "ข้าพเจ้าเมื่ออยู่ต่อหน้าชัยค์อบูล-หะซัน อัล-บาฮิลี (ศิษย์ของอิมามอบูล-หะซัน อัล-อัชอะรี) ก็เปรียบเหมือนหยดน้ำในมหาสมุทร และชัยค์อบูล-หะซัน อัล-บาฮิลีกล่าวว่า ฐานะของข้าพเจ้าต่อหน้าอิมามอบูล-หะซัน อัล-อัชอะรี ก็เปรียบเหมือนหยดน้ำหนึ่งหยดเคียงข้างมหาสมุทร"[^2]

แนวทางของท่านและคุณูปการของท่าน

อิมามอบูล-หะซัน อัล-อัชอะรีได้เลือกเดินแนวทางสายกลางที่สมดุลระหว่างพวกมุอ์ตะซิละฮ์กับบรรดามุหัดดิษีน ท่านไม่ได้ยึดถือเหมือนพวกมุอ์ตะซิละฮ์ว่าปัญญามีพลังและอำนาจไร้ขอบเขต จนสามารถใช้งานได้อย่างไม่ต้องลังเลแม้ในเรื่องเทววิทยา (อิลาฮิยาต) และเรื่องอภิปรัชญา (มาบะอ์ดัฏเฏาะบีอียาต) และสามารถตัดสินในรายละเอียดปลีกย่อยและรายละเอียดต่าง ๆ ตลอดจนในเรื่องซาตและคุณลักษณะของอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่ง และให้ถือเอาปัญญาเป็นมาตรวัด และท่านก็ไม่ได้เป็นเหมือนบรรดามุหัดดิษีนและพวกหะนาบิละฮ์บางส่วนที่มีความกระตือรือร้นรุนแรง ซึ่งเห็นว่าการปฏิเสธปัญญาและการดูแคลนปัญญาเป็นสิ่งจำเป็นเพื่อช่วยเหลือศาสนาและปกป้องอะกีดะฮ์อิสลาม และเห็นว่าการระมัดระวังและการนิ่งเงียบเป็นสิ่งวาญิบต่อการถกเถียงในเรื่องกะลามและอะกีดะฮ์ที่เกิดขึ้นจากอิทธิพลของยุคสมัย ท่านได้สนทนากับพวกมุอ์ตะซิละฮ์และอุละมาอ์ที่ได้รับอิทธิพลจากปรัชญาด้วยศัพท์เฉพาะและภาษาวิชาการของพวกเขา ซึ่งทำให้เกียรติและน้ำหนักของมัซฮับและอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์เพิ่มพูนขึ้น ท่านปฏิบัติตามหลักที่ว่า

كلموا الناس على قدر عقولهم

«จงพูดกับผู้คนตามระดับสติปัญญาของพวกเขา»

ในเรื่องนี้…

[^1]: ตับยีน กิซบิลมุฟตะรี (تبيين كذب المفتري) หน้า 126 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 125

เช่นเดียวกับที่จำเป็นต้องคำนึงถึงระดับสติปัญญาของคนทั่วไป ก็จำเป็นต้องคำนึงถึงระดับสติปัญญาของผู้มีความรู้และนักปราชญ์ด้วยเช่นกัน

อบุลหะซัน อัลอัชอะรี ได้วิพากษ์พวกมุอ์ตะซิละฮ์อย่างเต็มกำลังและชัดเจนว่า ในการรับและทำความเข้าใจศาสนา พวกเขาได้ปฏิบัติตามอารมณ์ความใคร่ของตนเองและตักลีดผู้นำของกลุ่มตน โดยไม่ได้ยึดคัมภีร์และซุนนะฮ์เป็นแหล่งที่มา ตรงกันข้าม เมื่อใดที่พวกเขาเห็นว่าอายะฮ์อัลกุรอานขัดแย้งกับอะกีดะฮ์ของตน พวกเขาก็จะตีความ (ตะอ์วีล) และอธิบายเบี่ยงเบนอายะฮ์นั้นอย่างไม่ลังเล ในหนังสือ «อัลอิบานะฮ์ อัน อุศูลิด-ดิยานะฮ์» (كتاب الإبانة عن أصول الديانة) ซึ่งเป็นหนึ่งในงานเขียนชิ้นแรก ๆ ของท่านภายหลังจากที่ท่านแยกตัวออกจากแนวคิดมุอ์ตะซิละฮ์ ท่านได้เขียนไว้ว่า

أَمَّا بعد فإنّ من الزائغين عن الحق من المعتزلة وأهل القدر مالت بهم أهواؤهم إلى تقليد رؤسائهم ومن مضى من أسلافهم فتأولوا القرآن على آرائهم تأويلا لم ينزل الله به سلطانا ولا أوضح به برهانا ولا نقلوه عن رسول الله رب العالمين ولا عن السلف المتقدمين

«หลังจากการสรรเสริญและการเศาะละวาตแล้ว พึงทราบเถิดว่า บรรดากลุ่มมุอ์ตะซิละฮ์และพวกเกาะดะริยะฮ์ซึ่งเบี่ยงเบนออกจากสัจธรรมนั้น ได้ปฏิบัติตามอารมณ์ความใคร่ของตน ตักลีดผู้นำและบรรพชนแห่งกลุ่มของตน และเพื่อให้สอดคล้องกับทัศนะของตน พวกเขาได้ตีความอัลกุรอานอย่างที่อัลลอฮ์มิได้ประทานหลักฐานใด ๆ ลงมา ไม่มีหลักฐานอันชัดแจ้งใด ๆ รองรับ และมิได้รายงานมาจากเราะซูลของพระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก ﷺ หรือจากบรรพชนรุ่นแรก (ศอฮาบะฮ์และตาบิอีน) แต่อย่างใด»[^1]

จากนั้นท่านได้อธิบายแนวทางของท่านเองอย่างชัดเจนว่า

قولنا الذي نقول به وديانتنا التي ندين بها التمسك بكتاب ربنا عز وجل وبسنة نبينا عليه السلام وما روي

«อะกีดะฮ์ที่เรายึดถือ และแนวทางที่เรายืนหยัดอยู่นั้น คือการยึดมั่นในอัลกุรอานและซุนนะฮ์ของท่านเราะซูล ﷺ อย่างมั่นคง และ (สิ่งที่รายงานมาจาก) ศอฮาบะฮ์และตาบิอีน…»

[^1]: كتاب الإبانة عن أصول الديانة หน้า 5 สำนักพิมพ์ดาอิเราะตุลมะอาริฟ ไฮดะรอบาด

عن الصحابة والتابعين وائمة الحديث ونحن بذلك معتصمون وبما كان يقول به ابو عبد الله احمد بن محمد بن حنبل نضر الله وجهه ورفع درجته واجزل مثوبته قائلون ولما خالف قوله مخالفون لانه الامام الفاضل والرئيس الكامل الذي ابان الله به الحق ورفع به الضلال واوضح به المنهاج وقمع به بدع المبتدعين وزيغ الزائغين وشك الشاكين فرحمة الله عليه من امام مقدم وجليل معظم مفخم

«…และสิ่งที่ได้รับการรายงานมาจากศอฮาบะฮ์ ตาบิอีน และบรรดาอิมามแห่งหะดีษ เรายึดมั่นในแนวทางนี้อย่างแน่วแน่ และเรายึดถือตามหลักอะกีดะฮ์และแนวทางของอิมามอะห์มัด บินหัมบัล ขออัลลอฮ์ทรงให้ใบหน้าของท่านสดใส ทรงยกระดับขั้นของท่านให้สูงส่ง และทรงประทานผลตอบแทนอันยิ่งใหญ่แก่ท่าน ส่วนผู้ใดที่ขัดแย้งกับแนวทางของท่าน เราก็แยกตัวออกจากผู้นั้น ทั้งนี้เพราะท่านเป็นอิมามผู้ประเสริฐและผู้นำที่สมบูรณ์ อัลลอฮ์ตะอาลาทรงใช้ท่านทำให้สัจธรรมปรากฏชัดและขจัดความหลงผิด ทรงใช้ท่านทำให้แนวทางอันเที่ยงตรงสว่างไสว และขจัดบิดอะฮ์ของพวกบิดอะฮ์ ความเบี่ยงเบนของผู้เบี่ยงเบน และความคลางแคลงใจของผู้สงสัย ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานความเมตตาแก่อิมามผู้มีสถานะสูงส่งท่านนี้ ผู้เป็นที่รักและเป็นที่เคารพยกย่องยิ่ง»

แต่ผลงานที่แท้จริงของท่าน (อิมามอัลอัชอะรี) มิใช่การเห็นพ้องกับแนวทางแห่งซุนนะฮ์และอะกีดะฮ์ของสะลัฟ และการสนับสนุนแนวทางนั้นโดยภาพรวม เพราะสิ่งนี้บรรดานักหะดีษและชาวหัมบะลีทั่วไปก็ได้กระทำกันอยู่แล้ว ผลงานที่แท้จริงของท่านคือ ท่านได้พิสูจน์สัจธรรมแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ตลอดจนหลักอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์เหล่านั้นด้วยหลักฐานทางปัญญา และได้โต้แย้งกับพวกมุอ์ตะซิละฮ์และกลุ่มอื่น ๆ ในทุกประเด็นและทุกหลักอะกีดะฮ์ ด้วยภาษาและศัพท์เทคนิคของพวกเขาเอง จนทำให้ความถูกต้องของหลักอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ และความสอดคล้องของหลักอะกีดะฮ์เหล่านั้นทั้งกับหลักฐานจากตัวบทและหลักฐานทางปัญญา ปรากฏชัดแจ้ง

[^1]: หนังสือ อัลอิบานะฮ์ อัน อุศูลิดดิยานะฮ์ (الإبانة عن أصول الديانة) หน้า 8

ในการปฏิบัติภารกิจอันยิ่งใหญ่แห่งการทำให้งานรับใช้ศาสนาอันสำคัญนี้สมบูรณ์ และหน้าที่อันทรงเกียรติของยุคสมัยนี้ ท่านได้กลายเป็น "ผู้ถูกกริ้ว" ของกลุ่มมุอ์ตะซิละฮ์และกลุ่มที่เบี่ยงเบนทั้งหลาย และการที่เป็นเช่นนั้นก็เป็นเรื่องธรรมดาโดยสิ้นเชิง แต่ท่านยังได้กลายเป็นเป้าแห่งการคัดค้านของบรรดานักหะดีษผู้เคร่งครัดและพวกหะนาบิละฮ์ผู้ยึดติดตายตัวอีกด้วย ซึ่งในทัศนะของพวกเขา การเข้าร่วมในการถกเถียงเหล่านี้ การใช้ศัพท์เทคนิคของปรัชญา และการใช้การอนุมานด้วยเหตุผลในประเด็นและปัญหาที่อิงตัวบทนั้น ถือเป็น "ความเบี่ยงเบนและความหลงผิด" ในตัวมันเอง

แม้อิมามอบุลหะสัน อัลอัชอะรี (ร.ฮ.) เองจะยึดถือและเรียกร้องว่า แหล่งที่มาของอะกีดะฮ์ และต้นธารของความรู้ด้านอิลมุลกะลามในเรื่องอิลาฮียาต (เทววิทยา) และประเด็นอภิปรัชญา คือคัมภีร์ ซุนนะฮ์ และคำสอนแห่งนุบูวะฮ์ มิใช่สติปัญญาล้วน ๆ และการอนุมานหรือเทววิทยาแบบกรีกก็ตาม แต่ท่านก็ไม่เห็นด้วยกับแนวคิดที่ว่า ประเด็นต่าง ๆ เกี่ยวกับอะกีดะฮ์ที่ถูกหยิบยกขึ้นมาอันเนื่องจากอิทธิพลของยุคสมัย หรือจากการปะปนกับชนชาติและนักปรัชญาอื่น ๆ และได้ก่อให้เกิดกลุ่มและนิกายที่แยกตัวออกไปอย่างเป็นเอกเทศบนพื้นฐานของประเด็นเหล่านั้น ควรจะนิ่งเฉยต่อมันเพียงเพราะเหตุผลที่ว่าในหะดีษไม่มีการกล่าวถึงประเด็น การถกเถียง ถ้อยคำ และศัพท์เทคนิคเหล่านั้น ในทัศนะของท่าน การทำเช่นนั้นจะก่อความเสียหายต่อเกียรติภูมิของซุนนะฮ์และชะรีอะฮ์ และจะถูกตีความว่าเป็นความพ่ายแพ้และความอ่อนแอของมัน อีกทั้งจะเปิดโอกาสให้กลุ่มเท็จทั้งหลายที่ใช้การอนุมานด้วยเหตุผลและศัพท์เทคนิคของปรัชญา ได้แทรกซึมเข้าไปในหมู่อะฮ์ลุสซุนนะฮ์เอง และดึงคนหนุ่มสาวและกลุ่มผู้มีสติปัญญาของพวกเขาให้โน้มเอียงไปทางตน ในทัศนะของท่าน แหล่งที่มาของอะกีดะฮ์คือวะห์ยูและนุบูวะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ อย่างแน่นอน และสื่อแห่งความรู้นั้นคือคัมภีร์ ซุนนะฮ์ ตลอดจนคำกล่าวและรายงานของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ในเรื่องนี้ แนวทางของท่านแยกออกจากมุอ์ตะซิละฮ์และนักปรัชญาโดยสิ้นเชิงและขนานกันไป แต่ในการยืนยันสัจธรรมและอะกีดะฮ์เหล่านั้น ท่านเห็นว่าการใช้การอนุมานด้วยเหตุผล รวมทั้งถ้อยคำและศัพท์เทคนิคที่แพร่หลายในยุคนั้นเพื่อสนับสนุน ไม่เพียงเป็นที่อนุญาตเท่านั้น หากแต่ด้วยความต้องการของยุคสมัย ยังเป็นสิ่งจำเป็นและเป็นญิฮาดที่ประเสริฐที่สุดด้วย นอกจากนี้ การถกเถียงต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องทางปัญญาและประสาทสัมผัส ซึ่งมุอ์ตะซิละฮ์และนักปรัชญาได้นำมาทำให้เป็นส่วนหนึ่งของการถกเถียงเรื่องอะกีดะฮ์ (อย่างไม่จำเป็น) และด้วยความเฉลียวฉลาดและวาทศิลป์ของพวกเขา ได้ทำให้มันกลายเป็นเกณฑ์ตัดสินความจริงและความเท็จ ในทัศนะของอิมามอบุลหะสัน อัลอัชอะรี การหลีกเลี่ยงสิ่งเหล่านั้นไม่ถูกต้อง ทนายและผู้เป็นปากเสียงของชะรีอะฮ์จำเป็นต้องเผชิญหน้ากับพวกเขาในวงการเหล่านั้นด้วย และในฐานะทางปัญญาและประสาทสัมผัส…

การหักล้างพวกเขาและการพิสูจน์ยืนยันมัซฮับของอะฮ์ลุลหักก์เป็นสิ่งจำเป็น (ฟัรฎู) ตามทัศนะของท่าน การนิ่งเงียบของท่านนบี ﷺ และบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) มิได้เกิดจากความไม่รู้ หากแต่เป็นเพราะในยุคนั้นการถกเถียงเหล่านี้และรูปแบบการอ้างหลักฐานเช่นนี้ยังไม่เกิดขึ้น ทว่าเช่นเดียวกับที่ความเปลี่ยนแปลงของกาลเวลาและสภาพการณ์ใหม่ๆ ได้ก่อให้เกิดรายละเอียดและประเด็นย่อยทางฟิกฮ์มากมาย และบีบบังคับให้ต้องวินิจฉัย (อิสติมบาฏ) และอิจญ์ติฮาดในปัญหาใหม่ๆ แล้วบรรดาฟุเกาะฮาอ์และมุจญ์ตะฮิดผู้มีความบริสุทธิ์ใจและเข้าใจกาลสมัยก็ได้ใช้การวินิจฉัยและอิจญ์ติฮาดตอบปัญหาและเหตุการณ์ใหม่ๆ และปกป้องประชาชาติจากฟิตนะฮ์ใหม่ๆ ตลอดจนการโจมตีของความนอกรีต (อิลหาด) และการละทิ้งการปฏิบัติ ในทำนองเดียวกัน ก็เป็นหน้าที่ของผู้พิทักษ์ชะรีอะฮ์และนักวิชาการกะลามของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ที่จะต้องตอบคำถามใหม่ๆ ที่เกิดขึ้นในขอบเขตของอะกีดะฮ์และอิลาฮิยาต หรือข้อโต้แย้งใหม่ๆ ที่ถูกยกขึ้นมา และพิสูจน์ยืนยันอะกีดะฮ์อันถูกต้องอย่างมีหลักฐาน ให้สอดคล้องกับศาสนาและแนวคิดเชิงเหตุผลของยุคสมัย อิมามอบุลหะสัน อัลอัชอะรีย์ (ร.ฮ.) ได้เขียนตำราเล่มหนึ่งโดยเฉพาะชื่อว่า «อิสติหสานุลเคาฎ์ ฟิลกะลาม» (استحسان الخوض في الكلام) เพื่อพิสูจน์จุดประสงค์ข้อนี้

อย่างไรก็ตาม ท่านได้หลับตาต่อความพอใจและความไม่พอใจของทั้งสองกลุ่ม และหันมาให้ความสนใจต่อแนวทางที่ท่านเห็นว่าจำเป็นต่อการช่วยเหลือและปกป้องศาสนา และการพิทักษ์อีมานและอะกีดะฮ์ ด้วยความกล้าหาญและความเฉลียวฉลาดอย่างยิ่ง และทุ่มเทให้กับงานนี้ทั้งด้วยการพูดและการเขียน ผลที่ตามมาก็คือ ท่านได้หยุดยั้งกระแสน้ำหลากของพวกมุอ์ตะซิละฮ์และนักปรัชญาที่กำลังพุ่งไปข้างหน้า และทำให้ฝีเท้าที่ซวนเซจำนวนมากกลับมั่นคง ด้วยการปกป้องและแก้ต่างอย่างทรงพลังและมีหลักฐานต่ออะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์และแนวทางของสะลัฟ ทำให้เกิดความมั่นใจใหม่และชีวิตชีวาใหม่ขึ้นในหมู่อะฮ์ลุสซุนนะฮ์ และความรู้สึกด้อยที่กำลังกัดกินมวลชนแห่งประชาชาติดุจปลวกนั้นก็หยุดลง พวกมุอ์ตะซิละฮ์ก็ถอยร่นจากการโจมตีอย่างต่อเนื่องของพวกเขา และต้องหันมากังวลกับการปกป้องตนเองและการรักษาการดำรงอยู่ของมัซฮับของตน อบูบักร์ อิบนุศ-ศ็อยร็อฟีย์ กล่าวว่า "พวกมุอ์ตะซิละฮ์ได้ชูศีรษะขึ้นอย่างผยอง อัลลอฮ์ตะอาลาจึงทรงให้อิมามอบุลหะสัน อัลอัชอะรีย์ถือกำเนิดขึ้นเพื่อต่อกรกับพวกเขา ท่านได้ใช้ความเฉลียวฉลาดและการอ้างหลักฐานของท่านต้อนพวกมุอ์ตะซิละฮ์ให้จนมุม" ด้วยผลงานอันยิ่งใหญ่ของท่านนี้ ผู้คนจึงนับท่านเป็นหนึ่งในบรรดามุญัดดิดและผู้พิทักษ์ซุนนะฮ์ และอบูบักร์ อิสมาอีลีย์ เช่นเดียวกับอะฮ์ลุลอิลม์บางท่าน…

ได้กล่าวนามของท่านต่อจากอิมามอะห์มัดในเรื่องการฟื้นฟูศาสนาและการพิทักษ์ชะรีอะฮ์[^1]

ผลงานประพันธ์ของท่าน

อิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรี (ร.ฮ.) มิได้จำกัดตนอยู่เพียงการอภิปราย การโต้วาที และการบรรยายอธิบายด้วยวาจาเท่านั้น หากแต่ยังได้ประพันธ์หนังสืออันทรงคุณค่ายิ่งเพื่อหักล้างอะกีดะฮ์ที่บาฏิล ท่านได้เขียนตัฟซีรอัลกุรอานตามอะกีดะฮ์ของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ ซึ่งตามคำกล่าวของอัซซะฮะบี มีจำนวนสามสิบเล่ม[^2] ผู้ประพันธ์บางท่านระบุว่าผลงานของอิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรีมีจำนวนตั้งแต่สองร้อยห้าสิบถึงสามร้อยเล่ม[^3] ซึ่งส่วนใหญ่เป็นการหักล้างพวกมุอ์ตะซิละฮ์ และบางส่วนเป็นการหักล้างมัซฮับ ศาสนา และนิกายอื่น ๆ ในจำนวนนั้นมีหนังสือชื่อ «อัลฟุศูล» (الفصول) ซึ่งท่านได้หักล้างนักปรัชญาสายธรรมชาตินิยม (เนเจอรี) พวกดะฮ์รียะฮ์ ชาวฮินดู ชาวยิว ชาวคริสต์ และพวกบูชาไฟ เป็นหนังสือที่หนามาก ประกอบด้วยสิบสองเล่ม[^4] อิบนุคัลลิกานยังได้กล่าวถึงหนังสือ «อัลลุมะอ์» (اللمع) «อัลมูญิซ» (الموجز) «อีฎอหุลบุรฮาน» (إيضاح البرهان) «อัตตับยีน อัน อุศูลิดดีน» (التبيين عن أصول الدين) และ «อัชชัรหุ วัตตัฟศีล ฟิรร็อดดิ อะลา อะฮ์ลิลอิฟก์ วัตตัฎลีล» (الشرح والتفصيل في الرد على أهل الإفك والتضليل) อีกด้วย นอกจากวิชาเหตุผลนิยมและวิชากะลามแล้ว ท่านยังมีผลงานหลายเล่มในวิชาชะรีอะฮ์ เช่น «กิตาบุลกิยาส» (كتاب القياس) «กิตาบุลอิจญ์ติฮาด» (كتاب الاجتهاد) «เคาะบะรุลวาหิด» (خبر الواحد) และยังมีผลงานเฉพาะเล่มหนึ่งในการหักล้างการปฏิเสธหะดีษมุตะวาติรของอิบนุร-ราวันดี ท่านเองได้เขียนรายชื่อหนังสือเหล่านี้ไว้ในหนังสือของท่านชื่อ «อัลอุมัด» (العمد) ซึ่งท่านได้ประพันธ์ไว้จนถึงปี ฮ.ศ. 320 คือสี่ปีก่อนท่านเสียชีวิต นับได้ 70 เล่ม ซึ่งหลายเล่มมีขนาดสิบถึงสิบสองเล่มชุด และในช่วงสี่ปีสุดท้ายของชีวิต ท่านก็ยังได้ประพันธ์ผลงานอีกเป็นจำนวนมาก

จากการศึกษาหนังสือ «มะกอลาตุลอิสลามิยีน» (مقالات الإسلاميين) ซึ่งเป็นหนังสือที่มีชื่อเสียงของท่าน ทำให้ทราบว่าท่านมิได้เป็นเพียงนักกะลามเท่านั้น หากแต่ยังเป็นผู้ทรงความรู้ระดับสูงในวิชาอะกีดะฮ์และเป็นนักประวัติศาสตร์ที่รอบคอบอีกด้วย ในหนังสือเล่มนี้ท่านได้ถ่ายทอดทัศนะและแนวคิดของพวกมุอ์ตะซิละฮ์และนิกายอื่น ๆ ด้วยความระมัดระวังและความซื่อสัตย์อย่างยิ่ง และ

[^1]: ตับยีน กิซบิลมุฟตะรี (تبيين كذب المفتري) หน้า 53 [^2]: อัลอัชอะรี, อบุลหะซัน [^3]: ตับยีน กิซบิลมุฟตะรี หน้า 136 [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 128

ตำราของบรรดาพวกเหล่านั้นเองก็ยืนยันในเรื่องนี้[^1]

อิบาดะฮ์และความยำเกรง

อิมามอบุลหะซันมิใช่เพียงผู้รู้ทางวิชาการและนักคิดทางปัญญาเท่านั้น หากแต่ควบคู่กับการบรรลุถึงระดับแห่งความเป็นอิมามและการอิจญ์ติฮาดในด้านวิชาความรู้และปัญญาแล้ว ท่านยังประดับตนด้วยอิบาดะฮ์ ความยำเกรง และคุณธรรมอันประเสริฐอีกด้วย ซึ่งเป็นลักษณะเด่นทั่วไปของบรรดาอิมามแห่งสะลัฟ อะห์มัด อิบนุ อะลี ฟะกีฮ์ กล่าวว่า "ข้าพเจ้ารับใช้อิมามอบุลหะซันมายี่สิบปี ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดที่เคร่งครัดในความสำรวมระวัง (วะเราะอ์) ระมัดระวังตน มีความละอาย สงวนท่าทีในกิจการทางโลก และกระตือรือร้นในกิจการแห่งอาคิเราะฮ์ ยิ่งไปกว่าท่าน"[^2] นักวิชาการด้านกะลาม อบุลหุซัยน์ ฮะเราะวี เล่าว่า อิมามอบุลหะซันละหมาดศุบห์ด้วยน้ำละหมาดของละหมาดอิชาอ์เป็นเวลาหลายปี[^3] บุนดาร อิบนุ อัลหุซัยน์ ผู้รับใช้ของท่าน เล่าว่า อิมามอบุลหะซันดำรงชีพด้วยที่ดินเพียงแปลงเดียว ซึ่งบิลาล อิบนุ อบีบุรดะฮ์ อิบนุ อบีมูซา อัลอัชอะรี ผู้เป็นปู่ทวดของท่านได้วะกัฟไว้ และรายได้จากที่ดินนั้นมีเพียงวันละสิบเจ็ดดิรฮัม[^4]

การเสียชีวิต

ในปี ฮ.ศ. 324 อิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรี ได้ถึงแก่กรรม และถูกฝังไว้ที่ตำบลมัชเราะอุซซะวายา ในแบกแดด[^5] ในพิธีญะนาซะฮ์ของท่านได้มีการประกาศว่า "วันนี้ผู้ช่วยเหลือซุนนะฮ์ได้จากไปแล้ว"

อิมามอบูมันศูร อัลมาตุรีดี

ในยุคเดียวกันนี้ ที่ดินแดนมาวะรออุนนะฮร์ อันเป็นอีกฟากหนึ่งของโลกอิสลาม ได้มีผู้รู้อีกท่านหนึ่งและ…

[^1]: นักบูรพาคดีผู้มีชื่อเสียง Wensink ได้ยอมรับเรื่องนี้อย่างมากในหนังสือของเขา "อะกีดะฮ์อิสลาม" (Muslim Creed) หน้า 93 และ Ritter ในบทนำของ "มะกอลาตุลอิสลามิยีน" (مقالات الإسلاميين) (อัลอัชอะรี อบุลหะซัน) [^2]: ตับยีน กิซบิลมุฟตะรี (تبيين كذب المفتري) หน้า 141 [^3]: แหล่งเดิม [^4]: แหล่งเดิม หน้า 142 และอิบนุคัลลิกาน หน้า 465 อ้างจากอัลเคาะฏีบ [^5]: อิบนุคัลลิกาน หน้า 464

นักวิชาการด้านกะลาม อบูมันศูร อัล-มาตุรีดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 333) ได้หันมาให้ความสนใจต่อวิชากะลามและหลักอะกีดะฮ์ของอิสลาม[^1] ท่านเป็นผู้มีความสมดุลและมีอุปนิสัยที่เที่ยงตรงยิ่ง เนื่องจากอิมามอบุลหะซันต้องเผชิญหน้ากับพวกมุอ์ตะซิละฮ์อยู่ตลอดเวลา จึงมีบางประเด็นที่สุดโต่งแทรกเข้ามาในวิชากะลามของท่าน และพวกอะชาอิเราะฮ์รุ่นหลังยังขยายเรื่องนี้ให้มากขึ้นไปอีก อิมามอบูมันศูรได้ขจัดส่วนเกินและสิ่งฟุ่มเฟือย รวมทั้งข้อผูกมัดต่าง ๆ ที่กลายเป็นส่วนหนึ่งของวิชากะลามสายอัชอะรีเพราะการโต้แย้งกับพวกมุอ์ตะซิละฮ์ ซึ่งยากแก่การพิสูจน์และยากแก่การยึดถือปฏิบัติ ออกไป ท่านได้ชำระและขัดเกลาวิชากะลามของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์เพิ่มเติม และทำให้มีความเป็นกลางและครอบคลุมยิ่งขึ้น ความแตกต่างระหว่างอิมามอบูมันศูรกับผู้ตามของท่านนี้เป็นเพียงความแตกต่างในส่วนย่อยและมีขอบเขตจำกัด ประเด็นที่พวกมาตุรีดียะฮ์เห็นต่างจากพวกอะชาอิเราะฮ์นั้นมีไม่เกินสามสิบถึงสี่สิบประเด็น และในจำนวนนั้นส่วนใหญ่ก็เป็นความแตกต่างเพียงในถ้อยคำ[^2]

อิมามอบูมันศูร อัล-มาตุรีดี ในด้านแนวทางฟิกฮ์เป็นผู้ถือมัซฮับหะนะฟี เช่นเดียวกับที่อุละมาอ์และนักวิชาการกะลามสายชาฟิอีเป็นอัชอะรีทั้งในด้านอะกีดะฮ์และอุศูล อุละมาอ์และนักวิชาการกะลามสายหะนะฟีโดยทั่วไปก็เป็นมาตุรีดีฉันนั้น อิมามอบูมันศูรยังเป็นนักประพันธ์ผู้ยิ่งใหญ่อีกด้วย ท่านมีผลงานประพันธ์อันทรงคุณค่าในการหักล้างพวกมุอ์ตะซิละฮ์ พวกรอฟิเฎาะฮ์ และพวกเกาะรอมิเฏาะฮ์ หนังสือของท่านชื่อ «ตะอ์วีลาตุลกุรอาน» (تأويلات القرآن) เป็นงานประพันธ์อันทรงเกียรติในหัวข้อนี้ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสามารถอันไม่ธรรมดาของท่าน ความรอบรู้ในวิชาการด้านปัญญา และสติปัญญาอันเฉียบแหลมในระดับสูง

เนื่องจากอิมามอบุลหะซัน อัล-อัชอะรี ได้เผชิญหน้ากับพวกมุอ์ตะซิละฮ์และแนวคิดอิอ์ติซาลโดยตรง และท่านอยู่ในศูนย์กลางทางวิชาการของโลกอิสลาม (อิรัก) ซึ่งพวกมุอ์ตะซิละฮ์มีอิทธิพลมาก ท่านจึงส่งผลกระทบต่อแวดวงวิชาการได้มากกว่า และวิชากะลาม…

[^1]: ยุคนี้เป็นยุคเฉพาะของการเกิดปฏิกิริยาต่อต้านแนวคิดอิอ์ติซาลและการรวบรวมเรียบเรียงวิชากะลามและอะกีดะฮ์ของสายซุนนี นอกจากอิมามอบุลหะซัน อัล-อัชอะรีแล้ว ในยุคเดียวกันโดยประมาณ ยังได้เกิดอัฏ-เฏาะหาวี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 321) ในอียิปต์ และอิมามอบูมันศูร อัล-มาตุรีดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 333) ในสะมัรก็อนด์ ท่านแรกไม่ได้รับชื่อเสียงในวิชากะลามเมื่อเทียบกับผู้ร่วมสมัยผู้มีชื่อเสียงทั้งสอง ส่วนสำนักคิดของอิมามอบูมันศูร อัล-มาตุรีดี ก็ได้หลอมรวมเข้ากับสำนักอัชอะรีในที่สุด

[^2]: ชัยค์มุหัมมัด อับดุฮ์ ได้พิสูจน์ไว้ในอรรถาธิบาย (ตะอ์ลีกาต) ของหนังสือ «อัล-อะกออิด อัล-อะฎุดิยะฮ์» ว่าประเด็นที่เห็นต่างกันมีไม่เกินห้าสิบประเด็น (อิบนุตัยมียะฮ์ โดยมุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์ หน้า 181)

ในประวัติศาสตร์นั้น ชื่อและผลงานของพวกท่านโดดเด่นและอยู่แถวหน้ามากกว่า

อุละมาอ์แห่งสายอัชอะรีย์และอิทธิพลทางวิชาการของพวกเขา

หลังจากอิมามอัชอะรีย์ (ร.ฮ.) ได้มีอุละมาอ์และนักกะลาม (มุตะกัลลิมีน) ผู้ยิ่งใหญ่ รวมทั้งครูบาอาจารย์ในสายและสำนักคิดของท่านถือกำเนิดขึ้น ซึ่งได้สถาปนาความเหนือกว่าทางสติปัญญาและความสามารถของตนไว้เหนือโลกอิสลามทั้งมวล และด้วยเหตุนี้ ความเป็นผู้นำทางวิชาการและทางความคิดของโลกอิสลามจึงหลุดพ้นจากมือของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ มาอยู่ในมือของอุละมาอ์อะฮ์ลุสซุนนะฮ์ ในศตวรรษที่สี่ กอฎีอบูบักร์ อัลบากิลลานี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 403) และชัยค์อบูอิสฮาก อัลอิสฟะรออีนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 418) เป็นนักกะลามผู้มีชื่อเสียงและนักวิชาการผู้ทรงเกียรติ ในศตวรรษที่ห้า อัลลามะฮ์อบูอิสฮาก อัชชีรอซี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 476) และอิมามุลหะเราะมัยน์ อบุลมะอาลี อับดุลมะลิก อัลญุวัยนี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 478) ได้ครองความเป็นใหญ่เหนือโลกด้วยความรู้และคุณธรรมของพวกท่าน

อัลลามะฮ์อบูอิสฮาก อัชชีรอซี เป็นอาจารย์ใหญ่ของมัดเราะซะฮ์นิซอมิยะฮ์แห่งแบกแดด เคาะลีฟะฮ์อัลมุกตะดี บิอัมริลลาฮ์ ได้ส่งท่านเป็นทูตไปยังมะลิกชาห์ อัสสัลญูกี ท่านเดินทางจากแบกแดดไปยังนัยซาบูรด้วยเกียรติยศเช่นนี้ คือ เมื่อท่านผ่านเมืองใด ชาวเมืองนั้นจะพากันออกมาต้อนรับ ด้วยความศรัทธาเลื่อมใสอย่างแรงกล้า ผู้คนจะเก็บดินที่อยู่ใต้เท้าของท่านไว้ บรรดาพ่อค้าจะโปรยสินค้าของตนให้แก่ท่าน และโปรยขนมหวาน ผลไม้ และผ้าราคาแพงลงมาดุจสายฝน เมื่อท่านมาถึงนัยซาบูร ทั้งเมืองก็หลั่งไหลออกมาต้อนรับ อิมามุลหะเราะมัยน์แบกผ้าคลุมอานม้าของท่านไว้บนบ่า แล้วเดินนำหน้าท่านดั่งคนรับใช้ และกล่าวว่า "ฉันภาคภูมิใจในเรื่องนี้"[^1]

ในรัชสมัยของอัลป์อัรสลาน อัสสัลญูกี และในสมัยที่นิซอมุลมุลก์ดำรงตำแหน่งวะซีร อิมามุลหะเราะมัยน์ได้รับเกียรติทางศาสนาสูงสุดในอาณาจักรอิสลามที่ยิ่งใหญ่ที่สุดนั้น ท่านเป็นคอฏีบแห่งนัยซาบูร เป็นผู้บริหารและผู้ดูแลทรัพย์สินวะกัฟของอาณาจักร และเป็นอาจารย์ใหญ่ของมัดเราะซะฮ์นิซอมิยะฮ์ อิบนุคัลลิกานเขียนไว้ว่า:—

[^1]: ฏอบะกอตุชชาฟิอียะฮ์ อัลกุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى) เล่ม 3 หน้า 91–92

وبقي على ذلك قريبًا من ثلثين سنة غير مزاحم ولا مدافع مسلم له المحراب والمنبر والخطابة والتدريس ومجلس التذكير يوم الجمعة۔

«ท่านดำรงอยู่ในสภาพเช่นนี้ราวสามสิบปี ในวงการวิชาการและศาสนาไม่มีผู้ใดเทียบเทียมหรือเป็นคู่แข่งของท่านได้ ท่านคือเกียรติแห่งมิห์รอบและมิมบัร ตำแหน่งการเทศนา การสอน และการให้ข้อตักเตือนในวันศุกร์ถือเป็นของท่าน»[^1]

อิทธิพลและความเป็นที่ยอมรับในวิชาการของท่านถึงขั้นที่ว่า ครั้งหนึ่งมะลิกชาห์ อัส-สัลญูกีได้ประกาศการเห็นจันทร์ของวันอีด แต่ตามทัศนะของอิมามุลหะเราะมัยน์ การเห็นจันทร์ยังไม่เป็นที่ยืนยัน ท่านจึงให้ประกาศว่า "อบุลมะอาลี (ซึ่งเป็นกุนยะฮ์ของอิมามุลหะเราะมัยน์) กล่าวว่า วันพรุ่งนี้ยังคงเป็นเดือนเราะมะฎอน ผู้ใดประสงค์จะปฏิบัติตามฟัตวาของข้าพเจ้า ก็จำเป็นต้องถือศีลอดในวันพรุ่งนี้ด้วย" เมื่อมะลิกชาห์เรียกตัวมาสอบถาม ท่านกล่าวว่า "กิจการใดที่ขึ้นอยู่กับพระราชโองการ การเชื่อฟังพระองค์ในเรื่องนั้นเป็นหน้าที่ของเรา แต่เรื่องใดที่เกี่ยวกับฟัตวา กษัตริย์ควรถามข้าพเจ้า เพราะตามบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ ฟัตวาของอุละมาอ์เทียบเท่ากับคำตัดสินของกอฎี การถือศีลอดหรือการฉลองอีดเป็นเรื่องที่ขึ้นอยู่กับฟัตวา กษัตริย์แห่งยุคสมัยไม่มีส่วนเกี่ยวข้องใด ๆ" ดังนั้น กษัตริย์จึงให้ประกาศว่า "คำสั่งของเรานั้นแท้จริงแล้วผิดพลาด และคำตัดสินของอิมามุลหะเราะมัยน์ถูกต้อง"[^2]

เมื่อท่านถึงแก่กรรม ตลาดต่าง ๆ ในเมืองนัยซาบูรก็ปิดลง มิมบัรของมัสยิดญามิอ์ถูกทุบทำลาย ศิษย์ของท่านซึ่งมีราวสี่ร้อยคนต่างหักทำลายหมึกและปากกาของตน ผู้คนต่างแสดงความเสียใจปลอบโยนซึ่งกันและกัน และความโศกเศร้านั้นยังคงสดใหม่อยู่ตลอดทั้งปี[^3]

(นับแต่สมัยการดำรงตำแหน่งเสนาบดีของ) นิซอมุลมุลก์ อัฏ-ฏูซี ผู้ซึ่งมีอะกีดะฮ์แบบอัชอะรี และเป็นดั่งวิญญาณขับเคลื่อนของจักรวรรดิอิสลาม (สัลญูก) ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในยุคของตน แนวทางอัชอะรียะฮ์ได้เจริญรุ่งเรืองอย่างมาก และได้รับการสนับสนุนและค้ำจุนจากทางราชการในระดับหนึ่ง การก่อตั้งมัดเราะสะฮ์นิซอมิยะฮ์ในแบกแดดและนัยซาบูร ซึ่งเป็นแนวอัชอะรี […]

[^1]: อิบนุคัลลิกาน เล่ม 2 หน้า 342 [^2]: อัคลาก ญะลาลี หน้า 115–119 [^3]: อิบนุคัลลิกาน เล่ม 2 หน้า 343

...อุละมาอ์และคณาจารย์ (ผู้มีแนวทางอัชอะรีย์) ซึ่งอยู่ภายใต้การดูแล ได้มอบความกว้างขวางทางวิชาการและความมั่นคงให้แก่แนวทางอัชอะรียะฮ์ มัดเราะซะฮ์นิซอมิยะฮ์แห่งแบกแดดเป็นสถาบันการศึกษา (ดารุลอุลูม) ที่ใหญ่ที่สุดของโลกอิสลาม ซึ่งได้รับการมองด้วยความเคารพยกย่องอย่างยิ่ง และการได้สอนหรือได้เรียนในสถาบันแห่งนี้ถือเป็นเรื่องน่าภาคภูมิใจสำหรับอุละมาอ์และนักศึกษา ด้วยอิทธิพลดังกล่าว การที่นักศึกษาและสามัญชนได้รับอิทธิพลจากหลักอะกีดะฮ์และแนวคิดแบบอัชอะรีย์จึงเป็นเรื่องธรรมดา

ความเสื่อมถอยของวิชาอิลมุลกะลาม การแพร่หลายของปรัชญาและลัทธิบาฏินียะฮ์ และความจำเป็นต้องมีนักเทววิทยา (มุตะกัลลิม) คนใหม่

ความเบี่ยงเบนและความเสื่อมถอยของวิชาอิลมุลกะลาม

ในเวลานั้น แม้อุละมาอ์แห่งสำนักคิดอัชอะรีย์จะมีอิทธิพลครอบคลุมทั่วทั้งโลกอิสลาม ทั้งระบบการศึกษาและวิถีชีวิตทางศาสนา แต่ตัวแนวคิดทางกะลามของพวกเขาและอิทธิพลของพวกเขาเองกลับถูกปลวกกัดกินจากภายในแล้ว บุคลิกภาพอันทรงพลังของอิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรีย์ (ร.ฮ.) ความเป็นเหตุเป็นผล และสติปัญญาระดับมุจญ์ตะฮิดของท่าน ได้ทำลายมนต์เสน่ห์ของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ลง และสถาปนาอิทธิพลของซุนนะฮ์และชะรีอะฮ์ขึ้นใหม่อีกครั้ง ในการนี้ มิใช่หลักการและกฎเกณฑ์ของท่านเพียงอย่างเดียวที่มีบทบาท หากแต่ความสามารถทางสติปัญญาอันสูงส่งของท่าน รวมทั้งความเชี่ยวชาญในการอ้างหลักฐานและการวินิจฉัย (อิจญ์ติฮาด) ก็มีบทบาทด้วย เกียรติภูมิเช่นนี้จะคงอยู่ได้ก็ด้วยพลังและบุคลิกภาพเช่นนั้น และด้วยความสามารถในการวินิจฉัยเท่านั้น แต่บรรดาผู้ตามของท่านค่อย ๆ กลายเป็นผู้เดินตามรอยเดิมอย่างงมงาย และในวิชาอิลมุลกะลามก็เช่นกัน แทนที่จะเกิดการฟื้นฟูและการวินิจฉัย กลับเริ่มมีการลอกเลียนสืบต่อกันมา ส่วนผู้ที่รับรู้ถึงความเปลี่ยนแปลงของยุคสมัยและใช้ความคิดริเริ่มใหม่ ก็ได้นำศัพท์เฉพาะของปรัชญาและวิธีการอ้างเหตุผลแบบปรัชญาเข้ามาในวิชาอิลมุลกะลาม ซึ่งไม่เป็นธรรมชาติ ไม่เข้าใจง่ายสำหรับคนทั่วไป และไม่น่าดึงดูดใจเหมือนวิธีการอ้างหลักฐานของอัลกุรอานอันทรงเกียรติ ทั้งยังไม่อาจให้หลักฐานที่เด็ดขาดเพื่อพิสูจน์ข้ออ้างของพวกเขาได้ ในนั้นมีช่องว่างมากมายสำหรับการโต้แย้งไปมา และมีความเสี่ยงอยู่ตลอดเวลาที่ข้อตั้งต่าง ๆ ของมันจะถูกพิสูจน์ว่าอ่อนแอและน่าสงสัย[^1] ด้วยเหตุนี้ พวกเขาจึงไม่ได้เป็นตัวแทนที่ถูกต้องของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์และแนวทางของสะลัฟ และไม่ได้เป็นตัวแทนของปรัชญาบริสุทธิ์…

[^1]: ดังที่อิบนุตัยมียะฮ์ได้กระทำไว้ในงานเขียนบางเล่มของท่าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหนังสือ "อัรร็อด อะลัลมันฏิกียีน" (الرد على المنطقيين)

…ได้รับความเคารพยกย่องและความยิ่งใหญ่ในแวดวงต่าง ๆ

การแพร่หลายของปรัชญา

อีกด้านหนึ่ง ด้วยการให้ความสำคัญและความสนใจของมะอ์มูน ประกอบกับความวิริยะอุตสาหะและความเอาใจใส่ของบรรดานักแปล ตำราปรัชญากรีกจำนวนมากได้ถูกถ่ายทอดจากภาษาซีรีแอก ภาษากรีก และภาษาเปอร์เซียมาสู่ภาษาอาหรับ โดยเฉพาะอย่างยิ่งงานเขียนของอริสโตเติล ตำราเหล่านี้ส่งอิทธิพลอย่างใหญ่หลวงต่อมุสลิมผู้มีอุปนิสัยเฉียบไวแต่มีสติปัญญาที่ยังไม่สุกงอม ในคลังความรู้นี้ส่วนหนึ่งเป็นตำราและวิชาว่าด้วยตรรกศาสตร์ ฟิสิกส์ (วิชาธรรมชาติ) ธาตุต่าง ๆ และคณิตศาสตร์ ซึ่งการนำมาใช้ไม่มีข้อเสียหายแต่ประการใด และอีกส่วนหนึ่งเป็นการถกเถียงและตำราว่าด้วยเทววิทยา (อิลาฮิยาต) และอภิปรัชญา (มาบะอ์ดัฏฏ็อบีอะฮ์)

คลังความรู้ด้านเทววิทยานี้ แท้จริงแล้วคือ "วิชาว่าด้วยเทวรูป" (ตำนานเทพเจ้า) ของชาวกรีก ซึ่งพวกเขาได้แปลงโฉมอย่างแยบยลให้อยู่ในภาษาเชิงปรัชญาและศัพท์วิชาการ มันเป็นมนต์ขลังแห่งข้อสมมติและจินตนาการ ซึ่งไม่มีหลักฐานใดยืนยันการมีอยู่ของมันในโลกใดเลย ในนั้นบางแห่งก็เป็นการลำดับเชื้อสายของ "ปัญญา" (อุกูล) และ "ชั้นฟ้า" (อัฟลาก) บางแห่งก็เป็นการวาดผังดวงชะตาแห่งการกระทำและการเคลื่อนไหวของสิ่งสมมติและสิ่งในจินตนาการเหล่านั้น

สำหรับประชาชาติที่อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงยกย่องให้ได้รับความมั่งคั่งแห่งการเป็นนบี และทรงประทานความรู้ที่แน่นอนเกี่ยวกับการรู้จักซาตและคุณลักษณะของพระองค์อย่างถูกต้อง ตลอดจนจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุด การกำเนิดและบั้นปลายของมวลมนุษย์และจักรวาล ผ่านท่านมุฮัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ นั้น ไม่มีความจำเป็นใด ๆ เลยที่จะต้องหันไปสนใจนิทานกรีกและมนต์ขลังที่ทำให้หลงใหลนี้ และเสียเวลาไปกับรายละเอียดปลีกย่อยของมัน

แต่ผู้คนที่หลงใหลในตรรกศาสตร์ ฟิสิกส์ และคณิตศาสตร์ของชาวกรีก ได้ยอมรับตำราเก่าแก่ด้านเทววิทยานี้ราวกับเป็นคัมภีร์จากฟากฟ้า และรับมันมาอย่างกระตือรือร้นเสมือนว่าชาวกรีกเหล่านั้นได้รับความรู้ผ่านนบีและคัมภีร์จากฟากฟ้า ทั้งที่ในความเป็นจริงแล้ว พวกเขาก็ไร้ทุนรอนและมือเปล่าในเรื่องเทววิทยาและศาสนาเฉกเช่นเดียวกับประชาชาติที่โง่เขลาทั้งหลาย ดังที่พวกเขาไร้ทุนรอนในด้านคณิตศาสตร์และฟิสิกส์นั่นเอง

ผู้ถ่ายทอดและผู้อธิบายปรัชญากรีกชาวอาหรับ

อีกด้านหนึ่ง ปรัชญากรีกได้ผู้ถ่ายทอดและทนายที่กระตือรือร้นอย่างยิ่ง คือ ยะอ์กูบ อัล-กินดี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 258) อบุนนัศร์ อัล-ฟาราบี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 339) และชัยค์ อบูอะลี อิบนุซีนา (เสียชีวิต ฮ.ศ. 428) ซึ่งแม้แต่ในกรีกเองก็ยากจะหาผู้ใดเทียบเทียมได้ พวกเขายกย่องอริสโตเติลขึ้นสู่ฐานะแห่งความไร้ผิดพลาด ความศักดิ์สิทธิ์ และความรู้กับวิทยปัญญา ในระดับที่แม้แต่ "ปฐมเหตุ" (วาญิบุลวุญูด) ในเทววิทยากรีกก็อาจไม่เคยได้รับ นับเป็นความโชคร้ายประการหนึ่งที่ในมรดกทางวิชาการของกรีกนั้น สิ่งที่ตกมาถึงมือมุสลิมส่วนใหญ่คืองานเขียนและแนวคิดของอริสโตเติล ซึ่งขัดแย้งมากที่สุดและสอดคล้องน้อยที่สุดกับคำสอนของบรรดานบี ตลอดจนจิตวิญญาณและธรรมชาติของศาสนา ความโชคร้ายอีกประการหนึ่งคือ ไม่มีนักปรัชญาอาหรับคนใดเลยที่รู้จักแหล่งต้นฉบับและภาษาดั้งเดิมของปรัชญาเหล่านั้น พวกเขาอาศัยงานแปลทั้งสิ้น และจึงเกิดความผิดพลาดในการเข้าใจเจตนาของนักปรัชญาเหล่านั้นเอง ยิ่งไปกว่านั้น ความเกรงขามในทางวิชาการต่ออริสโตเติลและมนต์เสน่ห์แห่งบุคลิกภาพของเขาครอบงำพวกเขาอย่างมาก จนพวกเขาไม่เห็นความจำเป็นที่จะต้องวิพากษ์วิจารณ์แนวคิดและทัศนะของเขา และได้ทำให้แม้แต่เรื่องที่เป็นเหตุผล (มะอ์กูลาต) กลายเป็นเรื่องที่รับสืบทอดมาตามตัวบท (มันกูลาต) ไปเสีย

กลุ่ม "อิควานุศศอฟา" และรสาอิลของพวกเขา

ในช่วงปลายศตวรรษที่สี่ (แห่งฮิจเราะฮ์) อิทธิพลของปรัชญากรีกแผ่ไปทั่วโลกอิสลาม คนหนุ่มที่ฉลาดและใฝ่รู้ทุกคนต่างมองมันด้วยความกระหายและความยกย่อง ในช่วงกลางศตวรรษที่สี่นั่นเอง ได้มีการจัดตั้งสมาคมลับแบบฟรีเมสันขึ้นที่แบกแดดในนามว่า "อิควานุศศอฟา" ซึ่งในสมาคมนี้ มีการถือเอาปรัชญากรีกเป็นมาตรฐานในการถกเถียงประเด็นศาสนาและอะกีดะฮ์ และใช้ตัดสินปัญหาต่าง ๆ แถลงการณ์ของสมาคมนี้มีถ้อยคำดังนี้ว่า

اِنَّ الشَّرِيعَةَ الْاِسْلَامِيَّةَ قَدْ تَنَجَّسَتْ

«แท้จริงชะรีอะฮ์อิสลามได้แปดเปื้อนไปด้วยการปะปนของความเขลาและความหลงผิด…»

بالجهالات واختلطت بالضلالات ولا سبيل الى غسلها وتطهيرها الا بالفلسفة لانها حاوية للحكمة الاعتقادية والمصلحة الاجتهادية وانه متى انتظمت الفلسفة اليونانية والشريعة المحمدّية فقد حصل الكمال

«(ชะรีอะฮ์) ได้แปดเปื้อน (ด้วยความเขลาและปะปนกับความหลงผิด) และไม่มีหนทางที่จะชำระล้างและทำให้มันบริสุทธิ์ได้ นอกจากด้วยปรัชญาเท่านั้น เพราะปรัชญาครอบคลุมทั้งวิชาการและวิทยปัญญาด้านความเชื่อ และประโยชน์ด้านการวินิจฉัย (อิจญ์ติฮาด) บัดนี้ ความสมบูรณ์ตามที่มุ่งหวังจะบรรลุได้ก็ด้วยการผสมผสานปรัชญากรีกเข้ากับชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุหัมมัด ﷺ เท่านั้น»

พวกเขามีคำสั่งเป็นพิเศษแก่สหายของตนว่า แทนที่จะเสียเวลากับผู้คนที่มีประสบการณ์โชกโชนและสูงวัย ให้หันไปสนใจคนหนุ่มสาวและผู้ที่อายุน้อย และพยายามทำให้พวกเขาได้รับอิทธิพลจากแนวคิดของตน เพราะคนสูงวัยนั้นมีความยึดแน่นและความแข็งทื่อ ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการยอมรับสิ่งใหม่ ส่วนคนหนุ่มสาวมีความพร้อมที่จะยอมรับสิ่งใหม่[^2]

ผลจากการค้นคว้าและพิจารณานี้ พวกเขาได้เรียบเรียงตำราขึ้นห้าสิบสองเล่ม ซึ่งเป็นตัวแทนของปรัชญาของพวกเขา และเป็นที่รู้จักในประวัติศาสตร์และวรรณกรรมในนาม "เราะซาอิล อิควานุศศ่อฟา" (رسائل إخوان الصفا) ประกอบด้วยหัวข้อว่าด้วยวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ คณิตศาสตร์ และวิชาด้านเหตุผล พวกมุอ์ตะซิละฮ์และผู้ที่มีรสนิยมเดียวกับพวกเขาต่างรับตำราเหล่านี้ไว้ด้วยความยินดีอย่างยิ่ง พวกเขาอ่านมันในวงชุมนุมของตน และนำติดตัวไปทุกหนแห่ง จนกระทั่งภายในเวลาไม่ถึงหนึ่งศตวรรษ ตำราเหล่านี้ก็ไปถึงอันดะลุส[^3]

ความแตกต่างระหว่างพวกมุอ์ตะซิละฮ์กับนักปรัชญา

แม้ว่าพวกมุอ์ตะซิละฮ์จะได้สร้างความเสียหายแก่ชะรีอะฮ์ ไม่ว่าจะโดยรู้ตัวหรือไม่รู้ตัวก็ตาม และพวกเขาถือว่าพลังของสติปัญญานั้นไร้ขีดจำกัด จนทำให้ประเด็นอันละเอียดอ่อนเกี่ยวกับซาต (อาตมัน) และคุณลักษณะ (ศิฟาต) ของอัลลอฮ์ ซึ่งอยู่เหนือสติปัญญา (มิใช่ขัดแย้งกับสติปัญญา) กลายเป็นของเล่นของเด็ก

[^1]: ตารีค ฟะลาสิฟะติลอิสลาม ฟิลมัชริก วัลมัฆริบ (تاريخ فلاسفة الإسلام في المشرق والمغرب) โดยมุหัมมัด ลุฏฟี ญุมอะฮ์ หน้า 253 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 261, 226 [^3]: ตารีค ฟัลสะฟะติลอิสลาม (تاريخ فلسفة الإسلام) หน้า 25

…แต่พวกเขาโดยพื้นฐานแล้วเป็นผู้มีจิตใจฝักใฝ่ศาสนา มีอีมานต่อวะห์ยูและนุบูวะฮ์ และโดยทั่วไปเป็นผู้เคร่งครัด ระมัดระวังและหลีกห่างจากการทำบาป มีความใฝ่ใจในอิบาดะฮ์และดะอ์วะฮ์ทางศาสนา และยึดมั่นอย่างเข้มงวดในการสั่งใช้ให้ทำความดีและห้ามปรามความชั่ว (อัมร์ บิลมะอ์รูฟ วะนะฮ์ยุ อะนิลมุนการ)[^1] และทั้งหมดนี้ก็เป็นผลอันจำเป็นจากหลักการและอะกีดะฮ์ของพวกเขา[^2] ด้วยเหตุนี้ การแพร่หลายของลัทธิอิอ์ติซาลและอำนาจของพวกมุอ์ตะซิละฮ์จึงไม่ได้ก่อให้เกิดแนวโน้มไปสู่การปฏิเสธศรัทธา ความเป็นพวกนอกรีต การปฏิเสธนุบูวะฮ์ การปฏิเสธวันฟื้นคืนชีพ การละเลยการปฏิบัติ และการปฏิเสธคุณลักษณะของพระเจ้า (ตะอ์ฏีล) ขึ้นในโลกอิสลาม และจิตสำนึกทางศาสนาของชาวมุสลิมก็ไม่ได้ถูกกระทบกระเทือนหรืออ่อนแอลง

แต่สำหรับเหล่านักปรัชญานั้น เรื่องราวแตกต่างไปจากนี้โดยสิ้นเชิง ปรัชญาดำเนินคู่ขนานไปกับนุบูวะฮ์โดยตลอด และไม่เคยบรรจบกันที่ใดเลย มันขัดแย้งกับหลักการและหลักการรวมของศาสนา ตลอดจนอะกีดะฮ์และประเด็นพื้นฐานของศาสนา ดังนั้น ยิ่งปรัชญาได้รับการยอมรับและยกย่องมากขึ้นเท่าใด โดยธรรมชาติแล้วคุณค่าของศาสนาและความยิ่งใหญ่ของบรรดานบี (อะลัยฮิมุสสลาม) ก็ยิ่งลดน้อยลงเท่านั้น และนับตั้งแต่อะกีดะฮ์ไปจนถึงจริยธรรมและการกระทำ ล้วนได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงทางความคิดนี้ จนเกิดกลุ่มหนึ่งขึ้นในหมู่ชาวมุสลิม ซึ่งดูหมิ่นศาสนาอย่างเปิดเผย และแสดงความไม่ข้องเกี่ยวกับอิสลามอย่างภาคภูมิใจ ส่วนผู้ที่ไม่มีความกล้าทางจริยธรรมถึงเพียงนั้น ก็ยึดถือประเพณีและธรรมเนียมเพียงภายนอก แต่ภายในแล้ว พวกเขาไม่ได้เป็นมุสลิมในความหมายใดเลย

ฟิตนะฮ์ของลัทธิบาฏินียะฮ์

ควบคู่ไปกับปรัชญาและด้วยอิทธิพลของมัน ได้เกิดฟิตนะฮ์ใหม่ขึ้นมาอีกประการหนึ่ง ซึ่งเป็นอันตรายต่ออิสลามและคำสอนของนุบูวะฮ์ยิ่งกว่าปรัชญาเสียอีก นั่นคือฟิตนะฮ์ของลัทธิบาฏินียะฮ์ ผู้ก่อตั้งและผู้เผยแผ่ลัทธินี้ส่วนใหญ่เป็นบุคคลจากชนชาติที่สูญเสียอาณาจักรและอำนาจของตนไปในการเผชิญหน้ากับอิสลาม และไม่มีความหวังที่จะกอบกู้มันคืนได้ด้วยการต่อสู้และสงครามอย่างเปิดเผย หรือไม่ก็เป็นผู้ที่หมกมุ่นในตัณหาและแสวงหาความสำราญ ซึ่งอิสลามได้วาง [ข้อจำกัด] ไว้บนชีวิตของพวกเขา…

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู ฎุฮัล อิสลาม (ضحى الإسلام) เล่ม 3 ตอนที่หนึ่ง [^2]: ตามทัศนะของพวกเขา ผู้ที่กระทำบาปใหญ่จะต้องอยู่ในไฟนรกตลอดกาล และการสั่งใช้ให้ทำความดีและห้ามปรามความชั่วเป็นฟัรฎู

...ข้อกำหนดและข้อจำกัดต่าง ๆ หรือเป็นผู้ที่ปรารถนาอำนาจและความเป็นใหญ่ส่วนตัว บุคคลที่มีจุดมุ่งหมายแตกต่างกันทั้งหมดนี้ได้มารวมตัวกันภายใต้ธงของลัทธิบาฏินิยะฮ์ พวกเขารู้สึกว่าไม่อาจเอาชนะอิสลามได้ด้วยกำลังทางทหาร และไม่อาจเชิญชวนมุสลิมไปสู่การปฏิเสธศรัทธาและการนอกรีตอย่างเปิดเผยได้ เพราะการทำเช่นนั้นจะปลุกความรู้สึกทางศาสนาของพวกเขาให้ตื่นขึ้น และพลังแห่งการต่อต้านจะผุดขึ้นมา พวกเขาจึงเลือกหนทางใหม่เพื่อการนี้

ความหลงผิดเรื่องซาฮิรและบาฏิน

พวกเขาเห็นว่าหลักการ อะกีดะฮ์ และบทบัญญัติต่าง ๆ ของชะรีอะฮ์ได้รับการอธิบายไว้ด้วยถ้อยคำ และสิ่งนี้เป็นความจำเป็นเพื่อให้มนุษย์เข้าใจและปฏิบัติตามได้

وَمَآ أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِۦ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ

«และเรามิได้ส่งเราะซูลคนใดในโลก นอกจากด้วยภาษาของกลุ่มชนของเขาเอง เพื่อเขาจะได้อธิบายให้แก่พวกเขาอย่างชัดแจ้ง» (ซูเราะฮ์อิบรอฮีม 14:4)

ความหมายและนัยของถ้อยคำเหล่านี้ได้รับการกำหนดไว้แน่นอนแล้ว ท่านเราะซูล ﷺ ได้อธิบายด้วยวาจาของท่าน และได้กำหนดความหมายของมันด้วยการปฏิบัติของท่าน ความหมายและนัยเหล่านี้สืบทอดกันมาในประชาชาติอย่างต่อเนื่องทั้งในทางปฏิบัติและในทางถ้อยคำแบบมุตะวาติร และประชาชาติทั้งหมดรู้จักและยอมรับมัน นุบูวะฮ์และริสาละฮ์ มลาอิกะฮ์ วันฟื้นคืนชีพ สวรรค์ นรก ชะรีอะฮ์ ฟัรฎูและวาญิบ หะลาลและหะรอม เศาะลาฮ์ ซะกาต การถือศีลอด หัจญ์ ทั้งหมดนี้คือถ้อยคำที่อธิบายความจริงทางศาสนาเฉพาะเรื่อง และเฉกเช่นที่ความจริงทางศาสนาเหล่านี้ได้รับการปกปักรักษาสืบมา ถ้อยคำที่สื่อถึงความจริงทางศาสนาเหล่านี้ก็ได้รับการปกปักรักษาสืบมาเช่นกัน และบัดนี้ทั้งสองสิ่งได้กลายเป็นสิ่งที่ผูกพันแยกจากกันไม่ได้

เมื่อมีการกล่าวคำว่านุบูวะฮ์และริสาละฮ์ หรือนบี หรือเศาะลาฮ์ หรือซะกาต ก็จะเข้าใจถึงความจริงเดียวกันนั้น และจะปรากฏรูปแบบการปฏิบัติเดียวกันนั้น ซึ่งท่านเราะซูล ﷺ ได้สอนไว้ และบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ได้เข้าใจ ปฏิบัติตาม และถ่ายทอดสู่ผู้อื่น และในทำนองเดียวกันนั้นเอง สิ่งนี้ได้ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นจนถึงประชาชาติ...

ได้รับการถ่ายทอดสืบต่อกันมา พวกเขาได้ใช้ความเฉลียวฉลาดของตนเข้าใจประเด็นนี้ว่า สายสัมพันธ์ระหว่างถ้อยคำกับความหมายนี้เองคือรากฐานของชีวิตทั้งหมดของอุมมะฮ์ และของระบบทางความคิดและการปฏิบัติของอิสลาม และด้วยสายสัมพันธ์นี้เอง เอกภาพของอุมมะฮ์และความเชื่อมโยงกับต้นธารและอดีตของตนจึงดำรงอยู่ได้ หากสายสัมพันธ์นี้ขาดลง และความหมายตลอดจนนัยของถ้อยคำและศัพท์บัญญัติทางศาสนาไม่แน่นอนตายตัวอีกต่อไป หรือกลายเป็นสิ่งที่น่าสงสัย อุมมะฮ์นี้ก็อาจตกเป็นเหยื่อของทุกการเรียกร้องและทุกปรัชญา และป้อมปราการอันแข็งแกร่งของอุมมะฮ์ก็อาจเกิดประตูลับนับร้อย และกำแพงอันมั่นคงก็อาจเกิดรอยร้าวนับพัน

เมื่อเข้าใจประเด็นนี้แล้ว พวกเขาจึงทุ่มเทความพยายามทั้งหมดไปกับการเผยแพร่แนวคิดที่ว่า ทุกถ้อยคำมีความหมายภายนอกอย่างหนึ่ง และมีความหมายที่แท้จริงซึ่งเป็นความหมายภายในอีกอย่างหนึ่ง ในทำนองเดียวกัน อัลกุรอานและหะดีษก็มีบางส่วนที่เป็นภายนอก และบางส่วนที่เป็นสัจธรรมแท้จริง ความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งภายนอกเหล่านี้กับสัจธรรมเหล่านั้น ก็เหมือนความสัมพันธ์ระหว่างเปลือกกับเนื้อใน คนเขลารู้จักเพียงสิ่งภายนอกเหล่านี้ และสิ่งที่อยู่ในมือของพวกเขาก็มีเพียงเปลือกเท่านั้น ส่วนผู้มีปัญญาคือผู้รู้แจ้งในสัจธรรม และสิ่งที่เป็นส่วนของพวกเขาคือเนื้อใน พวกเขารู้ว่าถ้อยคำเหล่านี้แท้จริงแล้วเป็นสัญลักษณ์และการบ่งชี้ถึงสัจธรรม สิ่งที่มุ่งหมายนั้นมิใช่สิ่งที่คนทั่วไปเข้าใจและปฏิบัติตาม หากแต่สิ่งที่มุ่งหมายนั้นเป็นเรื่องอื่น ซึ่งมีเพียงผู้รู้ความลับ (อะฮ์ลุลอัสรอร) เท่านั้นที่รู้ และผู้อื่นจะได้รับความรู้นี้ก็โดยผ่านพวกเขาเท่านั้น ผู้ใดที่ยังเข้าไม่ถึงสัจธรรมเหล่านี้และยังติดอยู่กับสิ่งภายนอก ผู้นั้นก็ยังถูกพันธนาการด้วยโซ่ตรวนภายนอกและข้อผูกมัดของชะรีอะฮ์ และอยู่ในระดับที่ต่ำต้อยยิ่ง ส่วนผู้ที่ไปถึงระดับสูงแห่งสัจธรรมและสัญลักษณ์แล้ว ปลอกคอและโซ่ตรวนเหล่านี้จะหลุดออกจากคอของเขา และเขาจะเป็นอิสระจากข้อผูกมัดของชะรีอะฮ์[^1] นี่แหละคือความหมายของอายะฮ์นี้ (ตามความเข้าใจของพวกเขา):

وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَٱلْأَغْلَـٰلَ ٱلَّتِى

«(และนบีผู้นั้น) จะปลดภาระอันหนักและปลอกคอที่อยู่บนพวกเขาออกให้» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:157)

[^1]: ความเชื่อเรื่องการยกเลิกชะรีอะฮ์ก็มีปรากฏอยู่อย่างชัดเจน อิมามและดาอีฝ่ายบาฏินียะฮ์ผู้หนึ่งคือ ซัยยิดนา อิดรีส เขียนไว้ว่า: نَعَتَ اللّٰهُ محمد بن اسمٰعيل وهو نبي ناطق نسخ شريعة محمد صلى الله عليه وسلم «อัลลอฮ์ทรงแต่งตั้งมุฮัมมัด บิน อิสมาอีลในฐานะนบีผู้ประกาศ (นบีนาฏิก) และเขาได้ยกเลิกชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ» (อุยูนุลอัคบาร […] / ซะฮ์รุลมะอานี ของซัยยิดนา อิดรีส) คำกล่าวในทำนองเดียวกันนี้ยังมีรายงานมาจากอัลมุอิซซ์ ลิดีนิลลาฮ์ อัลฟาฏิมีด้วย

كَانَتْ عَلَيْهِمْ

«…ซึ่งพวกเขาถูกพันธนาการอยู่ในบ่วงเหล่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:157)

เมื่อหลักการนี้ได้รับการยอมรับ และปรัชญาว่าด้วยความจริงภายใน (หะกออิก) กับรูปภายนอก (เศาะวาฮิร) นี้ได้รับการยอมรับแล้ว พวกเขาก็เริ่มตีความนบี วะห์ยู นุบูวะฮ์ มลาอิกะฮ์ อาคิเราะฮ์ และศัพท์บัญญัติทางชะรีอะฮ์ตามอำเภอใจ ตัวอย่างบางส่วนที่แปลกประหลาดมีดังนี้

นบี คือนามของบุคคลซึ่งได้รับการหลั่งไหลของพลังอันบริสุทธิ์และใสสะอาด ญิบรีลมิใช่นามของสิ่งมีชีวิตใด หากเป็นเพียงนามของการหลั่งไหล (ฟัยฎาน) นั้น มะอาด (การกลับคืน) หมายถึงการที่ทุกสิ่งกลับคืนสู่ความจริงแท้ของตน ญะนาบะฮ์ (สภาพมีญุนุบ) หมายถึงการเปิดเผยความลับ ฆุสล์ (การอาบน้ำชำระ) หมายถึงการต่อพันธสัญญาใหม่ ซินา (การผิดประเวณี) หมายถึงการถ่ายทอดน้ำเชื้อแห่งความรู้ภายใน (อิลมุลบาฏิน) ไปสู่บุคคลที่มิได้ร่วมอยู่ในพันธสัญญา ฏอฮาเราะฮ์ (ความสะอาด) หมายถึงการปลีกตัวออกจากทุกมัซฮับนอกเหนือจากมัซฮับบาฏินียะฮ์ ตะยัมมุม หมายถึงการรับความรู้จากผู้ได้รับอนุญาต (มะอ์ซูน) เศาะลาฮ์ หมายถึงการเชิญชวนไปสู่อิมามแห่งยุค ซะกาต หมายถึงการเผยแผ่ความรู้ในหมู่ผู้มีความพร้อมและความบริสุทธิ์ ศิยาม (การถือศีลอด) หมายถึงการระมัดระวังมิให้เปิดเผยความลับ หัจญ์ หมายถึงการแสวงหาความรู้ซึ่งเป็นกิบลัตและจุดหมายของปัญญา สวรรค์ (ญันนะฮ์) คือความรู้ภายใน นรก (ญะฮันนัม) คือความรู้ภายนอก กะอ์บะฮ์คือตัวท่านนบีเอง ประตูกะอ์บะฮ์หมายถึงท่านอะลี (ร.ฎ.) พายุน้ำท่วมสมัยนบีนูห์ในอัลกุรอานหมายถึงพายุแห่งความรู้ ซึ่งผู้ยึดถือรูปภายนอกถูกจมดิ่งลงไป ไฟของนัมรูดหมายถึงความโกรธของนัมรูด มิใช่ไฟจริง การเชือดที่นบีอิบรอฮีมได้รับบัญชาหมายถึงการรับพันธสัญญาจากบุตรชาย ยะอ์ญูจและมะอ์ญูจหมายถึงผู้ยึดถือรูปภายนอก ไม้เท้าของนบีมูซาหมายถึงหลักฐานและข้อพิสูจน์ของท่าน ฯลฯ[^1]

การกบฏต่อนุบูวะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ

การปฏิเสธความหมายและนัยของถ้อยคำทางชะรีอะฮ์ที่สืบทอดกันมาอย่างมุตะวาติร และการแบ่งอัลกุรอานและหะดีษออกเป็นภายนอกกับภายใน เป็นเนื้อกับเปลือก นับเป็นอาวุธที่ได้ผลยิ่ง ซึ่งทำให้การสมคบคิดต่อต้านระบบอะกีดะฮ์และระบบความคิดของอิสลาม…

[^1]: เกาะวาอิด อะกออิด อาล มุฮัมมัด (บาฏินียะฮ์) (قواعد عقائد آل محمد) โดยมุฮัมมัด บิน หะซัน อัด-ดัยละมี ยะมานี เรียบเรียงปี ฮ.ศ. 707 หน้า 16

...ผู้ที่ทำการ [บ่อนทำลาย] ได้ใช้ [กลวิธีนี้] ในทุกยุคสมัย อาคารทั้งหลังของอิสลามสามารถถูกระเบิดทำลายลงได้อย่างง่ายดายด้วยวิธีนี้ และสามารถตั้งรัฐซ้อนรัฐขึ้นภายในเปลือกนอกของอิสลามได้ ดังนั้นเราจึงเห็นว่าในศตวรรษต่อ ๆ มา กลุ่มนิกายใดก็ตาม และกลุ่มมุนาฟิกีนกลุ่มใดก็ตามที่ต้องการก่อกบฏต่อการเป็นนบีของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ก็ได้ใช้อาวุธอย่างเดียวกันนี้ของลัทธิบาฏินียะฮ์ โดยปฏิเสธความต่อเนื่องเชิงความหมายและการสืบทอดที่เป็นมุตะวาติร แล้วทำให้ระบบอิสลามทั้งหมดกลายเป็นสิ่งที่น่าสงสัยและบอบช้ำ และเปิดประตูสู่การเป็นผู้นำทางศาสนา หรือแม้กระทั่งการเป็นนบีใหม่ให้แก่ตนเอง ลัทธิบะฮาอีของอิหร่านและลัทธิกอดียานีของอินเดียคือตัวอย่างที่ดีที่สุดของเรื่องนี้[^1]

[^1]: พวกกอดียานีก็เช่นเดียวกับพวกบาฏินียะฮ์ คือคงถ้อยคำไว้แต่ให้ความหมายใหม่แก่ถ้อยคำเหล่านั้น และปฏิเสธการสืบทอดและความเป็นมุตะวาติรเชิงความหมายในทางปฏิบัติ คำว่า การสิ้นสุดแห่งการเป็นนบี (ค็อตมุนนุบูวะฮ์), อัล-มะซีห์และการเสด็จลงมาของอัล-มะซีห์, มุอ์ญิซาต, ดัจญาล ฯลฯ ถ้อยคำทั้งหมดยังคงเป็นคำเดิม แต่ในการอธิบายและการนำไปประยุกต์ใช้นั้น พวกเขาได้ใช้การประดิษฐ์คิดค้นขึ้นใหม่แบบเดียวกับพวกบาฏินียะฮ์ หนังสือต่าง ๆ ของมีรซา ศอฮิบ และตัฟซีรของเมาลวี มุฮัมมัด อะลี เต็มไปด้วยตัวอย่างเช่นนี้ พวกบะฮาอีได้สร้างบทบัญญัติ (ชะรีอะฮ์) ขึ้นใหม่โดยสิ้นเชิงและได้ยกเลิก [ชะรีอะฮ์ของอิสลาม] ข้อบัญญัติบางข้อของพวกเขามีดังนี้: การถือศีลอดในหนึ่งปีมีเพียงเดือนเดียว แต่เดือนนั้นมี 19 วัน การถือศีลอดเริ่มต้นตั้งแต่ดวงอาทิตย์ขึ้นแทนที่จะเป็นรุ่งอรุณที่แท้จริง (ศุบห์ ศอดิก) มนุษย์ต้องรับผิดชอบต่อบทบัญญัติทางศาสนาตั้งแต่อายุ 11 ปีถึง 42 ปี หลังจากนั้นข้อผูกพันต่าง ๆ ก็ถูกยกไป การอาบน้ำละหมาด (วุฎูอ์) ไม่เป็นฟัรฎู แต่เป็นสิ่งที่ส่งเสริมให้กระทำ (มุสตะหับ) การมองผู้หญิงเป็นที่อนุญาต ไม่มีการคลุมหิญาบใด ๆ บ้านที่ผู้ก่อตั้งศาสนา (บาบ) ถือกำเนิดนั้น การไปเยือนเป็นสิ่งวาญิบ การละหมาดญะมาอะฮ์มีบัญญัติไว้เฉพาะละหมาดญะนาซะฮ์เท่านั้น หลังจากมีอีมานแล้วไม่มีสิ่งใดเป็นนะญิส (สิ่งสกปรก) แต่เพียงการปฏิบัติตามศาสนาบาบีก็ทำให้คนผู้นั้นสะอาดแล้ว และจะไม่สกปรกอีกเลย ยิ่งกว่านั้น สิ่งใดที่มือของเขาสัมผัส สิ่งนั้นก็กลายเป็นสะอาดด้วย น้ำย่อมสะอาดและทำให้สะอาดได้เสมอ กฎหมายมรดกของพวกบะฮาอีก็แยกต่างหากออกไป (หนังสือ «ฮาฎิรุล อาลัม อัล-อิสลามี» [حاضر العالم الإسلامي] อ้างจากสารานุกรมอิสลาม (Encyclopaedia of Islam)) มงซิเออร์ โฮวาร์ต ได้เขียนไว้อย่างถูกต้องในบทความเรื่อง «บาบียะฮ์» ของเขาว่า บาบได้สร้างศาสนาใหม่ขึ้นภายใต้ชื่อของการปฏิรูปในอิสลาม ซึ่งมีหลักความเชื่อและหลักการที่แยกต่างหาก และได้นำเสนอศาสนานั้นในฐานะธรรมนูญของสังคมใหม่และโครงสร้างทางสังคมใหม่ สภาพเช่นนี้ก็เป็นสภาพของลัทธิกอดียานีเช่นกัน ทั้งสองแห่งต่างก็มีการก่อตั้งการเป็นนบีใหม่และระบบศาสนาใหม่ขึ้น โดยแท้จริงแล้ว ทั้งหมดนี้คือเสียงสะท้อนก้องของลัทธิบาฏินียะฮ์นั่นเอง

เป็นที่ชัดเจนว่า "ความคิดอันแยบยล" เหล่านี้ (ซึ่งได้ยกตัวอย่างมาบางส่วนข้างต้นแล้ว) ไม่มีผู้มีสามัญสำนึกอันบริสุทธิ์คนใดจะยอมรับได้ แต่การโต้แย้งอันดุเดือดของวิชากะลาม (อิลมุลกะลาม) ได้ก่อให้เกิดความสับสนทางความคิดเช่นนั้นขึ้นในโลกอิสลาม และอิทธิพลของปรัชญาได้ทำให้ผู้คนเกิดรสนิยมชื่นชอบเนื้อหาที่ซับซ้อนและลึกลับ (แม้ว่าภายในจะไม่มีแก่นสารใด ๆ เลยก็ตาม) จนถึงขั้นที่มนต์ของพวกบาฏินียะฮ์ได้ครอบงำคนกลุ่มหนึ่ง พวกเขาได้นำประเด็นต่าง ๆ ของวิชาดาราศาสตร์โบราณ วิชาธรรมชาติวิทยา และเทววิทยากรีก รวมทั้งศัพท์เทคนิคของกรีก เช่น "ปัญญาแรก" (อัล-อักลุล-เอาวัล) เป็นต้น มาใช้อย่างเสรี และด้วยอิทธิพลและเป้าหมายที่แตกต่างกัน ผู้คนจึงมารวมตัวกันรอบพวกเขา บางคนด้วยแรงแค้นต้องการแก้แค้น บางคนด้วยความหลงใหลในความลับและสัญลักษณ์ลึกลับ บางคนเป็นปฏิกิริยาต่อการยึดถือแต่ด้านภายนอก (ซอฮิรียะฮ์) และความเคร่งครัดแบบผิด ๆ บางคนด้วยความโลภในความมักมากและความเสรีในการตามใจตนเอง และบางคนด้วยความรักต่ออะฮ์ลุลบัยต์ ด้วยเหตุนี้พวกบาฏินียะฮ์จึงสามารถจัดตั้งองค์กรลับขึ้นได้ ซึ่งทำให้รัฐบาลอิสลามที่ทรงอำนาจต้องเดือดร้อนอยู่เป็นเวลายาวนาน บุคคลที่มีความสามารถและทรงคุณประโยชน์ที่สุดบางท่านของโลกอิสลาม (เช่น นิซอมุลมุลก์ ฏูซี และฟัครุลมุลก์ เป็นต้น) ได้ตกเป็นเหยื่อของพวกเขา[^1] เป็นเวลานานที่ไม่มีนักปราชญ์ผู้ยิ่งใหญ่ กษัตริย์มุสลิม หรือเสนาบดีคนใดมั่นใจได้เลยว่าตนจะตื่นขึ้นมาอย่างปลอดภัยในยามเช้า อิบนุลเญาซีได้บันทึกไว้ว่า ในเมืองอิศฟาฮาน หากผู้ใดไม่กลับบ้านจนเลยเวลาไปนาน ก็จะถูกเข้าใจว่าเขาได้ตกเป็นเหยื่อของพวกบาฏินีไปแล้ว นอกจากความไม่สงบนี้แล้ว พวกเขายังเริ่มส่งอิทธิพลต่อความคิด วรรณกรรม และวิชาการ และประตูแห่งการตีความบิดเบือน (ตะอ์วีล) และการดัดแปลง (ตะห์รีฟ) หลักการของศาสนา ตัวบท (นุศูศ) และสิ่งที่เป็นข้อยุติเด็ดขาด (เกาะฏอียาต) รวมทั้งประตูแห่งการนอกรีตโดยทั่วไป (อิลหาด) ก็ได้เปิดออก

ความจำเป็นของบุคคลใหม่

เพื่อต่อต้านอิทธิพลที่ทำลายอิสลามเหล่านี้ของปรัชญาและแนวคิดบาฏินียะฮ์ จำเป็นต้องมีบุคคลผู้หนึ่งที่มีความเข้าใจลึกซึ้งและความเชี่ยวชาญอย่างสมบูรณ์ทั้งในศาสตร์แห่งเหตุผล (อุลูมอักลียะฮ์) และศาสตร์แห่งการรายงาน (อุลูมนักลียะฮ์) และมีทัศนะในระดับมุจญ์ตะฮิดในทุกศาสตร์ ตลอดจนมีจุดยืนเป็นของตนเอง ผู้ซึ่งด้วยสติปัญญาที่อัลลอฮ์ประทานให้ ความเฉียบแหลมของธรรมชาติ และความละเอียดลึกซึ้งในการพิจารณา [เหนือกว่า] นักปรัชญากรีกและอีกหลาย ๆ

[^1]: สำหรับรายชื่อโดยละเอียดของผู้ที่ถูกพวกบาฏินีสังหาร โปรดดู "นิซอมุลมุลก์ ฏูซี" หน้า 560–563

ไม่ด้อยไปกว่าบรรดาอิมามนักคิดในยุคก่อน ผู้มีความสามารถในการเรียบเรียงวิชาความรู้มากมายด้วยวิธีการใหม่ ผู้ซึ่งนอกจากความรู้อันล้นเหลือและวิสัยทัศน์อันกว้างไกลแล้ว ยังเพียบพร้อมด้วยทรัพย์สมบัติแห่งความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ (ยะกีน) อีกด้วย และผู้ซึ่งได้รับอีมานอันใหม่สดต่อสัจธรรมนิรันดร์ของศาสนาเหล่านี้ ด้วยการใคร่ครวญ การแสวงหา การค้นคว้า การฝึกฝนจิตใจ (ริยาเฎาะฮ์) และการอิบาดะฮ์ของตนเอง และเขาจะเชิญชวนผู้คนด้วยความมั่นใจใหม่และความเชื่อมั่นอันสดใหม่ ให้ปฏิบัติตามศาสนาและดำเนินรอยตามท่านเราะซูล ﷺ อย่างมีความรู้แจ้ง (عَلٰى وَجْهِ الْبَصِيْرَةِ) อีกทั้งจะสร้างจิตวิญญาณใหม่และกระแสแห่งชีวิตใหม่ขึ้นในโลกอิสลามและโลกวิชาการ ด้วยความรู้ ความเชื่อมั่น และความคิดของเขา ณ ใจกลางศตวรรษที่ห้าพอดี อิสลามก็ได้รับบุคคลเช่นนั้น ซึ่งโลกอิสลามมีความต้องการอย่างยิ่ง บุคคลผู้นั้นก็คืออิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.)

อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.)

การศึกษาและความรุ่งเรืองทางวิชาการ

อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) มีนามว่ามุหัมมัด สมญานามว่าอบูหามิด บิดาของท่านก็มีนามว่ามุหัมมัดเช่นกัน ท่านเกิดที่เมืองฏอฮิรอนในเขตฏูส เมื่อปี ฮ.ศ. 450 ตามคำสั่งเสียของบิดา ซึ่งเป็นมุสลิมผู้ยากไร้ ผู้มีความจริงใจและรักในวิชาความรู้ สหายนักตะเซาวุฟคนหนึ่งของบิดาได้รับผิดชอบดูแลการศึกษาของท่าน ต่อมาเขาได้ขออภัยว่าไม่สามารถจัดการเรื่องการศึกษาให้ต่อไปได้ และแนะนำให้ท่านเข้าศึกษาในมัดเราะซะฮ์แห่งหนึ่ง ท่านจึงเข้าเรียนในมัดเราะซะฮ์และทุ่มเทให้กับการศึกษา

อิมามอัล-ฆอซาลีได้ศึกษาวิชาฟิกฮ์มัซฮับชาฟิอีจากชัยค์อะห์มัด อัร-รอซกานีในบ้านเกิดของท่าน จากนั้นได้ไปศึกษากับอิมามอบูนัศร์ อัล-อิสมาอีลีที่เมืองญุรญาน หลังจากนั้นท่านได้เดินทางไปยังเมืองนัยซาบูร และเข้าร่วมวงศึกษาของอิมามอัล-หะเราะมัยน์ ภายในเวลาไม่นาน ท่านก็โดดเด่นเหนือบรรดาสหายร่วมเรียนซึ่งมีจำนวนถึงสี่ร้อยคน และได้เป็นผู้ช่วย (มุอีด) ของอาจารย์ผู้มีชื่อเสียงของท่าน อิมามอัล-หะเราะมัยน์เคยกล่าวชมท่านว่า "อัล-ฆอซาลีคือมหาสมุทรอันเปี่ยมล้น" หลังจากอิมามอัล-หะเราะมัยน์ถึงแก่กรรม ท่านได้ออกจากเมืองนัยซาบูร ขณะนั้นท่านมีอายุเพียง 28 ปี แต่ท่านได้รับการยกย่องว่าโดดเด่นและสมบูรณ์พร้อมยิ่งกว่าบรรดาอุละมาอ์อาวุโสผู้ยิ่งใหญ่ทั้งหลาย

หลังจากเสร็จสิ้นการศึกษาและการสอน อิมามอัล-ฆอซาลีได้เดินทางไปยังราชสำนักของนิซอมุลมุลก์ นิซอมุลมุลก์ได้ต้อนรับท่านในราชสำนักด้วยเกียรติและความยกย่องอย่างสูง เนื่องด้วยชื่อเสียงและความสามารถอันโดดเด่นของท่าน ที่นั่นเป็นที่ชุมนุมของผู้ทรงความรู้ความสามารถ การอภิปรายทางวิชาการและการโต้วาทีทางศาสนาเป็นองค์ประกอบสำคัญของราชสำนักและที่ประชุมต่าง ๆ ถึงขนาดที่แม้ในงานแต่งงานและงานไว้ทุกข์ก็ขาดไม่ได้

อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) มักเป็นผู้มีชัยเหนือทุกคนในการอภิปรายเหล่านี้ เมื่อนิซอมุลมุลก์เห็นความสามารถอันโดดเด่นของท่าน จึงได้คัดเลือกท่านให้ดำรงตำแหน่งผู้บริหารมัดเราะซะฮ์นิซอมิยะฮ์ ซึ่งในเวลานั้นถือเป็นเกียรติยศสูงสุดและความก้าวหน้าขั้นสูงสุดสำหรับผู้รู้คนหนึ่ง ขณะนั้นท่านมีอายุไม่เกิน 34 ปี ในปี ฮ.ศ. 484 ท่านได้เข้าสู่กรุงบัฆดาดด้วยความสง่างามและเกียรติภูมิอันยิ่งใหญ่ และเริ่มสอนที่นิซอมิยะฮ์ ไม่นานนักการสอน วาทศิลป์อันไพเราะ และความรู้อันลึกซึ้งกว้างขวางของท่านก็เป็นที่เลื่องลือไปทั่วบัฆดาด นักศึกษาและอุละมาอ์หลั่งไหลมาจากทุกสารทิศเพื่อรับประโยชน์ทางวิชาการ ชั้นเรียนของท่านกลายเป็นศูนย์รวมของผู้คน นักศึกษาระดับสูงสามร้อยคน รวมทั้งเหล่าขุนนางและผู้นำอีกหลายร้อยคนเข้าร่วมในชั้นเรียนนั้น

เมื่อเวลาผ่านไป ด้วยสติปัญญาอันสูงส่ง ความเป็นเลิศทางวิชาการ และบุคลิกภาพอันทรงพลัง ท่านได้สร้างอิทธิพลและบารมีในบัฆดาดจนเทียบเท่ากับบรรดาผู้มีอำนาจในราชสำนัก และตามคำกล่าวของผู้ร่วมสมัยคนหนึ่ง (ชัยค์อับดุลฆอฟิร อัล-ฟาริซี) ว่า ต่อหน้าเกียรติยศและความยิ่งใหญ่ของท่าน ความสง่างามของเหล่าขุนนาง เสนาบดี และแม้แต่ราชสำนักแห่งเคาะลีฟะฮ์เองก็ยังดูหมองลง[^1] ถึงขนาดว่าในปี ฮ.ศ. 487 เคาะลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์ (อัล-มุกตะดี บิอัมริลลาฮ์) ได้ส่งท่านไปเป็นทูตของพระองค์ยังเตอร์กาน คาตูน พระมเหสีของมาลิกชาห์ แห่งราชวงศ์เซลจูก (ซึ่งในเวลานั้นเป็นผู้กุมอำนาจแห่งรัฐ) เคาะลีฟะฮ์อัล-มุสตัซฮิร ผู้สืบทอดตำแหน่งต่อจากอัล-มุกตะดี บิอัมริลลาฮ์ มีความผูกพันและความศรัทธาเป็นพิเศษต่ออิมาม และตามคำขอของพระองค์นี้เอง อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ได้เขียนหนังสือโต้แย้งพวกบาฏินียะฮ์ และตั้งชื่อหนังสือนั้นตามพระนามของเคาะลีฟะฮ์ว่า "อัล-มุสตัซฮิรี" (المستظهري)

การเดินทางสิบเอ็ดปีและประสบการณ์ของมัน

ความรุ่งโรจน์สูงสุดที่บุคคลผู้ทรงความรู้และผู้นำทางศาสนาคนหนึ่งจะพึงได้รับนี้ เรียกร้องให้อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) พึงพอใจกับมันและใช้ชีวิตทั้งชีวิตอยู่ภายในขอบเขตนั้น ดังที่ครูบางท่านของท่านได้กระทำ และดังที่ผู้คนโดยทั่วไปกระทำกัน แต่ทว่าจิตใจอันไม่หยุดนิ่งและความใฝ่สูงดุจนกที่โบยบินของท่านไม่ยอมพอใจกับความสูงระดับนี้ และแท้จริงแล้ว ความใฝ่สูงนี้เองที่ทำให้ท่านกลายเป็นอิมามและ "หุจญะตุลอิสลาม" การยอมสละเกียรติยศและตำแหน่งในโลกนี้ ความมุ่งมั่นต่อเป้าหมาย และความทุ่มเทอย่างแท้จริง

[^1]: ฏอบะกอตุชชาฟิอียะฮ์ อัล-กุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى) เล่ม 4 หน้า 104

...ซึ่งตัวอย่างเช่นนี้หาได้น้อยมาก อิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) ได้บรรยายถึงสภาวการณ์และสาเหตุต่าง ๆ ที่ผลักดันให้ท่านตัดสินใจก้าวเดินเช่นนั้นด้วยตัวท่านเอง และทำให้ท่านไม่อาจทำงานด้านการศึกษาและการสอนต่อไปได้ จนกระทั่งท่านละทิ้งตำแหน่งความเป็นผู้นำแห่งอาณาจักรแห่งวิชาความรู้ ออกไปแสวงหาความรู้ที่แน่นอน (อัล-อิลมุล-ยะกีนี) และขุมทรัพย์แห่งด้านใน (บาฏิน) และได้กลับมาพร้อมกับความสำเร็จในเป้าหมายของท่าน ในหนังสือ «อัล-มุนกิซ มินัฎ-เฎาะลาล» (المنقذ من الضلال) ท่านเขียนไว้ว่า:

“ตั้งแต่เริ่มแรกแห่งวัยหนุ่ม นิสัยของข้าพเจ้าโน้มเอียงไปทางการค้นคว้าและการแสวงหาความรู้ ข้าพเจ้าได้พบปะกับทุกนิกายและทุกกลุ่ม และศึกษาอะกีดะฮ์และแนวคิดของพวกเขา ผลที่ตามมาทีละน้อยก็คือ พันธนาการแห่งการตักลีด (การตามผู้อื่นโดยไม่ไตร่ตรอง) ได้ขาดสะบั้นลง อะกีดะฮ์ต่าง ๆ ที่ฝังแน่นอยู่ในจิตใจมาตั้งแต่วัยเด็กได้สั่นคลอน ข้าพเจ้าคิดว่า เด็ก ๆ ชาวคริสต์และชาวยิวก็เติบโตขึ้นมาบนอะกีดะฮ์ของพวกเขาเช่นกัน ความรู้ที่แท้จริงนั้นคือความรู้ที่ไม่หลงเหลือแม้แต่ความเป็นไปได้ของความสงสัยใด ๆ เลย ตัวอย่างเช่น ข้าพเจ้ามั่นใจว่าเลขสิบมากกว่าเลขสาม หากมีบุคคลใดกล่าวว่า ไม่ใช่ แต่เลขสามต่างหากที่มากกว่า และหลักฐานยืนยันคำอ้างของข้าพเจ้าก็คือ ข้าพเจ้าสามารถทำให้ไม้เท้ากลายเป็นงูได้ และเขาก็ทำให้เห็นจริง ๆ ถึงกระนั้นข้าพเจ้าก็จะไม่มีความสงสัยใด ๆ ในความรู้ของข้าพเจ้า แน่นอนว่าข้าพเจ้าจะประหลาดใจในเรื่องนั้น แต่ความมั่นใจของข้าพเจ้าที่ว่าเลขสิบมากกว่าเลขสามก็จะยังคงอยู่ เมื่อข้าพเจ้าพิจารณาไตร่ตรอง ก็พบว่าความรู้ที่แน่นอนในลักษณะนี้มีอยู่เฉพาะในขอบเขตของสิ่งที่รับรู้ด้วยประสาทสัมผัส (หิสสิยาต) และสิ่งที่ประจักษ์ชัดในตัวเอง (บะดีฮิยาต) เท่านั้น แต่เมื่อข้าพเจ้าใช้ความพยายามและการขบคิดมากขึ้น ก็พบว่าในสิ่งเหล่านี้ก็ยังมีช่องว่างให้เกิดความสงสัยได้ ข้าพเจ้าเห็นว่าในบรรดาประสาทสัมผัสทั้งหลาย ประสาทสัมผัสที่แข็งแกร่งที่สุดคือการมองเห็น แต่ถึงกระนั้นก็ยังเกิดความผิดพลาดได้ ความสงสัยของข้าพเจ้าเพิ่มพูนขึ้นจนถึงขั้นที่ข้าพเจ้าไม่มีความมั่นใจในความแน่นอนของสิ่งที่รับรู้ด้วยประสาทสัมผัสอีกต่อไป จากนั้นข้าพเจ้าก็พิจารณาสิ่งที่รับรู้ด้วยปัญญา (อักลิยาต) ก็พบว่ามันน่าสงสัยและเปราะบางยิ่งกว่าสิ่งที่รับรู้ด้วยประสาทสัมผัสเสียอีก สภาวะดังกล่าวของข้าพเจ้าดำเนินอยู่ประมาณสองเดือน และแนวคิดแบบโซฟิสต์ (สุฟสฏออียะฮ์) ได้ครอบงำข้าพเจ้า จากนั้นอัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานการหายจากโรคนี้แก่ข้าพเจ้า นิสัยของข้าพเจ้ากลับคืนสู่ความปกติและความสมดุล และเกิดความมั่นใจในสิ่งที่ประจักษ์ชัดทางปัญญา แต่ความมั่นใจนั้นไม่ได้เกิดจากการอ้างเหตุผลหรือการเรียงลำดับหลักฐานใด ๆ หากแต่เป็นสิ่งที่มาจากภายในโดยธรรมชาติ (วิจดานี) และเป็นสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงประทานให้ หลังจากหายจากโรคนี้แล้ว ต่อหน้าข้าพเจ้ามีอยู่สี่กลุ่มที่ดูเหมือนว่าเป็นผู้แสวงหาสัจธรรม ได้แก่ นักเทววิทยา (มุตะกัลลิมูน) ซึ่งเป็นผู้ยึดถือปัญญาและการพิจารณา...

ผู้อ้างตนคือพวกบาฏินียะฮ์ ซึ่งอ้างว่าตนมีคำสอนและความลับเฉพาะ และได้รับความรู้แห่งสัจธรรมมาโดยตรงจากอิมามผู้บริสุทธิ์ (มะอ์ศูม) พวกนักปรัชญาซึ่งกล่าวว่าตนเท่านั้นคือผู้ใช้ตรรกะและการอ้างหลักฐาน และพวกศูฟีซึ่งเรียกตนเองว่าผู้มีกัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิตวิญญาณ) และมุชาฮะดะฮ์ (การประจักษ์) ข้าพเจ้าได้ศึกษาหนังสือและแนวคิดของทุกกลุ่ม แต่ก็ไม่เกิดความพึงพอใจในกลุ่มใดเลย

ในเรื่องวิชาอิลมุลกะลาม ข้าพเจ้าได้อ่านงานเขียนของนักวิชาการผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์นี้ และได้แต่งตำราในหัวข้อนี้ด้วยตนเองหลายเล่ม ข้าพเจ้าพบว่าแม้ศาสตร์นี้จะบรรลุเป้าหมายของมัน แต่ก็ยังไม่เพียงพอที่จะทำให้ข้าพเจ้าสบายใจ เพราะในศาสตร์นี้ได้วางรากฐานไว้บนข้อตั้งต้นที่ฝ่ายตรงข้ามเป็นผู้เสนอ และนักกะลามรับมาเพียงแบบตักลีด (การตามโดยไม่พิจารณา) หรือไม่ก็เป็นอิจมาอ์ หรือตัวบท (นุศูศ) จากอัลกุรอานและหะดีษ สิ่งเหล่านี้แทบไม่มีประโยชน์อะไรเลยเมื่อต้องเผชิญกับบุคคลที่ไม่ยอมรับสิ่งใดนอกจากสิ่งที่ประจักษ์ชัดในตัวเอง (บะดีฮียาต)

ก่อนจะลงความเห็นเกี่ยวกับปรัชญา ข้าพเจ้าเห็นว่าจำเป็นต้องศึกษามันอย่างลึกซึ้งเสียก่อน แม้ข้าพเจ้าจะมีเวลาว่างน้อยมากจากภาระงานเขียนและการสอน ในวงเรียนของข้าพเจ้าที่แบกแดดมีนักศึกษาถึงสามร้อยคน แต่ข้าพเจ้าก็ยังหาเวลาให้กับเรื่องนี้ และภายในเวลาสองปี ข้าพเจ้าได้ศึกษาศาสตร์ทั้งหมดของพวกเขาจนทั่ว จากนั้นจึงใคร่ครวญพิจารณามันต่ออีกประมาณหนึ่งปี ข้าพเจ้าพบว่าศาสตร์ของพวกเขามีหกประเภท คือ คณิตศาสตร์ ตรรกศาสตร์ ธรรมชาติศาสตร์ (ฟิสิกส์) รัฐศาสตร์ จริยศาสตร์ และอภิปรัชญา (เทววิทยา) ศาสตร์ห้าประเภทแรกนั้นไม่มีความเกี่ยวข้องกับศาสนาเลย ไม่ว่าในทางปฏิเสธหรือยืนยัน และศาสนาก็ไม่จำเป็นต้องปฏิเสธมันเพื่อยืนยันตัวเอง ในธรรมชาติศาสตร์ ทฤษฎีบางประการของพวกเขาขัดแย้งกับศาสนาอยู่บ้างเป็นบางครั้ง แต่ก็เป็นเพียงไม่กี่เรื่อง ในเรื่องนี้ควรยึดถือเป็นหลักอะกีดะฮ์ว่า ธรรมชาตินั้นอยู่ภายใต้อำนาจของอัลลอฮ์ ตะอาลา มันมิได้มีอำนาจเป็นอิสระด้วยตัวเอง

อย่างไรก็ตาม ผู้คนที่เห็นความเฉลียวฉลาดและความละเอียดลึกซึ้งของนักปรัชญาในศาสตร์และประเด็นเหล่านี้ โดยทั่วไปมักจะเกิดความหลงใหลเกรงขาม และคิดว่าพวกเขาคงจะเป็นเช่นนี้ในทุกศาสตร์ ทั้งที่ไม่จำเป็นเลยว่าผู้ที่เชี่ยวชาญในศาสตร์หนึ่งจะต้องเชี่ยวชาญในทุกศาสตร์ ครั้นเมื่อพวกเขาเห็นการไม่ยึดถือศาสนาและการปฏิเสธของนักปรัชญาเหล่านั้น พวกเขาก็พากันปฏิเสธและดูแคลนศาสนาไปด้วยเพียงเพราะการตักลีด

อีกด้านหนึ่ง มิตรผู้ไม่รู้ประสาบางคนของอิสลามถือว่าการหักล้างทุกทฤษฎีและทุกข้ออ้างของนักปรัชญาเป็นหน้าที่ของตนและเป็นการรับใช้อิสลาม ถึงขนาดที่พวกเขาปฏิเสธผลการค้นคว้าทั้งหมดของนักปรัชญาในด้านวิชาฟิสิกส์ (ฏ็อบอียาต) ไปด้วย ผลเสียประการหนึ่งของการกระทำเช่นนี้คือ ผู้คนที่ยอมรับความถูกต้องของทฤษฎีและผลการค้นคว้าทางวิชาการเหล่านั้น และเห็นว่าสิ่งเหล่านั้นได้รับการพิสูจน์แล้ว จะเกิดความคลอนแคลนในความเชื่อที่มีต่ออิสลามเอง และแทนที่จะปฏิเสธปรัชญา พวกเขากลับเกิดความระแวงสงสัยต่ออิสลาม ศาสตร์แขนงที่ขัดแย้งกับศาสนานั้นคือวิชาอิลาฮียาต (เทววิทยา) และในแขนงนี้เองที่พวกนักปรัชญาสะดุดล้มมากที่สุด แท้จริงแล้ว เงื่อนไขที่พวกเขาวางไว้ในวิชาตรรกศาสตร์นั้น พวกเขาเองไม่อาจรักษาไว้ได้ในวิชาอิลาฮียาต ด้วยเหตุนี้จึงพบความขัดแย้งอย่างรุนแรงในแขนงนี้

โดยสรุป ข้าพเจ้าได้ข้อสรุปว่า ปรัชญาไม่อาจทำให้ข้าพเจ้าพึงพอใจได้ และสติปัญญาเพียงลำพังไม่อาจครอบคลุมเป้าหมายทั้งหมด และไม่อาจเปิดเผยปัญหาทั้งหมดได้

ส่วนพวกบาฏินียะฮ์นั้น ข้าพเจ้าได้มีโอกาสศึกษาแนวทางของพวกเขาอย่างดีในระหว่างการเรียบเรียงหนังสือของข้าพเจ้าชื่อ «อัลมุสตัซฮิรี» (المستظہری) ข้าพเจ้าพบว่าความเชื่อของพวกเขาทั้งหมดขึ้นอยู่กับคำสอนของ "อิมามแห่งยุคสมัย" แต่การมีอยู่ของอิมามแห่งยุคสมัยและความสัตย์จริงของเขานั้นเองยังต้องการหลักฐาน และทั้งสองประการนี้ล้วนเป็นที่น่าสงสัยอย่างยิ่ง

บัดนี้จึงเหลือเพียงตะเซาวุฟเท่านั้น ข้าพเจ้าจึงหันมาสนใจตะเซาวุฟอย่างเต็มที่ ตะเซาวุฟนั้นเป็นทั้งศาสตร์และการปฏิบัติ สำหรับข้าพเจ้า เรื่องของความรู้นั้นเป็นเรื่องง่าย ข้าพเจ้าได้อ่าน «กูตุลกุลูบ» (قوت القلوب) ของอบูฏอลิบ อัลมักกี และงานประพันธ์ของหาริษ อัลมุหาสิบี รวมทั้งถ้อยคำ (มัลฟูซาต) ของท่านญุนัยด์ ชิบลี และบายะซีด บิสฏอมี เป็นต้น สิ่งใดที่สามารถได้มาโดยหนทางแห่งความรู้ ข้าพเจ้าก็ได้รับมาแล้ว แต่ข้าพเจ้าได้ตระหนักว่า สัจธรรมที่แท้จริงนั้นไม่อาจเข้าถึงได้ด้วยการเรียนการสอน หากแต่ด้วย "เซาก์" (การลิ้มรส) และ "หาล" (สภาวะทางจิตวิญญาณ) และการเปลี่ยนแปลงของสภาวะต่าง ๆ

ศาสตร์ทั้งหลายที่เป็นทุนของข้าพเจ้า ไม่ว่าจะเป็นศาสตร์ทางศาสนบัญญัติหรือศาสตร์ทางปัญญา ได้ทำให้ข้าพเจ้ามีอีมานอันมั่นคงต่อการมีอยู่ของพระผู้เป็นเจ้า ต่อการเป็นนบี และต่อวันฟื้นคืนชีพแล้ว แต่ทั้งนี้มิได้เกิดจากหลักฐานใดหลักฐานหนึ่งโดยเฉพาะ หากแต่เกิดจากเหตุปัจจัย ข้อบ่งชี้ และประสบการณ์ต่าง ๆ ซึ่งยากที่จะอธิบายโดยละเอียด สำหรับข้าพเจ้าเป็นที่ประจักษ์อย่างดีแล้วว่า ความผาสุกแห่งโลกหน้าจะเกิดขึ้นได้

เพียงแต่ต้องยึดถือความยำเกรง (ตักวา) และยับยั้งนัฟซูจากความใคร่ของมัน และวิธีการของสิ่งนั้นก็คือ ให้หัวใจหมดความผูกพันกับโลกนี้ โดยการไม่ใยดีต่อดุนยาอันไม่จีรัง การโน้มเอียงและมุ่งมั่นสู่โลกอาคิเราะฮ์ และการมุ่งหน้าสู่อัลลอฮ์ด้วยความแน่วแน่อย่างสมบูรณ์ แต่สิ่งนี้เป็นไปไม่ได้หากปราศจากการหันหลังให้แก่เกียรติยศและทรัพย์สิน และการหลีกหนีจากสิ่งกีดขวางและพันธะผูกพันทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ใคร่ครวญสภาพของตนเอง ก็พบว่าข้าพเจ้าจมดิ่งอยู่ในพันธะผูกพันทางโลกตั้งแต่หัวจรดเท้า การงานที่ดูเหมือนประเสริฐที่สุดของข้าพเจ้าคือการสอนและการให้การศึกษา แต่เมื่อตรวจสอบดูก็พบว่าความสนใจทั้งหมดของข้าพเจ้ามุ่งอยู่ที่วิชาความรู้ที่ไม่สำคัญ และไม่ก่อประโยชน์ใด ๆ ในเรื่องอาคิเราะฮ์ ข้าพเจ้าได้พิจารณาเจตนา (นียะฮ์) ในการสอนของตน ก็พบว่ามันมิได้บริสุทธิ์เพื่อพระพักตร์ของอัลลอฮ์ หากแต่แรงจูงใจและสิ่งที่ผลักดันมันก็เป็นเพียงการแสวงหาตำแหน่งและชื่อเสียง เมื่อนั้นข้าพเจ้าก็มั่นใจว่าข้าพเจ้ากำลังยืนอยู่บนขอบเหวแห่งความหายนะ หากข้าพเจ้าไม่พยายามปรับปรุงสภาพของตน ข้าพเจ้าก็จะตกอยู่ในอันตรายอย่างร้ายแรง

ข้าพเจ้าครุ่นคิดอยู่เป็นเวลานานที่จะละทิ้งสิ่งทั้งหมดนี้และออกจากแบกแดด แต่ก็ไม่อาจตัดสินใจได้ หกเดือนผ่านไปในความลังเลเช่นนี้ บางครั้งความใคร่ทางโลกก็ฉุดรั้ง บางครั้งอีมานก็ร้องเตือนว่า การเดินทางใกล้มาถึงแล้ว อายุที่เหลืออยู่ก็น้อยนิด การเดินทางอันยาวไกลรออยู่เบื้องหน้า และวิชาความรู้กับการงานทั้งหมดนี้เป็นเพียงการโอ้อวด (ริยาอ์) และจินตนาการ บางครั้งนัฟซูก็กล่าวว่า นี่เป็นเพียงสภาวะชั่วคราว ตำแหน่งและเกียรติยศที่อัลลอฮ์ได้ประทานให้นั้น หากละทิ้งไปแล้วคิดจะหวนกลับมาอีก ก็ยากที่จะได้มันคืน

สรุปแล้ว หกเดือนผ่านไปในความรีรอและผัดผ่อนเช่นนี้ จนกระทั่งบัดนี้เรื่องราวอยู่เหนือการควบคุมของข้าพเจ้า ลิ้นของข้าพเจ้าก็ติดขัด ราวกับถูกใส่กุญแจล็อกไว้ ข้าพเจ้าพยายามจะสอนสักวันหนึ่งเพื่อให้ผู้ที่มาหาพึงพอใจ แต่ลิ้นไม่ยอมทำงานเลยแม้แต่น้อย แม้แต่คำเดียวก็เปล่งออกมาไม่ได้ การที่ลิ้นติดขัดนี้ทำให้เกิดความเศร้าโศกและความทุกข์ระทมในหัวใจ ซึ่งส่งผลให้การย่อยอาหารล้มเหลวโดยสิ้นเชิง ความอยากกินอยากดื่มหายไปจนหมด ถึงขนาดว่าแม้น้ำเพียงอึกเดียวและการย่อยอาหารเพียงคำเดียวก็กลายเป็นเรื่องยากลำบากสำหรับข้าพเจ้า ทีละน้อย ๆ ความอ่อนแอก็ครอบงำพละกำลังทางร่างกายทั้งหมด จนกระทั่งบรรดาแพทย์ยกมือยอมแพ้ต่อการรักษา และกล่าวว่าที่หัวใจ…

ความกังวลบางอย่าง และอารมณ์ของข้าพเจ้าได้รับผลกระทบจากสิ่งนั้น ตราบใดที่ผลกระทบนี้ยังไม่ถูกขจัดออกไปจากหัวใจ การรักษาใด ๆ ก็ไม่เป็นประโยชน์ เมื่อข้าพเจ้าเห็นว่าข้าพเจ้าไร้ความสามารถโดยสิ้นเชิงในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าจึงหันไปหาอัลลอฮ์ และวิงวอนขอดุอาอ์ต่อพระองค์ด้วยสภาพที่จนตรอกอย่างที่สุด ผลของดุอาอ์นั้นคือ การละทิ้งเกียรติยศ ทรัพย์สิน และครอบครัวนี้กลับกลายเป็นเรื่องง่ายสำหรับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าได้แสดงเจตนาว่าจะเดินทางไปมักกะฮ์ ทั้งที่ในใจของข้าพเจ้านั้นตั้งใจว่าจะเดินทางไปเมืองชาม และด้วยกลอุบายอันแยบยลยิ่ง ข้าพเจ้าได้เตรียมการเพื่อออกจากแบกแดด

เมื่อชาวอิรักรู้ถึงเจตนาของข้าพเจ้า พวกเขาก็เริ่มตำหนิข้าพเจ้าจากทุกทิศทาง เพราะไม่มีผู้ใดในหมู่พวกเขาจะนึกได้เลยว่าการละทิ้งและการตัดขาดนี้อาจมีสาเหตุทางศาสนาได้ ทั้งนี้เพราะในความคิดของพวกเขา ข้าพเจ้าได้บรรลุถึงตำแหน่งสูงสุดในทางศาสนาแล้ว

ذَٰلِكَ مَبْلَغُهُم مِّنَ ٱلْعِلْمِ

«นั่นคือขอบเขตแห่งความรู้ของพวกเขา» (ซูเราะฮ์อันนัจม์ 53:30)

จากนั้นผู้คนก็เริ่มคาดเดาไปต่าง ๆ นานา บรรดาผู้ที่อยู่ห่างไกลจากศูนย์กลางการปกครองคิดว่าในเรื่องนี้มีการชี้นำของผู้ปกครองอยู่ และงานรับใช้นี้ถูกละทิ้งไปตามคำสั่งของพวกเขา แต่บรรดาผู้ที่มีความเกี่ยวข้องกับแวดวงของรัฐบาลนั้นเห็นอยู่ว่า ฝ่ายผู้ปกครองยืนกรานเพียงใดให้ข้าพเจ้าอยู่ต่อ และพวกเขาปรารถนาอย่างแรงกล้าเพียงใดให้ข้าพเจ้ายังคงทำงานของข้าพเจ้าต่อไป พวกเขาจึงกล่าวว่า จะพูดอะไรได้อีกนอกจากว่า ความรุ่งเรืองและความคึกคักทางวิชาการของอิสลามนี้ต้องถูกนัยน์ตาร้ายของใครบางคนเข้าแล้ว จนชายผู้นี้ละทิ้งทุกสิ่งและจากไป

กล่าวโดยสรุป ข้าพเจ้าได้อำลาแบกแดด และทรัพย์สินสิ่งของใด ๆ ที่ข้าพเจ้ามีอยู่ ข้าพเจ้าเก็บไว้เพียงพอแก่การยังชีพ ส่วนที่เหลือได้แจกจ่ายไปทั้งหมด จากแบกแดดข้าพเจ้ามายังเมืองชาม และอยู่ที่นั่นราวสองปี งานของข้าพเจ้าที่นั่นไม่มีสิ่งใดนอกจากการปลีกตัว การอยู่ตามลำพัง (ค็อลวะฮ์) และการต่อสู้กับอารมณ์ใฝ่ต่ำ (มุญาฮะดะฮ์) สิ่งที่ข้าพเจ้าได้เรียนรู้จากวิชาตะเซาวุฟนั้น ข้าพเจ้านำมาปฏิบัติตามในการขัดเกลาจิตใจ การแก้ไขและการปรับปรุงจรรยามารยาท และการชำระหัวใจให้บริสุทธิ์เพื่อการรำลึกถึงอัลลอฮ์ (ซิกรุลลอฮ์) ข้าพเจ้าได้เอียะอ์ติกาฟอยู่ในมัสยิดญามิอ์แห่งดามัสกัสเป็นระยะเวลาหนึ่ง ข้าพเจ้าจะขึ้นไปบนหออะซานของมัสยิด แล้วปิดประตูนั่งอยู่ที่นั่นตลอดทั้งวัน จากดามัสกัสข้าพเจ้ามายังบัยตุลมักดิส ที่นั่นข้าพเจ้าก็เข้าไปภายในโดมศิลา (เศาะค์เราะฮ์) ทุกวัน และปิดประตูไว้ ท่านนบีอิบรอฮีม (อ.ล.) ...

ภายหลังการเยือน (เยรูซาเล็ม) ในใจของข้าพเจ้าก็เกิดความปรารถนาที่จะประกอบพิธีฮัจญ์และการเยือน (มะดีนะฮ์) และใคร่จะได้รับประโยชน์จากบะเราะกะฮ์ของมักกะฮ์อัลมุกัรร่อมะฮ์และมะดีนะฮ์อัลมุเนาวะเราะฮ์ ข้าพเจ้าจึงเดินทางไปยังแคว้นหิญาซ หลังจากประกอบพิธีฮัจญ์แล้ว แรงดึงดูดจากครอบครัวและดุอาอ์ของลูก ๆ ได้นำข้าพเจ้ากลับสู่บ้านเกิด ทั้งที่ข้าพเจ้าเคยหนีห่างจากแม้เพียงชื่อของบ้านเกิดเป็นระยะทางนับไมล์ ที่นั่นข้าพเจ้าก็ยังคงเอาใจใส่ต่อการปลีกตัวอยู่ลำพังและการชำระหัวใจให้บริสุทธิ์ มิได้ละเลยเลย ทว่าเหตุการณ์และอุบัติการณ์ต่าง ๆ ความกังวลเรื่องครอบครัว และความจำเป็นในการเลี้ยงชีพ ได้ก่อให้เกิดความสับสนวุ่นวายในจิตใจอยู่เสมอ สมาธิและความสงบแห่งหัวใจจึงมิได้ต่อเนื่อง กระนั้นข้าพเจ้าก็มิได้สิ้นหวังจากสิ่งนั้น และเป็นครั้งคราวที่ข้าพเจ้าได้ลิ้มรสความหวานของมัน สิบปีผ่านไปในสภาพเช่นนี้ ในช่วงเวลาแห่งการปลีกตัวเหล่านี้ สิ่งที่ได้เปิดเผยแก่ข้าพเจ้าและสิ่งที่ข้าพเจ้าได้รับนั้น ไม่อาจกล่าวโดยละเอียดและครบถ้วนได้ แต่เพื่อประโยชน์ของผู้อ่าน ข้าพเจ้าจะกล่าวเพียงเท่านี้ว่า ข้าพเจ้าได้รู้อย่างแน่นอนแล้วว่า บรรดาศูฟีคือผู้เดินบนหนทางของอัลลอฮ์ ชีวประวัติของพวกเขาคือชีวประวัติที่ดีที่สุด แนวทางของพวกเขาคือแนวทางที่เที่ยงตรงที่สุด และจริยธรรมของพวกเขาคือจริยธรรมที่ได้รับการขัดเกลาและถูกต้องที่สุด หากแม้นสติปัญญาของผู้มีปัญญา วิทยปัญญาของนักปราชญ์ และความรู้ของผู้หยั่งรู้ความลึกซึ้งแห่งชะรีอะฮ์จะมารวมกัน เพื่อจะทำให้ชีวประวัติและจริยธรรมของพวกเขาดีกว่านี้ ก็ย่อมเป็นไปไม่ได้ อิริยาบถทั้งการเคลื่อนไหวและการหยุดนิ่งทั้งภายนอกและภายในของพวกเขาล้วนได้มาจากตะเกียงแห่งนุบูวะฮ์ และบนพื้นพิภพนี้ไม่มีแสงสว่างใดยิ่งไปกว่าแสงแห่งนุบูวะฮ์ที่จะใช้เป็นแหล่งรับแสงสว่างได้»

จากการปลีกตัวสู่การปรากฏตัวต่อสาธารณชน

เป็นไปได้ว่าอิมามอัลเฆาะซาลี (ร.ฮ.) อาจคงอยู่ในสภาพแห่งการปลีกตัวและการแยกตัวเช่นนี้ต่อไป และใช้ชีวิตที่เหลืออยู่ในความหวานชื่นทางจิตวิญญาณ ด้วยความสงบและความมีสมาธิแห่งจิตใจ แต่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประสงค์จะใช้ท่านในภารกิจอันยิ่งใหญ่ ด้วยเหตุนี้จึงจำเป็นที่ท่านจะต้องออกจากการปลีกตัวนี้ และหันมาดำเนินชีวิตด้านการเรียนการสอน การประพันธ์และเรียบเรียงตำรา และชีวิตทางสังคม เพื่อให้มวลมนุษย์ได้รับประโยชน์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพื่อหักล้างความนอกรีตและปรัชญา และเพื่อพิสูจน์ความยิ่งใหญ่และสัจธรรมของอิสลามทั้งในเชิงเหตุผลและเชิงวิชาการ เนื่องจากอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงนำท่านไปถึงยังขั้นแห่งความเชื่อมั่นอันแน่วแน่และการประจักษ์แจ้ง โลกอิสลาม […]

ไม่มีบุคคลใดที่เหมาะสมยิ่งไปกว่าท่าน เนื่องจากงานนี้เป็นสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ และอิสลามก็มีความจำเป็นอย่างยิ่งต่องานนี้ ด้วยเหตุนี้ในจิตใจของท่านเองจึงเกิดแรงบันดาลใจและความมุ่งมั่นต่องานนี้ขึ้น และสิ่งนี้ได้ครอบงำท่านว่า นี่แหละคืองานแห่งความเด็ดเดี่ยว (อะซีมะฮ์) เป็นการสืบทอดหน้าที่แทนบรรดานบี (อ.ล.) เป็นหน้าที่ของยุคสมัย และเป็นอิบาดะฮ์ที่ประเสริฐที่สุด ท่านได้บรรยายความรู้สึกเหล่านี้ด้วยตนเอง และได้เขียนถึงสาเหตุที่ท่านออกจากการปลีกตัวสันโดษ (เคาะลวะฮ์) มาสู่การอยู่ท่ามกลางผู้คน (ญัลวะฮ์) ไว้ดังนี้

«ข้าพเจ้าได้เห็นว่า ด้วยอิทธิพลของปรัชญา ด้วยความหลงผิดของผู้อ้างตนว่าเป็นนักตะเซาวุฟจำนวนมาก ด้วยการไม่ปฏิบัติตามความรู้ของอุละมาอ์จำนวนมาก และด้วยการนำเสนอที่ผิดพลาดและอ่อนแอของนักวิชาการกะลาม (มุตะกัลลิมีน) อีมานของคนส่วนใหญ่ในทุกชนชั้นได้สั่นคลอนไปแล้ว และอะกีดะฮ์ก็ได้รับผลกระทบไม่น้อย ผู้คนจำนวนมากที่ได้รับอิทธิพลจากปรัชญา แม้จะยังปฏิบัติตามบทบัญญัติภายนอกอยู่ แต่พวกเขาไม่มีอีมานต่อความเป็นนบีและต่อสัจธรรมของศาสนา บางคนละหมาดเพียงเพราะคิดว่าเป็นการออกกำลังกาย บางคนทำไปเพียงเพื่อตามธรรมเนียมของสังคมและชาวเมือง และเพื่อรักษาตนเอง พวกเขาอธิบายประโยชน์ทางวัตถุของบทบัญญัติบางประการแห่งชะรีอะฮ์ และโทษทางโลกของการไม่ปฏิบัติตาม และหากสามารถหลีกเลี่ยงโทษเหล่านั้นได้ พวกเขาก็ไม่เห็นว่าการละเมิดบทบัญญัติเหล่านั้นจะเป็นปัญหาอันใด

เมื่อข้าพเจ้าเห็นว่า ตนเองมีความสามารถที่จะขจัดข้อคลางแคลงเหล่านี้ได้ และทำได้อย่างง่ายดาย ถึงขนาดที่การเปิดโปงคนเหล่านี้ดูเหมือนจะง่ายยิ่งกว่าการดื่มน้ำเสียอีก เนื่องด้วยการศึกษาของข้าพเจ้าและความรู้อันลึกซึ้งในศาสตร์ของพวกเขา เมื่อเห็นเช่นนี้ ในใจของข้าพเจ้าก็เกิดความคิดขึ้นอย่างแรงกล้าว่า ข้าพเจ้าจะต้องทำงานนี้ และนี่คือหน้าที่ของยุคสมัย ข้าพเจ้ากล่าวแก่หัวใจของตนเองว่า การปลีกตัวสันโดษจะเป็นที่อนุญาตสำหรับเจ้าได้อย่างไร ในเมื่อโรคได้แพร่ระบาดไปทั่ว และแม้แต่แพทย์เองก็ป่วยไข้ ทั้งมวลมนุษย์ของอัลลอฮ์ก็ได้มาถึงริมขอบแห่งความพินาศแล้ว

แล้วข้าพเจ้าก็กล่าวว่า งานอันยิ่งใหญ่เช่นนี้จะสำเร็จลุล่วงได้อย่างไรด้วยมือของท่าน ยุคแห่งนุบูวะฮ์ได้ห่างไกลออกไปมากแล้ว ความเท็จ (บาฏิล) แผ่อิทธิพลไปทุกทิศทาง หากท่านพยายามจะดึงมนุษย์ของอัลลอฮ์ออกจากสิ่งที่พวกเขารักและคุ้นเคย ทั้งยุคสมัยก็จะกลายเป็นศัตรูของท่าน ท่านเพียงลำพังจะต่อสู้กับพวกเขาได้อย่างไร และจะใช้ชีวิตอยู่ได้อย่างไร สิ่งนี้จะเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อยุคสมัยเอื้ออำนวย และผู้ปกครองแห่งยุคเป็นผู้มีศาสนาและมีอำนาจ…

เกิดขึ้น ข้าพเจ้าได้ปลอบใจตนเองด้วยข้ออ้างนี้ และถือว่าการปลีกตัวและการอยู่สันโดษเป็นสิ่งที่อนุญาตสำหรับตนเอง แต่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประสงค์เป็นอย่างอื่น พระองค์ทรงบันดาลแรงกระตุ้นขึ้นในใจของสุลต่านแห่งยุคสมัยนั้นเอง เขาได้มีคำสั่งกำชับให้ข้าพเจ้าเดินทางไปยังนีชาปูร์เพื่อต่อสู้กับฟิตนะฮ์นี้ คำสั่งของสุลต่านนั้นมีลักษณะที่ทำให้ข้าพเจ้ารู้สึกว่า หากข้าพเจ้าไม่ปฏิบัติตาม เรื่องจะลุกลามไปถึงขั้นที่ท่านไม่พอใจ ข้าพเจ้าคิดว่าบัดนี้ไม่มีข้ออ้างใดเหลืออยู่สำหรับข้าพเจ้าแล้ว ต่อจากนี้การเก็บตัวและความชอบสันโดษของข้าพเจ้าจะเป็นเพียงความเกียจคร้าน การแสวงหาความสบาย และความสะดวกสบายของร่างกาย และเป็นการหลีกหนีจากการทดสอบและภาระหน้าที่ ทั้งที่อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

أَحَسِبَ ٱلنَّاسُ أَن يُتْرَكُوٓا۟ أَن يَقُولُوٓا۟ ءَامَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ ﴿٢﴾ وَلَقَدْ فَتَنَّا ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۖ فَلَيَعْلَمَنَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ صَدَقُوا۟ وَلَيَعْلَمَنَّ ٱلْكَـٰذِبِينَ ﴿٣﴾

«มนุษย์คิดหรือว่าพวกเขาจะถูกปล่อยไว้เพียงเพราะกล่าวว่า "เราศรัทธาแล้ว" โดยที่พวกเขาจะไม่ถูกทดสอบ และแท้จริงเราได้ทดสอบบรรดาผู้ที่มาก่อนพวกเขามาแล้ว ดังนั้นอัลลอฮ์จะทรงรู้แน่ถึงบรรดาผู้ที่สัจจริง และจะทรงรู้แน่ถึงบรรดาผู้ที่โกหก» (ซูเราะฮ์อัล-อังกะบูต 29:2-3)

และพระองค์ยังตรัสแก่เราะซูลผู้ทรงเกียรติของพระองค์ ผู้ซึ่งเป็นผู้ทรงเกียรติที่สุดในบรรดาบ่าวของพระองค์ ว่า

وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ فَصَبَرُوا۟ عَلَىٰ مَا كُذِّبُوا۟ وَأُوذُوا۟ حَتَّىٰٓ أَتَىٰهُمْ نَصْرُنَا ۚ وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَـٰتِ ٱللَّهِ ۚ وَلَقَدْ جَآءَكَ مِن نَّبَإِى۟ ٱلْمُرْسَلِينَ ﴿٣٤﴾

«และแน่นอน บรรดาเราะซูลก่อนหน้าเจ้าก็ถูกปฏิเสธมาแล้ว แต่พวกเขาได้อดทนต่อการที่ถูกปฏิเสธและถูกทำร้าย จนกระทั่งความช่วยเหลือของเราได้มายังพวกเขา และไม่มีผู้ใดเปลี่ยนแปลงพระดำรัสของอัลลอฮ์ได้ และแน่นอน ข่าวคราวของบรรดาเราะซูลได้มายังเจ้าแล้ว» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:34)

ข้าพเจ้าได้ปรึกษาเรื่องนี้กับบรรดาผู้มีหัวใจ (อะฮ์ลุลกุลูบ) และผู้มีประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ (อะฮ์ลุลมุชาฮะดาต) จำนวนหนึ่ง พวกเขาทั้งหมดต่างแนะนำให้ข้าพเจ้าเลิกการปลีกตัวเป็นเสียงเดียวกัน เพื่อยืนยันเรื่องนี้ บรรดาคนศอลิห์จำนวนมากยังได้ฝันเห็นซ้ำๆ อีกด้วย ซึ่งบ่งชี้ว่าการตัดสินใจครั้งนี้ของข้าพเจ้าจะเป็นเหตุแห่งความดีงามและบะเราะกะฮ์อันยิ่งใหญ่ และในช่วงต้นศตวรรษที่ห้า ซึ่งเหลือเวลาอีกเพียงเดือนเดียว อาจจะเกิดงานฟื้นฟู (ตัจดีด) อันยิ่งใหญ่ขึ้น เพราะมีระบุในหะดีษว่า อัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงให้บังเกิดบุคคลผู้หนึ่งขึ้นในตอนต้นของทุกศตวรรษ ผู้ซึ่งจะฟื้นฟูศาสนาของประชาชาตินี้ให้สดใหม่ จากร่องรอยและสัญญาณทั้งหมดเหล่านี้ ข้าพเจ้าเองก็มีความหวังในเรื่องนี้ อัลลอฮ์ตะอาลาทรงทำให้การเดินทางไปนีชาปูร์เป็นเรื่องง่ายสำหรับข้าพเจ้า และข้าพเจ้าได้ตั้งเจตนาที่จะทำงานอันยิ่งใหญ่นี้ นี่เป็นเรื่องราวในเดือนซุลเกาะอ์ดะฮ์ ปี ฮ.ศ. 499 ข้าพเจ้าได้ออกจากบัฆดาดในเดือนซุลเกาะอ์ดะฮ์ ปี ฮ.ศ. 488 ด้วยเหตุนี้ ระยะเวลาการเก็บตัวของข้าพเจ้าจึงเป็นเวลา 11 ปี

«ทั้งหมดนี้คือการดำเนินไปของกำหนดสภาวะของพระผู้เป็นเจ้า เช่นเดียวกับที่การออกจากแบกแดดและการละทิ้งเกียรติยศและตำแหน่งฐานะ ณ ที่นั้น เป็นสิ่งที่ไม่อาจนึกภาพได้มาก่อน แต่ด้วยพระบัญชาของอัลลอฮ์ ทุกสิ่งก็กลายเป็นเรื่องง่าย ในทำนองเดียวกัน ในช่วงเวลาแห่งการปลีกตัวนี้ แม้แต่ความคิดที่จะกลับจากความสันโดษสู่ที่ชุมชนก็ไม่เคยเกิดขึ้น แต่เมื่อถึงเวลาอันควร เหตุปัจจัยสำหรับสิ่งนั้นก็ได้ถูกจัดเตรียมไว้แล้ว»

กล่าวโดยสรุป ในเดือนซุลเกาะอ์ดะฮ์ ฮ.ศ. 499 ท่านอิมามได้มุ่งหน้ากลับไปยังนัยซาบูรอีกครั้ง ท่านได้ประดับตำแหน่งผู้สอนของมัดเราะซะฮ์นิซอมิยะฮ์ และเริ่มงานสอนและถ่ายทอดความรู้อีกครั้ง แต่การสอนและการชี้แนะอบรมของอิมามฆอซาลี (ร.ฮ.) ในครั้งนี้ แตกต่างจากภารกิจการสอน การเทศนา และการชี้แนะของท่านก่อนการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่นั้น ก่อนหน้านี้ท่านกระทำสิ่งเหล่านั้นตามความต้องการของนัฟซูและแรงผลักดันของอุปนิสัย แต่บัดนี้ท่านถือว่าตนเองเป็นผู้ได้รับบัญชาและเป็นเพียงเครื่องมือ ดังที่ท่านเองได้เขียนไว้อย่างตรงไปตรงมาว่า

«ข้าพเจ้ารู้สึกว่า แม้ข้าพเจ้าจะได้หวนกลับไปสู่การเผยแผ่ความรู้อีกครั้ง แต่ในความเป็นจริงแล้ว การเรียกสิ่งนี้ว่าเป็นการกลับไปสู่สภาพเดิมนั้นไม่ถูกต้อง ระหว่างสภาพแรกกับสภาพที่สองของข้าพเจ้านี้ แตกต่างกันราวฟ้ากับดิน ก่อนหน้านี้ข้าพเจ้าเผยแผ่ความรู้ที่เป็นสื่อไปสู่การได้มาซึ่งตำแหน่งฐานะ และข้าพเจ้าเชิญชวนไปสู่สิ่งนั้นด้วยคำพูดและการกระทำของตน และนั่นคือเป้าหมายและเจตนาของข้าพเจ้า แต่บัดนี้ข้าพเจ้าเชิญชวนไปสู่ความรู้ที่ทำให้ต้องสละละทิ้งตำแหน่งฐานะ บัดนี้ข้าพเจ้าปรารถนาการปรับปรุงแก้ไขทั้งตนเองและผู้อื่น ข้าพเจ้าไม่รู้ว่าข้าพเจ้าจะไปถึงเป้าหมายของตนหรือไม่ หรือชีวิตของข้าพเจ้าจะสิ้นสุดลงก่อนหน้านั้น แต่ด้วยความเชื่อมั่นและประสบการณ์ที่ได้ประจักษ์ด้วยตนเอง อีมานของข้าพเจ้าคือ พลังที่แท้จริงนั้นคือพลังของอัลลอฮ์ ด้วยพลังนี้เท่านั้นที่มนุษย์จะรอดพ้นจากความหลงผิดและความชั่วร้าย และได้รับพลังแห่งทางนำและการภักดี แท้จริงแล้ว ข้าพเจ้ามิได้เคลื่อนไหวด้วยตนเอง แต่อัลลอฮ์ทรงทำให้ข้าพเจ้าเคลื่อนไหว ข้าพเจ้ามิได้เริ่มงานนี้ด้วยตนเอง แต่อัลลอฮ์ทรงให้ข้าพเจ้าทำงานนี้ ดุอาอ์ของข้าพเจ้าคือ ขอให้อัลลอฮ์ทรงปรับปรุงแก้ไขตัวข้าพเจ้าก่อน แล้วจึงให้การปรับปรุงแก้ไขผู้อื่นเกิดขึ้นผ่านตัวข้าพเจ้า ขอให้พระองค์ทรงนำข้าพเจ้าสู่หนทางที่ถูกต้องก่อน แล้วจึงทรงชี้นำผู้อื่นผ่านตัวข้าพเจ้า ขอให้สัจธรรมได้ปรากฏแจ้งแก่ข้าพเจ้า และ…

ด้วยความกรุณาของพระองค์ ขอให้ข้าพระองค์ได้รับความสามารถในการปฏิบัติตามมัน ขอให้ความเท็จปรากฏชัดแจ้งแก่ข้าพระองค์ และขอให้ข้าพระองค์รอดพ้นจากการคล้อยตามมัน»[^1]

งานฟื้นฟูศาสนา (ตัจญ์ดีด) ของอิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.)

งานในฐานะมุญัดดิด (ผู้ฟื้นฟูศาสนา) ที่อิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) ได้ปฏิบัติหลังจากนั้น อาจแบ่งออกได้เป็นสองส่วน

1. การเผชิญหน้ากับกระแสปรัชญาและลัทธิบาฏินียะฮ์ที่กำลังแผ่ขยาย และการโจมตีรากฐานของมันจากฝ่ายอิสลาม
2. การประเมินชีวิตและสังคมในทางอิสลามและจริยธรรม พร้อมทั้งวิพากษ์และปฏิรูปแก้ไข

การผ่าตัดปรัชญา

รายละเอียดของผลงานชิ้นแรกและยิ่งใหญ่ที่สุดของท่านมีดังนี้ สิ่งที่เคยกระทำกันมาจนถึงเวลานั้นเพื่อต่อต้านปรัชญา ลัทธินอกศาสนา และลัทธิบาฏินียะฮ์ มีสถานะเป็นเพียงการปกป้องและการตอบโต้เท่านั้น จนถึงเวลานั้นปรัชญาเป็นฝ่ายรุกโจมตีอิสลาม ส่วนนักวิชาการอิลมุลกะลาม (มุตะกัลลิมีน) ของอิสลามเป็นเพียงทนายฝ่ายจำเลย ปรัชญาใช้ขวานฟันรากฐานของอิสลาม ขณะที่อิลมุลกะลามพยายามเป็นเพียงโล่ป้องกัน จนถึงเวลานั้นยังไม่มีผู้ใดในกลุ่มมุตะกัลลิมีนและอุละมาอ์ของอิสลามกล้าโจมตีรากฐานของปรัชญาเอง เป็นเวลาหลายศตวรรษไม่มีผู้ใดกล้าวิพากษ์ "ข้อสมมติฐาน" ที่ปรัชญาตั้งอยู่บนนั้น และวิจารณ์ข้อสมมติฐานเหล่านั้นในเชิงวิชาการ เว้นแต่อิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรี ซึ่งไม่มีใครเคยเกี่ยวข้องกับปรัชญาโดยตรง น้ำเสียงของอิลมุลกะลามทั้งหมดเป็นไปในทางขออภัยและตั้งรับ อิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) เป็นบุคคลแรกที่ได้ศึกษาปรัชญาอย่างละเอียดและเชิงวิพากษ์ หลังจากนั้นท่านได้เขียนหนังสือเล่มหนึ่งชื่อ "มะกอศิดุลฟะลาสิฟะฮ์" (مقاصد الفلاسفة) ซึ่งท่านได้นำเสนอสาระสำคัญของตรรกศาสตร์ อภิปรัชญา (อิลาฮิยาต) และวิชาธรรมชาติ (ฏอบีอียาต) ด้วยภาษาที่ง่ายและวิธีการที่เป็นระบบ และได้รวบรวมทฤษฎีและประเด็นถกเถียงของนักปรัชญาไว้อย่างเป็นกลางโดยสมบูรณ์ ในบทนำของหนังสือ ท่านได้ชี้แจงอย่างชัดเจนว่า

[^1]: อัลมุนกิซ มินัฎเฎาะลาล (المنقذ من الضلال) หน้า 28–30 โดยสรุป

ได้เขียนไว้ว่า ในคณิตศาสตร์ไม่มีที่ว่างให้แก่การโต้เถียง และศาสนาก็ไม่มีความเกี่ยวข้องกับมันทั้งในทางปฏิเสธหรือยืนยัน แต่การปะทะที่แท้จริงของศาสนาคือกับอภิปรัชญา (อิลาฮิยาต) ในตรรกศาสตร์ก็มีความผิดพลาดอยู่บ้างเพียงเล็กน้อยนาน ๆ ครั้ง หากจะมีความขัดแย้งอยู่บ้างก็เป็นเรื่องของศัพท์เทคนิค ส่วนในวิชาธรรมชาติศาสตร์ (เฏาะบีอิยาต) นั้นมีความจริงและความเท็จปะปนกันอยู่อย่างแน่นอน ดังนั้นหัวข้ออภิปรายของท่านจึงแท้จริงแล้วคืออภิปรัชญา และในระดับหนึ่งคือธรรมชาติศาสตร์ ส่วนตรรกศาสตร์นั้นเป็นเพียงบทนำและการวางศัพท์เทคนิคเท่านั้น

เมื่อเสร็จสิ้นจากหนังสือเล่มนี้แล้ว ท่านได้เขียนหนังสืออันเลื่องชื่อของท่าน คือ «ตะฮาฟุตุลฟะลาสิฟะฮ์» (تهافت الفلاسفة) ซึ่งเป็นสิ่งที่วงการวิชากะลามต้องการอย่างยิ่ง และเพื่อหนังสือเล่มนี้เองที่ท่านได้เขียน «มะกอศิดุลฟะลาสิฟะฮ์» (مقاصد الفلاسفة) ขึ้นมาก่อน ในหนังสือเล่มนี้ท่านได้วิพากษ์อภิปรัชญาและธรรมชาติศาสตร์ของปรัชญาจากมุมมองของอิสลาม และได้เปิดเผยจุดอ่อนทางวิชาการของมัน ความอ่อนแอของการอ้างเหตุผล ตลอดจนความขัดแย้งและความแตกต่างระหว่างบรรดานักปรัชญาด้วยกันเอง ด้วยความกล้าหาญและพลังอย่างเต็มที่ ในหนังสือเล่มนี้ น้ำเสียงของท่านเปี่ยมด้วยความมั่นใจ ภาษาของท่านทรงพลังและสละสลวยรื่นรมย์ ในบางแห่งท่านยังใช้ลีลาเสียดสีและลีลาการเขียนที่มีชีวิตชีวาอีกด้วย ซึ่งเป็นสิ่งที่วงการที่ยำเกรงปรัชญาต้องการ และส่งผลทางจิตวิทยาอย่างมาก เมื่ออ่านแล้วจะรู้สึกได้ว่าผู้ประพันธ์หนังสือเล่มนี้ ในการเผชิญหน้ากับบรรดานักปรัชญานั้น ปราศจากร่องรอยใด ๆ ของปมด้อย เปี่ยมล้นด้วยความมั่นใจและความเชื่อมั่น และไม่ยำเกรงปรัชญาเลยแม้แต่น้อย ท่านถือว่านักปรัชญากรีกเป็นบุคคลในแถวและระดับเดียวกับตน และพูดกับพวกเขาอย่างเท่าเทียมและอย่างคู่ต่อสู้ ในเวลานั้นต้องการบุคคลเช่นนี้เอง ผู้ซึ่งสามารถพูดกับปรัชญาโดยประสานสายตาได้ และแทนที่จะเป็นฝ่ายตั้งรับและตอบโต้ ก็เป็นฝ่ายโจมตีปรัชญาอย่างเต็มกำลัง อิมามอัลฆอซาลี (ร.ฮ.) ได้ปฏิบัติภารกิจนี้ไว้ใน «ตะฮาฟุตุลฟะลาสิฟะฮ์» ลีลาของท่านในหนังสือเล่มนี้เป็นเช่นนี้ตั้งแต่ต้นจนจบ ท่านเขียนไว้ในบทนำของหนังสือว่า:

«ในยุคสมัยของเรามีผู้คนบางกลุ่มเกิดขึ้น ซึ่งหลงคิดไปว่าจิตใจและสติปัญญาของพวกเขาเหนือกว่าคนสามัญทั่วไป คนเหล่านี้มองบทบัญญัติและข้อกำหนดทางศาสนาด้วยสายตาดูแคลน และสาเหตุของสิ่งนี้ก็เพียงเพราะพวกเขาได้ยินชื่ออันน่าเกรงขามของโสกราตีส ฮิปโปเครตีส เพลโต และอริสโตเติล และได้ยินการยกย่องเกินจริงและการสรรเสริญเยินยอของบรรดาผู้ตามพวกเขาในเรื่องความยิ่งใหญ่ของพวกเขา พวกเขาได้รับรู้ว่าคณิตศาสตร์ ตรรกศาสตร์ ธรรมชาติศาสตร์ และอภิปรัชญา…

ในด้านนี้พวกเขาได้ทำการวิเคราะห์อย่างละเอียดลึกซึ้งยิ่ง และไม่มีผู้ใดทัดเทียมพวกเขาในด้านสติปัญญาและความคิด แต่ถึงจะมีสติปัญญาและความเฉลียวฉลาดอันสูงส่งเพียงนี้ พวกเขากลับปฏิเสธศาสนาทั้งหลายและรายละเอียดของศาสนา ในทัศนะของพวกเขา หลักการและกฎเกณฑ์ของศาสนาเป็นเพียงสิ่งที่สมมุติขึ้นและประดิษฐ์ขึ้น ดังนั้นคนเหล่านี้ก็ได้ยึดเอาการปฏิเสธศาสนามาเป็นสัญลักษณ์ของตนโดยการตามอย่าง (ตักลีด) และเริ่มปฏิเสธศาสนาทั้งหลาย ด้วยความอยากให้ผู้คนเรียกตนว่าเป็นผู้มีการศึกษาและหัวก้าวหน้า เพื่อให้ระดับของตนถูกมองว่าสูงกว่าสามัญชน และตนเองจะได้ถูกนับอยู่ในหมู่ผู้มีปัญญาและนักปราชญ์ ด้วยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงตั้งใจว่าจะแสดงให้เห็นถึงความผิดพลาดในสิ่งที่นักปราชญ์เหล่านี้ได้เขียนไว้เกี่ยวกับอิลาฮิยาต (เทววิทยา) และพิสูจน์ให้เห็นว่าประเด็นปัญหาและหลักการของพวกเขาเป็นเพียงของเล่นของเด็ก และคำกล่าวกับทฤษฎีจำนวนมากของพวกเขานั้นน่าขบขันอย่างยิ่ง ยิ่งไปกว่านั้นยังเป็นที่น่าสังเวชและเป็นบทเรียนอีกด้วย[^1]

ในหนังสือเล่มนี้ ต่อมา สำนวนการเขียนของท่านก็ทรงพลัง แฝงการเสียดสี และมีชีวิตชีวายิ่งขึ้น หลังจากที่ท่านได้บันทึกความพิสดารต่าง ๆ ของนักปรัชญาเกี่ยวกับซาตและคุณลักษณะของพระผู้เป็นเจ้า ตลอดจนผังลำดับวงศ์ทั้งหมดของ "ปัญญา" (อุกูล) และ "ทรงกลมฟากฟ้า" (อัฟลาก) ที่นักปรัชญาได้แต่งขึ้นแล้ว ท่านเขียนว่า

قلنا ما ذكرتموه تحكمات وهي على التحقيق ظلمات فوق ظلمات لو حكاه الانسان عن منام رآه لاستدل على سوء مزاجه

«คำอธิบายและรายละเอียดทั้งหมดของพวกท่านนี้เป็นเพียงคำกล่าวอ้างและการตัดสินตามอำเภอใจ แท้จริงแล้วมันคือความมืดซ้อนทับความมืด หากผู้ใดเล่าความฝันของตนเองเช่นนี้ ก็จะเป็นหลักฐานบ่งบอกถึงความวิปลาสของอารมณ์เขา»[^2]

ต่อมาท่านเขียนว่า

لست ادري كيف يقنع المجنون من نفسه بمثل هذه الاوضاع فضلًا عن العقلاء الّذين يشقون الشعر بزعمهم في المعقولات

«ข้าพเจ้าประหลาดใจว่า แม้แต่คนบ้ายังจะพึงพอใจกับเรื่องที่กุขึ้นเองเช่นนี้ได้อย่างไร แล้วนับประสาอะไรกับผู้มีปัญญาซึ่งอ้างตนว่าสามารถผ่าเส้นผมในเรื่องวิชาเหตุผล»[^3]

[^1]: ตะฮาฟุต อัล-ฟะลาสิฟะฮ์ (تهافت الفلاسفة) หน้า 3 สำนักพิมพ์อะลาอียะฮ์ อียิปต์ [^2]: แหล่งเดิม หน้า 29 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 33

ในอีกที่หนึ่ง ท่านเขียนไว้ว่า:

انتهى بهم التعمق في التعظيم إلى أن ابطلوا كل ما يفهم من العظمة وقربوا حاله من حال الميت الذي لا خبر له بما يجري في العالم الا انه فارق الميت في شعوره بنفسه فقط، وهكذا يفعل الله بالزائغين عن سبيله والناكبين عن طريق الهدى المنكرين لقوله تعالى "مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمٰوٰتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ" الظانين بالله ظن السوء المعتقدين ان امور الربوبية تستقل بكنهها القوى البشرية المغرورين بعقولهم زاعمين ان فيها مندوحة عن تقليد الرسل واتباعهم فلا جرم اضطروا الى الاعتراف بان لباب معقولاتهم رجع الى ما لو حكي في المنام لتعجب منه

«(บรรดานักปรัชญาเหล่านี้) ได้ลงลึกเกินเลยในการให้ความยิ่งใหญ่แก่ (ปฐมเหตุ) จนถึงขั้นที่พวกเขาได้ทำให้ทุกเงื่อนไขและสิ่งที่ตามมาจากความยิ่งใหญ่นั้นเป็นโมฆะไป และได้ทำให้อัลลอฮ์ตะอาลา (ในปรัชญาของพวกเขา) เป็นเหมือนคนตายที่ไม่รู้เลยว่าเกิดอะไรขึ้นในโลกนี้ ต่างกันเพียงประการเดียวคือ พระองค์ทรงตระหนักรู้ในตัวเอง (ส่วนคนตายนั้นไม่มีแม้แต่การตระหนักรู้ในตัวเอง) อัลลอฮ์ตะอาลาทรงกระทำเช่นนี้แก่ผู้คนที่เบี่ยงเบนออกจากหนทางของพระองค์ และหลีกห่างจากหนทางแห่งทางนำ ผู้ปฏิเสธอายะฮ์นี้ที่ว่า

مَّآ أَشْهَدتُّهُمْ خَلْقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنفُسِهِمْ

«ข้ามิได้ให้พวกเขาเป็นพยานในการสร้างชั้นฟ้าและแผ่นดิน และมิใช่ในการสร้างตัวของพวกเขาเองด้วย» (ซูเราะฮ์อัล-กะฮ์ฟี 18:51)

(คือ) ผู้ที่คิดร้ายต่ออัลลอฮ์ตะอาลา และมีความเชื่อที่ผิดว่า พลังของมนุษย์สามารถครอบคลุมถึงแก่นแท้ของความเป็นพระเจ้า (อัร-รุบูบิยะฮ์) ได้ ผู้ที่หลงลำพองในสติปัญญาของตน และคิดว่าเมื่อมีสติปัญญาแล้วก็ไม่จำเป็นต้องตามบรรดาเราะซูลและผู้ที่ปฏิบัติตามพวกท่าน…»

[^1]: ตะฮาฟุตุลฟะลาสิฟะฮ์ (تهافت الفلاسفة) หน้า 131

...การปฏิบัติตาม จึงไม่มีความจำเป็น ผลสุดท้ายจึงเป็นว่า จากปากของพวกเขา (ในนามของเหตุผลทางปัญญา) ได้มีถ้อยคำที่น่าขบขันถึงเพียงนั้นหลุดออกมา ซึ่งหากมีผู้ใดเล่าความฝันเช่นนั้น ผู้คนก็คงจะประหลาดใจ

อิทธิพลของ "ตะฮาฟุตุลฟะลาสิฟะฮ์" (تهافت الفلاسفة)

การวิพากษ์ปรัชญาอย่างกล้าหาญนี้ และในระดับหนึ่งคือการลดทอนคุณค่าของวิชาอิลมุลกะลาม ถือเป็นจุดเริ่มต้นของยุคใหม่ในประวัติศาสตร์ ซึ่งเกียรตินี้เป็นของอิมามอัล-เฆาะซาลี (ร.ฮ.) ต่อมาชัยคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้สานต่อจนสมบูรณ์ และทำหน้าที่ "ชำแหละศพ" (การชันสูตรศพ) ของปรัชญาและตรรกศาสตร์ การผ่าตัดปรัชญาในสายนี้เริ่มต้นขึ้นจากงานเขียนของอิมามอัล-เฆาะซาลี (ร.ฮ.) นั่นเอง

"ตะฮาฟุตุลฟะลาสิฟะฮ์" ได้ฟาดฟันอย่างรุนแรงต่อมนตร์ขลังแห่งจินตนาการของปรัชญา และสร้างความเสียหายอย่างมากต่อความยิ่งใหญ่และความศักดิ์สิทธิ์ทางความคิดของมัน การประพันธ์หนังสือเล่มนี้ก่อให้เกิดความปั่นป่วน ความเศร้าโศก และความโกรธแค้นในแวดวงปรัชญา แต่ตลอดราวร้อยปีไม่มีหนังสือใดที่คู่ควรถูกเขียนขึ้นเพื่อตอบโต้ จนกระทั่งปลายศตวรรษที่หกแห่งฮิจเราะฮ์ อิบนุรุชด์ (เสียชีวิต ฮ.ศ. 595) ทนายผู้กระตือรือร้นที่มีชื่อเสียงของปรัชญาและผู้ภักดีต่ออริสโตเติล ได้เขียนคำตอบในชื่อ "ตะฮาฟุตุตตะฮาฟุต" (تهافت التهافت) นักวิชาการตะวันตกกล่าวว่า หากอิบนุรุชด์ไม่ลุกขึ้นปกป้องปรัชญา ปรัชญาก็คงจะเกือบสิ้นใจไปแล้วจากการโจมตีของอัล-เฆาะซาลี (ร.ฮ.) การปกป้องของอิบนุรุชด์ได้มอบชีวิตใหม่ให้แก่มันอีกราวร้อยปี[^1]

การโจมตีลัทธิบาฏินียะฮ์

นอกจากปรัชญาแล้ว อิมามอัล-เฆาะซาลี (ร.ฮ.) ยังให้ความสนใจต่อฟิตนะฮ์ของลัทธิบาฏินียะฮ์ด้วย ท่านในระหว่างที่พำนักอยู่ในบัฆดาดและ...

[^1]: ตารีค ฟะลาสิฟะติลอิสลาม ฟิลมัชริก วัลมัฆริบ (تاريخ فلاسفة الإسلام في المشرق والمغرب) โดย มุหัมมัด ลุฏฟี ญุมุอะฮ์ หน้า 72

ในช่วงที่ท่านสอนอยู่ที่มัดเราะสะฮ์นิซอมิยะฮ์ ท่านได้ประพันธ์หนังสือ "อัล-มุสตัซฮิรี" (المستظہری) เพื่อหักล้างพวกบาฏินียะฮ์ตามคำขอของเคาะลีฟะฮ์ในสมัยนั้น ซึ่งท่านได้กล่าวถึงไว้ในอัตชีวประวัติเรื่องการแสวงหาสัจธรรมของท่าน คือ "อัล-มุนกิซ มินัฎ-ฎ็อลาล" (المنقذ من الضلال) นอกจากหนังสือเล่มนี้แล้ว ท่านยังมีหนังสืออีกสามเล่มในหัวข้อเดียวกัน ซึ่งน่าจะประพันธ์ขึ้นในช่วงเวลาที่ผ่านมานั้น ได้แก่ "หุจญะตุล-หัก" "มุฟัศศิลุล-คิลาฟ" และ "เกาะวาศิมุล-บาฏินียะฮ์"[^1] ในบัญชีรายชื่อผลงานของท่านยังพบหนังสืออีกสองเล่มในหัวข้อนี้ คือ "เฟาะฎออิหุล-อิบาหิยะฮ์" และ "มะวาฮิมุล-บาฏินียะฮ์" อันที่จริงแล้ว ในหมู่อะฮ์ลุสซุนนะฮ์นั้น หาบุคคลที่เหมาะสมกว่าท่านในการหักล้างลัทธิบาฏินียะฮ์ได้ยาก ท่านรอบรู้ทั้งปรัชญาและตะเซาวุฟ ทั้งศาสตร์ภายนอกและหะกีกัตกับมะอ์ริฟะฮ์ ท่านจึงสามารถเปิดโปงการขายความลับของพวกบาฏินียะฮ์และแผนการทางปัญญาของพวกเขาได้อย่างง่ายดาย อาวุธสำคัญของพวกบาฏินียะฮ์คือปรัชญาและศัพท์เฉพาะของปรัชญา ดังนั้นมีเพียงบุคคลผู้รอบรู้อย่างอิมามฆ็อซซาลี (ร.ฮ.) และผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์แห่งปัญญาเท่านั้นที่จะหักล้างพวกเขาได้ และท่านก็ได้ทำงานนี้อย่างดีเยี่ยม ทำให้พวกเขาไร้คุณค่าและไร้อิทธิพลในทางวิชาการ

การประเมินชีวิตและสังคมตามหลักอิสลาม

ผลงานด้านการปฏิรูปประการที่สองของอิมามฆ็อซซาลี (ร.ฮ.) คือการประเมินชีวิตและสังคมตามหลักอิสลาม และความพยายามในการปฏิรูปและฟื้นฟูสิ่งเหล่านั้น แบบอย่างและผลสำเร็จของความพยายามนี้คือผลงานอันเป็นอมตะของท่าน "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน"

อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين)

ในประวัติศาสตร์อิสลาม หนังสือไม่กี่เล่มที่ได้ส่งอิทธิพลต่อจิตใจ ความคิด และชีวิตของชาวมุสลิมมากที่สุด และวงการอิสลามได้รับอิทธิพลจากมันเป็นเวลายาวนาน ในบรรดาหนังสือเหล่านั้น "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน" มีสถานะที่โดดเด่น

[^1]: หนังสือทั้งสามเล่มนี้ อิมามฆ็อซซาลีได้กล่าวถึงไว้ใน "ญะวาฮิรุล-กุรอาน"

ได้รับ ฮาฟิซ ซัยนุดดีน อัล-อิรอกี ผู้ประพันธ์ «อัล-อัลฟียะฮ์» (เสียชีวิต ฮ.ศ. 806) ผู้ซึ่งได้ทำการตัครีจญ์ (ตรวจสอบที่มา) หะดีษต่าง ๆ ในหนังสืออิห์ยาอ์ กล่าวว่า หนังสือ «อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน» (إحياء علوم الدين) ของอิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) เป็นหนึ่งในงานนิพนธ์ที่ยอดเยี่ยมที่สุดของอิสลาม[^1] อับดุลฆอฟิร ฟาริซี ผู้ซึ่งเป็นคนร่วมสมัยกับอิมามเฆาะซาลีและเป็นศิษย์ของอิมามุลหะเราะมัยน์ กล่าวว่า ก่อนหน้านี้ไม่เคยมีการประพันธ์หนังสือเล่มใดที่เทียบเคียงได้กับอิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน[^2] ชัยค์มุฮัมมัด กาซะรูนี เคยกล่าวอ้างว่า หากวิชาความรู้ทั้งหมดในโลกถูกลบล้างไป ข้าพเจ้าจะฟื้นฟูมันขึ้นมาใหม่จาก «อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน»[^3] ฮาฟิซ อิบนุลเญาซี แม้จะมีความเห็นแย้งในบางประเด็น ก็ยังยอมรับถึงอิทธิพลและการเป็นที่ยอมรับของหนังสือเล่มนี้ และได้เขียนบทสรุปของหนังสือนี้ไว้ในชื่อ «มินฮาญุล กอศิดีน» (منهاج القاصدين)

หนังสือเล่มนี้ถูกเขียนขึ้นภายใต้สภาวะและความรู้สึกพิเศษ และด้วยแรงบันดาลใจอันพิเศษ การเดินทางเพื่อแสวงหาสัจธรรมและค้นหาความเชื่อมั่นอันแท้จริงที่ท่านเริ่มต้นจากแบกแดด และสิ้นสุดลงด้วยความสำเร็จหลังจากการต่อสู้กับจิตใจและการท่องไปในทะเลทรายเป็นเวลาสิบปีนั้น หนังสืออิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน คือของฝากจากการเดินทางครั้งนั้น ซึ่งอิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) นำมามอบแก่ชาวบ้านเมืองของท่าน หนังสือนี้เป็นกระจกสะท้อนความรู้สึกในหัวใจ ประสบการณ์ทางวิชาการ แนวคิดเพื่อการปฏิรูป และสภาวะทางจิตวิญญาณของท่าน

เมาลานาชิบลี ได้เขียนไว้ใน «อัล-เฆาะซาลี» ว่า:

"ที่แบกแดด ท่านเกิดความปรารถนาที่จะค้นหาสัจธรรม ท่านได้ศึกษาตรวจสอบมัซฮับ (แนวทาง) ทั้งหลาย แต่ไม่มีแนวทางใดทำให้ท่านพึงพอใจ ในที่สุดท่านจึงหันไปสู่ตะเซาวุฟ แต่ตะเซาวุฟนั้นไม่ใช่เรื่องของคำพูด หากเป็นเรื่องของสภาวะ (ฮาล) ตั้งแต่ต้นจนจบ และขั้นบันไดแรกของมันคือการขัดเกลาจิตใจภายในและการชำระจิตวิญญาณ (ตัซกียะตุนนัฟส์) ทว่ากิจกรรมต่าง ๆ ของท่านอิมามในขณะนั้นล้วนเป็นอุปสรรคขวางกั้นสภาวะนี้โดยสิ้นเชิง การเป็นที่ยอมรับของผู้คน ชื่อเสียง ตำแหน่งและฐานะ การโต้วาทีและการถกเถียง กับการชำระจิตวิญญาณนั้น

شَتَّانَ بَيْنَهُمَا

«ช่างห่างไกลกันยิ่งนักระหว่างสองสิ่งนี้»

«เส้นทางที่ท่านกำลังเดินอยู่นี้ ไม่ได้นำไปสู่จุดหมายปลายทางเลย»

ในที่สุดท่านก็ละทิ้งทุกสิ่ง สวมเพียงผ้าห่มผืนเดียวออกจากแบกแดด และเริ่มต้นการท่องไปในทะเลทราย หลังจากการต่อสู้กับจิตใจและการฝึกฝนตนอย่างเข้มงวด ท่านก็บรรลุถึงความลับแห่งความรู้แจ้ง ณ จุดนี้ เป็นไปได้ว่าท่านจะดื่มด่ำอยู่ในสภาวะของตนเองจนไม่รับรู้ถึงโลกทั้งมวล แต่

[^1]: ถึง [^3]: «ตะอ์รีฟุล อะห์ยาอ์ บิฟะฎออิลิล อิห์ยาอ์» (ชัยค์อับดุลกอดิร อัล-หะสะนี)

«จงนำมาเถิด พวกพ้องเอ๋ย นำสุรามาเถิด»

…เมื่อพิจารณาในแง่ประโยชน์ต่อสาธารณชน ก็ปรากฏว่าทั้งระบบนั้นเสื่อมทรามไปหมดสิ้น ไม่ว่าจะเป็นผู้มั่งมีหรือผู้ยากไร้ ชนทั่วไปหรือชนชั้นสูง ผู้รู้หรือผู้ไม่รู้ คนเสเพลหรือผู้สมถะ ศีลธรรมของทุกคนล้วนพังทลายไปแล้วหรือกำลังจะพังทลาย อุละมาอ์ซึ่งควรเป็นผู้นำทางกลับหมกมุ่นอยู่กับการแสวงหาตำแหน่งและเกียรติยศ เมื่อท่านเห็นเช่นนี้ก็มิอาจอดกลั้นได้ และในสภาพการณ์เช่นนี้เองที่ท่านได้เขียนหนังสือเล่มนี้ขึ้น ในบทนำท่านเขียนเองว่า «ข้าพเจ้าเห็นว่าโรคร้ายได้แผ่ปกคลุมไปทั่วโลก และหนทางสู่ความผาสุกในโลกหน้าได้ถูกปิดกั้น อุละมาอ์ผู้เป็นผู้นำทางนั้น ยุคสมัยกำลังว่างเว้นจากพวกเขา ส่วนที่ยังหลงเหลืออยู่ก็เป็นเพียงผู้รู้แต่ในนาม ซึ่งผลประโยชน์ส่วนตนได้ครอบงำจนทำให้พวกเขาลุ่มหลง และพวกเขาได้ทำให้คนทั้งโลกเชื่อว่าความรู้นั้นมีอยู่เพียงสามสิ่งเท่านั้น คือ การโต้วาที (ซึ่งเป็นเครื่องมือแห่งความโอ้อวดและการแสดงตน) การเทศนา (ซึ่งใช้ถ้อยคำสละสลวยและสัมผัสคล้องจองเพื่อดึงดูดใจคนทั่วไป) และการออกฟัตวา (ซึ่งเป็นเครื่องมือในการตัดสินคดีความ) ส่วนความรู้เกี่ยวกับโลกหน้านั้นได้สูญหายไปจากโลกทั้งมวล และผู้คนก็ลืมเลือนมันไปจนหมดสิ้น เมื่อข้าพเจ้าเห็นเช่นนี้ก็มิอาจอดกลั้นได้ และตราแห่งความเงียบงันก็ได้แตกสลายลง»[^1]

การวิพากษ์และการตรวจสอบ

การปฏิรูปและการขัดเกลาที่อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) มุ่งหมายไว้จากการประพันธ์หนังสือเล่มนี้ เพื่อให้เกิดความพร้อมและความกระตือรือร้น และเพื่อปลุกให้เกิดความต้องการที่จะปฏิรูปตนเองและสภาพแวดล้อมของตนนั้น จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องชี้ให้เห็นถึงจุดอ่อนและความบกพร่องต่าง ๆ ที่แพร่หลายอยู่ทั่วไปในแวดวงวิชาการและศาสนา ตลอดจนในสังคมมุสลิมโดยรวม และต้องเปิดเผยให้เห็นข้อเท็จจริงด้วยว่า นัฟซูและชัยฏอนได้หลอกลวงชนชั้นต่าง ๆ ด้วยวิธีการใดบ้าง ความหมายและสาระของศาสนาได้ถูกเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร ผู้คนได้หันเหออกจากแก่นแท้และเป้าหมายอันแท้จริง แล้วไปติดอยู่กับรูปลักษณ์ภายนอก รูปแบบ และขนบธรรมเนียมอย่างไร และพวกเขาหลงลืมเป้าหมายที่แท้จริง คือความผาสุกในโลกหน้าและความพึงพระทัยของอัลลอฮ์ ไปอย่างไร เพื่อการนี้ท่านจึง…

[^1]: อัล-ฆอซาลี หน้า 46

ท่านได้สำรวจชีวิตในยุคสมัยของท่านและสังคมร่วมสมัยอย่างครบถ้วน ได้วิพากษ์อย่างตรงไปตรงมาไม่เกรงใจผู้ใด ได้อธิบายโรคภัยและความหลงผิดของทุกชนชั้นอย่างชัดเจน ได้แยกแยะระหว่างเป้าหมายกับสื่อและเครื่องมือ ในด้านวิชาความรู้ ท่านได้จำแนกวิชาทางโลกและวิชาทางศาสนา แล้วแบ่งต่อเป็นวิชาที่น่าสรรเสริญและวิชาที่น่าตำหนิ ตลอดจนฟัรฎูอีนและฟัรฎูกิฟายะฮ์ ท่านได้ชี้ให้เห็นถึงหน้าที่อันจำเป็นของยุคสมัยและงานที่แท้จริง ได้เปิดเผยข้อบกพร่องของผู้มีทรัพย์และคนร่ำรวย รวมทั้งโรคเฉพาะของพวกเขาอย่างชัดแจ้ง ได้วิพากษ์บรรดาสุลต่านและผู้ปกครองอย่างกล้าหาญ และประณามการกดขี่ข่มเหงตลอดจนการกระทำและกฎหมายที่ขัดต่อชะรีอะฮ์ของพวกเขา นอกจากนี้ท่านยังได้อธิบายโดยละเอียดถึงโรคภัยของมวลชน ความชั่วร้ายของชนชั้นและท้องถิ่นต่าง ๆ นิสัยที่น่ารังเกียจ ตลอดจนประเพณีและบิดอะฮ์ที่ขัดต่อศาสนา ด้วยเหตุนี้ หนังสือเล่มนี้จึงเป็นหนังสือเล่มแรกในอิสลามที่มีรายละเอียดและหลักฐานครบถ้วน ซึ่งได้ตรวจสอบชีวิตทั้งหมดและสังคมอิสลามที่เสื่อมทรามลงอย่างทรงพลัง และได้แสดงอาการและสาเหตุของโรคทางจริยธรรม ตลอดจนวิธีการรักษาไว้

อุละมาอ์และผู้ทรงศาสนา

ในทัศนะของอิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) ความรับผิดชอบที่ใหญ่หลวงที่สุดต่อความเสื่อมทรามอันแผ่ไปทั่ว และความตกต่ำทางศาสนาและจริยธรรมนี้ ตกอยู่กับบรรดาอุละมาอ์ ผู้ซึ่งในทัศนะของท่านเปรียบเสมือนเกลือของประชาชาติ หากเกลือเน่าเสียเสียเองแล้ว สิ่งใดเล่าจะแก้ไขมันได้ ดังที่กวีกล่าวว่า

يامعشر القراء ياملح البلد مايصلح الملح اذا الملح فسد

«โอ้หมู่อุละมาอ์ ผู้เป็นเกลือของบ้านเมือง บอกทีเถิดว่า หากเกลือเน่าเสียเสียเองแล้ว จะแก้ไขมันได้ด้วยสิ่งใด»

ณ ที่แห่งหนึ่ง ขณะอธิบายสาเหตุของความชุกชุมแห่งโรคหัวใจและความหลงลืมที่แพร่หลาย ท่านเขียนไว้ว่า

الثالثة وهو الداء العضال فقد الطبيب فان الاطباء هم العلماء وقد مرضوا في هذه الاعصار مرضًا شديدًا وعجزوا عن علاجه.

«สาเหตุประการที่สาม ซึ่งเป็นโรคที่รักษาไม่หาย คือ การขาดแพทย์ กล่าวคือ คนป่วยมีอยู่แต่แพทย์ไม่มี แพทย์ก็คือบรรดาอุละมาอ์ แต่พวกเขาเองในยุคนี้กลับป่วยหนัก และไร้ความสามารถที่จะรักษา»

ในทัศนะของท่าน สาเหตุแห่งความเสื่อมทรามของบรรดาสุลต่านและผู้ปกครองก็คือความอ่อนแอของอุละมาอ์และการที่พวกเขาละเลยหน้าที่ของตน ในที่แห่งหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า

وبالجملة انما فسدت الرعية بفساد الملوك وفساد الملوك بفساد العلماء فلولا القضاة السوء والعلماء السوء لقل فساد الملوك خوفا من انكارهم

«โดยสรุปแล้ว ความเสื่อมทรามของราษฎรมีสาเหตุมาจากความเสื่อมทรามของบรรดากษัตริย์ และความเสื่อมทรามของบรรดากษัตริย์มีสาเหตุมาจากความเสื่อมทรามของอุละมาอ์ เพราะหากไม่มีกอฎีที่ไม่เกรงกลัวอัลลอฮ์และอุละมาอ์ชั่ว บรรดาสุลต่านก็คงไม่เสื่อมทรามถึงเพียงนี้ และคงยังเกรงการทักท้วงและการคัดค้านของอุละมาอ์อยู่»[^1]

ท่านตำหนิอุละมาอ์ในยุคของท่านว่า พวกเขาไม่ได้ปฏิบัติหน้าที่ในการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว และการกล่าวคำสัจจะต่อหน้าผู้ปกครองที่อธรรมดังเช่นอุละมาอ์ยุคสะลัฟ ในทัศนะของท่าน สาเหตุของเรื่องนี้คืออุละมาอ์จำนวนมากเองตกเป็นเหยื่อของความใฝ่หาดุนยาและความใฝ่หาเกียรติยศ หลังจากที่ท่านได้ยกเหตุการณ์อันทรงพลังเกี่ยวกับความกล้าหาญ ความไม่เกรงกลัว การตรวจสอบ และการคัดค้านของอุละมาอ์ผู้ยึดมั่นในสัจธรรมต่อหน้าบรรดาสุลต่านและผู้มีอำนาจปกครองแล้ว ท่านกล่าวว่า

«นี่คือแนวทางของอุละมาอ์ และนี่คือลักษณะของการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่วของพวกเขา พวกเขาไม่แยแสต่อบารมีและความยิ่งใหญ่ของบรรดาสุลต่านแม้แต่น้อย พวกเขาไว้วางใจในความโปรดปรานของอัลลอฮ์ และมั่นใจว่าอัลลอฮ์จะทรงคุ้มครองพวกเขา และพวกเขาก็ยินดีรับการตัดสินของอัลลอฮ์ ไม่ว่าจะได้รับการชะฮีดก็ตาม เนื่องจากเจตนาของพวกเขาบริสุทธิ์ คำพูดของพวกเขาจึงทำให้หินกลายเป็นขี้ผึ้ง และแม้คนใจแข็งที่สุดก็ยังหวั่นไหว แต่บัดนี้สภาพการณ์คือ ความโลภในดุนยาได้ทำให้ลิ้นของอุละมาอ์เป็นใบ้ พวกเขาจึงนิ่งเงียบ และหากพวกเขาพูด คำพูดของพวกเขาก็ไม่สอดคล้องกับการกระทำ จึงไม่มีผลใด ๆ เลย หากวันนี้พวกเขายังทำงานด้วยความบริสุทธิ์ใจและความจริงใจ และพยายามปฏิบัติต่อความรู้อย่างสมสิทธิ์ของมัน พวกเขาย่อมประสบความสำเร็จอย่างแน่นอน เพราะความเสื่อมทรามของราษฎรมาจากความเสื่อมทรามของบรรดาสุลต่าน

[^1]: อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 2 หน้า 132

ย่อมเป็นผลพวงของความเสื่อมของบรรดาผู้ปกครอง ความเสื่อมของบรรดาผู้ปกครองเป็นผลพวงของความเสื่อมของบรรดาอุละมาอ์ และความเสื่อมของบรรดาอุละมาอ์มีสาเหตุมาจากการที่ความรักในทรัพย์สินและเกียรติยศเข้าครอบงำ ผู้ใดที่ความรักในดุนยาเข้าครอบงำแล้ว เขาย่อมไม่อาจตรวจสอบและทักท้วงแม้แต่ผู้คนชั้นต่ำต้อย แล้วจะกล่าวไปไยถึงบรรดาผู้ปกครองและผู้มีอำนาจ»[^1]

ในยุคของอิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) บรรดาอุละมาอ์โดยทั่วไปต่างหมกมุ่นอยู่กับรายละเอียดปลีกย่อยของฟิกฮ์และประเด็นข้อขัดแย้ง ตลาดแห่งการถกเถียงและการโต้วาทีคึกคักไปทุกบ้านทุกหัวระแหงของบ้านเมือง ชีวิตชีวาของงานชุมนุม งานพิธีต่าง ๆ และราชสำนักของบรรดากษัตริย์ก็มาจากการถกเถียงและการโต้วาทีทางศาสนาและทางฟิกฮ์เหล่านี้ ความหมกมุ่นและความเลยเถิดของอุละมาอ์และนักศึกษาในเรื่องนี้ได้เพิ่มพูนขึ้นจนถึงขั้นที่ศาสตร์ทั้งหลาย กิจการอื่น ๆ และแขนงต่าง ๆ ของการรับใช้ศาสนาถูกละเลยไป ถึงขนาดที่ความสนใจได้หันเหออกไปแม้กระทั่งจากศาสตร์และความพยายามซึ่งการขัดเกลาจิตใจ การปรับปรุงจริยธรรม และความผาสุกในโลกหน้าขึ้นอยู่กับมัน อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ได้วิพากษ์สภาพการณ์เช่นนี้ โดยเขียนไว้ว่า

«หากถามนักฟิกฮ์คนหนึ่งเกี่ยวกับหัวข้อใดหัวข้อหนึ่งในบรรดาหัวข้อเหล่านี้ (เช่น ความอดทนและการขอบคุณ ความกลัวและความหวัง หรือความเกลียดชัง ความอิจฉาริษยา ความอาฆาตแค้น ความอกตัญญู การหลอกลวง การล่อลวง เป็นต้น) แม้กระทั่งเกี่ยวกับวิธีการแห่งความบริสุทธิ์ใจ (อิคลาศ) การมอบหมาย (ตะวักกุล) และการหลีกเลี่ยงการโอ้อวด (ริยาอ์) ซึ่งการรู้สิ่งเหล่านี้เป็นฟัรฎูอัยน์สำหรับเขา และการละเลยต่อสิ่งเหล่านี้มีอันตรายถึงความพินาศในโลกหน้า เขาก็จะไม่สามารถตอบได้ แต่หากท่านถามเขาเกี่ยวกับการลิอาน การซิฮาร การแข่งม้าและการแข่งยิงธนู เขาก็จะสาธยายรายละเอียดปลีกย่อยอันละเอียดลออให้ท่านฟังเป็นตั้ง ๆ ซึ่งเป็นเรื่องที่ไม่มีความจำเป็นต้องใช้เป็นเวลานานแสนนาน และหากบางครั้งมีความจำเป็นขึ้นมา ในเมืองก็มีผู้ที่จะออกฟัตวาและอธิบายเรื่องเหล่านั้นอยู่ทุกเวลา แต่อาลิมผู้นี้กลับทุ่มเทแรงกายทั้งวันทั้งคืนไปกับรายละเอียดปลีกย่อยเหล่านั้น และหมกมุ่นอยู่กับการท่องจำและการสอนมัน ขณะเดียวกันก็ละเลยต่อสิ่งที่จำเป็นสำหรับตัวเขาในแง่ของศาสนา หากถูกถามเกี่ยวกับเรื่องนี้ เขาก็จะตอบว่า ข้าพเจ้าหมกมุ่นอยู่กับวิชานี้เพราะมันเป็นวิชาศาสนาและเป็นฟัรฎูกิฟายะฮ์ และในเรื่องการเรียนการสอนวิชานี้ เขายังทำให้ตนเองด้วย

[^1]: อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 2 หน้า 312

ทำให้ตนเองหลงผิด และทำให้ผู้อื่นหลงผิดไปด้วย ทั้ง ๆ ที่ผู้มีสติปัญญาย่อมรู้ดีว่า หากเป้าหมายของเขาคือการปฏิบัติฟัรฎูกิฟายะฮ์ให้ลุล่วงตามสิทธิของมัน และพ้นจากภาระความรับผิดชอบของตน เขาก็ย่อมจะให้ความสำคัญแก่ฟัรฎูอัยน์ก่อนฟัรฎูกิฟายะฮ์นี้ อีกทั้งยังมีฟัรฎูกิฟายะฮ์อื่น ๆ อีกที่ควรได้รับความสำคัญก่อน ตัวอย่างเช่น มีเมืองมากมายที่มีแต่แพทย์ที่ไม่ใช่มุสลิม ซึ่งคำให้การของพวกเขาไม่อาจรับได้ในบทบัญญัติทางฟิกฮ์ แต่เรากลับไม่เห็นอาลิมคนใดเลย (ที่ตระหนักถึงความจำเป็นนี้แล้ว) หันมาสนใจวิชาการแพทย์ ในทางตรงกันข้าม นักศึกษากลับแห่แหนกันไปศึกษาวิชาฟิกฮ์ โดยเฉพาะประเด็นข้อขัดแย้งและวิชาโต้แย้ง ทั้ง ๆ ที่เมืองนั้นเต็มไปด้วยอุละมาอ์ที่ง่วนอยู่กับการออกฟัตวาและการตอบปัญหาศาสนา ข้าพเจ้าไม่อาจเข้าใจได้เลยว่า อุละมาอ์แห่งศาสนาเห็นว่าเป็นการถูกต้องได้อย่างไร ที่จะมัวง่วนอยู่กับฟัรฎูกิฟายะฮ์เช่นนี้ ซึ่งมีคนกลุ่มหนึ่งรับผิดชอบอยู่แล้วเป็นจำนวนมาก แต่กลับละทิ้งฟัรฎูอื่นที่ไม่มีผู้ใดเหลียวแลเลย สาเหตุของเรื่องนี้จะเป็นอื่นใดไปได้เล่า นอกจากว่า โดยทางวิชาการแพทย์นั้น ไม่มีโอกาสใด ๆ ที่จะได้ครอบครองตำแหน่งผู้ดูแลทรัพย์วะกัฟ การจัดการพินัยกรรม การดูแลและบริหารทรัพย์สินของเด็กกำพร้า การได้รับแต่งตั้งในตำแหน่งกอฎีและมุฟตี การได้เหนือกว่าและโดดเด่นในหมู่คนร่วมสมัยและคนร่วมรุ่น ตลอดจนการมีอำนาจและชัยชนะเหนือศัตรูและคู่แข่ง[^1]»

ในอีกแห่งหนึ่ง ท่านได้เขียนไว้ว่า:

«ไม่มีเมืองใดเลยที่ไม่มีงานบางอย่างซึ่งมีสถานะเป็นฟัรฎูกิฟายะฮ์ และไม่มีผู้ใดหันมาสนใจงานเหล่านั้น และอุละมาอ์ก็ไม่ใส่ใจต่องานเหล่านั้นเลยแม้แต่น้อย ไม่จำเป็นต้องไปไกลนัก ลองดูเรื่องการแพทย์เป็นตัวอย่าง ในเมืองอิสลามส่วนใหญ่ไม่มีแพทย์มุสลิมที่คำให้การของเขาเชื่อถือได้ในกิจการทางศาสนา แต่อุละมาอ์ก็ไม่มีความสนใจใด ๆ ในงานด้านนี้ ในทำนองเดียวกัน การกำชับในความดีและการห้ามปรามความชั่ว (อัลอัมร์ บิลมะอ์รูฟ วันนะฮ์ยุ อะนิลมุงกัร) ก็เป็นฟัรฎูกิฟายะฮ์เช่นกัน (แต่มันกำลังถูกละทิ้ง)[^2]»

ในอีกแห่งหนึ่ง ขณะที่ท่านพรรณนาสภาพความโง่เขลา ความหลงลืม และความไม่รู้ในศาสนาของคนทั่วไป และชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นของการเผยแผ่และการให้การศึกษาแก่มวลชน ท่านได้กล่าวไว้ว่า:

[^1]: อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 1 หน้า 19 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 35

«สำหรับผู้ที่มีความห่วงใยอย่างแท้จริงต่อศาสนาของตน งานนี้ (การเผยแผ่และการสอน) ก็เป็นภารกิจที่เพียงพออยู่แล้ว จนเขาไม่มีเวลาว่างพอที่จะไปลงรายละเอียดในประเด็นปลีกย่อยที่เกิดขึ้นได้ยากและห่างไกลเหล่านั้น หรือไปขุดค้นอย่างละเอียดในวิชาการเหล่านั้น ซึ่งโดยตัวมันเองเป็นเพียงฟัรฎูกิฟายะฮ์»[^1]

อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ได้อธิบายในเชิงการวิเคราะห์และเชิงประวัติศาสตร์ถึงสาเหตุว่า เหตุใดประเด็นที่มีความเห็นขัดแย้งกันจึงได้รับความสำคัญและความนิยมมากถึงเพียงนี้ในยุคหลัง และเหตุใดอุละมาอ์จึงทำให้มันกลายเป็นสนามประลองสติปัญญาและความอุตสาหะของตน จนความสนใจอันดีที่สุดของพวกเขาถูกทุ่มเทลงไปในเรื่องนี้ ในทัศนะของอิมามอัล-ฆอซาลี เรื่องนี้มีสาเหตุทางประวัติศาสตร์บางประการ และผลที่ออกมาเช่นนี้ก็เป็นเรื่องธรรมดาโดยสิ้นเชิง ท่านเขียนไว้ว่า

«หลังจากท่านนบี ﷺ ผู้สืบทอดของท่าน คือบรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม ล้วนเป็นผู้รู้ นักนิติศาสตร์ และผู้มีความสามารถในการออกฟัตวาด้วยตนเอง จึงแทบไม่เคยมีความจำเป็นต้องขอความช่วยเหลือจากศอฮาบะฮ์ผู้มีความรู้ท่านอื่น ๆ นอกจากในบางโอกาสเฉพาะเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ อุละมาอ์ในหมู่ศอฮาบะฮ์จึงมีเวลาว่างสำหรับวิชาการแห่งอาคิเราะฮ์และทุ่มเทอยู่กับมัน หากมีเรื่องที่ต้องออกฟัตวาเกิดขึ้น พวกเขาก็จะโยนให้กันและกัน และมุ่งหน้าสู่อัลลอฮ์อย่างเต็มที่ ดังที่มีรายงานไว้ในประวัติของพวกเขา ครั้นเมื่อถึงคราวของผู้ที่ไม่มีสิทธิ์และไม่มีคุณสมบัติในการเป็นเคาะลีฟะฮ์ และไม่มีความสามารถในการตัดสินและออกฟัตวาด้วยตนเอง พวกเขาจึงจำต้องขอความช่วยเหลือจากอุละมาอ์ท่านอื่น ๆ และต้องให้อุละมาอ์อยู่เคียงข้างเสมอ เพื่อจะได้รับฟัตวาจากพวกเขา ในหมู่อุละมาอ์ตาบิอีนยังคงมีผู้ที่ดำรงอยู่บนแนวทางดั้งเดิม และมีความแท้จริงของศาสนาและคุณลักษณะของสะลัฟอยู่ในตัว เมื่อพวกเขาถูกเรียกตัว พวกเขาก็หลีกเลี่ยงและปฏิเสธ บรรดาเคาะลีฟะฮ์ (แห่งบนีอุมัยยะฮ์และบนีอับบาส) จึงต้องตามหาพวกเขา และพยายามรบเร้าให้พวกเขารับตำแหน่งตุลาการและการปกครอง ผู้คนในยุคนั้น เมื่อได้เห็นเกียรติของอุละมาอ์เช่นนี้ เห็นการที่บรรดาสุลต่านและผู้ปกครองหันมาหาพวกเขา และเห็นความไม่แยแสและความไม่ต้องพึ่งพาของผู้มีความรู้ ก็เข้าใจว่าวิชาฟิกฮ์เป็นสูตรที่ดีที่สุดในการได้มาซึ่งเกียรติและฐานะ โดยวิชานี้เองที่จะได้ความใกล้ชิดกับผู้ปกครอง และได้ตำแหน่งตุลาการและการออกฟัตวา พวกเขาจึงหันมาสนใจในด้านนี้ พวกเขาเสนอตัวเองต่อผู้ปกครอง และ

[^1]: อิหฺยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 1 หน้า 36–37

พวกเขาสร้างความสัมพันธ์กับบรรดาผู้ปกครอง และวิ่งเต้นหาตำแหน่งและรางวัล บางคนไม่ได้อะไรเลย บางคนประสบความสำเร็จ ส่วนผู้ที่ประสบความสำเร็จนั้นก็ไม่พ้นจากความต่ำต้อยของการเป็นผู้ร้องขอ และต้องลดตนลงจากฐานะของตนมาสู่ระดับที่สามัญและต่ำต้อย ผลที่ตามมาก็คือ อุละมาอ์ส่วนใหญ่ซึ่งแต่ก่อนเป็นผู้ที่ถูกแสวงหา บัดนี้กลับกลายเป็นผู้แสวงหา แต่ก่อนพวกเขาได้รับเกียรติเพราะความไม่ต้องพึ่งพาและการไม่ใยดีต่อผู้ปกครอง บัดนี้กลับต่ำต้อยและไร้เกียรติเพราะหันไปหาผู้ปกครอง อย่างไรก็ตาม ในทุกยุคสมัยย่อมมีบ่าวบางส่วนของอัลลอฮ์ที่เป็นข้อยกเว้นจากกฎนี้

ในยุคสมัยเหล่านั้น สิ่งที่มีความสำคัญมากที่สุดและเป็นที่สนใจของผู้ปกครองคือวิชาฟิกฮ์และการออกฟัตวา และในด้านการบริหารจัดการและคดีความก็มีความจำเป็นต้องใช้มากที่สุดเช่นกัน หลังจากนั้นผู้นำและผู้ปกครองบางคนเกิดความสนใจในหลักการศาสนาและอะกีดะฮ์ และเกิดความปรารถนาที่จะฟังหลักฐานและการโต้แย้งของแต่ละฝ่าย และชมการอภิปรายถกเถียงของพวกเขา เมื่อผู้คนรู้ถึงรสนิยมนี้ของผู้นำและผู้ปกครอง พวกเขาก็หันไปหาวิชาอิลมุลกะลาม บรรดานักประพันธ์ได้แต่งตำราในหัวข้อนี้เป็นจำนวนมาก วางหลักการและกฎเกณฑ์ของการโต้วาที และทำให้การหักล้างและการวิพากษ์กลายเป็นศาสตร์แขนงหนึ่ง คนเหล่านี้กล่าวว่าจุดมุ่งหมายของพวกเขาคือการปกป้องศาสนาและการตอบโต้ การช่วยเหลือซุนนะฮ์ และการหักล้างและต่อต้านบิดอะฮ์ เช่นเดียวกับที่คนรุ่นก่อนพวกเขากล่าวว่า จุดมุ่งหมายของการทุ่มเทให้กับการออกฟัตวาคือการรับใช้ศาสนาและปวงชนล้วน ๆ รวมทั้งความเมตตาและความหวังดีต่อบ่าวของอัลลอฮ์ หลังจากนั้นมีผู้นำและผู้ปกครองบางคนที่ไม่เห็นดีเห็นงามกับอิลมุลกะลามและการโต้วาที พวกเขาเห็นว่าสิ่งนี้นำไปสู่ความคลั่งพวกพ้อง การวิวาทโต้เถียง และบางครั้งถึงขั้นนองเลือดและความวุ่นวาย พวกเขามีความชื่นชอบในการอภิปรายและโต้วาทีทางฟิกฮ์ และมีความสนใจที่จะค้นคว้าเป็นพิเศษว่า ระหว่างมัซฮับของอิมามอบูหะนีฟะฮ์ (ร.ฮ.) กับอิมามชาฟิอี (ร.ฮ.) นั้น มัซฮับใดถูกต้องกว่ากัน เมื่อผู้คนเห็นเช่นนั้น ก็วางอิลมุลกะลามและอะกีดะฮ์ไว้บนหิ้ง และหันมาทำให้ประเด็นข้อขัดแย้ง โดยเฉพาะข้อขัดแย้งระหว่างอิมามอบูหะนีฟะฮ์และอิมามชาฟิอี เป็นหัวข้อการถกเถียง และละเลยมัซฮับและข้อขัดแย้งของอิมามมาลิก อิมามซุฟยาน อัษ-เษารี อิมามอะห์มัด และท่านอื่น ๆ (เพราะผู้ปกครองสนใจข้อขัดแย้งของสองท่านนั้น) พวกเขากล่าวว่าจุดมุ่งหมายของตนคือการค้นหาความละเอียดอ่อนของชะรีอะฮ์

เปิดเผย อธิบายเหตุผลและมูลเหตุของมัซฮับต่างๆ และเรียบเรียงรวบรวมหลักการของการวินิจฉัยปัญหา (ฟะตาวา) พวกเขาได้แต่งตำราในเรื่องนี้เป็นจำนวนมาก ได้ทำการอนุมานข้อชี้ขาด และได้พัฒนาศาสตร์แห่งการโต้แย้งและการแต่งตำรา และกิจกรรมนี้ยังคงดำเนินอยู่จนถึงทุกวันนี้ เราไม่รู้ว่าในอนาคตอัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงให้เห็นสิ่งใด และจะมีการเปลี่ยนแปลงอะไรเกิดขึ้นในเรื่องนี้ แท้จริงแล้ว สาเหตุที่อุละมาอ์สนใจและหมกมุ่นอยู่กับประเด็นข้อขัดแย้งและการโต้วาทีนั้น คือสิ่งที่เราได้กล่าวไว้แล้ว หากชาวโลกและผู้มีอำนาจสนใจในอิมามอื่น (นอกเหนือจากอิมามอบูหะนีฟะฮ์และอิมามชาฟิอี) หรือสนใจในศาสตร์อื่น (นอกเหนือจากประเด็นข้อขัดแย้งและการโต้วาที) อุละมาอ์ก็จะหันไปทางนั้นเช่นกัน และจะยกเหตุผลเดียวกันนี้ว่า เป้าหมายของพวกเขามิใช่อื่นใดนอกจากวิชาความรู้ทางศาสนาและความใกล้ชิดต่ออัลลอฮ์»[^1]

หลังจากนั้น อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ได้อธิบายอย่างละเอียดถึงความเสียหายทางจริยธรรมและทางจิตวิญญาณ ความเลวร้าย ภัยและโทษของการโต้วาทีและการถกเถียง ท่านเคยเป็นผู้เชี่ยวชาญในสนามนี้มาเป็นเวลานาน ดังนั้นคำบอกเล่าของท่านในเรื่องนี้จึงมีฐานะเป็นคำให้การของผู้เห็นเหตุการณ์ด้วยตาตนเอง และตั้งอยู่บนการสังเกตและประสบการณ์ส่วนตัว[^2]

ในเรื่องนี้ ความเข้าใจผิดอันใหญ่หลวงประการหนึ่งเกิดจากถ้อยคำ ถ้อยคำที่ใช้เป็นชื่อเรียกวิชาความรู้ที่แพร่หลายในสมัยของอิมามอัล-ฆอซาลีและรูปแบบที่ผิดเพี้ยนไปของวิชาเหล่านั้น ล้วนเป็นถ้อยคำเก่าแก่ที่ปรากฏบ่อยครั้งในอัลกุรอาน หะดีษ คำพูดของศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และประวัติของอุละมาอ์ยุคสะลัฟ ตัวอย่างเช่น คำว่า "ฟิกฮ์" ถูกใช้อย่างไม่ระมัดระวังเพื่อหมายถึงประเด็นข้อขัดแย้ง รายละเอียดปลีกย่อยที่ไม่ค่อยเกิดขึ้นจริง และความละเอียดซับซ้อนต่างๆ คำว่า "อิลม์" (ความรู้) ถูกใช้เรียกกิจกรรมทางวิชาการทุกประเภท ทั้งที่เป็นความรู้ทางศาสนาและที่ไม่ใช่ วิชากะลามและการถกเถียงเชิงปรัชญาของมันถูกขนานนามว่า "เตาฮีด" รายงานที่ไร้หัวไร้หาง เรื่องผิวเผิน การประดิษฐ์ถ้อยคำและสำนวนอันวิจิตร ถูกเรียกด้วยคำว่า "ตัซกีร" (การตักเตือน) ส่วนเนื้อหาแปลกประหลาดนานาชนิดและสำนวนที่ซับซ้อนวกวน ก็ได้รับฉายาว่า "หิกมะฮ์" (ปรัชญา/วิทยปัญญา) แล้วบรรดาความประเสริฐทั้งหมดที่ปรากฏในอัลกุรอานและหะดีษเกี่ยวกับแก่นแท้ของวิชาความรู้เหล่านั้น ก็ถูกนำมาสวมให้กับการกระทำและกิจกรรมที่ประดิษฐ์ขึ้นเองเหล่านี้ทั้งหมด ตัวอย่างเช่น ฟิกฮ์

[^1]: อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 1 หน้า 38 [^2]: ดู อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน เล่ม 1 หน้า 41–43

ในรูปแบบที่ผิดเพี้ยนไปแล้วของมัน (ซึ่งหมายถึงเพียงประเด็นความขัดแย้งและรายละเอียดปลีกย่อย) อายะฮ์อัลกุรอาน

لِّيَتَفَقَّهُوا۟ فِى ٱلدِّينِ

«เพื่อพวกเขาจะได้ศึกษาให้เข้าใจลึกซึ้งในศาสนา» (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:122)

และหะดีษ

مَنْ يُرِدِ اللّٰهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ

«ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ความดีแก่เขา พระองค์จะทรงให้เขาเข้าใจลึกซึ้งในศาสนา»

ถูกนำมาใช้กับวิชาฟัลสะฟะฮ์และวิชาอิลมุลกะลามของศตวรรษที่ห้า ส่วนข่าวดีในอายะฮ์

وَمَن يُؤْتَ ٱلْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا

«และผู้ใดได้รับวิทยปัญญา แน่นอนเขาได้รับความดีอันมากมาย» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:269)[^1]

ก็ถูกนำมาใช้กับวิชาเหล่านั้นเช่นกัน ส่วนอายะฮ์

فَذَكِّرْ إِنَّمَآ أَنتَ مُذَكِّرٌ ﴿٢١﴾

«ดังนั้นจงตักเตือนเถิด แท้จริงเจ้าเป็นเพียงผู้ตักเตือนเท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-ฆอชิยะฮ์ 88:21)

และอายะฮ์และหะดีษอื่น ๆ ถูกนำมาใช้กับการเทศนาแบบชาวบ้านของนักเทศน์ผู้โง่เขลาและไร้ความยำเกรงต่ออัลลอฮ์ อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ได้ฉีกม่านแห่งความเข้าใจผิดนี้ออก และอธิบายอย่างละเอียดว่าถ้อยคำเหล่านี้ได้สูญเสียความหมายที่แท้จริงของมันไปแล้ว และเมื่อห่างไกลจากความหมายดั้งเดิมของมันไปเรื่อย ๆ ก็ได้ไปไกลจนสุดทาง ความหมายที่ถ้อยคำเหล่านี้มีในยุคแรก ๆ นั้น ไม่มีความเกี่ยวข้องใด ๆ กับกิจกรรมที่อุละมาอ์ในยุคนั้นทำอยู่เลย การอภิปรายของท่านนี้เป็นบันทึกอันน่าสนใจเกี่ยวกับการเดินทางของถ้อยคำ และเป็นประวัติศาสตร์อันให้บทเรียนเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของศัพท์วิชาการและหัวข้อต่าง ๆ ทั้งยังเป็นเครื่องขจัดความเข้าใจผิดมากมายที่แพร่หลายอยู่ในแวดวงวิชาการและแวดวงศาสนาในเวลานั้น[^2]

ผู้ปกครองและบรรดาสุลต่าน

ประการที่สอง ซึ่งในทัศนะของอิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) เป็นผู้รับผิดชอบต่อความเสื่อมทรามที่แผ่ไปทั่ว ความเสื่อมถอยทางศีลธรรม และความตกต่ำทางศาสนานี้ คือชนชั้นผู้ปกครอง บรรดาสุลต่าน และเหล่าขุนนาง ก่อนอิมามอัล-ฆอซาลีราวสามร้อยปี ท่านอับดุลลอฮ์ อิบนุลมุบาร็อก (ร.ฮ.) ได้ระบุว่าสองกลุ่มนี้เอง (อุละมาอ์และบรรดาสุลต่าน) คือผู้ทำลายศาสนา

وَهَلْ أَفْسَدَ الدِّينَ إِلَّا الْمُلُوكُ وَأَحْبَارُ سُوءٍ وَرُهْبَانُهَا

«และมีใครเล่าที่ทำลายศาสนา นอกจากบรรดากษัตริย์ นักปราชญ์ชั่ว และนักพรตของมัน»

อิมามอัล-ฆอซาลีอยู่ในยุคที่บรรดากษัตริย์มีอำนาจเบ็ดเสร็จ อยู่เหนือกฎหมายและระเบียบทุกประเภท และการคัดค้านพวกเขาเท่ากับการเชื้อเชิญความตาย ท่านได้ตรวจสอบชนชั้นนี้ด้วยความกล้าหาญอย่างเต็มที่ และวิพากษ์วิจารณ์พวกเขาอย่างเสรี ในยุคของท่านนั้น การรับของกำนัลและบรรณาการจากบรรดากษัตริย์เป็นธรรมเนียมที่แพร่หลายทั่วไป

[^1]: ด้วยเหตุนี้ บนหน้าปกของตำราฟัลสะฟะฮ์และการแพทย์ที่ใช้เรียนกันบางเล่ม ยังคงปรากฏอายะฮ์นี้อยู่จนถึงทุกวันนี้

[^2]: ดู อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) บท "บะยานุ มา บุดดิละ มินัล อัลฟาซิล อุลูม" (การอธิบายถ้อยคำทางวิชาการที่ถูกเปลี่ยนแปลง) เล่ม 1 หน้า 28–34

...เป็นเหตุให้อิมามฆ็อซซาลี (ร.ฮ.) ได้ตัดสินว่าทรัพย์สินของบรรดาสุลต่านนั้นไม่เป็นที่อนุญาต และโดยทั่วไปแล้วเป็นสิ่งที่คลุมเครือ (มุชตะบะฮ์) และหะรอม ในที่แห่งหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า

اغلب اموال السّلاطين حرام في هذه الاعصار، والحلال في ايديهم معدوم او عزيز۔

«ทรัพย์สินของบรรดากษัตริย์ในยุคสมัยนี้ โดยทั่วไปแล้วไม่พ้นจากความเป็นหะรอม ส่วนทรัพย์สินที่หะลาลนั้น ในมือของพวกเขาไม่มีอยู่เลย หรือมีอยู่น้อยยิ่ง»[^1]

อีกที่หนึ่งท่านเขียนไว้ว่า

ان اموال السلاطين في عصرنا حرام كلها او اكثرها وكيف لا والحلال هو الصدقات والفيء والغنيمة ولا وجود لها وليس يدخل منها في يد السلطان ولم يبق الا الجزية وانها تؤخذ بانواع من الظلم لا يحل اخذها به فانهم يجاوزون حدود الشرع في المأخوذ والمأخوذ منه والوفاء له بالشرط ثُمّ اذا نُسب ذالك الى ما ينصب اليهم من الخراج المضروب على المسلمين ومن المصادرات والرشا وصنوف الظلم لم يبلغ عشر معشار عشيرة۔

«ทรัพย์สินของบรรดาสุลต่านในยุคของเรานั้น เป็นหะรอมทั้งหมด หรือส่วนใหญ่ของมันเป็นหะรอม และสิ่งนี้ก็ไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจแต่อย่างใด เพราะทรัพย์สินที่หะลาลคือซะกาต ฟัยอ์ และทรัพย์เชลยศึก (ฆ็อนีมะฮ์) ซึ่งสิ่งเหล่านี้ไม่มีอยู่เลย และไม่มีสิ่งใดจากสิ่งเหล่านี้ไปถึงมือกษัตริย์ คงเหลือเพียงญิซยะฮ์ และสภาพของมันก็คือ มันถูกเรียกเก็บด้วยวิธีการอันอธรรมต่าง ๆ ซึ่งไม่อนุญาตให้เรียกเก็บด้วยวิธีเหล่านั้น เจ้าหน้าที่ของรัฐล่วงละเมิดขอบเขตของบทบัญญัติแห่งศาสนา ทั้งไม่คำนึงถึงหลักชะรีอะฮ์ในเรื่องปริมาณของทรัพย์ที่เรียกเก็บ และในเรื่องของผู้ถูกเรียกเก็บ (คือชาวซิมมีย์) และไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไขที่ให้ไว้แก่พวกเขา ครั้นเมื่อนำสิ่งนั้นไปเทียบกับทรัพย์ที่หลั่งไหลไปสู่พวกเขา อันได้แก่ภาษีที่ดิน (เคาะรอจ) ที่กำหนดเรียกเก็บจากชาวมุสลิม ทรัพย์สินที่ถูกริบยึด สินบน และความอธรรมนานาประการ...»[^2]

[^1]: อิหยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 2 หน้า 120 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 122

...ไม่มีความเกี่ยวข้องใด ๆ กับประเด็นปลีกย่อยนี้เลย

อิมามฆอซาลี (ร.ฮ.) ก้าวไปไกลกว่านั้นอีก ถึงกับเขียนว่า การรับเงินจากบรรดาสุลต่านในยุคของตนก็ไม่สมควรเช่นกัน หากเงินนั้นเป็นที่รู้แน่ชัด หรือคาดได้อย่างมีน้ำหนักว่าเป็นของคลุมเครือ (ชุบฮะฮ์) และไม่อนุญาต ทั้งนี้เพราะในการรับนั้นมีความเสียหายทางศาสนาอยู่มาก ในกรณีนี้อาจมีผู้ยกตัวอย่างจากยุคก่อนว่า อุละมาอ์และผู้ทรงคุณธรรมบางท่านในหมู่สะลัฟเคยรับของกำนัลจากเคาะลีฟะฮ์และสุลต่านในสมัยของพวกท่านเป็นบางครั้ง อิมามฆอซาลี (ร.ฮ.) จึงอธิบายความแตกต่างระหว่างสภาพของกษัตริย์และสุลต่านในยุคของท่าน กับสภาพของทั้งสองยุคดังนี้

«บรรดาสุลต่านผู้อธรรมในยุคแรก เนื่องจากอยู่ใกล้กับยุคของคุละฟาอ์อัร-รอชิดีน จึงยังรู้สึกตัวถึงพฤติกรรมอันอธรรมของตน และยังใส่ใจที่จะเอาใจและผูกใจบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) และตาบิอีน พวกเขาใส่ใจว่าจะทำอย่างไรให้ท่านเหล่านั้นยอมรับของประทานและรางวัลจากพวกเขา พวกเขาส่งทรัพย์และของกำนัลไปมอบแด่ท่านเหล่านั้นโดยที่ท่านเหล่านั้นมิได้ร้องขอ และโดยไม่ทำให้ศักดิ์ศรีและฐานะของท่านเหล่านั้นด่างพร้อย ทั้งยังถือว่าเป็นบุญคุณและแสดงความยินดีเมื่อท่านเหล่านั้นยอมรับ ส่วนท่านเหล่านั้นก็นำสิ่งของเหล่านั้นไปแจกจ่ายต่อ ท่านเหล่านั้นไม่ให้ความร่วมมือกับสุลต่านในจุดประสงค์ของพวกเขา ไม่ไปพบปะพวกเขา ไม่ชอบที่จะร่วมชุมนุมกับพวกเขา และไม่ปรารถนาให้พวกเขามีอายุยืนยาว หรือให้อำนาจและความรุ่งเรืองของพวกเขาคงอยู่ ตรงกันข้าม ท่านเหล่านั้นกลับขอดุอาอ์สาปแช่งผู้อธรรมเช่นนั้น แสดงความเห็นเกี่ยวกับพวกเขาอย่างอิสระ ทักท้วงพวกเขาต่อหน้าในเรื่องที่ขัดต่อชะรีอะฮ์ และโต้แย้งคัดค้านพวกเขา ด้วยเหตุนี้จึงไม่มีความกังวลว่า ประโยชน์ที่ท่านเหล่านั้นได้รับจากสุลต่าน จะทำให้เกิดความเสียหายทางศาสนาแก่ท่านเหล่านั้นจากการคลุกคลีกับสุลต่านเท่าเทียมกัน ฉะนั้นการรับของเหล่านั้นจึงไม่มีสิ่งใดน่ารังเกียจ

แต่ในทางตรงกันข้าม บรรดาสุลต่านในทุกวันนี้แสดงความใจกว้างเช่นนี้เฉพาะกับผู้คนที่พวกเขาคาดหวังว่าจะใช้งานได้ จะได้รับการค้ำจุนจากพวกเขา จะบรรลุจุดประสงค์ของตนผ่านพวกเขา ราชสำนักและที่ชุมนุมของพวกเขาจะคึกคักขึ้นเพราะคนเหล่านั้น และคนเหล่านั้นจะคอยขอดุอาอ์ให้ สรรเสริญเยินยอ และ...

ทั้งต่อหน้าและลับหลัง พวกเขาจะต้องง่วนอยู่กับการสรรเสริญเยินยอผู้ปกครองเหล่านั้น ในเรื่องนี้ ขั้นแรกคือความต่ำต้อยของการขอ ขั้นที่สองคือการไปมาหาสู่เพื่อรับใช้ ขั้นที่สามคือการสรรเสริญและขอดุอาอ์ให้ ขั้นที่สี่คือการช่วยเหลือพวกเขาในเป้าหมายของพวกเขายามจำเป็น ขั้นที่ห้าคือการเข้าเฝ้าเป็นประจำ การเข้าวังและการร่วมขบวนแห่ ขั้นที่หกคือการแสดงความรักความผูกพัน และการช่วยเหลือสนับสนุนพวกเขาในการต่อสู้กับคู่แข่ง ขั้นที่เจ็ดคือการปกปิดความอธรรม ข้อบกพร่อง และความประพฤติชั่วของพวกเขา หากผู้ใดไม่พร้อมจะทำสิ่งเหล่านี้แม้แต่ขั้นใดขั้นหนึ่ง แม้เขาจะมีฐานะเทียบเท่าอิมามชาฟิอี (ร.ฮ.) ก็ตาม บรรดาสุลต่านก็จะไม่ยอมจ่ายเงินให้เขาแม้แต่เบี้ยเดียว ด้วยเหตุนี้ ในยุคสมัยนี้ การรับทรัพย์สินจากบรรดากษัตริย์ แม้จะเป็นทรัพย์ที่รู้ว่าฮะลาลก็ตาม ก็ไม่อนุญาต เพราะจะนำไปสู่ผลต่าง ๆ ดังที่ได้กล่าวมาข้างต้น แล้วจะกล่าวไปไยถึงทรัพย์ที่รู้ว่าฮะรามหรือคลุมเครือ บัดนี้ หากผู้ใดกล้ารับทรัพย์สินของสุลต่านเหล่านี้ โดยยกตัวอย่างบรรดาศอฮาบะฮ์และตาบิอีนมาอ้าง แท้จริงแล้วเขากำลังเทียบช่างเหล็กกับมลาอิกะฮ์ เพราะหลังจากรับทรัพย์สินของพวกเขาแล้ว ก็จำเป็นต้องพบปะคลุกคลีกับพวกเขา ต้องเกรงใจพวกเขา ต้องรับใช้ข้าราชการและเจ้าหน้าที่ของพวกเขา ต้องยอมเกรงกลัวและก้มหัวต่อหน้าพวกเขา จากนั้นก็หลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้องสรรเสริญพวกเขาและไปเข้าเฝ้าถึงหน้าประตู และทั้งหมดนี้ล้วนเป็นเรื่องของการฝ่าฝืน (มะอ์ศิยะฮ์)

เมื่อได้ทราบรายละเอียดจากคำอธิบายที่ผ่านมาแล้วถึงช่องทางรายได้ของบรรดาสุลต่าน และส่วนที่ฮะลาลและฮะรามในนั้น ดังนั้น หากเป็นไปได้ด้วยวิธีใดวิธีหนึ่งที่คนผู้หนึ่งจะรับจากทรัพย์ของรัฐเพียงส่วนที่ฮะลาล และเขามีสิทธิ์ในส่วนนั้น โดยทรัพย์นั้นมาถึงเขาที่บ้าน และไม่มีเงื่อนไขว่าต้องไปขอหาและรับใช้ผู้ปกครองหรือข้าราชการคนใด ไม่จำเป็นต้องสรรเสริญหรือรับรองบรรดาสุลต่านและผู้ปกครองเหล่านั้น และไม่มีเงื่อนไขว่าต้องช่วยเหลือสนับสนุนพวกเขา เช่นนั้นแล้ว (ในแง่ของหลักการ) การรับทรัพย์เช่นนี้ไม่ถือเป็นฮะราม แต่ด้วยเหตุแห่งความเสียหายอื่น ๆ และผลที่ตามมาภายหลัง ก็ย่อมเป็นสิ่งที่มักรูฮ์อย่างแน่นอน[^1]

[^1]: อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 2 หน้า 123

อีกแห่งหนึ่ง ท่านได้เรียกร้องให้ถอยห่างจากบรรดาสุลต่าน และให้รังเกียจการกระทำและการกดขี่ของพวกเขา ดังนี้:

الحالة الثانية ان يعتزل عنهم فلا يراهم ولا يرونه وهو الواجب والسلامة فيه فعليه ان يعتقد بغضهم على ظلمهم ولا يحب بقاءهم ولا يثني عليهم فلا يستخبر عن احوالهم ولا يتقرب الى المتصلين بهم

«สภาพที่สองคือ ให้บุคคลแยกตัวออกห่างจากบรรดาสุลต่านเหล่านั้น จนเขาไม่ได้พบพวกเขาและพวกเขาก็ไม่ได้พบเขา นี่คือสิ่งที่วาญิบ และความปลอดภัยอยู่ในสิ่งนี้ ผู้นั้นพึงยึดมั่นในความเกลียดชังต่อพวกเขาเนื่องด้วยการกดขี่ของพวกเขา ไม่ปรารถนาให้พวกเขามีชีวิตยืนยาว ไม่สรรเสริญพวกเขา ไม่สืบเสาะถามไถ่ถึงความเป็นไปของพวกเขา และไม่เข้าใกล้ผู้ที่ใกล้ชิดกับพวกเขา»

ในยุคแห่งการปกครองแบบบุคคล ของบรรดากษัตริย์ผู้กดขี่และเผด็จการ และบรรดาเสนาบดีและผู้ปกครองที่ใช้อำนาจตามอำเภอใจ ซึ่งชะตากรรมของประชาชาติทั้งปวงและชีวิตของบุคคลผู้ทรงคุณค่าที่สุดในหมู่พวกเขาขึ้นอยู่กับความเมตตาของคนเหล่านั้น และเพียงแค่ความระแวงสงสัยก็อาจนำไปสู่การสังหารหมู่ได้ การพูดตรงไปตรงมาของอิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) การวิพากษ์วิจารณ์อย่างเปิดเผยต่อระบบการปกครองและราชอาณาจักร ตลอดจนการเผยแผ่และกระตุ้นให้บรรดาอุละมาอ์ไม่รับของกำนัลจากบรรดาสุลต่านและผู้ปกครอง (ซึ่งถือกันว่าเป็นสัญลักษณ์ของการไม่ร่วมมือกับรัฐบาล การแสดงความไม่พอใจ หรือการตัดขาดความสัมพันธ์) จึงนับเป็นญิฮาดอันยิ่งใหญ่ประการหนึ่ง ซึ่งความละเอียดอ่อนของมันไม่อาจประเมินได้อย่างถูกต้องในยุคแห่งเสรีภาพของหนังสือพิมพ์และการปราศรัย และยุคประชาธิปไตยและรัฐธรรมนูญ (แม้จะเป็นเพียงในนามก็ตาม) ในปัจจุบันนี้

อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) มิได้จำกัดตนอยู่เพียงการเขียนและการประพันธ์เท่านั้น แต่เมื่อมีโอกาสได้พบกับกษัตริย์แห่งยุคสมัย ท่านก็ได้ประกาศถ้อยคำแห่งสัจธรรมในท่ามกลางราชสำนัก สุลต่านสันญัร บุตรของมะลิกชาห์ อัส-สัลญูกี เป็นผู้ปกครองแคว้นคุรอซานทั้งหมด อิมามอัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) ได้กล่าวกับเขาในขณะเข้าพบว่า:

«น่าเสียดายยิ่งนัก ที่คอของบรรดามุสลิมกำลังจะหักลงด้วยความทุกข์ยากและความลำบาก ส่วนคอของม้าทั้งหลายของท่าน

«…บนคอของพวกเขามีห่วงคอทองคำอันหนักอึ้ง»[^1]

ท่านได้เขียนสาส์นแนะนำ (ฮิดายะฮ์นามะฮ์) ฉบับหนึ่งส่งไปยังมุฮัมมัด บิน มะลิกชาฮ์ ผู้เป็นพี่ชายของสันญัร และเป็นกษัตริย์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในสมัยของเขา ในสาส์นนั้นท่านได้ชี้ให้เขาตระหนักถึงความรับผิดชอบของผู้ปกครอง ความยำเกรงต่ออัลลอฮ์ และการปฏิรูปบ้านเมือง[^2]

ในบรรดาราชอาณาจักรทางตะวันออกนั้น โดยทั่วไปแล้วการบริหารจัดการการปกครองทั้งหมดอยู่ในมือของบรรดาวะซีร (อัครมหาเสนาบดี) และพวกเขาเองคือผู้จัดการและผู้รับผิดชอบกิจการบ้านเมือง ดังนั้นการปฏิรูปแผ่นดินจึงเป็นไปได้ด้วยการปฏิรูปและความเอาใจใส่ของพวกเขาเท่านั้น อิมามอัล-ฆอซาลีย์ (ร.ฮ.) ตระหนักถึงความจริงข้อนี้ ท่านจึงให้ความสนใจต่อบรรดาวะซีรมากยิ่งกว่าบรรดาสุลต่านแห่งราชวงศ์สัลญูก ท่านได้เขียนจดหมายและสาส์นแนะนำโดยละเอียดถึงพวกเขา และด้วยความกล้าหาญและความตรงไปตรงมาอย่างยิ่ง ท่านได้ชี้ให้พวกเขาเห็นถึงความไร้ระเบียบของการปกครอง การเหยียบย่ำสิทธิ การกดขี่ข่มเหงประชาชนของบรรดาเจ้าหน้าที่ การรีดไถทรัพย์สินของบรรดาข้าราชการ และความหลงลืมของผู้รับผิดชอบ ท่านทำให้พวกเขาเกิดความยำเกรงต่ออัลลอฮ์ และเตือนให้รำลึกถึงบั้นปลายของบรรดาวะซีร ผู้มีอำนาจ และรัฐบาลในอดีต แล้วชี้นำพวกเขาไปสู่การปฏิรูปและการจัดระเบียบ จดหมายเหล่านี้ของท่านเป็นแบบอย่างอันสูงส่งของความกล้าหาญส่วนบุคคล การประกาศสัจธรรม และพลังแห่งการโน้มน้าวและการประพันธ์

ท่านได้เขียนถึงฟัครุลมุลก์ในจดหมายฉบับหนึ่งว่า:

«พึงรู้เถิดว่า เมืองนี้ได้พังพินาศด้วยความอดอยากและความอธรรม เมื่อข่าวการมาของท่านจากอิสฟะรายินและดามฆานแพร่สะพัดไป บรรดาชาวนาเกิดความหวาดกลัวและขายข้าวไป ส่วนบรรดาผู้อธรรมก็ขออภัยต่อผู้ถูกอธรรม แต่บัดนี้เมื่อท่านมาถึงที่นี่แล้ว ความหวาดกลัวและความเกรงขามทั้งหมดก็หมดสิ้นไป บรรดาชาวนาและคนทำขนมปังก็กักตุนข้าวและปิดร้านค้าของตน ส่วนบรรดาผู้อธรรมก็กลับฮึกเหิมขึ้น หากผู้ใดบอกท่านว่าเรื่องราวของเมืองนี้ตรงข้ามกับคำร้องเรียนนี้ ผู้นั้นคือศัตรูของศาสนาของท่าน พึงรู้เถิดว่า การขอดุอาอ์ของผู้คนแห่งเมืองฏูสต่อความดีและความชั่วนั้นได้รับการพิสูจน์แล้ว … ข้าพเจ้าได้ให้คำตักเตือนเป็นอันมาก แต่จนถึงบัดนี้ยังไม่ได้รับการยอมรับ จงสดับฟังคำพูดอันขมขื่นแต่มีประโยชน์เหล่านี้ จากผู้ซึ่งได้อำลาบรรดาสุลต่านทั้งหมดแล้ว เพื่อที่จะสามารถพูดคำพูดเช่นนี้ได้ และจงตระหนักถึงคุณค่าของมันเถิด เพราะท่านจะไม่ได้ยิน (คำเช่นนี้) จากผู้อื่นอีก»

[^1]: มักตูบาต อิมามอัล-ฆอซาลีย์ (مکتوبات امام غزالی) หน้า 101

[^2]: สาส์นแนะนำนี้อยู่ในรูปของหนังสือเล่มเล็ก และมีชื่อว่า «นะศีหะตุลมุลูก» (نصیحۃ الملوک) เนื่องจากภาษาของมุฮัมมัดชาฮ์คือภาษาเปอร์เซีย หนังสือเล่มนี้จึงเขียนเป็นภาษาเปอร์เซียด้วย

«พึงรู้เถิดว่า ผู้ใดก็ตามที่นำข่าวนี้มาบอกแก่ท่าน ด้วยความโลภของเขา ก็เป็นม่านกั้นระหว่างท่านกับถ้อยคำแห่งสัจธรรม»

ท่านเขียนถึงมุญีรุดดีนในจดหมายฉบับหนึ่งว่า:

«ส่วนการช่วยเหลือปวงประชาเป็นสิ่งจำเป็นยิ่ง เพราะการกดขี่ได้เลยขอบเขตไปแล้ว และหลังจากนั้นข้าพเจ้าก็เป็นประจักษ์พยานในสภาพนี้ เป็นเวลาเกือบหนึ่งปีแล้วที่ข้าพเจ้าได้อพยพออกจากฏูส เพื่อจะได้พ้นจากการเห็นผู้อธรรมที่ไร้ความเมตตาและไร้เกียรติ แต่ข้าพเจ้าก็ยังไม่อาจหลุดพ้นได้ เพราะด้วยความจำเป็นที่ต้องหวนกลับมา ข่าวการกดขี่ก็ยังคงหลั่งไหลมาอย่างต่อเนื่องเช่นเดิม»

จากนั้นท่านได้เขียนถึงบั้นปลายของบรรดาเสนาบดีในอดีต เพื่อเตือนสติมุญีรุดดีนว่า:

«และพึงรู้ตามความเป็นจริงว่า ไม่มีเสนาบดีคนใดเคยประสบกับบททดสอบเช่นนี้ และในยุคสมัยของเสนาบดีคนใดก็ไม่เคยมีการกดขี่และความพินาศถึงเพียงนี้ ดังที่เป็นอยู่ในบัดนี้ แม้ว่าเขาจะไม่อยากให้เป็นเช่นนั้นก็ตาม แต่ในข่าว (หะดีษ) มีมาว่า เมื่อผู้อธรรมถูกสอบสวนในวันกิยามะฮ์ บรรดาผู้เกี่ยวข้องกับพวกเขาก็จะถูกสอบสวนไปด้วย และพวกเขาจะถูกจับกุมเพราะการกดขี่นั้น บัดนี้กิจการของมุสลิมถึงขั้นถึงกระดูกแล้ว (คือย่ำแย่ถึงที่สุด) และทุกดีนารที่ถูกแบ่งสรรนั้น หลายเท่าตัวของมันได้ถูกเก็บไปในนามแห่งความเกรงขามของรัฐ แต่สุลต่านได้รับไม่ถึง ส่วนที่เหลือนั้น พวกต่ำช้าในหมู่สามัญชนและพวกผู้อธรรมได้ฉกฉวยไป»

ชนชั้นอื่น ๆ ของมุสลิม

นอกจากชนชั้นอุละมาอ์และชนชั้นสุลต่านกับผู้ปกครองแล้ว ท่านยังได้ทบทวนตรวจสอบชีวิตของสามัญชนด้วย ท่านได้วิพากษ์องค์ประกอบที่มิใช่ศาสนาทั้งหลาย บิดอะฮ์ สิ่งมุงกัร (ความชั่ว) ความเข้าใจผิด และการหลอกตนเองที่ได้แทรกซึมเข้ามาในชีวิตนั้น จากการศึกษาหนังสือ «อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน» (إحياء علوم الدين) ทำให้ทราบว่า แม้ท่านจะหมกมุ่นอยู่กับงานวิชาการและดำเนินชีวิตแบบนักวิชาการ ท่านก็ยังรู้จักสังคมและชีวิตสามัญชนในยุคนั้นเป็นอย่างดี และการศึกษาชีวิตของท่านนั้นกว้างขวางและครอบคลุมยิ่ง สิ่งที่ท่านได้ชี้ให้เห็นถึงโรคภัยและจุดอ่อนต่าง ๆ ในชีวิตทั่วไปของมุสลิม และในชนชั้นต่าง ๆ ของอุมมะฮ์ ทำให้เราประเมินได้ถึงพลังแห่งการสังเกตและความเฉียบคมแห่งทัศนะของท่าน ท่านได้เขียนบทหนึ่งไว้โดยเฉพาะ เพื่อแจกแจงรายละเอียดของสิ่งมุงกัรเหล่านี้

ได้เขียนถึงสิ่งที่ได้แทรกเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของขนบนิสัยแล้ว และผู้คนไม่รู้สึกว่าสิ่งเหล่านั้นเป็นสิ่งมุนกัร (ขัดต่อชะรีอะฮ์และจริยธรรม) อีกต่อไป ในเรื่องนี้ท่านได้พิจารณาชีวิตในเมืองทั้งหมด และกล่าวถึงสิ่งมุนกัรที่เด่นชัดในนั้น โดยได้นับรวมสิ่งมุนกัรต่าง ๆ ตั้งแต่ในมัสยิด ไปจนถึงตลาด ถนนหนทาง โรงอาบน้ำ และงานเลี้ยงรับรอง[^1]

ท่านได้เขียนส่วนหนึ่งของ "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน" (إحياء علوم الدين) ขึ้นเป็นการเฉพาะ (กิตาบ ซัมมุลฆุรูร) ว่าด้วยผู้คนที่ตกอยู่ในความหลงผิดและการหลอกตนเองหลากหลายประเภท ในเรื่องนี้ท่านได้บรรยายสภาพของผู้ที่ถูกหลอกลวงในทุกชนชั้น ทั้งความเข้าใจผิดและการหลอกตนเองของพวกเขา และได้กล่าวถึงโรคทางจิตใจและลักษณะเฉพาะบางประการของพวกเขา ซึ่งมีแต่นักปฏิรูปผู้มองการณ์อย่างละเอียดลึกซึ้งและนักจิตวิทยาผู้มากประสบการณ์เท่านั้นที่จะมองเห็นได้ ในบทนี้ท่านได้ตรวจสอบอุละมาอ์ ผู้เคร่งในอิบาดะฮ์และผู้สมถะ ชนชั้นปกครองและผู้มั่งคั่ง ตลอดจนผู้อยู่ในสายตะเซาวุฟ ทั้งหมด และได้เปิดโปงโรคเฉพาะและความไม่สมดุลของแต่ละกลุ่ม ท่านได้เขียนถึงแต่ละกลุ่มด้วยถ้อยคำที่ตรงประเด็นยิ่ง ซึ่งทำให้เห็นถึงความเฉลียวฉลาด ความละเอียดลึกซึ้ง และการหยั่งรู้ความจริงของท่าน

ศาสตร์ต่าง ๆ ที่อุละมาอ์ในยุคของท่านทุ่มเทเกินขอบเขต เช่น รายละเอียดปลีกย่อยทางฟิกฮ์และประเด็นขัดแย้ง วิชากะลามและการโต้วาทีถกเถียง การเทศนาตักเตือน วิชาหะดีษและศาสตร์ที่เกี่ยวเนื่อง คือ ไวยากรณ์ ภาษา กวีนิพนธ์ การค้นคว้าและท่องจำศัพท์อย่างเกินเลย และการพอใจเพียงการจดจำคำพูดและเรื่องราวของผู้สมถะ ท่านได้วิพากษ์สิ่งเหล่านี้ทั้งหมด และตรวจสอบความเข้าใจผิดและการคิดเข้าข้างตนเองที่พวกเขามีต่อศาสตร์เหล่านี้ แล้วแถลงสภาพความเป็นจริง ในตอนท้ายท่านได้บอกประสบการณ์ของตนซึ่งใกล้ความจริงอย่างยิ่งว่า "ในศาสตร์ทางโลก เช่น การแพทย์ การคำนวณ และศิลปหัตถกรรม ไม่มีการคิดเข้าข้างตนเองและการหลอกตนเองมากเท่ากับที่มีในศาสตร์ทางชะรีอะฮ์ เพราะไม่มีผู้ใดคิดว่าศาสตร์ทางโลกในตัวมันเองเป็นสื่อแห่งการอภัยโทษ ตรงกันข้ามกับศาสตร์ทางชะรีอะฮ์ ซึ่งถูกมองว่าเป็นสื่อแห่งการอภัยโทษและการใกล้ชิด (อัลลอฮ์) ในตัวมันเอง โดยไม่คำนึงถึงผลลัพธ์และเป้าหมายของมัน"[^2] ส่วนผู้เคร่งในอิบาดะฮ์ ผู้สมถะ และผู้อยู่ในสายตะเซาวุฟในยุคของท่าน

[^1]: ดู อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน เล่ม 2 หน้า 293–299 [^2]: แหล่งเดิม เล่ม 3 หน้า 343

...ท่านก็ได้พิจารณาพวกเขาด้วยสายตาที่ลึกซึ้งยิ่ง และได้สัมผัสถึงข้อบกพร่องอันละเอียดอ่อน ความหลงคิดเข้าข้างตนเอง และการหลอกลวงตนเองของพวกเขา เบื้องหลังการปฏิบัติและประเพณีภายนอกจำนวนมากของพวกเขา ท่านมองเห็นการหลงใหลในอารมณ์ใฝ่ต่ำ การแสวงหาเกียรติยศชื่อเสียง การโอ้อวด การเสแสร้งภายนอก และพิธีกรรมที่ปราศจากจิตวิญญาณ และท่านได้เปิดเผยสิ่งเหล่านี้อย่างชัดแจ้งยิ่ง[^1]

ท่านยังได้ตำหนิผู้มั่งมีและคหบดีอย่างถูกต้องยิ่ง และในเรื่องนี้ ข้อเท็จจริงได้หลั่งไหลออกมาจากปลายปากกาของท่าน ในที่แห่งหนึ่งท่านกล่าวว่า

«ผู้มั่งมีเหล่านี้จำนวนมากมีความกระตือรือร้นอย่างยิ่งที่จะใช้จ่ายเงินไปกับการทำฮัจญ์ พวกเขาทำฮัจญ์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า และบางครั้งก็ถึงขั้นทิ้งเพื่อนบ้านของตนไว้ในความหิวโหย แล้วออกเดินทางไปทำฮัจญ์ ท่านอับดุลลอฮ์ อิบนุมัสอูด (ร.ฎ.) กล่าวไว้ถูกต้องแล้วว่า ในยุคสุดท้าย ผู้ที่ทำฮัจญ์โดยไม่มีความจำเป็นจะมีจำนวนมาก การเดินทางจะเป็นเรื่องง่ายดายสำหรับพวกเขา และเงินทองก็ไม่ขาดมือ แต่พวกเขาจะกลับจากฮัจญ์มาอย่างผู้ที่ถูกริดรอนและมือเปล่า ตัวพวกเขาเองเดินทางไปท่ามกลางทะเลทรายและทุ่งโล่งอันแห้งแล้ง ในขณะที่เพื่อนบ้านข้างกายของพวกเขาตกอยู่ในความทุกข์ยาก แต่พวกเขากลับไม่ปฏิบัติต่อเขาด้วยความเอื้อเฟื้อหรือความเห็นอกเห็นใจใด ๆ เลย»

อบูนัศร์ อัตตัมมาร เล่าว่า มีชายคนหนึ่งมาหาท่านบิชร์ อิบนุลหาริษ (ร.ฮ.) และกล่าวว่า "ข้าพเจ้าตั้งใจจะไปทำฮัจญ์ ท่านมีธุระอะไรจะฝากหรือไม่" ท่านถามว่า "ท่านเตรียมเงินไว้ใช้จ่ายเท่าใด" เขาตอบว่า "สองพันดิรฮัม" ท่านบิชร์ถามว่า "จุดประสงค์ในการทำฮัจญ์ของท่านคืออะไร เพื่อแสดงความสมถะ หรือเพราะความคิดถึงกะอ์บะฮ์ หรือเพื่อแสวงหาความพอพระทัย (ของอัลลอฮ์)" เขาตอบว่า "เพื่อแสวงหาความพอพระทัย" ท่านกล่าวว่า "ดีแล้ว หากข้าพเจ้าบอกวิธีให้ท่านได้รับความพอพระทัยของอัลลอฮ์ขณะนั่งอยู่ที่บ้าน โดยท่านใช้จ่ายเงินสองพันดิรฮัมนี้ และท่านมั่นใจว่าจะได้รับความพอพระทัยของอัลลอฮ์ ท่านพร้อมจะทำหรือไม่" เขาตอบว่า "ด้วยความยินดี" ท่านกล่าวว่า "ดีแล้ว ไปเถิด นำทรัพย์นี้ไปมอบแก่คนสิบคน ได้แก่ ผู้ที่มีหนี้สินเพื่อให้เขาชำระหนี้ของตน คนยากจนเพื่อให้เขาปรับปรุงสภาพความเป็นอยู่ของตน ผู้มีครอบครัวเพื่อให้เขาจัดหาสิ่งจำเป็นให้แก่ลูกเมียของตน ผู้ดูแลเด็กกำพร้าให้มอบแก่เขาบ้างเพื่อทำให้จิตใจของเด็กกำพร้าเบิกบาน และ...

[^1]: ดู อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 3 หน้า 345 ถึง 350

หากจิตใจของท่านยอมรับได้ ก็จงมอบทรัพย์สินทั้งหมดให้แก่คนเพียงคนเดียว เพราะการทำให้หัวใจของมุสลิมคนหนึ่งเบิกบาน การช่วยเหลือผู้ไร้ที่พึ่ง การปลดเปลื้องความทุกข์ยากของผู้อื่น และการช่วยเหลือผู้อ่อนแอ ประเสริฐกว่าการทำหัจญ์สุนัตเป็นร้อยครั้ง จงไปทำตามที่ฉันได้บอกแก่ท่าน มิฉะนั้นก็จงบอกความในใจของท่านแก่เรามา เขาตอบว่า "ท่านชัยค์ ความจริงก็คือ ใจของข้าพเจ้าโน้มเอียงไปทางการเดินทางมากกว่า" ท่านบิชร์ได้ยินดังนั้นก็ยิ้ม แล้วกล่าวว่า "เมื่อทรัพย์สินนั้นสกปรกและคลุมเครือ (ในเรื่องหะลาลหะรอม) นัฟซูก็จะเรียกร้องให้ใช้มันสนองความปรารถนาของตน และในเวลานั้นนัฟซูก็จะยกเอาการงานที่ดีขึ้นมาอ้าง ทั้งที่อัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงสัญญาไว้ว่า พระองค์จะทรงรับการงานของผู้ยำเกรงเท่านั้น"[^1]

ผู้มั่งคั่งกลุ่มหนึ่ง ด้วยความตระหนี่ จึงหมกมุ่นอยู่กับการเฝ้ารักษาทรัพย์สมบัติ และพวกเขาสนใจเฉพาะอิบาดะฮ์ทางกายที่ไม่ต้องเสียเงินทองใด ๆ เช่น การถือศีลอดในเวลากลางวัน การทำอิบาดะฮ์ในยามค่ำคืน และการอ่านอัลกุรอานจนจบเล่ม พวกเขาก็ตกอยู่ในความหลงผิดเช่นกัน เพราะความตระหนี่อันนำไปสู่ความพินาศได้ฝังแน่นอยู่ในจิตใจของพวกเขา และการขจัดมันออกไปจำเป็นต้องใช้จ่ายทรัพย์สิน แต่พวกเขากลับหมกมุ่นอยู่กับการงานที่ตนไม่มีความจำเป็นเป็นพิเศษ เปรียบได้กับชายคนหนึ่งที่มีงูเลื้อยเข้าไปในเสื้อผ้า และชีวิตของเขากำลังจะสิ้นสุดลง แต่เขากลับมัวแต่เตรียมน้ำเชื่อมสกันญะบีน (น้ำส้มสายชูผสมน้ำผึ้ง) เพื่อบรรเทาอาการน้ำดีกำเริบ ทั้งที่คนที่ถูกงูกัดตายแล้วจะต้องการน้ำเชื่อมนั้นไปเมื่อใดเล่า? มีผู้หนึ่งกล่าวแก่ท่านบิชร์ว่า เศรษฐีคนนั้นถือศีลอดและละหมาดเป็นอันมาก ท่านตอบว่า "ผู้น่าสงสารคนนั้นละทิ้งงานของตนเอง แล้วไปหมกมุ่นอยู่กับงานของผู้อื่น สิ่งที่เหมาะสมกับสภาพของเขาคือการให้อาหารแก่ผู้หิวโหยและใช้จ่ายแก่คนยากจน สิ่งนี้ประเสริฐกว่าการที่เขาทำให้ตนเองหิวโหย ละหมาด (สุนัต) เพื่อตนเอง ขณะเดียวกันก็สะสมทรัพย์สินทางโลก และปล่อยให้คนยากจนต้องขาดแคลน"[^2]

ท่านกล่าวถึงโรคร้ายและการหลอกตนเองของคนทั่วไปไว้ว่า:

[^1]: อิหฺยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 3 หน้า 351 [^2]: แหล่งเดิม เล่ม 3 หน้า 352

«ในหมู่สามัญชน ทั้งผู้มั่งคั่งและคนยากจน มีบางคนที่ถูกหลอกลวงด้วยการเข้าร่วมมัจลิสการเทศนาตักเตือน พวกเขาเชื่อว่าเพียงการเข้าร่วมมัจลิสเหล่านี้ก็เพียงพอแล้ว จึงทำให้มันกลายเป็นกิจวัตรประจำ พวกเขาเข้าใจว่าแม้ไม่ลงมือปฏิบัติและไม่รับเอาคำตักเตือนมาใช้ เพียงการเข้าร่วมมัจลิสการเทศนาก็เป็นเหตุให้ได้รับผลบุญแล้ว คนเหล่านี้ตกอยู่ในการหลอกลวงอันใหญ่หลวง เพราะความประเสริฐของมัจลิสการเทศนานั้นมีอยู่ก็เพียงเพราะมันเป็นแรงจูงใจไปสู่ความดีเท่านั้น หากมันไม่ก่อให้เกิดความพร้อมและความมุ่งมั่นในการทำความดี ก็ไม่มีความดีใด ๆ อยู่ในนั้นเลย ความปรารถนา (ในความดี) ก็เช่นกัน ที่ได้รับการยกย่องก็เพราะมันเป็นแรงขับไปสู่การปฏิบัติ หากในความปรารถนานั้นไม่มีพลังที่จะทำให้พร้อมลงมือปฏิบัติ ก็ไม่มีความดีใด ๆ อยู่ในนั้นเช่นกัน สิ่งใดที่เป็นสื่อไปสู่เป้าหมายหนึ่ง คุณค่าของมันก็อยู่ที่การเป็นสื่อไปสู่เป้าหมายนั้นเท่านั้น หากเป้าหมายนั้นไม่บรรลุด้วยสิ่งนั้น มันก็ไร้ค่า

บางครั้งผู้คนถูกหลอกลวงจากการได้ฟังผู้เทศนากล่าวถึงความประเสริฐของมัจลิสการเทศนาและของการร้องไห้ บางครั้งเขาเกิดความอ่อนโยนในหัวใจเหมือนผู้หญิงและร่ำไห้ออกมา แต่กลับไม่มีร่องรอยของความมุ่งมั่นใด ๆ เลย บางครั้งเขาได้ฟังถ้อยคำที่น่าหวาดกลัว แล้วก็ตบมือตัวเองพลางกล่าวว่า "โอ้อัลลอฮ์ ขอความคุ้มครองจากพระองค์ ขอความคุ้มครองจากพระองค์" และเข้าใจว่าตนได้ปฏิบัติหน้าที่อย่างครบถ้วนแล้ว ทั้งที่เขากำลังถูกหลอกลวงอยู่ อุปมาของเขาเปรียบเสมือนคนป่วยที่นั่งอยู่ในคลินิกของแพทย์และคอยฟังใบสั่งยาอยู่ตลอด แต่เขาก็ไม่อาจหายป่วยได้ด้วยสิ่งนั้น หรือเหมือนคนหิวที่ฟังใครสักคนบรรยายรายการอาหารนานาชนิด ความหิวของเขาก็ไม่อาจหายไปและท้องของเขาก็ไม่อาจอิ่มได้ ในทำนองเดียวกัน การเอาแต่ฟังคำอธิบายและรายละเอียดเกี่ยวกับการภักดีและการงานต่าง ๆ จะไม่มีประโยชน์ใด ๆ ณ อัลลอฮ์ เช่นเดียวกัน ทุกการเทศนาที่ไม่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในสภาพของท่าน จนการงานของท่านเปลี่ยนแปลงไป และเกิดการหวนกลับและมุ่งหน้าไปสู่อัลลอฮ์ ตะบาร็อกะ วะตะอาลา (ไม่ว่าจะเข้มแข็งหรืออ่อนแอ) และเกิดความไม่ใยดีและการผินหลังให้แก่โลกนี้ การเทศนานั้นจะกลายเป็นภัยแก่ท่าน และจะทำหน้าที่เป็นหลักฐานที่ใช้กล่าวโทษท่าน หากท่านถือว่าการเทศนาเพียงเปล่า ๆ เป็นสื่อแห่งความรอดพ้นและเป็นเหตุแห่งการอภัยโทษ ท่านก็กำลังถูกหลอกลวงแล้ว»[^1]

[^1]: อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 3 หน้า 352

หนังสือแห่งการปฏิรูปและการขัดเกลา

แต่ทว่า "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน" (إحياء العلوم) มิใช่หนังสือเชิงวิพากษ์เพียงอย่างเดียว หากเป็นหนังสือว่าด้วยการปฏิรูปและการขัดเกลาจิตใจที่ครอบคลุมและละเอียดถี่ถ้วน ผู้ประพันธ์ได้พยายามเรียบเรียงหนังสือที่เพียงเล่มเดียวก็เพียงพอสำหรับผู้แสวงหาสัจธรรมทั้งในการปฏิรูปและขัดเกลาตนเอง และในการสอนและเผยแผ่แก่ผู้อื่น สามารถทดแทนห้องสมุดอิสลามขนาดใหญ่ได้ในระดับหนึ่ง และเป็นธรรมนูญแห่งการปฏิบัติสำหรับชีวิตทางศาสนาได้ ด้วยเหตุนี้ หนังสือเล่มนี้จึงรวบรวมไว้ทั้งสามสาขา คือ อะกีดะฮ์และฟิกฮ์[^1] การขัดเกลาจิตใจและปรับปรุงจริยธรรม และการบรรลุสภาวะแห่งอิห์ซาน (ซึ่งองค์รวมของสิ่งนี้เรียกว่าตะเซาวุฟ)

คุณลักษณะเด่นประการหนึ่งของหนังสือเล่มนี้คือพลังในการโน้มน้าวจิตใจ ผู้อ่านนับพันคงร่วมเห็นพ้องกับความรู้สึกของเมาลานาชิบลีที่ว่า "ใน 'อิห์ยาอ์ อุลูม' มีลักษณะพิเศษโดยทั่วไปว่า เมื่ออ่านแล้วจิตใจจะได้รับผลกระทบอย่างน่าอัศจรรย์ ทุกวรรคทิ่มแทงเข้าไปในหัวใจดุจมีดผ่าตัด ทุกถ้อยความส่งผลดุจมนตร์ขลัง ทุกคำทำให้เกิดสภาวะแห่งความปีติดื่มด่ำ สาเหตุสำคัญคือ ในช่วงเวลาที่หนังสือเล่มนี้ถูกเขียนขึ้น ตัวท่านอิมามเองก็ดื่มด่ำอยู่ในความมึนเมาแห่งความซาบซึ้ง"[^2]

ผลจากสภาวะและอารมณ์ความรู้สึกของผู้ประพันธ์ (ซึ่งครอบงำท่านอยู่ในช่วงการเดินทางนั้นและช่วงการประพันธ์หนังสือ และหนังสือเล่มนี้ได้รับอิทธิพลจากสิ่งเหล่านั้น) ทำให้บางครั้งผู้อ่านได้รับผลกระทบจนจิตใจเบื่อหน่ายโลกโดยสิ้นเชิง เกิดความโน้มเอียงอย่างรุนแรงไปสู่การสมถะและการบำเพ็ญตบะ และบางครั้งก็เกินความพอดี เกิดสภาวะแห่งความหวาดกลัวและความเกรงขามจนบางครั้งส่งผลกระทบต่อสุขภาพและภารกิจการงาน สาเหตุก็เพราะในช่วงที่ผู้ประพันธ์เขียนหนังสือเล่มนี้ ความเกรงขามได้ครอบงำตัวท่าน ด้วยเหตุนี้ ชัยค์ผู้ทรงคุณวุฒิหลายท่านจึงไม่แนะนำให้มุรีดของตนอ่านหนังสือเล่มนี้ ความพอดีที่สมบูรณ์และความสมดุลที่ถูกต้องนั้นมีอยู่เฉพาะในชีวประวัติของท่านนบี ﷺ และหะดีษเท่านั้น

[^1]: เนื่องจากอิมามเฆาะซาลีเป็นผู้ถือมัซฮับชาฟิอี และฟิกฮ์ชาฟิอีก็แพร่หลายในยุคนั้น ท่านจึงเลือกใช้ฟิกฮ์ชาฟิอีในหนังสือเล่มนี้ [^2]: อัล-เฆาะซาลี (الغزالی) หน้า 343

…จากการศึกษาประมวลวิชาเหล่านั้น และจากการได้อยู่ร่วมและได้รับการอบรมขัดเกลาจากผู้เป็นแบบอย่างที่สมบูรณ์เท่านั้น

อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน กับปรัชญาจริยศาสตร์

อิมามอัลฆอซาลี (ร.ฮ.) มิได้เป็นเพียงนักนิติศาสตร์ชั้นสูง นักเทววิทยาผู้มีวิจารณญาณอิสระ (มุจญ์ตะฮิด) และศูฟีผู้มีจิตใจลึกซึ้งเท่านั้น หากท่านยังเป็นนักประพันธ์ผู้มีชื่อเสียงในด้านจริยศาสตร์อิสลามและปรัชญาจริยศาสตร์ ตลอดจนเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านจริยธรรมและจิตวิทยาผู้มีสายตาละเอียดลึกซึ้งและเข้าใจประเด็นอันแยบยล ประวัติศาสตร์จริยศาสตร์อิสลามและปรัชญาจริยศาสตร์ใด ๆ ย่อมไม่อาจสมบูรณ์ได้หากปราศจากการกล่าวถึงท่าน[^1] หนังสือ "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน" (إحياء علوم الدين) คือผลงานอันยิ่งใหญ่ของท่านในหัวข้อนี้ด้วย สิ่งที่ท่านเขียนไว้เกี่ยวกับโรคของหัวใจและสภาวะต่าง ๆ ของจิตใจ ล้วนเป็นแบบอย่างแห่งความละเอียดลึกซึ้งในการพิจารณาและความถูกต้องแห่งความคิดของท่าน ณ ที่นี้ขอนำเสนอตัวอย่างหนึ่งจากเรื่องดังกล่าว

ความรักในเกียรติยศและตำแหน่ง

ในหนังสืออิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน ท่านได้เขียนไว้ภายใต้หัวข้อ "บะยานุ สะบะบิ เกานิล ญาฮิ มะห์บูบัน บิฏฏ็อบอิ หัตตา ลา ยัคลู อันฮุ ก็อลบุน อิลลา บิชะดีดิล มุญาฮะดะฮ์" (การอธิบายถึงสาเหตุที่เกียรติยศและตำแหน่งเป็นที่รักของมนุษย์โดยธรรมชาติ จนกระทั่งเป็นการยากที่หัวใจใดจะปลอดพ้นจากมันได้ เว้นแต่ด้วยการต่อสู้กับตนเองอย่างหนัก) ว่า

«พึงทราบเถิดว่า ด้วยเหตุผลเดียวกับที่ทองคำ เงิน และทรัพย์สินประเภทอื่น ๆ เป็นที่รัก เกียรติยศและตำแหน่งก็เป็นที่รักด้วยเหตุผลเดียวกันนั้น ยิ่งไปกว่านั้น ดังที่ทองคำเป็นที่รักมากกว่าเงิน แม้ทั้งสองจะมีปริมาณเท่ากันก็ตาม ในทำนองเดียวกัน เกียรติยศและตำแหน่งย่อมต้องมีความเหนือกว่าทรัพย์สิน ท่านย่อมทราบดีอยู่แล้วว่า ในตัวของเหรียญดิรฮัมและดีนาร์เองนั้นไม่มีแรงดึงดูดหรือคุณค่าในตัวเองแต่อย่างใด ด้วยเหตุนี้มันจึงมิใช่สิ่งที่ใช้กินได้ ดื่มได้ ใช้แต่งงานได้ หรือใช้เป็นเครื่องนุ่งห่มได้ โดยตัวของมันเอง…»

[^1]: โปรดดูผลงานของ ดร.มุฮัมมัด ยูซุฟ มูซา อาจารย์แห่งมหาวิทยาลัยไคโร ได้แก่ "ตารีค อัลอัคลาก" (تاريخ الأخلاق) และ "ฟัลสะฟะตุล อัคลาก วะศิละตุฮา บิลฟัลสะฟะติล อิฆรีกียะฮ์" (فلسفة الأخلاق وصلاتها بالفلسفة الإغريقية)

โดยตัวของมันเองแล้ว ทั้งสองสิ่งนั้น (ทองและเงิน) ก็เป็นเช่นเดียวกันและเท่าเทียมกัน แต่แรงดึงดูดและความเป็นที่รักของทั้งสองนั้นเกิดขึ้นเพียงเพราะมันเป็นสื่อไปสู่สิ่งที่ถูกรัก และเป็นเครื่องมือในการเติมเต็มความปรารถนาทั้งหลาย เรื่องของเกียรติยศและอำนาจ (ญาฮ์) ก็เป็นเช่นเดียวกัน เพราะญาฮ์คือการครองหัวใจผู้คน และเช่นเดียวกับที่การครอบครองทองและเงินมอบอำนาจที่ทำให้มนุษย์บรรลุเป้าหมายและจุดประสงค์ทั้งปวงของตนได้ การครองหัวใจของบ่าวทั้งหลายของอัลลอฮ์ก็เป็นสื่อในการบรรลุเป้าหมายและจุดประสงค์ทั้งปวงเช่นกัน ด้วยเหตุนี้ทองคำ เงิน และญาฮ์จึงเป็นที่รักของมนุษย์

แต่แม้จะมีส่วนร่วมกันในความเป็นที่รัก ญาฮ์ก็ยังเหนือกว่าทรัพย์สินด้วยเหตุผลหลายประการ และความเป็นที่รักของญาฮ์นั้นมากกว่าความเป็นที่รักของทรัพย์สินอยู่มาก ซึ่งมีสาเหตุเด่นชัดอยู่สามประการ

สาเหตุประการแรกคือ การเข้าถึงทรัพย์สินโดยอาศัยญาฮ์นั้นง่ายกว่าการเข้าถึงญาฮ์โดยอาศัยทรัพย์สิน เป็นเรื่องที่เห็นได้ชัดว่า ผู้รู้หรือผู้มีความสมถะ (ซาฮิด) ซึ่งความเชื่อถือในตัวเขาฝังอยู่ในหัวใจผู้คน หากเขาต้องการได้ทรัพย์สิน ก็ไม่ใช่เรื่องยากสำหรับเขาเลย เพราะทรัพย์สินเงินทองของผู้คนนั้นขึ้นอยู่กับหัวใจของพวกเขา เมื่อหัวใจของพวกเขาตกอยู่ภายใต้ผู้ใด ทรัพย์สินของพวกเขาก็จะตกอยู่ภายใต้ผู้นั้นด้วย และพวกเขาก็จะทุ่มเททรัพย์สมบัติของตนไว้แทบเท้าของเขา ในทางตรงกันข้าม คนที่มีฐานะต่ำต้อยและไร้ค่า ซึ่งไม่มีคุณสมบัติแห่งความสมบูรณ์ใด ๆ ในตัวเลย หากเขาได้ขุมทรัพย์มาสักแห่ง แต่ไม่มีญาฮ์ที่จะใช้ปกป้องทรัพย์สินของตนได้ หากเขาต้องการเข้าถึงญาฮ์โดยอาศัยทรัพย์สินนั้น เขาก็จะไปไม่ถึง เพราะญาฮ์คือเครื่องมือและสื่อของทรัพย์สิน ผู้ใดเป็นเจ้าของญาฮ์ ผู้นั้นย่อมเป็นเจ้าของทรัพย์สินได้โดยง่าย แต่ผู้ที่เป็นเจ้าของทรัพย์สินนั้น ไม่อาจเป็นเจ้าของญาฮ์ได้ในทุกกรณี ด้วยเหตุนี้ญาฮ์จึงเป็นที่รักมากกว่าทรัพย์สิน

สาเหตุประการที่สองคือ ทรัพย์สินนั้นมีความเสี่ยงอยู่ตลอดเวลาว่าจะประสบกับการทดสอบบางอย่าง อาจสูญเสียไปด้วยการถูกขโมยหรือถูกยึดชิงไป กษัตริย์และผู้อธรรมก็คอยจ้องหามันอยู่เสมอ อีกทั้งยังต้องมีผู้คุ้มกัน ยามเฝ้า และตู้นิรภัยที่ปลอดภัย ถึงกระนั้นก็ยังมีอันตรายนับพันรออยู่ แต่หัวใจนั้น เมื่อมันได้ตกเป็นทาสของผู้ใดแล้ว

สำหรับสิ่งนั้นจึงไม่มีภัยใด ๆ มันคือคลังสมบัติที่ปลอดภัยอย่างแท้จริง ซึ่งอยู่พ้นมือของขโมย ผู้ปล้นสะดม และผู้ยึดครองโดยมิชอบ ในบรรดากรรมสิทธิ์ทั้งหลาย กรรมสิทธิ์ที่ปลอดภัยที่สุดคือที่ดินและอสังหาริมทรัพย์ แต่ถึงกระนั้นก็ยังมีความเสี่ยงจากการถูกยึดครองโดยมิชอบและการกระทำอันอยุติธรรม และยังต้องอาศัยการเฝ้าระวังและการพิทักษ์รักษา แต่คลังสมบัติแห่งหัวใจนั้นปลอดภัยและมั่นคงในตัวของมันเอง และเกียรติยศชื่อเสียงก็ไม่มีความเสี่ยงที่จะถูกแย่งชิงหรือถูกลักขโมย จริงอยู่ที่อาจมีการเปลี่ยนแปลงในหัวใจได้บ้างเล็กน้อย และความศรัทธาเลื่อมใสที่ผู้ใดมีต่อเขาก็อาจถูกทำให้เปลี่ยนไปได้ และอาจทำให้เกิดความคลางแคลงใจขึ้นได้ แต่การลบล้างมันนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย และการกระทำเช่นนั้นก็ไม่ใช่เรื่องง่ายสำหรับทุกคน

สาเหตุประการที่สามคือ กรรมสิทธิ์เหนือหัวใจนั้นจะงอกงามและเพิ่มพูนขึ้นเรื่อย ๆ อยู่เสมอ และไม่จำเป็นต้องอาศัยความเหนื่อยยากและความลำบากใด ๆ เพราะเมื่อหัวใจทั้งหลายกลายเป็นผู้ภักดีและผู้ศรัทธาต่อบุคคลใดเนื่องด้วยความรู้หรือการปฏิบัติของเขาแล้ว ลิ้นทั้งหลายก็จะเริ่มสรรเสริญเขา ผู้คนก็จะกล่าวถึงเขาให้ผู้อื่นฟัง และหัวใจดวงใหม่ ๆ ก็จะถูกพิชิตโดยเขา ด้วยเหตุนี้เองมนุษย์จึงหลงใหลในชื่อเสียงและความโด่งดังโดยสัญชาตญาณ เพราะเมื่อเรื่องราวของเขาเลื่องลือไปยังเมืองและประเทศอื่น ๆ หัวใจดวงใหม่ ๆ ก็จะตกเป็นเป้าของเขาและกลายเป็นผู้ภักดีต่อเขา ในทำนองเดียวกัน ความรักและความยกย่องที่มีต่อเขาก็จะถ่ายทอดจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่ง และเพิ่มพูนขึ้นเรื่อย ๆ โดยไม่หยุดอยู่ ณ ที่ใด ซึ่งตรงกันข้ามกับทรัพย์สิน เพราะไม่ว่าเจ้าของจะครอบครองทรัพย์สินอยู่มากเพียงใด ทรัพย์สินนั้นก็ไม่อาจเพิ่มพูนขึ้นได้หากปราศจากความเหนื่อยยากอย่างหนักและการทุ่มเทอย่างสุดชีวิต แต่เกียรติยศชื่อเสียงนั้นงอกงามขึ้นได้ด้วยตัวของมันเอง และไม่มีขอบเขตจำกัด ทรัพย์สินมีการหยุดนิ่งและชะงักงัน ส่วนเกียรติยศชื่อเสียงนั้นแผ่ขยายและเบ่งบานอยู่เสมอ ด้วยเหตุนี้ เมื่อเกียรติยศชื่อเสียงเพิ่มพูนขึ้นและได้รับความโด่งดังไปทั่ว และผู้คนต่างพากันสรรเสริญบุคคลนั้น ทรัพย์สินเงินทองก็จะกลายเป็นสิ่งไร้ค่าในสายตาของเขา เหล่านี้คือสาเหตุสำคัญที่ทำให้เกียรติยศชื่อเสียงถูกให้ความสำคัญเหนือกว่าทรัพย์สิน หากจะอธิบายโดยละเอียด ก็จะพบเหตุผลอีกมากมาย

หากมีผู้ใดกล่าวว่า ผลสรุปของคำอธิบายนี้ก็คือ มนุษย์ย่อมมีความรักต่อทรัพย์สินและเกียรติยศชื่อเสียงในระดับเดียวกัน

โดยอาศัยสิ่งเหล่านั้นเขาจะได้รับความเพลิดเพลินและขจัดความยากลำบากให้พ้นไป ด้วยเหตุนี้ทรัพย์สินและเกียรติยศชื่อเสียงจึงเป็นที่รัก เพราะเป็นสื่อไปสู่สิ่งที่เป็นที่รัก แต่อะไรคือสาเหตุที่ความต้องการนั้นไม่ยอมหยุดอยู่เพียงเท่านั้น? มนุษย์ยังคงหมกมุ่นอยู่กับการสะสมทรัพย์สิน เพิ่มคลังแล้วคลังเล่า สะสมแล้วสะสมอีก จนกระทั่งเลยขอบเขตของความจำเป็นไป จนถึงขั้นที่สภาพของเขาเป็นดังที่ได้กล่าวไว้ในหะดีษอันทรงเกียรติว่า หากบ่าวคนหนึ่งมีหุบเขาทองคำสองหุบ เขาก็ยังจะปรารถนาหุบที่สาม

ในทำนองเดียวกัน มนุษย์ยังคงครุ่นคิดถึงการขยายและการเพิ่มพูนเกียรติยศชื่อเสียง และปรารถนาให้ชื่อเสียงของตนแพร่ไปถึงดินแดนอันห่างไกล ซึ่งเขารู้อย่างแน่ชัดว่าจะไม่มีวันได้ย่างเท้าเข้าไปในดินแดนเหล่านั้น และไม่มีความหวังว่าจะได้พบปะกับผู้คนที่อาศัยอยู่ที่นั่น จนจะได้รับความยินดีจากการที่พวกเขาให้ความเคารพยกย่อง หรือพวกเขาจะใช้จ่ายทรัพย์สินของตนให้แก่เขา หรือจะสนองความต้องการของเขา แม้จะรู้ทั้งหมดนี้ เขาก็ยังรู้สึกยินดียิ่งนัก และดื่มด่ำอยู่ในใจว่าตนเป็นที่กล่าวขวัญในดินแดนเหล่านั้น และมีเกียรติยศชื่อเสียงอยู่ที่นั่น โดยผิวเผินแล้วสิ่งนี้ดูเป็นเรื่องโง่เขลา เพราะเป็นความปรารถนาในสิ่งที่ไม่มีประโยชน์ใด ๆ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า แล้วอะไรคือสาเหตุของเรื่องนี้?

คำตอบก็คือ แท้จริงแล้วความรักในเกียรติยศชื่อเสียงเช่นนี้เป็นสภาวะทั่วไปของหัวใจ ซึ่งไม่อาจขจัดให้หมดไปได้ สิ่งนี้มีสาเหตุสองประการ ประการหนึ่งเป็นสาเหตุที่ชัดเจน ซึ่งทุกคนสามารถเข้าใจได้ อีกประการหนึ่งเป็นสาเหตุที่ซ่อนเร้น ซึ่งเป็นสาเหตุที่ยิ่งใหญ่ แต่ละเอียดอ่อนเสียจนแม้ผู้ที่ฉลาดหลักแหลมก็ยังรับรู้ได้ยาก เพราะมันเกี่ยวข้องกับคุณลักษณะประการหนึ่งของนัฟซูและธรรมชาติของมนุษย์ ซึ่งความรู้เกี่ยวกับมันละเอียดอ่อนยิ่ง และจะรู้ได้เฉพาะผู้ที่สามารถดำดิ่งลงไปในส่วนลึกของธรรมชาติมนุษย์เท่านั้น

สาเหตุประการแรกคือ โดยธรรมชาติแล้วมนุษย์มักมีความระแวงสงสัยเกี่ยวกับสิ่งที่ตนรัก และต้องการขจัดความหวาดหวั่นต่าง ๆ ให้พ้นไป

«ความรักนั้นมาพร้อมกับความระแวงนับพัน»

สำหรับการดำรงชีวิตของมนุษย์ แม้ว่าเครื่องอุปโภคที่จำเป็นจะมีอยู่พร้อมแล้ว แต่ความปรารถนาของเขายังมีอยู่อีกมากมาย

ยืดยาว ในใจของเขาจะมีความคิดผุดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า ทรัพย์สินที่เพียงพอต่อความจำเป็นของเขาในขณะนี้ อาจจะสูญสิ้นไป แล้วเขาก็จะต้องการทรัพย์สินอื่นอีก เมื่อความคิดนี้เกิดขึ้นในใจของเขา ความวิตกกังวลก็จะพลุ่งพล่านขึ้นในใจ ความกระวนกระวายนี้จะหายไปได้ก็ต่อเมื่อเขาได้ทรัพย์สินอื่นมาเพิ่ม จนเขาเกิดความมั่นใจว่า หากทรัพย์สินก้อนแรกสูญหายไปหรือประสบภัยพิบัติใด ๆ ก็ยังมีทรัพย์สินก้อนที่สองอยู่ ด้วยความรักใคร่ในตัวเองและความรักในชีวิต เขาจึงประเมินอายุขัยของตนไว้ยืนยาวมาก และคาดว่าความจำเป็นใหม่ ๆ จะเกิดขึ้นอยู่เรื่อย ๆ เขาจินตนาการถึงอันตรายใหม่ ๆ และภัยพิบัติใหม่ ๆ อยู่ตลอดเวลา และตัวสั่นเทาด้วยความหวาดกลัวเมื่อนึกถึงสิ่งเหล่านั้น ดังนั้นเขาจึงครุ่นคิดหาหนทางขจัดอันตรายเหล่านั้นอยู่เสมอ และหนทางที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในสายตาของเขาก็คือ ต้องมีทรัพย์สินมากมายเสียจนหากส่วนใดส่วนหนึ่งได้รับความเสียหาย เขาก็ยังสามารถใช้ส่วนอื่นได้ ความกลัวและความกังวลนี้ไม่ยอมให้เขาพอใจกับทรัพย์สินในปริมาณใดปริมาณหนึ่ง และเขาก็ไม่หยุดอยู่ที่ขีดจำกัดใดเลย จนกระทั่งเกิดความโลภอยากครอบครองทั้งโลกให้เป็นสมบัติของตน ด้วยเหตุนี้ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ จึงกล่าวว่า «ผู้ละโมบสองประเภทที่ไม่เคยอิ่มเลย คือ ผู้ละโมบในความรู้ และผู้ละโมบในทรัพย์สิน»

เหตุผลเดียวกันนี้ก็มีอยู่ในความปรารถนาที่จะให้เกิดความศรัทธาเลื่อมใสและเกียรติยศในใจของผู้คนในเมืองที่ห่างไกลและผู้คนแปลกหน้า ผู้ป่วยด้วยโรครักเกียรติยศก็ครุ่นคิดถึงอันตรายในจินตนาการที่อาจเกิดขึ้นได้อยู่เสมอ เช่น เขาอาจต้องอำลาบ้านเกิดเมืองนอน หรือเป็นไปได้ว่าผู้คนจากประเทศอื่นอาจเข้ามาในเมืองของเขา และเขาอาจต้องพึ่งพาพวกเขา และตราบใดที่ทั้งหมดนี้เป็นไปได้และไม่ใช่สิ่งที่เป็นไปไม่ได้ ที่เขาอาจต้องพึ่งพาพวกเขา จิตใจ (นัฟซู) ของเขาก็จะรู้สึกยินดีและเป็นสุขว่า ความเลื่อมใสและความยิ่งใหญ่ของเขาได้ตั้งมั่นอยู่ในใจของผู้คนที่อยู่ห่างไกลเหล่านั้น ซึ่งวันหนึ่งเขาอาจจำเป็นต้องพึ่งพาพวกเขา

สาเหตุประการที่สองซึ่งมีพลังมากกว่า คือ วิญญาณ (รูหฺ) เป็นกิจการหนึ่งของพระผู้อภิบาล ในอัลกุรอานมีพระดำรัสว่า

وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِ ۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّى

«และพวกเขาจะถามเจ้าเกี่ยวกับรูหฺ จงกล่าวเถิดว่า รูหฺนั้นเป็นกิจการของพระเจ้าของฉัน» (ซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ 17:85)

ความหมายของการที่รูหฺเป็นกิจการของพระผู้อภิบาลก็คือ มันเป็นหนึ่งในความลับแห่งวิชาการเปิดเผยทางจิตวิญญาณ (มุกาชะฟะฮ์) ซึ่งไม่ได้รับอนุญาตให้เปิดเผย แม้แต่ท่านนบี ﷺ เองก็มิได้เปิดเผยความจริงของมัน แต่ถึงแม้จะไม่ได้รู้ความจริงของมัน ท่านก็ยังสามารถรู้ได้เพียงเท่านี้ว่า ในหัวใจนั้นมีความโน้มเอียงไปสู่คุณลักษณะแบบสัตว์ (คือการกิน การดื่ม และการร่วมประเวณี) มีความโน้มเอียงไปสู่คุณลักษณะแบบสัตว์ร้าย คือการฆ่า การทุบตี และการทำร้าย มีความโน้มเอียงไปสู่คุณลักษณะแบบชัยฏอน คือการวางแผนร้ายและการหลอกลวง และพร้อมกันนั้นก็ยังมีความโน้มเอียงไปสู่คุณลักษณะแห่งความเป็นพระผู้อภิบาล (รุบูบิยะฮ์) คือความยิ่งใหญ่ ความเกรียงไกร เกียรติยศ ความโอหัง และความสูงส่งอีกด้วย ทั้งนี้เพราะหัวใจมนุษย์ประกอบขึ้นจากรากฐานและธาตุต่าง ๆ ที่หลากหลาย ซึ่งการอธิบายโดยละเอียดนั้นยืดยาวมาก ส่วนที่เป็นกิจการของพระผู้อภิบาลในหัวใจนั้นเอง คือเหตุที่ทำให้มนุษย์มีความปรารถนาโดยธรรมชาติที่จะเป็นใหญ่

แล้วความเป็นพระผู้อภิบาลคืออะไรเล่า? คือความเป็นหนึ่งเดียวในความสมบูรณ์ และการดำรงอยู่โดยอิสระที่ไม่ต้องติดหนี้บุญคุณผู้ใด ด้วยเหตุนี้ความสมบูรณ์จึงเป็นส่วนหนึ่งของคุณลักษณะแห่งความเป็นพระเจ้า (อุลูฮิยะฮ์) และสิ่งนี้เป็นที่รักของมนุษย์โดยธรรมชาติ ความสมบูรณ์ก็คือการเป็นหนึ่งเดียวในการดำรงอยู่ เพราะการมีผู้อื่นร่วมในการดำรงอยู่นั้นย่อมเป็นความบกพร่องอย่างแน่นอน ความสมบูรณ์ของดวงอาทิตย์ก็คือการที่มันเป็นดวงอาทิตย์เพียงดวงเดียว หากมีดวงอาทิตย์ดวงที่สอง ก็จะเป็นมลทินบนใบหน้าแห่งความสมบูรณ์ของดวงอาทิตย์ดวงนี้ เพราะมันจะไม่เป็นหนึ่งเดียวในศักดิ์ศรีแห่งความเป็นดวงอาทิตย์อีกต่อไป

ความเป็นหนึ่งเดียวในการดำรงอยู่นั้นเป็นของอัลลอฮ์ ตะบาเราะกะ วะตะอาลา เท่านั้น ดังนั้นจึงไม่มีสิ่งใดดำรงอยู่ (อย่างแท้จริง) เคียงข้างพระองค์ นอกจากพระองค์แล้ว สิ่งใดก็ตามที่มีอยู่ ล้วนเป็นปรากฏการณ์หนึ่งแห่งเดชานุภาพของพระองค์ ซึ่งไม่อาจดำรงอยู่ได้ด้วยกำลังของตนเอง หากแต่ดำรงอยู่ได้ด้วยการค้ำจุนของพระองค์ ดังนั้นโดยแท้จริงแล้วจึงไม่มีสิ่งใดดำรงอยู่เคียงข้างพระองค์เลย เพราะการอยู่เคียงข้างกันนั้นจำเป็นต้องมีความเท่าเทียมกันในฐานะ และความเท่าเทียมกันในฐานะย่อมเป็นความบกพร่องต่อความสมบูรณ์ ผู้ที่สมบูรณ์คือผู้ที่ไม่มีผู้ใดเสมอเหมือนในฐานะ และเช่นเดียวกับที่การแผ่รัศมีของแสงอาทิตย์ไปทั่วขอบฟ้าของโลกมิใช่ความบกพร่องของดวงอาทิตย์ หากแต่เป็นความสมบูรณ์ของมัน ความบกพร่องของดวงอาทิตย์คือการมีดวงอาทิตย์อีกดวงหนึ่งที่มีฐานะเท่าเทียมกัน ทั้งที่ไม่มีความจำเป็นใด ๆ ต่อสิ่งนั้นเลย ในทำนองเดียวกัน การดำรงอยู่ของทุกสิ่งในโลกนี้ก็คือผลแห่งการแผ่รัศมีของแสงแห่งพระเดชานุภาพ

ทั้งหมดนี้เป็นผู้ตาม มิใช่ผู้ถูกตาม ดังนั้นเกียรติภาพแห่งความเป็นพระผู้อภิบาล (รุบูบิยะฮ์) คือความเป็นหนึ่งเดียวในการมีอยู่ และนี่คือความสมบูรณ์ มนุษย์เองก็ปรารถนาโดยธรรมชาติที่จะเป็นหนึ่งเดียวไม่มีผู้ใดเทียบเทียมในความสมบูรณ์ อุละมาอ์ชัยค์ตะเซาวุฟบางท่านกล่าวว่า ในส่วนลึกภายในของมนุษย์ทุกคนนั้นซ่อนเร้นสิ่งเดียวกันกับที่ฟิรเอาน์ได้กล่าวออกมาอย่างชัดแจ้งว่า

أَنَا۠ رَبُّكُمُ ٱلْأَعْلَىٰ ﴿٢٤﴾

«ข้าคือพระเจ้าผู้สูงสุดของพวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัน-นาซิอาต 79:24)

แต่เขาไม่ได้รับโอกาสที่จะแสดงสิ่งนี้ออกมา[^1] ด้วยเหตุนี้ ความเป็นบ่าว (อุบูดิยะฮ์) จึงเป็นสิ่งที่หนักหนาสำหรับนัฟซู ส่วนความเป็นพระผู้อภิบาลนั้นกลับเป็นสิ่งที่ง่ายดายและน่าพึงใจโดยธรรมชาติ ทั้งนี้เป็นเพราะความสัมพันธ์อันเป็นของพระผู้อภิบาล (นิสบะฮ์ร็อบบานียะฮ์) นี้เอง ซึ่งมีการบ่งชี้ไว้ในอายะฮ์ที่ว่า

قُلِ ٱلرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّى

«จงกล่าวเถิดว่า รูหฺนั้นมาจากกิจการของพระผู้อภิบาลของฉัน» (ซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ 17:85)

แต่เมื่อมนุษย์ไม่สามารถไปถึงจุดสุดยอดแห่งความสมบูรณ์ได้ ความปรารถนาในความสมบูรณ์ของเขาก็มิได้สูญสิ้นไปโดยสิ้นเชิง ถึงบัดนี้เขาก็ยังคงปรารถนาและใฝ่หาความสมบูรณ์ และได้รับความเพลิดเพลินจากความสมบูรณ์โดยตัวของมันเอง มิใช่เพื่อเป้าหมายอื่นใดนอกเหนือจากความสมบูรณ์ (ซึ่งความสมบูรณ์เป็นเพียงสื่อไปสู่) หากแต่เพื่อความสมบูรณ์โดยตัวมันเอง สรรพสิ่งใดก็ตามที่มีอยู่ในโลกนี้ ย่อมรักตัวตนของตนเองและรักความสมบูรณ์แห่งตัวตนของตน และทุกสิ่งล้วนรังเกียจความพินาศและการดับสูญ เพราะในความพินาศนั้น มันเห็นว่าเป็นการดับสูญของตัวตนและคุณลักษณะแห่งความสมบูรณ์ของมัน ความสมบูรณ์ก็คือการได้มาซึ่งความเป็นหนึ่งเดียวในการมีอยู่ และการมีอำนาจเหนือและปกครองสรรพสิ่งทั้งปวง เพราะความสมบูรณ์ขั้นสูงสุดคือ การที่การมีอยู่ของผู้อื่นต้องพึ่งพาบุญคุณของท่าน หากเขาไม่ได้เป็นหนี้บุญคุณท่าน อย่างน้อยที่สุดท่านก็ต้องมีอำนาจเหนือเขา ด้วยเหตุนี้ การมีอำนาจเหนือทุกสิ่งจึงเป็นสิ่งที่มนุษย์รักใคร่โดยธรรมชาติ เพราะมันเป็นความสมบูรณ์ประเภทหนึ่ง สรรพสิ่งทุกอย่างที่ต้องการตัวตนของตนนั้น ย่อมหลงรักตัวตนของตน และหลงรักความสมบูรณ์แห่งตัวตนของตนด้วย และได้รับความเพลิดเพลินจากสิ่งนั้น ความหมายของการมีอำนาจเหนือสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็คือ การที่ท่านสามารถมีอิทธิพลต่อมัน สามารถเปลี่ยนแปลงมันตามเจตนาของท่าน และจัดการมันตามความพอใจของท่าน มนุษย์ปรารถนาว่าตนจะได้มีอำนาจเหนือสรรพสิ่งทั้งปวง แต่ในบรรดาสรรพสิ่งนั้นมีบางสิ่งที่เป็นเช่นนั้น…

[^1]: เมาลานารูม (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงเนื้อหานี้ไว้ว่า «นัฟซูของเรานั้นหาได้ด้อยไปกว่าฟิรเอาน์ไม่ ทว่าเขามีกองทัพ ส่วนเราไม่มีกองทัพ»

ไม่รับการเปลี่ยนแปลงใด ๆ เลย เช่น ซาตและคุณลักษณะของอัลลอฮ์ และสิ่งที่มีอยู่บางประเภทรับการเปลี่ยนแปลงได้ แต่สิ่งถูกสร้างไม่อาจเอื้อมถึงมันได้ และไม่มีอำนาจใด ๆ เหนือมัน เช่น บรรดาชั้นฟ้า ดวงดาว อาณาจักรแห่งฟากฟ้า (มะละกูต) บรรดาวิญญาณ มลาอิกะฮ์ ญินและชัยฏอน และเช่นภูเขา มหาสมุทร และสิ่งต่าง ๆ ที่อยู่ระหว่างกลาง ประเภทที่สามคือสิ่งที่มนุษย์สามารถเปลี่ยนแปลงได้ด้วยความสามารถของตน เช่น แผ่นดินและส่วนประกอบของมัน แร่ธาตุ พืชพันธุ์ สัตว์ และในจำพวกนี้ก็รวมถึงหัวใจของมนุษย์ด้วย ซึ่งรับอิทธิพลและการเปลี่ยนแปลงได้เช่นเดียวกับร่างกาย

เมื่อสิ่งที่มีอยู่ประเภทหนึ่งเป็นสิ่งที่มนุษย์มีความสามารถจะจัดการได้ เช่น สิ่งต่าง ๆ บนแผ่นดิน และอีกประเภทหนึ่งเป็นสิ่งที่เขาไม่มีอำนาจเหนือมัน เช่น ซาตของพระเจ้า มลาอิกะฮ์ และชั้นฟ้า มนุษย์จึงเกิดความปรารถนาขึ้นในตัวว่า อย่างน้อยที่สุดเขาจะต้องได้รับความรู้เกี่ยวกับฟากฟ้าให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ เข้าใจความเป็นจริงของมัน และเปิดเผยความลี้ลับของมัน เพราะนี่ก็เป็นการมีชัยอย่างหนึ่ง ด้วยเหตุนี้ สิ่งใดที่ถูกรู้อย่างถ่องแท้แล้ว สิ่งนั้นย่อมตกอยู่ภายใต้ความรู้ และผู้รู้ก็มีฐานะเป็นผู้มีชัยในแง่หนึ่ง (เท่ากับว่าด้วยความรู้นี้ แรงปรารถนาที่จะปกครองและครอบงำของเขาได้รับการตอบสนองในระดับหนึ่ง) ด้วยเหตุนี้เองเขาจึงมีความกระหายที่จะรู้จักอัลลอฮ์ตะอาลา (มะอ์ริฟะฮ์) มลาอิกะฮ์ ชั้นฟ้า ดวงดาว ความมหัศจรรย์แห่งฟากฟ้า และความน่าอัศจรรย์ของดวงดาวเคราะห์และมหาสมุทร เป็นต้น เพราะสิ่งนี้ก็เป็นการมีชัยอย่างหนึ่ง และการมีชัยก็เป็นความสมบูรณ์ประเภทหนึ่ง

ด้วยเหตุนี้เอง ท่านจะเห็นว่า ผู้ใดที่ไม่สามารถประดิษฐ์สิ่งแปลกประหลาดบางอย่างได้ อย่างน้อยที่สุดเขาก็ปรารถนาที่จะรู้วิธีการสร้างมัน (เท่ากับว่าด้วยวิธีนี้ เขาได้สนองความปรารถนาในการประดิษฐ์ของตน) ผู้ที่ไม่สามารถทำหมากรุกได้ อย่างน้อยที่สุดก็อยากเรียนรู้วิธีเล่นหมากรุก และอยากรู้ว่าหมากรุกถูกสร้างขึ้นมาอย่างไร ผู้ที่เห็นเรขาคณิต กล หรือเครื่องยกน้ำหนัก (ญัรรุษษะกีล) และรู้สึกว่าตนไม่สามารถสร้างเครื่องมือเช่นนั้นได้ เขาก็อยากรู้วิธีการสร้างมัน เขาเจ็บปวดกับความไร้ความสามารถนี้ของตน และได้รับความเพลิดเพลินจากความสมบูรณ์แห่งความรู้ ราวกับว่าเขาต้องการเติมเต็มความบกพร่องของตนด้วยสิ่งนั้น

ประเภทที่สอง คือสิ่งที่มนุษย์สามารถมีอำนาจเหนือได้ เช่น ผืนดิน เป็นต้น มนุษย์โดยธรรมชาติย่อมปรารถนาที่จะมีชัยเหนือสิ่งเหล่านั้น และมีอำนาจมากพอที่จะจัดการกับมันได้ตามความต้องการของตน สิ่งเหล่านี้ยังแบ่งออกเป็นสองประเภท คือ ร่างกายและวิญญาณ ร่างกายนั้นได้แก่ เงินทองและทรัพย์สินสิ่งของ ในเรื่องเหล่านี้มนุษย์ปรารถนาจะมีสิทธิ์จัดการกับมันได้ทุกรูปแบบ เพื่อจะยกมันขึ้นหรือวางมันลง จะให้แก่ผู้ใดก็ได้ตามที่ต้องการ และจะไม่ให้แก่ผู้ใดก็ได้ตามที่ต้องการ ทั้งนี้เพราะสิ่งนี้คืออำนาจ และอำนาจคือความสมบูรณ์ และความสมบูรณ์เป็นคุณลักษณะหนึ่งแห่งความเป็นพระผู้อภิบาล (รุบูบียะฮ์) และความเป็นพระผู้อภิบาลนั้นเป็นที่รักโดยธรรมชาติ ด้วยเหตุนี้มนุษย์จึงรักทรัพย์สิน แม้ว่าเขาจะไม่จำเป็นต้องใช้มันเพื่อการนุ่งห่ม การกิน และเพื่อสนองความต้องการของตนเลยก็ตาม ในทำนองเดียวกันคือการมีทาสไว้ในครอบครอง และการทำให้ผู้คนที่เป็นไทและมีเกียรติกลายเป็นทาสของตน ไม่ว่าจะด้วยการบังคับขู่เข็ญหรือด้วยการครอบงำ จนถึงขั้นที่เขาสามารถจัดการกับร่างกายและตัวตนของพวกเขาได้ คือสามารถใช้แรงงานพวกเขาได้ แม้ว่าในใจของพวกเขาจะไม่ได้เป็นทาสก็ตาม เพราะส่วนใหญ่มักเป็นเช่นนั้น คือในใจของทาสเหล่านั้นไม่ได้มีความเชื่อมั่นในตัวเขา และไม่ได้มีความรักต่อเขา แต่บางครั้งการครอบงำเพียงอย่างเดียวก็เข้ามาแทนที่ความรักได้ สิ่งเช่นนี้ (อำนาจที่ได้มาโดยการบังคับ) ก็ยังคงเป็นที่หอมหวานและเป็นที่รักของมนุษย์ แม้จะได้มาโดยการบังคับก็ตาม เพราะในนั้นมีการแสดงออกซึ่งอำนาจ และมนุษย์ก็หลงใหลในสิ่งนั้น

ประเภทที่สอง คือจิตวิญญาณและหัวใจของมนุษย์ ซึ่งเป็นสิ่งที่มีค่าและล้ำค่าที่สุดบนพื้นพิภพ มนุษย์ปรารถนาที่จะมีชัยและมีอำนาจเหนือหัวใจเหล่านั้น เพื่อให้มันยอมอยู่ใต้อำนาจของเขา และทำงานตามสัญญาณเพียงครั้งเดียวของเขา เพราะในสิ่งนี้มีความสมบูรณ์แห่งการมีชัย และมีความคล้ายคลึงกับคุณลักษณะแห่งความเป็นพระผู้อภิบาล หัวใจทั้งหลายนั้นจะยอมจำนนได้ด้วยความรักเท่านั้น และความรักนั้นเกิดจากความเชื่อในความสมบูรณ์ เพราะความสมบูรณ์ทุกประการเป็นที่รัก และความสมบูรณ์นั้นเป็นที่รักก็เพราะมันเป็นหนึ่งในคุณลักษณะแห่งพระผู้เป็นเจ้า และคุณลักษณะแห่งพระผู้เป็นเจ้านั้นเป็นที่รักของมนุษย์โดยธรรมชาติ เพราะในตัวมนุษย์มีความสัมพันธ์อันเป็นของพระผู้อภิบาล (นิสบัต ร็อบบานี) อยู่ และความสัมพันธ์นี้ไม่มีวันสูญสลาย ความตายไม่อาจทำให้มันสิ้นสุดลงได้ และดินก็ไม่อาจครอบงำมันได้ ความสัมพันธ์อันเป็นของพระผู้อภิบาลนี้เองที่เป็นที่ตั้งแห่งอีมานและมะอ์ริฟะฮ์ (การรู้จักอัลลอฮ์) มันคือสิ่งที่จะนำไปสู่การพบกับอัลลอฮ์ และมันคือสิ่งที่พยายามมุ่งไปสู่สิ่งนั้น ความหมายของ "ญาห์" (เกียรติยศและตำแหน่ง) ก็คือการที่หัวใจทั้งหลายยอมอยู่ใต้อำนาจ และผู้ที่หัวใจทั้งหลายยอมอยู่ใต้อำนาจของเขา

...ก็ย่อมได้อำนาจและการครอบงำเหนือสิ่งเหล่านั้น และอำนาจกับการครอบงำนั้นเป็นความสมบูรณ์ และความสมบูรณ์เป็นคุณลักษณะหนึ่งของความเป็นพระผู้อภิบาล (รุบูบียะฮ์) ดังนั้นสิ่งที่หัวใจรักโดยธรรมชาติก็คือความสมบูรณ์ ไม่ว่าจะได้มาด้วยความรู้หรือด้วยอำนาจ ทรัพย์สินและเกียรติยศก็เป็นปัจจัยแห่งอำนาจเช่นกัน ด้วยเหตุนี้มันจึงเป็นสื่อไปสู่สิ่งที่ถูกรัก และสื่อไปสู่สิ่งที่ถูกรักนั้นก็ย่อมเป็นที่รักด้วย อนึ่ง สิ่งที่รู้ได้นั้นไม่มีที่สิ้นสุด และสิ่งที่อยู่ในอำนาจก็ไม่มีที่สิ้นสุด ตราบใดที่ยังมีสิ่งใดสิ่งหนึ่งในโลกที่ยังสามารถรู้ได้ และยังมีสิ่งใดสิ่งหนึ่งในโลกที่ยังสามารถได้อำนาจเหนือมันได้ ความกระหายก็จะไม่สงบลง และความรู้สึกบกพร่องก็จะไม่หมดไป ด้วยเหตุนี้ท่านนบี ﷺ จึงกล่าวว่า ผู้ละโมบสองประเภทนั้นไม่มีวันอิ่มเลย[^1]

การตรวจสอบตนเอง (มุฮาสะบะฮ์ อัน-นัฟส์)

ส่วนที่ทรงพลังที่สุดของหนังสือเล่มนี้ คือส่วนที่อิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) เขียนถึงการตักเตือน การชักชวนสู่ความดีและการเตือนให้เกรงกลัว ชี้ให้เห็นถึงความไม่จีรังของโลกนี้ ความยิ่งใหญ่ของโลกหน้า ความจำเป็นของอีมานและการงานที่ดี ความสำคัญของการปรับปรุงและขัดเกลาจิตใจ และอันตรายของโรคแห่งหัวใจและจิตวิญญาณ ในโอกาสเช่นนี้ ท่านปรากฏตัวในฐานะนักเทศนาผู้มีวาทศิลป์ เป็นนักปราชญ์ผู้เข้าใจแง่มุมอันลึกซึ้ง และเป็นแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านจิตวิทยาที่มีประสบการณ์ไปพร้อมกัน ท่านรู้จักสภาพ ความอ่อนแอ และความต้องการของผู้ฟังเป็นอย่างดี ท่านเป็นผู้แก้ต่างแทนพวกเขาได้ดีกว่าพวกเขาเอง และนำเสนอข้ออ้างและเหตุผลของพวกเขาด้วยความสามารถและความเที่ยงธรรมยิ่ง จากนั้นท่านก็ตอบข้ออ้างเหล่านั้นทีละข้อในฐานะผู้เชี่ยวชาญด้านศาสตร์และนักจิตวิทยา แล้วจึงกำหนดวิธีรักษาพวกเขาในฐานะแพทย์ผู้มีความเมตตาและผู้อบรมที่หวังดี ด้วยเหตุนี้ คำเทศนาของท่านจึงไม่เพียงเป็นแบบอย่างของการเทศนาที่ทรงอิทธิพลเท่านั้น หากแต่ยังเป็นแบบอย่างของวิทยปัญญาและวาทศิลป์ด้วย ในทุกยุคสมัย ผู้คนนับพันได้รับประโยชน์จากคำเทศนาและบทสนทนาของท่าน และสิ่งเหล่านี้ได้กลายเป็นสื่อแห่งการปรับปรุงตนและการเปลี่ยนแปลงชีวิตของผู้คนจำนวนมาก ในส่วนสุดท้ายของหนังสือ คือส่วนที่สี่ (เราะบอุลอัรบิอ์) มีเนื้อหาประเภทนี้อยู่เป็นจำนวนมาก ณ ที่นี้ขอยกตัวอย่างหนึ่งมาจากหนังสือนั้น...

[^1]: อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) เล่ม 3 หน้า 241–242

...ได้นำเสนอไว้ ซึ่งในตอนนั้นท่านได้ตำหนิและติเตียนนัฟซู และสอนผู้อ่านว่าพวกเขาควรสนทนากับนัฟซูของตนอย่างไร และควรเตรียมมันให้พร้อมสำหรับจุดหมายแห่งอาคิเราะฮ์อย่างไร ภายใต้หัวข้อ "อัล-มุรอบะเฏาะฮ์ อัส-สาดิสะฮ์ ฟี เตาบีค อัน-นัฟส์ วะ มุอาตะบะติฮา" (المرابطة السادسة في توبيخ النفس ومعاتبتها) ท่านเขียนไว้ตอนหนึ่งขณะสนทนากับนัฟซูว่า

«โอ้นัฟซูเอ๋ย จงยุติธรรมสักหน่อยเถิด! หากชาวยิวคนหนึ่งบอกเจ้าว่าอาหารที่อร่อยที่สุดชนิดหนึ่งเป็นโทษต่อเจ้า เจ้าก็จะอดทนและละทิ้งมัน และยอมลำบากเพื่อการนั้น แล้วคำพูดของบรรดานบี ซึ่งได้รับการสนับสนุนด้วยมุอ์ญิซาต และเนื้อหาของอัลกุรอานซึ่งเป็นพระดำรัสของพระเจ้าและคัมภีร์จากฟากฟ้า มีผลต่อเจ้าน้อยกว่าการคาดคะเนและการประมาณของชาวยิวคนหนึ่ง ซึ่งยังมีสติปัญญาบกพร่องและความรู้ไม่สมบูรณ์กระนั้นหรือ? ช่างน่าประหลาดใจยิ่งนัก! หากเด็กคนหนึ่งบอกว่ามีแมงป่องอยู่ในเสื้อผ้าของเจ้า เจ้าก็จะถอดเสื้อผ้าโยนทิ้งทันทีโดยไม่ขอหลักฐานและไม่คิดพิจารณา แล้วคำพูดที่บรรดานบี อุละมาอ์ วะลียุลลอฮ์ และนักปราชญ์เห็นพ้องต้องกันนั้น ในสายตาของเจ้ามีน้ำหนักและคุณค่าน้อยกว่าคำพูดของเด็กคนนี้หรือ? หรือว่าไฟนรกญะฮันนัม โซ่ตรวนของมัน กระบองเหล็กของมัน การลงโทษของมัน ต้นซักกูมของมัน ตะขอของมัน งู แมงป่อง และสิ่งมีพิษทั้งหลายของมัน สำหรับเจ้าแล้วสร้างความเจ็บปวดน้อยกว่าแมงป่องตัวเดียว ซึ่งความเจ็บปวดของมันคงอยู่อย่างมากที่สุดหนึ่งวันหรือน้อยกว่านั้น? นี่มิใช่วิสัยของผู้มีปัญญา หากสัตว์เดรัจฉานรู้ถึงสภาพของเจ้า พวกมันก็คงหัวเราะเยาะเจ้าและเยาะเย้ยความฉลาดของเจ้า

ดังนั้น โอ้นัฟซูเอ๋ย หากเจ้ารู้ถึงสิ่งทั้งหมดนี้และมีอีมานต่อสิ่งเหล่านั้น แล้วเหตุใดเจ้าจึงเฉื่อยชาและผัดวันประกันพรุ่งในการปฏิบัติ ทั้งที่ความตายกำลังซุ่มรออยู่ และอาจฉวยตัวเจ้าไปโดยไม่ให้โอกาสผ่อนผันเลย และสมมติว่าเจ้าได้รับการผ่อนผันถึงหนึ่งร้อยปี เจ้าคิดหรือว่าผู้ที่จะต้องข้ามช่องเขาแห่งหนึ่ง แต่กลับมัวให้อาหารสัตว์พาหนะของตนอย่างสบายใจอยู่ที่เชิงเขานั้น จะสามารถข้ามช่องเขานั้นได้? หากเจ้าคิดเช่นนั้น เจ้าก็ช่างโง่เขลานัก เจ้ามีความเห็นอย่างไรต่อบุคคลที่เดินทางไปต่างแดนเพื่อแสวงหาความรู้ แล้วใช้เวลาหลายปีที่นั่นไปกับการว่างงานและเกียจคร้าน โดยคิดว่าในปีที่จะเดินทางกลับบ้านเกิด เขาจะศึกษาหาความรู้ทั้งหมดได้ เจ้าย่อมหัวเราะเยาะสติปัญญาของเขา และ...

ก็ทำการเย้ยหยันต่อความเพ้อฝันนี้ ที่ว่าความรู้และความเข้าใจลึกซึ้งในศาสนา (ฟิกฮ์) จะได้มาภายในระยะเวลาอันสั้นเช่นนั้น หรือตำแหน่งกอฎี (ผู้พิพากษา) จะมาถึงมือด้วยบะเราะกะฮ์ของการมอบหมาย (ตะวักกุล) โดยไม่ต้องมีความรู้และความเข้าใจลึกซึ้ง จากนั้น แม้หากยอมรับว่าความพยายามในบั้นปลายของชีวิตก็ยังเป็นประโยชน์และนำไปสู่ระดับขั้นอันสูงส่งได้ ก็เป็นไปได้เช่นกันว่าวันนี้เป็นวันสุดท้ายในชีวิตของเจ้า หากเป็นวันสุดท้ายแล้ว ไฉนเจ้าจึงไม่ง่วนอยู่กับงานนั้นในวันนี้เล่า? หากอัลลอฮ์ตะอาลาได้ทรงแจ้งแก่เจ้าแล้วว่าเจ้าได้รับการผ่อนผันเวลา ถึงกระนั้นอะไรเล่าที่ขัดขวางเจ้าจากการเร่งรีบ และอะไรคือเหตุผลของการผัดวันประกันพรุ่ง? เหตุผลก็อาจเป็นเพียงว่า การฝืนต่ออารมณ์ใฝ่ต่ำ (นัฟซ์) ของเจ้านั้นรู้สึกยาก เพราะในนั้นมีความเหนื่อยยากและความลำบาก แล้วเจ้ากำลังรอคอยวันที่การฝืนต่ออารมณ์ใฝ่ต่ำจะกลายเป็นเรื่องง่ายสำหรับเจ้ากระนั้นหรือ? วันเช่นนั้นอัลลอฮ์ตะอาลามิได้ทรงสร้างขึ้นเลย และจะไม่ทรงสร้างขึ้นด้วย สวรรค์นั้นถูกห้อมล้อมไว้ด้วยสิ่งที่ไม่พึงปรารถนาและสิ่งที่น่ารังเกียจอยู่เสมอ และสิ่งที่น่ารังเกียจเหล่านั้นจะไม่มีวันกลายเป็นเรื่องง่ายสำหรับนัฟซ์ได้ การเป็นเช่นนั้นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้

บ่อยครั้งเพียงใดที่เจ้ากล่าวว่า "พรุ่งนี้เราจะทำงานนี้" เจ้าไม่รู้หรือว่าพรุ่งนี้ที่มาถึงแล้วนั้น ก็อยู่ในฐานะเดียวกับวันที่ผ่านพ้นไปแล้ว งานใดที่เจ้าไม่อาจทำให้สำเร็จได้ในวันนี้ พรุ่งนี้การทำให้สำเร็จจะยิ่งยากสำหรับเจ้ายิ่งขึ้น เพราะตัณหา (ชะฮ์วะฮ์) นั้นเปรียบได้กับต้นไม้ที่แข็งแรง ซึ่งคนผู้หนึ่งถือว่าการถอนมันเป็นหน้าที่ของตน หากผู้ใดไม่สามารถถอนมันได้ และเลื่อนไปไว้ในวันพรุ่งนี้ ก็เปรียบได้กับชายหนุ่มคนหนึ่งที่ไม่อาจถอนต้นไม้ต้นหนึ่งได้ แล้วเขาก็เลื่อนงานนี้ออกไปเป็นปีหน้า ทั้งที่เขารู้ดีว่ายิ่งเวลาผ่านไปมากเท่าใด ต้นไม้ก็จะยิ่งมั่นคงขึ้น และรากของมันจะยิ่งแข็งแรงและแผ่กว้างออกไป ส่วนความอ่อนแอและความชราภาพของผู้ถอนก็จะยิ่งเพิ่มพูนขึ้น เป็นที่ชัดเจนว่า สิ่งที่เขาไม่อาจถอนได้ในวัยหนุ่ม แล้วเขาจะถอนมันได้อย่างไรในวัยชรา?

การฝึกฝนและความเพียรพยายามในวัยชรานั้นยากลำบากยิ่งนัก การอบรมและขัดเกลาหมาป่าแก่นั้นเป็นความทรมานอย่างหนึ่ง กิ่งไม้ที่ยังเขียวสดนั้นโน้มงอได้และดัดได้ แต่เมื่อมันแห้งแล้ว และเวลาผ่านไประยะหนึ่ง การดัดมันก็จะเป็นไปไม่ได้

ดังนั้น โอ้นัฟซ์เอ๋ย! หากเจ้าไม่ศรัทธาต่อความจริงเหล่านี้ และยังคงทำงานด้วยความเกียจคร้านและความเฉื่อยชา แล้วเจ้าเป็นอะไรไปเล่า ทั้งที่เจ้าอ้างตนว่าเป็นผู้มีปัญญาและวิจารณญาณ จะมีความโง่เขลาใดยิ่งไปกว่านี้อีก? บางทีเจ้าอาจกล่าวว่า การยืนหยัดมั่นคง (อิสติกอมะฮ์) นั้น […]

สิ่งที่ขัดขวางคือการบูชาตัณหา และการขาดความอดทนต่อความทุกข์ยากและเคราะห์ภัย หากเป็นเช่นนั้นจริง การอิบาดะฮ์ของเจ้าก็ช่างบกพร่องยิ่งนัก และข้ออ้างของเจ้าก็ช่างพิกลพิการยิ่งนัก หากเจ้าสัตย์จริงในคำพูดของเจ้า เหตุใดเจ้าจึงไม่แสวงหาความสุขชนิดที่บริสุทธิ์ปราศจากความขุ่นมัวและมลทินทั้งปวง และคงอยู่ตลอดกาลนิรันดร์ และความโปรดปรานเช่นนี้จะได้รับก็แต่ในสวรรค์เท่านั้น หากเจ้าโลภในความใคร่ และความสุขเป็นที่รักยิ่งของเจ้า เจ้าก็ควรต่อต้านความใคร่ชั่วคราวของนัฟซูเพื่อสิ่งเหล่านั้นเถิด ด้วยเหตุนี้ บ่อยครั้งที่อาหารเพียงคำเดียวทำให้ต้องอดอาหารอีกหลายคำ

เจ้าคิดอย่างไรเกี่ยวกับผู้ป่วยที่แพทย์สั่งให้งดน้ำเย็นเพียงสามวัน เพื่อให้เขาหายป่วยแล้วได้ลิ้มรสความชื่นใจของน้ำเย็นไปตลอดชีวิต และแพทย์ได้เตือนเขาว่าน้ำเย็นในสภาพเช่นนี้เป็นอันตรายร้ายแรงแก่เขา หากเขาไม่ระวังตน เขาจะต้องสูญเสียน้ำเย็นนั้นไปตลอดชีวิต ในเวลาเช่นนั้น จงบอกมาตามจริงเถิดว่า สติปัญญาเรียกร้องสิ่งใด เขาควรอดทนเพียงสามวันเพื่อให้ชีวิตผ่านไปอย่างสุขสบาย หรือควรสนองความต้องการของตนให้เต็มที่ แล้วต้องอดความโปรดปรานนั้นไปสามร้อยวันหรือสามพันวันติดต่อกัน? สามวันนั้นเมื่อเทียบกับทั้งชีวิตแล้วยังไม่ใช่สิ่งที่แท้จริงเท่ากับอายุทั้งชีวิตของเจ้าเมื่อเทียบกับชีวิตอันเป็นนิรันดร์ (ซึ่งเป็นระยะเวลาของชาวสวรรค์และชาวนรก) เจ้าจะกล่าวได้หรือว่าความลำบากในการควบคุมความใคร่ของนัฟซูนั้นหนักหนาและยาวนานกว่าการลงโทษในชั้นต่างๆ ของนรก? ผู้ที่ไม่อาจทนแม้ความลำบากเพียงเล็กน้อย เขาจะทนการลงโทษของอัลลอฮ์ได้อย่างไร!

ข้าพเจ้าเห็นว่า เจ้าปล่อยนัฟซูของเจ้าให้หย่อนยานด้วยสองสาเหตุ ประการหนึ่งคือกุฟรุ์ที่ซ่อนเร้น และอีกประการหนึ่งคือความโง่เขลาที่ชัดแจ้ง กุฟรุ์ที่ซ่อนเร้นคือ อีมานของเจ้าต่อวันแห่งการสอบสวนนั้นอ่อนแอ และเจ้าไม่รู้ถึงผลตอบแทนและการลงโทษ ส่วนความโง่เขลาที่ชัดแจ้งคือ การพึ่งพาการให้อภัยและความกรุณาของอัลลอฮ์ ตะอาลา โดยไม่คำนึงถึงแผนการอันแยบยลของพระองค์และการปล่อยให้หลงระเริง (อิสติดรอจ) ทั้งที่เจ้าเองยังต้องพยายามดิ้นรนเพื่อขนมปังชิ้นหนึ่ง เมล็ดข้าวหนึ่งเม็ด และสตางค์หนึ่งแดง แต่กลับคิดจะไว้วางใจในอัลลอฮ์ ตะอาลา เพียงเพราะคำพูดคำหนึ่งที่หลุดออกจากปาก…

ไม่ใช่ (ว่าเขาจะละทิ้ง) แต่เขากลับใช้กลอุบายนับพันเพื่อให้ได้มันมา และเพราะความโง่เขลานี้เอง เจ้าจึงเป็นผู้ที่ตรงกับคำกล่าวของท่านนบี ﷺ ที่ว่า:

الكيس من دان نفسه وعمل لما بعد الموت والأحمق من اتبع نفسه هواها وتمنى على الله الأماني

«ผู้ฉลาดคือผู้ที่ตรวจสอบตนเองและทำงานเพื่อชีวิตหลังความตาย ส่วนผู้โง่เขลาคือผู้ที่ปล่อยตัวเองให้ตามอารมณ์ใฝ่ต่ำ แล้วตั้งความหวังลม ๆ แล้ง ๆ ต่ออัลลอฮ์»

อนิจจา โอ้นัฟซูเอ๋ย เจ้าควรระวังตนจากบ่วงหลากสีสันของชีวิตนี้ และไม่ควรถูกชัยฏอนหลอกลวง เจ้าควรสงสารตัวเอง เจ้าถูกสั่งให้ห่วงใยตัวเจ้าเอง จงดูเถิดว่าเจ้าอย่าได้ปล่อยเวลาของเจ้าให้สูญเปล่า ลมหายใจที่เจ้ามีอยู่นั้นมีจำนวนจำกัด หากลมหายใจเพียงครั้งเดียวของเจ้าผ่านไปอย่างไร้ค่า ก็เท่ากับว่าทุนส่วนหนึ่งของเจ้าได้สูญเสียไปแล้ว ดังนั้น จงถือว่าสุขภาพดีเป็นของมีค่าก่อนความเจ็บป่วย ความว่างก่อนความยุ่ง ความมั่งมีก่อนความยากจน ความหนุ่มแน่นก่อนความชรา และชีวิตก่อนความตาย และจงเตรียมตัวเพื่ออาคิเราะฮ์ตามระยะเวลาที่เจ้าจะต้องอยู่ที่นั่น

โอ้นัฟซูเอ๋ย เมื่อฤดูหนาวมาถึงตัว เจ้าก็หาได้เตรียมตัวไว้สำหรับฤดูกาลทั้งหมดนั้นไม่ เจ้ามิได้สะสมอาหาร เครื่องนุ่งห่มตามที่จำเป็น และเชื้อเพลิงไว้แต่ละอย่างหรอกหรือ? เจ้าย่อมจัดหาสิ่งจำเป็นทั้งปวงสำหรับฤดูหนาวไว้ และไม่ไว้วางใจว่าจะผ่านฤดูหนาวไปได้โดยไม่มีเสื้อผ้า ถุงเท้า และเชื้อเพลิง เจ้ามีกำลังพอจะทนสิ่งนั้นหรือ? เจ้าคิดหรือว่าความหนาวเย็นอันรุนแรงของซัมฮะรีร (ความหนาวอันแสนสาหัส) แห่งนรกญะฮันนัมนั้นน้อยกว่าความหนาวของฤดูหนาวนี้? ไม่เลย ไม่มีทางเป็นไปได้เลย ทั้งสองสิ่งนี้ไม่อาจเทียบกันได้ในด้านความรุนแรงและความหนาวเย็น

เจ้าคิดหรือว่าเจ้าจะรอดพ้นจากมันได้โดยไม่ต้องพยายาม? เฉกเช่นที่ความหนาวไม่อาจหายไปได้โดยไม่มีเสื้อผ้าขนสัตว์ เสื้อคลุม ไฟ และสิ่งอื่น ๆ ในทำนองเดียวกัน ความร้อนและความหนาวของนรกก็ไม่อาจหายไปได้โดยปราศจากป้อมปราการแห่งเตาฮีดและคูเมืองแห่งการเชื่อฟัง และเป็นความกรุณาของอัลลอฮ์ ตะอาลา ที่พระองค์ทรงแจ้งให้เจ้ารู้ถึงวิธีป้องกันตนเอง และทรงทำให้มูลเหตุต่าง ๆ เป็นเรื่องง่าย ความกรุณาของพระองค์มิใช่การที่พระองค์จะทรงขจัดการลงโทษออกไปทั้งหมด ในโลกนี้ก็เป็นกฎของอัลลอฮ์ ตะอาลาเช่นกัน คือ พระองค์ทรงสร้างฤดูหนาว และทรงสร้างไฟไว้สำหรับมันด้วย และทรงชี้นำเจ้าถึงวิธีการเพื่อ…

...ด้วยหินเหล็กไฟ ก็เพื่อให้เขาได้รับประโยชน์จากวิธีการเหล่านั้น และปกป้องตนเองจากความหนาวเย็น และเช่นเดียวกับการซื้อฟืนและการหาเสื้อผ้าขนสัตว์ อัลลอฮ์มิได้ทรงต้องการสิ่งเหล่านี้ มนุษย์ต่างหากที่ต้องการ ในทำนองเดียวกัน อัลลอฮ์ทรงไม่ต้องการการภักดีและการอิบาดะฮ์ หากแต่เป็นหน้าที่ของพวกท่านเองที่จะต้องแสวงหาความรอดพ้นด้วยสื่อเหล่านั้น

مَنْ اَحْسَنَ فَلِنَفْسِهٖ وَمَنْ اَسَاۤءَ فَعَلَيْهَا وَاللّٰهُ غَنِيٌّ عَنِ الْعٰلَمِيْنَ

«ผู้ใดทำความดี ก็เพื่อตัวเขาเอง และผู้ใดทำความชั่ว ภาระของมันก็ตกอยู่แก่ตัวเขาเอง และอัลลอฮ์ทรงพอเพียงโดยไม่ต้องพึ่งพาสากลโลก»

ความเสื่อมเสียของเจ้านั้นเกิดจากที่เจ้าเอาการฟื้นคืนชีพของปวงชนไปเทียบกับการฟื้นคืนชีพของคนคนเดียว และเอาอาคิเราะฮ์ของเจ้าไปเทียบกับดุนยาของเจ้า

مَّا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَٰحِدَةٍ

«การสร้างพวกเจ้าและการให้พวกเจ้าฟื้นคืนชีพนั้น ไม่ต่างอะไรกับการสร้างและการให้ชีวิตคนคนเดียว» (ซูเราะฮ์ลุกมาน 31:28)

كَمَا بَدَأْنَآ أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُۥ

«ดังที่เราได้เริ่มการสร้างครั้งแรก เราก็จะให้มันกลับคืนเช่นนั้นอีก» (ซูเราะฮ์อัล-อันบิยาอ์ 21:104)

كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ ﴿٢٩﴾

«ดังที่พระองค์ได้ทรงเริ่มสร้างพวกเจ้าในครั้งแรก พวกเจ้าก็จะกลับคืนไปเช่นนั้น»[^1] (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:29)

ผู้วิจารณ์หนังสืออิห์ยาอ์

ชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ได้ทั้งยกย่องและวิจารณ์หนังสืออิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) โดยสรุป และได้เขียนไว้ว่า

كلامه في الاحياء غالبه جيد

«คำพูดของท่านในหนังสืออิห์ยาอ์ส่วนใหญ่นั้นดี»[^2]

ควบคู่กันนั้น ท่านได้วิจารณ์หนังสือเล่มนี้ในสี่ประเด็น ข้อวิจารณ์แรกของท่านคือ ในหนังสือเล่มนี้มีทัศนะของนักปรัชญาเข้ามาอยู่มาก และมีความคิดและถ้อยคำบางประการเกี่ยวกับเตาฮีด นุบูวะฮ์ และการฟื้นคืนชีพ (มะอาด) ปะปนอยู่ด้วย ในทัศนะของท่าน อิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) ได้รับอิทธิพลจากนักปรัชญาอยู่บ้างไม่มากก็น้อย แม้ท่านจะเป็นผู้วิจารณ์และผู้คัดค้านนักปรัชญาอย่างแข็งขัน แต่ในงานเขียนของท่านก็ยังปรากฏร่องรอยความคิดของพวกเขาให้เห็นอยู่บ้างเป็นบางแห่ง (โดยไม่รู้ตัว) เนื่องจากชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) มีท่าทีที่เข้มงวดมากต่อปรัชญาและนักปรัชญา จึงไม่น่าแปลกใจที่ตามมาตรฐานของท่าน บางเรื่องของอิมามเฆาะซาลีจะดูเหมือนได้รับอิทธิพลจากปรัชญา

[^1]: อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน เล่ม 4 หน้า 356–358 [^2]: ฟะตาวา ชัยค์อัลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์

ข้อวิจารณ์ประการที่สองคือ ในหนังสือเล่มนี้มีประเด็นถกเถียงทางวิชากะลามบางประการ ซึ่งในทัศนะของอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) ไม่สอดคล้องกับเจตนารมณ์ของอัลกุรอานและซุนนะฮ์อย่างสมบูรณ์ และไม่ผ่านเกณฑ์ของทั้งสองอย่างครบถ้วน ข้อวิจารณ์ประการที่สามคือ ในหนังสือเล่มนี้มีคำกล่าวที่สุดโต่งและความคลาดเคลื่อนบางประการของนักตะเซาวุฟ ประการที่สี่คือ ในหนังสืออิห์ยาอ์ มีหะดีษและอาษารที่อ่อน (เฎาะอีฟ) อยู่จำนวนมาก ถึงขั้นมีรายงานที่ถูกกุขึ้น (เมาฎูอ์) ด้วย[^1] ถึงกระนั้น ชัยค์อัลอิสลามก็ยังเขียนไว้ว่า

وفيه مع ذلك من كلام المشائخ الصوفية العارفين المستقيمين في اعمال القلوب الموافق للكتاب والسنة ما هو اكثر مما يرد منه فلهذا اختلف فيه اجتهاد الناس وتنازعوا فيه

«ถึงกระนั้น ในหนังสืออิห์ยาอ์ก็ยังมีถ้อยคำของบรรดาชัยค์ผู้เป็นศูฟีที่มีมะอ์ริฟะฮ์และมีอิสติกอมะฮ์ ในเรื่องการงานของหัวใจเป็นจำนวนมาก ซึ่งสอดคล้องกับอัลกุรอานและซุนนะฮ์ และส่วนที่ควรแก่การยอมรับนั้นมีมากกว่าส่วนที่ควรปฏิเสธ ด้วยเหตุนี้บรรดาอุละมาอ์จึงมีทัศนะแตกต่างกันเกี่ยวกับหนังสือเล่มนี้ และโต้แย้งกันในเรื่องนี้»[^2]

อัลลามะฮ์อิบนุลเญาซี (ร.ฮ.) ก็ได้วิจารณ์อย่างหนักในเรื่องรายงานที่อ่อนและที่ถูกกุขึ้นเช่นกัน ในทัศนะของท่าน สาเหตุของเรื่องนี้คือการที่ท่านอิมามไม่ได้ทุ่มเทศึกษาวิชาหะดีษ[^3] ฮาฟิซ ซัยนุดดีน อัลอิรอกี (ร.ฮ.) ผู้แต่งหนังสือ «อัลอัลฟียะฮ์» ได้ทำคุณูปการอันยิ่งใหญ่แก่หนังสืออิห์ยาอ์ คือได้ทำการตัขรีจหะดีษต่าง ๆ ในหนังสือเล่มนี้ และได้อธิบายสถานะของผู้รายงานแต่ละคน ตลอดจนระดับและสถานะของหะดีษแต่ละบทไว้

อิบนุลเญาซียังได้กล่าวถึงความผิดพลาดและความหละหลวมทางประวัติศาสตร์บางประการของอิมามอัลเฆาะซาลี (ร.ฮ.) ด้วย ซึ่งทำให้ทราบว่า เช่นเดียวกับวิชาหะดีษ ท่านก็ไม่มีโอกาสทุ่มเทศึกษาวิชาประวัติศาสตร์เช่นกัน[^4]

ข้อโต้แย้งประการที่สองของท่าน (อิบนุลเญาซี) คือ ในเรื่องการบำบัดโรคของหัวใจบางชนิด (เช่น การโอ้อวด และความรักในเกียรติยศ) และในเรื่องการต่อสู้กับนัฟซูและการขัดเกลาตนเอง ท่าน (อัลเฆาะซาลี) ได้ยกเหตุการณ์บางเรื่องของบรรดาศูฟีมา ซึ่งไม่ควรแก่การเอาเป็นแบบอย่าง และในทางนิติศาสตร์ (ฟิกฮ์) ก็ยากที่จะพิสูจน์ได้ว่าเป็นสิ่งที่อนุญาต[^5] แม้จะมีข้อบกพร่องเหล่านี้ก็ตาม

[^1]: ฟะตาวาชัยค์อัลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ หน้า 194 และ «อัตตาจ อัลมุกัลลัล» ของนะวาบ ศิดดีก ฮะซัน ข่าน หน้า 388 [^2]: ฟะตาวาอิบนุตัยมียะฮ์ เล่ม 2 หน้า 194 [^3]: อัลมุนตะซัม (المنتظم) เล่ม 9 หน้า 169–170 [^4]: แหล่งเดียวกัน [^5]: แหล่งเดียวกัน หน้า 169

ยอมรับในความสำคัญและการเป็นที่ยอมรับของ "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน" และตัวท่านเองก็ได้ย่อหนังสือเล่มนี้ไว้ในชื่อ "มินฮาจุลกอศิดีน" (منہاج القاصدین) ซึ่งท่านได้ตัดเนื้อหาที่เป็นข้อโต้แย้งออกไป แต่ในฉบับย่อนี้ไม่มีจิตวิญญาณและพลังแห่งการโน้มน้าวใจของหนังสือต้นฉบับหลงเหลืออยู่แล้ว

อิมามอัล-ฆอซาลีกับวิชากะลาม

ด้วยความที่อิมามอัล-ฆอซาลีเป็นผู้มีสติปัญญาระดับมุจญ์ตะฮิด จึงเป็นเรื่องยากที่ท่านจะเป็นเพียงผู้ถ่ายทอดการอภิปรายและการค้นคว้าของบรรดาผู้รู้รุ่นก่อน หรือเป็นเพียงผู้แปลและผู้อธิบายความ จนบุคลิกภาพของท่านไม่ได้ปรากฏออกมาที่ใดเลย น่าเสียดายที่ในศตวรรษที่สี่ แวดวงวิชากะลาม (ซึ่งยิ่งกว่าสถาบันทางวิชาการอื่นใดทั้งหมด จำเป็นต้องก้าวไปพร้อมกับระดับทางสติปัญญาและวิชาการแห่งยุคสมัยของตน) ได้ตกอยู่ในภาวะหยุดนิ่งและการตักลีด บรรดานักกะลามสายอัชอะรีย์ไม่เพียงยืนกรานว่าผลการค้นคว้าและอะกีดะฮ์ของพวกเขาจะต้องได้รับการยอมรับเท่านั้น แต่ยังยืนกรานด้วยว่า บทตั้งและหลักฐานที่อิมามอบุลหะซัน อัล-อัชอะรีย์ (ร.ฮ.) อัลลามะฮ์อบูบักร์ อัล-บากิลลานี (ร.ฮ.) และท่านอื่น ๆ ได้วางไว้เพื่อพิสูจน์อะกีดะฮ์เหล่านั้น จะต้องได้รับการยอมรับตามนั้นทุกประการ และห้ามใช้บทตั้งและหลักฐานอื่นนอกเหนือจากนั้น

อิมามอัล-ฆอซาลีได้อภิปรายเรื่องอุศูลและอะกีดะฮ์ในงานเขียนของท่านด้วยแนวทางแบบมุจญ์ตะฮิด และเพื่อพิสูจน์หลักการเหล่านั้น ท่านได้วางบทตั้งและหลักฐานใหม่ ๆ บางประการ ซึ่งในทัศนะของท่านมีพลังและน่าประทับใจยิ่งกว่า ท่านได้อภิปรายเกี่ยวกับศิฟาตแห่งพระผู้เป็นเจ้า นุบุวะฮ์ มุอ์ญิซาต ภาระหน้าที่ทางชะรีอะฮ์ การลงโทษและผลบุญในบัรซัค และวันกิยามะฮ์ ด้วยแนวทางกะลามแบบใหม่ และเพื่อพิสูจน์เรื่องเหล่านั้น ท่านได้นำเสนอหลักฐานที่เข้าใจง่ายและสร้างความมั่นใจมากกว่า แทนที่จะใช้การสร้างความเป็นไปได้ต่าง ๆ การตั้งข้อสงสัย และบทตั้งกับข้อสรุปทางตรรกศาสตร์ ดังเช่นนักกะลามจำนวนมาก และในเรื่องนี้ท่านไม่ได้ยึดติดกับภาษาการอ้างเหตุผล ศัพท์เฉพาะ และการเรียงลำดับของนักกะลามรุ่นก่อน และด้วยวิธีนี้ ท่านจึงได้ทำหน้าที่ฟื้นฟูวิชากะลามสายอัชอะรีย์ ซึ่งบรรดานักกะลามสายอัชอะรีย์ควรจะสำนึกในบุญคุณของท่านและ…

ควรยอมรับในคุณูปการทางศาสนาอันยิ่งใหญ่ของท่าน แต่เนื่องจากท่านได้ดำเนินงานนี้โดยแตกต่างไปจากแนวทางของนักวิชาการกะลาม (มุตะกัลลิมีน) ทั่วไป และในบางแห่งก็พบว่ามีความเห็นต่างจากอิมามอบุลหะซัน อัล-อัชอะรี และงานค้นคว้าของบรรดาผู้ตามที่มีชื่อเสียงของท่าน ด้วยเหตุนี้ สำหรับสำนักคิดอัชอะรี (ซึ่งตัวอิมามเองก็สังกัดและถูกนับเนื่องอยู่ในแนวทางนั้น) วิชากะลามของท่าน ตลอดจนหลักฐานและข้อเสนอเหล่านั้นจึงเป็นสิ่งแปลกใหม่ และอุละมาอ์ผู้มีความกระตือรือร้นจำนวนมากในแวดวงนี้รู้สึกว่ามี "ความเบี่ยงเบนและความหลงผิด" อยู่ในนั้น รวมทั้งความห่างไกลและการเฉไฉไปจากแนวทางของสะลัฟ หลังจากการเรียบเรียงหนังสือ "อิห์ยาอุลอุลูม" (إحياء العلوم) และการแพร่หลายและการได้รับการยอมรับอย่างไม่ธรรมดาของหนังสือเล่มนี้ เสียงซุบซิบในหมู่อุละมาอ์อัชอะรีในเรื่องนี้ก็ยิ่งทวีขึ้นอย่างมาก และผู้คนจำนวนมากเริ่มเกิดความเคลือบแคลงในอะกีดะฮ์ของอิมาม มีผู้หวังดีคนหนึ่งเขียนจดหมายถึงอิมาม แจ้งให้ท่านทราบถึงสภาพการณ์นี้และแสดงความทุกข์ใจของตน อิมามได้ตอบเขาอย่างละเอียด ซึ่งคำตอบนั้นปรากฏอยู่ในรูปของสาส์นเล่มหนึ่งโดยเฉพาะชื่อ "ฟัยศ็อล อัต-ตัฟริเกาะฮ์ บัยน่า อัล-อิสลาม วัซ-ซันดะเกาะฮ์" (فيصل التفرقة بين الإسلام والزندقة) ในตอนต้นของสาส์นนั้นท่านเขียนว่า

«พี่น้องผู้เป็นที่รัก! กลุ่มผู้อิจฉาที่กำลังจับผิดงานเขียนบางชิ้นของฉัน (ซึ่งเกี่ยวกับความลับของศาสนา) และคิดว่างานเขียนเหล่านี้ขัดแย้งกับอุละมาอ์รุ่นก่อนแห่งอิสลามและบรรดาชัยค์แห่งนักวิชาการกะลาม และว่าการเบี่ยงออกจากอะกีดะฮ์ของอัชอะรีแม้เพียงเส้นผมเดียวก็เป็นการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) ฉันทราบดีว่าเรื่องนี้ทำให้ท่านเสียใจและทำให้ใจของท่านร้อนรุ่ม แต่ที่รักของฉันเอ๋ย ท่านควรอดทน เมื่อท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ เองยังไม่อาจรอดพ้นจากการถูกตำหนิได้ แล้วฉันจะเป็นใครเล่า? ผู้ใดที่มีความคิดว่าการขัดแย้งกับอะชาอิเราะฮ์ หรือมุอ์ตะซิละฮ์ หรือหะนาบิละฮ์ หรือกลุ่มอื่น ๆ เป็นกุฟร์ ก็จงเข้าใจเถิดว่าเขาเป็นผู้ตามอย่างมืดบอด อย่าเสียเวลาของท่านไปในความพยายามที่จะแก้ไขเขา สำหรับการทำให้เขาเงียบนั้น คำอ้างของฝ่ายตรงข้ามก็เพียงพอแล้ว เพราะในทุกมัซฮับ (ทางกะลาม) ล้วนพบความเห็นต่างกับอัชอะรี บัดนี้หากมีใครอ้างว่าการตามอัชอะรีในทุกรายละเอียดและปลีกย่อยเป็นสิ่งจำเป็น และการขัดแย้งแม้เพียงเล็กน้อยก็เป็นกุฟร์ ก็จงถามเขาว่า ไปพิสูจน์ได้จากไหนว่าความจริงนั้นจำเพาะอยู่กับอัชอะรีและจำกัดอยู่เพียงในการตามท่านเท่านั้น? หากเป็นเช่นนั้น เขาก็อาจจะต้องตัดสินว่าอัล-บากิลลานีเป็นกาฟิรด้วย

เพราะในเรื่องคุณลักษณะแห่งการคงอยู่ (ศิฟัตอัลบะกอ) เขามีความเห็นขัดแย้งกับอัลอัชอะรี เขาเห็นว่าการคงอยู่มิใช่คุณลักษณะที่เพิ่มเติมจากซาตของอัลลอฮ์ แล้วคำถามก็คือ เหตุใดอัลบากิลลานีจึงสมควรถูกตัดสินว่าเป็นกาฟิรเพราะขัดแย้งกับอัลอัชอะรี และเหตุใดอัลอัชอะรีจึงไม่สมควรถูกตัดสินว่าเป็นกาฟิรเพราะขัดแย้งกับอัลบากิลลานี และเหตุใดสัจธรรมจึงถูกถือว่าจำกัดอยู่กับคนใดคนหนึ่งในทั้งสองนี้ หากกล่าวว่าเป็นเพราะอัลอัชอะรีมาก่อน มุอ์ตะซิละฮ์ก็มาก่อนอัลอัชอะรีเช่นกัน เช่นนั้นมุอ์ตะซิละฮ์ก็ควรจะเป็นฝ่ายที่ถูกต้อง หรือหากเป็นเพราะความแตกต่างในด้านความรู้และความประเสริฐ ก็ขอให้บอกมาว่า ตาชั่งใดที่ใช้ชั่งความรู้และความประเสริฐ ซึ่งทำให้คนผู้หนึ่งถือว่าผู้นำของตนมีตำแหน่งสูงสุดในด้านความรู้และความประเสริฐ หากอัลบากิลลานีได้รับอนุญาตให้ขัดแย้งกับอัลอัชอะรีได้ แล้วเหตุใดผู้ที่มาหลังอัลบากิลลานีจึงถูกตัดสิทธิ์นี้ และเหตุใดจึงต้องจำกัดสิทธิ์นี้ไว้เฉพาะบุคคลใดบุคคลหนึ่ง”[^1]

หลังจากได้อภิปรายวิชาอิลมุลกะลามอย่างมุจญ์ตะฮิดและเพิ่มเติมสิ่งอันทรงคุณค่าในวิชานี้แล้ว อิมามอัลฆอซาลีด้วยสติปัญญาอันเที่ยงตรง อุปนิสัยที่รักสัจธรรม และประสบการณ์ส่วนตัวของท่าน ได้ข้อสรุปว่า ประโยชน์ของอิลมุลกะลามนั้นจำกัดอย่างยิ่ง และในบางครั้งโทษของมันมากกว่าประโยชน์ อีกทั้งมันเป็นสิ่งที่จำเป็นเพียงชั่วคราวตามความจำเป็นเท่านั้น และเป็นเสมือนยาที่มนุษย์ผู้มีสุขภาพดีและมีธรรมชาติอันบริสุทธิ์ไม่จำเป็นต้องใช้ สิ่งที่เป็นสากลซึ่งมีสถานะเหมือนอาหารที่ดี และไม่มีมนุษย์คนใดไม่ต้องการมัน ก็คือวิธีการนำเสนอและการอ้างหลักฐานของอัลกุรอานอันทรงเกียรติ ซึ่งทุกคนได้รับส่วนของตน และไม่มีผู้ใดถูกกีดกันจากมัน ในหนังสือ “อิลญามุลเอาวาม อัน อิลมิลกะลาม” (إلجام العوام عن علم الكلام) ซึ่งเป็นผลงานเล่มสุดท้ายของท่าน ท่านเขียนว่า

فأدلة القرآن مثل الغذاء ينتفع به كل انسان وادلة المتكلمين مثل الدواء ينتفع به آحاد الناس ويستضر به الاكثرون بل ادلة القرآن كالماء الذي ينتفع به

«หลักฐานของอัลกุรอานเปรียบเสมือนอาหาร ซึ่งมนุษย์ทุกคนได้รับประโยชน์ ส่วนหลักฐานของนักกะลามเปรียบเสมือนยา ซึ่งมีเพียงบางคนได้รับประโยชน์ และคนส่วนใหญ่กลับได้รับโทษจากมัน ยิ่งไปกว่านั้น หลักฐานของอัลกุรอานเปรียบเสมือนน้ำ ซึ่ง…»

[^1]: ฟัยศ็อลุตตัฟริเกาะฮ์ บัยนัลอิสลาม วัซซันดะเกาะฮ์ (فيصل التفرقة بين الإسلام والزندقة)

الصبي الرضيع والرجل القوي

«เด็กทารกที่ยังดื่มนมกับชายผู้แข็งแรงได้รับประโยชน์เท่าเทียมกัน»

وسائر الادلة كالاطعمة التي ينتفع بها الاقوياء مرة ويمرضون بها اخرى ولا ينتفع بها الصبيان اصلا

«ส่วนหลักฐานอื่น ๆ ที่เหลือ (คือหลักฐานแบบกะลาม) นั้นเปรียบเสมือนอาหารชนิดต่าง ๆ ที่บางครั้งเป็นประโยชน์แก่คนแข็งแรง บางครั้งก็ทำให้พวกเขาเจ็บป่วย และสำหรับเด็ก ๆ แล้วไม่มีประโยชน์เลยแม้แต่น้อย»

เมื่อกล่าวถึงความเสียหายที่เกิดขึ้นจากวิชากะลาม ท่านได้บรรยายถึงสิ่งที่ท่านได้ประจักษ์และประสบการณ์ของท่านเองว่า

والدليل على تضرر الخلق به المشاهدة والعيان والتجربة وما ثار من الشر منذ نبغ المتكلمون وفشت صناعة الكلام مع سلامة العصر الاول من الصحابة عن مثل ذلك

«หลักฐานถึงความเสียหายที่ผู้คนได้รับจากวิชากะลามนั้น คือการได้เห็นด้วยตาและประสบการณ์ ผู้มีประสบการณ์ย่อมรู้ดีว่า เมื่อนักกะลาม (มุตะกัลลิมูน) ถือกำเนิดขึ้นและวิชากะลามแพร่หลาย ได้เกิดภัยพิบัติอันใดขึ้นและความเสียหายได้แผ่ขยายไปเพียงใด ทั้งที่ยุคแรกของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) นั้นปลอดภัยจากความเสียหายเช่นนั้น»

การรบเร้าให้กลับมาสอนอีกครั้ง และการขอตัวของอิมามอัลเฆาะซาลี

ในเดือนซุลเกาะอ์ดะฮ์ ฮ.ศ. 499 อิมามอัลเฆาะซาลีได้กลับมาฟื้นฟูตำแหน่งการสอนที่มัดเราะซะฮ์อันนิซอมิยะฮ์แห่งนัยซาบูรอีกครั้ง ช่วงนั้นเป็นยุคการปกครองของสุลต่านสันญัร อัสสัลญูกี (บุตรของมะลิกชาฮ์) และเป็นสมัยที่ฟัครุลมุลก์ (บุตรของนิซอมุลมุลก์) ดำรงตำแหน่งอัครมหาเสนาบดี ฟัครุลมุลก์ถูกสังหารเป็นชะฮีดด้วยน้ำมือของชาวบาฏินียะฮ์ผู้หนึ่งในเดือนมุฮัรร็อม ฮ.ศ. 500 ไม่กี่วันหลังการเสียชีวิตของเขา อิมามก็ได้ถอนตัวจากการสอนที่มัดเราะซะฮ์อันนิซอมิยะฮ์ และไปพำนักอยู่ที่บ้านเกิดของท่านคือเมืองฏูส ท่านได้วางรากฐานมัดเราะซะฮ์และคอนกอฮ์ (ที่พำนักของนักตะเซาวุฟ) แห่งหนึ่งใกล้บ้าน และหมกมุ่นอยู่กับการสอนและการอบรมขัดเกลาที่นั่น

ในปี ฮ.ศ. 500 [...] เมื่อสุลต่านมุฮัมมัด บิน มะลิกชาฮ์ แต่งตั้งอะห์มัด บุตรชายคนโตของนิซอมุลมุลก์ ให้เป็นอัครมหาเสนาบดี

[^1]: อิลญามุลเอาวาม อัน อิลมิลกะลาม (إلجام العوام عن علم الكلام) หน้า 20 [^2]: แหล่งเดิม

ด้วยเหตุนี้จึงมีความประสงค์จะเชิญท่านอิมามกลับมายังบัฆดาดอีกครั้ง แม้ตำแหน่งของอิมามเฆาะซาลีในมัดเราะซะฮ์นิซอมิยะฮ์จะได้รับการเติมเต็มแล้วก็ตาม แต่ก็ยังคงว่างอยู่โดยปริยาย เพราะผู้สืบทอดที่คู่ควรกับอิมามเฆาะซาลีนั้นหาได้ยากยิ่งในโลกอิสลามทั้งมวล มัดเราะซะฮ์นิซอมิยะฮ์เป็นเครื่องประดับของราชวงศ์อับบาซียะฮ์และเป็นเกียรติภูมิของบัฆดาด ทุกคนต่างตระหนักถึงความสูญเสียนี้ แม้แต่ราชสำนักแห่งเคาะลีฟะฮ์เองก็ได้ริเริ่มให้อิมามเฆาะซาลีกลับมาประดับมัดเราะซะฮ์นิซอมิยะฮ์อีกครั้ง เกาวามุดดีน นิซอมุลมุลก์ อัครมหาเสนาบดี ได้เขียนจดหมายด้วยตนเอง โดยชี้แจงถึงความสำคัญและความเป็นศูนย์กลางของมัดเราะซะฮ์นิซอมิยะฮ์ และแสดงความปรารถนานี้ในนามของเคาะลีฟะฮ์แห่งราชวงศ์อับบาซียะฮ์เอง เขาเขียนว่า

«และอีกประการหนึ่ง จากพระราชวังอันทรงเกียรติและศักดิ์สิทธิ์แห่งท่านนบี (หมายถึงท้องพระโรงแห่งเคาะลีฟะฮ์) ได้มีพระบัญชาในเรื่องนี้ และทรงแสดงความปรารถนาอันยิ่งในเรื่องดังกล่าว และพระราชสาส์นนี้ได้ออกมาเพื่อให้ท่านเศาะดรุดดีน[^1] ผู้ได้รับทางนำ นำไปมอบแด่ท่านเคาะวาญะฮ์ผู้ทรงเกียรติ ซัยนุดดีน หุจญะตุลอิสลาม ผู้ไร้เทียมทานแห่งยุคสมัย อบูหามิด มุหัมมัด บิน มุหัมมัด อัลเฆาะซาลี ขออัลลอฮ์ทรงให้ความมั่นคงของท่านยืนยงตลอดไป ด้วยความใส่ใจอันยิ่ง เพราะท่านคือผู้ที่ทั้งโลกยกย่องว่าเป็นแบบอย่าง และเป็นบุคคลที่ผู้คนชี้นิ้วกล่าวขานถึงในยุคสมัย»

บนพระราชโองการนี้มีลายมือชื่อของบรรดาขุนนางทั้งปวงแห่งราชสำนักเคาะลีฟะฮ์ และได้แสดงไว้ว่าบรรดาข้าราชบริพารแห่งเคาะลีฟะฮ์และขุนนางแห่งราชอาณาจักรทั้งหมดต่างเฝ้ารอการมาถึงของท่านอิมาม ส่วนอะห์มัด บิน นิซอมุลมุลก์ ได้เขียนจดหมายถึงท่านอิมามด้วยตนเอง ใจความโดยสรุปคือ "แม้ว่าที่ใดก็ตามที่ท่านพำนักอยู่ ที่นั่นย่อมกลายเป็นสถานศึกษาของมหาชน แต่ในเมื่อท่านเป็นผู้นำแห่งยุคสมัย ที่พำนักของท่านก็ควรเป็นเมืองที่เป็นศูนย์กลางและจุดมุ่งหมายของโลกอิสลาม เพื่อให้ผู้คนจากทุกส่วนของโลกสามารถเดินทางไปถึงที่นั่นได้โดยง่าย และสถานที่เช่นนั้นมีเพียงดารุสสลาม บัฆดาด เท่านั้น"

ท่านอิมามได้เขียนจดหมายฉบับยาวเพื่อตอบจดหมายและพระราชโองการเหล่านี้ และได้ให้เหตุผลหลายประการที่ไม่อาจมายังบัฆดาดได้ ประการแรก ที่นี่ (ในเมืองฏูส) มีนักศึกษาผู้มีความสามารถราวหนึ่งร้อยห้าสิบคนกำลังศึกษาอยู่ ซึ่งการย้ายไปบัฆดาดจะเป็นความยากลำบากแก่พวกเขา ประการที่สอง เมื่อครั้งที่ข้าพเจ้าอยู่บัฆดาดก่อนหน้านี้ ข้าพเจ้ายังไม่มีครอบครัว แต่บัดนี้มีภาระเรื่องลูกเมีย และคนเหล่านี้ไม่อาจทนความลำบากในการละทิ้งบ้านเกิดได้ ประการที่สาม ข้าพเจ้าได้ให้สัญญาไว้ ณ มะกอมอัลเคาะลีล ว่าจะไม่เข้าร่วมการโต้วาทีและการถกเถียงใด ๆ อีก แต่ในบัฆดาดนั้นหลีกเลี่ยงการถกเถียงไม่ได้ นอกจากนี้ยังต้องไปเข้าเฝ้าเพื่อถวายสลามในราชสำนักเคาะลีฟะฮ์อีกด้วย และ

[^1]: เศาะดรุดดีน มุหัมมัด เป็นหลานของนิซอมุลมุลก์ อัฏฏูซี และเป็นอัครมหาเสนาบดีของสุลฏอนสันญัร ซึ่งเมืองฏูสตั้งอยู่ในเขตปกครองของเขา

ข้าพเจ้าไม่อาจยอมรับสิ่งนี้ได้ ที่สำคัญยิ่งกว่านั้นคือ ข้าพเจ้าไม่อาจรับเงินเดือนและเบี้ยเลี้ยงได้ และในแบกแดดข้าพเจ้าก็ไม่มีทรัพย์สินใด ๆ" กล่าวโดยสรุป ฝ่ายคิลาฟะฮ์และฝ่ายรัฐได้พยายามอยู่มากมาย แต่ท่านอิมามได้ปฏิเสธอย่างชัดเจน และไม่ยอมออกจากมุมอันสงบสุขของท่าน[^1]

ช่วงชีวิตที่เหลือและการเสียชีวิต

อิมามอัลเฆาะซาลีได้ใช้ช่วงเวลานี้ไปกับการงานด้านวิชาการและศาสนา ในตัวท่านยังคงมีจิตวิญญาณของผู้แสวงหาความรู้อยู่เสมอ ท่านไม่อาจให้ความสนใจต่อวิชาหะดีษได้มากเท่ากับที่ท่านให้แก่วิชาการด้านเหตุผล (อุลูมอักลียะฮ์) และวิชาการด้านการรายงาน (อุลูมนักลียะฮ์) บางแขนง ในช่วงเวลานี้ท่านจึงคิดจะเติมเต็มข้อบกพร่องนี้ของตน ด้วยเหตุนี้ท่านจึงเชิญนักหะดีษผู้มีชื่อเสียงท่านหนึ่ง คือ ท่านหาฟิซ อุมัร อิบนุ อบิลหะซัน อัรรุอาซี มาพักเป็นแขกที่บ้านของท่าน และได้ศึกษาเศาะฮีหฺอัลบุคอรีและเศาะฮีหฺมุสลิมจากท่าน พร้อมทั้งได้รับสะนัดของทั้งสองเล่ม ช่วงบั้นปลายชีวิตของท่านจึงหมดไปกับการศึกษาและการงานเกี่ยวกับหะดีษ ท่านอิบนุอะซากิรกล่าวว่า

وكانت خاتمة امره اقباله على حديث المصطفى صلى الله عليه وسلم ومجالسة اهله ومطالعة الصحيحين البخاري ومسلم الذين هما حجة الاسلام۔

«งานสุดท้ายในชีวิตของท่านคือ การหันมาใส่ใจอย่างเต็มที่ต่อหะดีษของท่านนบี ﷺ การคบหาร่วมนั่งกับเหล่าอุละมาอ์ด้านหะดีษ และการศึกษาเศาะฮีหัยน์ (อัลบุคอรีและมุสลิม) ซึ่งมีสถานะเป็นหลักฐานในอิสลาม»[^2]

หนึ่งปีก่อนเสียชีวิต คือในปี ฮ.ศ. 504 ท่านได้เขียนหนังสือ "อัลมุสตัศฟา" (المستصفى) ซึ่งถูกนับเป็นหนึ่งในสามเสาหลักของวิชาอุศูลุลฟิกฮ์[^3] และอุละมาอ์ได้ให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อหนังสือเล่มนี้ นี่คือผลงานประพันธ์ชิ้นสุดท้ายของท่าน

อิมามอัลเฆาะซาลีได้เสียชีวิตที่เมืองฏอบะรอน เมื่อวันที่ 14 ญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 505 ขณะมีอายุ 55 ปี และ

[^1]: อัลเฆาะซาลี หน้า 21 [^2]: ตับยีน กัซิบ อัลมุฟตะรี (تبيين كذب المفتري) หน้า 296 [^3]: หนังสือสามเล่มที่ถือเป็นสามเสาหลักของวิชาอุศูลุลฟิกฮ์ ได้แก่ "อัลมุอ์ตะมัด" ของอบุลหุซัยน์ อัลบัศรี "อัลบุรฮาน" ของอิมามุลหะเราะมัยน์ และ "อัลมุสตัศฟา" ของอิมามอัลเฆาะซาลี

ขุมทรัพย์อันล้ำค่านี้ถูกฝังไว้ในผืนดินแห่งนี้ อิบนุลเญาซีได้บันทึกเหตุการณ์การจากไปของท่านตามรายงานของอะห์มัด เฆาะซาลี น้องชายของท่าน ไว้ดังนี้ :—

«ในวันจันทร์ ยามเช้า ท่านลุกขึ้นจากที่นอน อาบน้ำละหมาด แล้วละหมาด จากนั้นให้นำผ้ากะฝั่นมา แล้วนำมาแนบกับดวงตาพลางกล่าวว่า "คำบัญชาของนายท่าน ข้าขอน้อมรับไว้เหนือดวงตา" กล่าวดังนั้นแล้วก็เหยียดเท้าออกไป เมื่อผู้คนเข้าไปดู ดวงวิญญาณของท่านก็ได้โบยบินจากไปแล้ว»[^1]

คุณลักษณะเด่นสองประการของอิมามเฆาะซาลี

คุณลักษณะสองประการของอิมามเฆาะซาลีนั้นโดดเด่นยิ่ง ได้แก่ ความบริสุทธิ์ใจ (อิคลาศ) และความมุ่งมั่นอันสูงส่ง ความบริสุทธิ์ใจของท่านนั้นเป็นที่ยอมรับของทุกฝ่าย ทั้งผู้ที่เห็นพ้องและผู้ที่คัดค้าน และมันได้หลั่งรินออกมาจากทุกถ้อยคำในงานเขียนของท่าน ชัยค์ุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ (ร.ฮ.) แม้จะเป็นผู้วิพากษ์ท่าน และมีความเห็นต่างกับท่านในหลายเรื่อง แต่ถึงกระนั้นท่านก็ยังนับอิมามเฆาะซาลีเป็นหนึ่งในบรรดาผู้มีความบริสุทธิ์ใจชั้นนำ ต้นเหตุที่แท้จริงแห่งอิทธิพลและการเป็นที่ยอมรับของหนังสือของท่าน ก็คือความบริสุทธิ์ใจนี้เอง ความบริสุทธิ์ใจนี้เองที่ทำให้ท่านละทิ้งบัลลังก์แห่งความเป็นเจ้าในดินแดนแห่งวิชาความรู้ และให้ท่านระหกระเหินไปตามทุ่งกว้างและทะเลทรายเป็นเวลาหลายปี และแม้จะถูกเรียกหาและรบเร้า ท่านก็ยังหันหลังให้แก่ราชสำนักของบรรดากษัตริย์และเกียรติยศอันสูงสุดแห่งยุคสมัย และไม่ไยดีต่อสิ่งเหล่านั้น ท่านเคยเขียนไว้ในที่หนึ่งว่า สิ่งสุดท้ายที่จะหลุดออกจากหัวใจของบรรดาผู้สัจจริง (ศิดดีกีน) ก็คือความรักในตำแหน่งยศศักดิ์ และชีวิตช่วงบั้นปลายของท่านก็เป็นประจักษ์พยานว่า ท่านมิได้พลาดจากฐานะอันนี้

ความมุ่งมั่นอันสูงส่งคือเครื่องหมายเด่นแห่งชีวิตของท่าน ในแวดวงแห่งวิชาความรู้และการปฏิบัติ ท่านไม่เคยพอใจกับระดับของยุคสมัยหรือขั้นใดๆ ของคนร่วมสมัย ไม่ว่าท่านจะไปถึงฐานะอันก้าวหน้าเพียงใดในด้านวิชาความรู้และการปฏิบัติ เสียงเดียวกันนี้ก็ยังก้องอยู่ในหูของท่านว่า

«โอ้ผู้เดินทาง ที่นี่มิใช่รังของเจ้า»

แม้ในวิชาการด้านนักล์ (ศาสตร์ที่อาศัยการถ่ายทอด) ท่านก็อยู่สูงเหนือระดับทั่วไปของยุคสมัยและคนร่วมสมัยของท่านมาก ในวิชาฟิกฮ์และอุศูลุลฟิกฮ์...

[^1]: อิตหาฟุสสาดะฮ์ อัลมุตตะกีน (ชัรห์ อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน) (إتحاف السادة المتقين), หน้า 11–12

ผลงานประพันธ์ที่ท่านเขียนไว้ อุละมาอ์ได้ง่วนอยู่กับการอธิบายและเขียนเชิงอรรถอธิบายผลงานเหล่านั้นเป็นเวลาหลายศตวรรษ ต่อมา ท่านได้หันมาสนใจวิชาการเชิงปัญญา (อุลูมอักลียะฮ์) ซึ่งสวนทางกับธรรมเนียมนิยมในยุคสมัยของท่าน และแนวทางของอุละมาอ์สายวิชาการถ่ายทอด (นักลียาต) ท่านศึกษาวิชาตรรกศาสตร์และปรัชญาอย่างลึกซึ้ง จนตามคำกล่าวของกอฎีอบูบักร์ อิบนุลอะเราะบี ท่านได้หยั่งลงไปถึงตับของปรัชญาและเข้าไปถึงท้องของนักปรัชญา จากนั้นท่านได้เขียนหนังสือวิพากษ์และหักล้างปรัชญาไว้ จนทำให้อาคารของปรัชญาสั่นคลอนอยู่นานถึงหนึ่งศตวรรษ

ในด้านการปฏิบัติ ท่านไม่ได้ละเลยแง่มุมใดเลยในการพัฒนาและเติมเต็มตนเองทั้งทางสติปัญญา วิชาการ จริยธรรม และจิตวิญญาณ แม้ท่านจะมีความรู้ลึกซึ้ง มีความรอบด้านและความสมบูรณ์ทางวิชาการ ท่านก็ยังได้ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) ต่อชัยค์แห่งตะริเกาะฮ์ผู้มีความบริสุทธิ์ใจและอาวุโสในยุคของท่าน คือ ชัยค์อบูอะลี ฟาร์มะซี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 477) และได้ศึกษาวิชาตะเซาวุฟ จากนั้นท่านได้เสียสละทุกสิ่งในหนทางนี้ จนบรรลุถึงเป้าหมายและจุดประสงค์ของมัน และได้ลิ้มรสแห่งรสนิยมทางจิตวิญญาณอันถูกต้อง

ในด้านการปฏิรูปและการปฏิวัติ ท่านไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการประพันธ์และเรียบเรียงหนังสือเท่านั้น แต่ท่านยังมีส่วนในการวางรากฐานของรัฐอิสลามใหม่แห่งหนึ่งด้วย เมาลานาชิบลีเขียนไว้ว่า

«ท่านอิมามไม่พอใจกับสิ่งเหล่านี้ ท่านเห็นว่ารัฐที่มีอยู่ในขณะนั้นเสื่อมทรามไปทั้งหมดตั้งแต่ต้นจนจบ ดังนั้น ตราบใดที่ยังไม่มีการสถาปนารัฐใหม่ตามหลักการอิสลาม เป้าหมายที่แท้จริงก็ไม่อาจบรรลุได้ แต่ท่านอิมามไม่มีเวลาว่างจากการฝึกฝนตน (ริยาเฎาะฮ์) การต่อสู้กับตัวเอง (มุญาฮะดะฮ์) และการเพ่งพินิจ (มุรอเกาะบะฮ์) มากพอที่จะลงมือทำงานใหญ่เช่นนั้นได้

ปรากฏว่า เมื่อหนังสืออิห์ยาอ์อุลูมิดดีน (إحياء علوم الدين) ได้รับการเผยแพร่ และไปถึงสเปนในปี ฮ.ศ. 503 อะลี บิน ยูสุฟ บิน ตาชฟีน ผู้เป็นกษัตริย์แห่งสเปน ด้วยความคลั่งไคล้และใจคับแคบ ได้สั่งให้เผาหนังสือเล่มนี้[^1] และคำสั่งนั้นก็ถูกปฏิบัติตามอย่างโหดร้ายยิ่ง เมื่อท่านอิมามได้รับทราบเหตุการณ์นี้ ท่านก็เสียใจอย่างมาก ในช่วงเวลานั้นเอง มีชายคนหนึ่งจากสเปนมาหาท่านอิมามเพื่อศึกษาหาความรู้ ชื่อของเขาคือ มุหัมมัด บิน อับดุลลอฮ์ ตูมัรต์ เขาเป็นคนจากตระกูลที่มีเกียรติยิ่ง และบรรพบุรุษของเขาเป็นผู้รักอิสรภาพและมีความทะเยอทะยานสูงเสมอมา…»

[^1]: ชัรห์ อิห์ยาอ์อุลูม

ท่านอิมามอยู่ในการรับใช้ของท่านอิมาม […] จนได้รับความสมบูรณ์ในวิชาความรู้ [ต่าง ๆ] ด้วยความสามารถส่วนตัวและด้วยบะเราะกะฮ์แห่งการได้อยู่ใกล้ชิดท่านอิมาม เขาจึงตั้งใจว่าจะโค่นล้มอำนาจการปกครองของอะลี อิบนุยูซุฟในสเปน แล้วสถาปนาราชอาณาจักรใหม่ขึ้นมา เขาได้นำความคิดนี้ไปเสนอต่อท่านอิมาม เนื่องจากท่านอิมามเองก็มีความปรารถนาที่จะเห็นการปกครองที่เที่ยงธรรม […] ท่านจึงเห็นชอบกับความคิดนี้ แต่ก่อนอื่นท่านได้สอบถามว่าปัจจัยต่าง ๆ ที่จะทำให้ภารกิจนี้สำเร็จลุล่วงนั้นมีพร้อมแล้วหรือไม่ เมื่อมุฮัมมัด อิบนุอับดุลลอฮ์[^1] ทำให้ท่านมั่นใจได้แล้ว ท่านอิมามจึงอนุญาตด้วยความยินดียิ่ง อัลลามะฮ์อิบนุค็อลดูนได้เขียนถึงเหตุการณ์นี้ไว้ว่า

ولقي فيما زعموا ابا حامد الغزالي وفاوضه

«ตามที่ผู้คนกล่าวกันว่า เขาได้พบกับอบูหามิด อัล-ฆ็อซาลี และได้ปรึกษาหารือกับท่าน»

بذات صدره فاراده على ذالك

«เกี่ยวกับสิ่งที่อยู่ในใจของเขา ท่านจึงสนับสนุนเขาในเรื่องนั้น»

الاسلام يومئذ باقطار الارض من اختلال

«…ศาสนาอิสลามในแต่ละดินแดนของโลกในเวลานั้นอยู่ในสภาพที่ระส่ำระสาย» และ [ท่านอิมาม] ได้ให้การสนับสนุน เพราะในสมัยนั้นอิสลามกำลังอ่อนแอไปทั่วโลก

[^1]: เนื่องจากมุฮัมมัด อิบนุอับดุลลอฮ์ได้สถาปนาราชอาณาจักรอันยิ่งใหญ่ขึ้น และได้วางมันไว้บนหลักการเดียวกับที่ท่านอิมามอัล-ฆ็อซาลีใฝ่ฝัน จึงขอยกประวัติโดยย่อของเขาจากหนังสือ "เฏาะบะกอตอัชชาฟิอียะฮ์" (طبقات الشافعیہ) ของอิบนุสสุบกี (ร.ฮ.) มาดังนี้:

มุฮัมมัด อิบนุอับดุลลอฮ์เป็นชาวมัฆริบสุดไกล (อัล-มัฆริบ อัล-อักศอ) ในตอนแรกเขาเติบโตในบ้านเกิดของตน จากนั้นจึงเดินทางไปยังดินแดนตะวันออกและศึกษาวิชาฟิกฮ์และวิชากะลาม เขาเป็นผู้มีความยำเกรง เป็นผู้ทำอิบาดะฮ์อย่างมาก และรักความพอเพียง เมื่อสำเร็จการศึกษาแล้ว เขาก็ทำหน้าที่สั่งใช้ในความดีและห้ามปรามความชั่ว (อัมรุบิลมะอ์รูฟ วะนะฮ์ยุอะนิลมุนกัร) เมื่อเดินทางมาถึงอียิปต์ เขาห้ามปรามผู้คนจากการทำบาปอย่างเข้มงวดจนผู้คนกลายเป็นศัตรูของเขา และขับไล่เขาออกจากเมือง จากอียิปต์เขาไปยังอเล็กซานเดรีย และพำนักอยู่ที่นั่นระยะหนึ่ง แล้วจึงมุ่งหน้าไปยังดินแดนมัฆริบ ในปี ฮ.ศ. 505 เขาเดินทางถึงเมืองมะฮ์ดียะฮ์และดำเนินงานของตนต่อไป จากนั้นจึงเดินทางไปยังบิญายะฮ์ และจากบิญายะฮ์ไปยังมัรรากุช (มาร์ราเกช) ที่นั่นเขาก็ทำหน้าที่สั่งใช้ในความดีอย่างอิสระเต็มที่ จนถึงขั้นที่เขาได้ตำหนิแม้กระทั่งราชวงศ์ กษัตริย์ในเวลานั้นคืออะลี อิบนุยูซุฟ บินตาชิฟีน ได้เรียกตัวเขาเข้าเฝ้าในราชสำนัก บรรดาอุละมาอ์ในราชสำนักกล่าวแก่เขาว่า "ท่านมีเหตุผลอันใดที่จะไม่พอใจต่อการปกครองของกษัตริย์ผู้ยุติธรรมและเที่ยงธรรมเช่นนี้" มุฮัมมัด อิบนุอับดุลลอฮ์ตอบด้วยความเร่าร้อนอย่างยิ่งว่า "ในเมืองนี้ไม่มีการซื้อขายสุรากันอย่างเปิดเผยหรอกหรือ? และทรัพย์สินของเด็กกำพร้าไม่ถูกยักยอกกันหรอกหรือ?" กษัตริย์เองก็ทรงประทับใจในคำพูดอันเร่าร้อนของเขาจนถึงขั้นที่น้ำตาไหลออกมาจากพระเนตร มุฮัมมัดออกจากมัรรากุชแล้วไปยังเมืองอัฆมาต และค่อย ๆ มีผู้คนจำนวนมากเข้ามาร่วมกับเขา จากนั้นเขาไปพำนักอยู่ที่ตินมัล และด้วยความช่วยเหลือของเผ่ามัศมูดะฮ์ เขาได้เริ่มวางรากฐานของราชอาณาจักรและประสบความสำเร็จ…

الدولة وتفويض اركان السّلطان الجامع للأمة المقيم للملة بعد ان سأله عمن له من العصابة والقبائل التي يكون بها الاعتزاز والمنعة.

«…[อำนาจ]แห่งรัฐกำลังอ่อนแอลง และไม่มีสุลฏอนผู้ใดที่จะรวบรวมประชาชาติทั้งมวลและธำรงศาสนาอิสลามไว้ได้ แต่ก่อนหน้านั้น ท่านอิมามได้ถามเขาว่า ท่านมีกำลังพลและพรรคพวกมากพอที่จะสร้างความเข้มแข็งและการปกป้องได้หรือไม่»

กล่าวโดยสรุป มุหัมมัด บิน อับดุลลอฮ์ บิน ตูมัรต เมื่อกลับไปแล้ว ได้วางรากฐานของรัฐใหม่ภายใต้คำขวัญแห่ง "การกำชับสั่งใช้ในความดี" ซึ่งดำรงอยู่เป็นเวลายาวนาน และได้รับการขนานนามว่า "อัลมุวะห์ฮิดูน" ในการปกครองของอะลี บิน ยูซุฟ นั้น ความอยุติธรรมและการกดขี่ได้แพร่ระบาดไปอย่างมาก ทหารบุกรุกเข้าไปในบ้านเรือนของผู้คนอย่างเปิดเผย และทำลายเกียรติของสตรีผู้บริสุทธิ์ ในราชวงศ์ของอะลี บิน ยูซุฟ มีธรรมเนียมแปลกประหลาดสืบทอดกันมาเป็นเวลานาน คือผู้ชายจะสวมผ้าคลุมหน้า ส่วนผู้หญิงกลับเดินเปิดหน้า ด้วยเหตุนี้คนเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า "อัลมุละษษะมีน" (ผู้คลุมหน้า) มุหัมมัด บิน ตูมัรต ได้ตั้งปณิธานเป็นอันดับแรกที่จะขจัดบิดอะฮ์ทั้งสองประการนี้ และค่อย ๆ ด้วยการเคลื่อนไหวนี้เอง การปกครองของอัลมุละษษะมีนก็ล่มสลายลง และรัฐใหม่ก็ได้ถือกำเนิดขึ้น […] อิบนุตูมัรตไม่ได้มุ่งหมายที่จะเป็นผู้ปกครองเอง หากแต่ได้แต่งตั้งบุคคลผู้มีความสามารถคนหนึ่งชื่อ อับดุลมุอ์มิน ให้ขึ้นครองบัลลังก์

แนวทางที่อับดุลมุอ์มินและราชวงศ์ของเขาใช้ในการปกครองนั้น สอดคล้องอย่างสมบูรณ์กับหลักการที่อิมามอัลฆอซาลีปรารถนา อิบนุค็อลดูนได้เขียนไว้ในเล่มที่สามของหนังสือ "อัคบารุลบัรบัร" (أخبار البربر) ในบทที่สาม เกี่ยวกับอับดุลมุอ์มินและลูกหลานของเขาว่า

«ลักษณะการปกครองของพวกเขาคือ อุละมาอ์ได้รับการยกย่องให้เกียรติ กิจการและเรื่องราวสำคัญทั้งปวงดำเนินไปโดยการปรึกษาหารือกับพวกเขา คำร้องเรียนของผู้ทุกข์ร้อนได้รับการรับฟัง หากเจ้าหน้าที่ข่มเหงราษฎร ก็จะถูกลงโทษ มือของผู้อธรรมถูกยับยั้งไว้ มีการสร้างมัสยิดขึ้นในพระราชวัง ชายแดนทุกแห่งจนถึงที่ซึ่งยุโรปจะโจมตีได้ ล้วนได้รับการเสริมกำลังทางทหารอย่างแข็งแกร่ง และการทำศึกและการพิชิตดินแดนก็เจริญก้าวหน้าขึ้นทุกวัน»[^1]

[^1]: อัลฆอซาลี หน้า 115–116

อิทธิพลของอิมามเฆาะซาลีต่อโลกอิสลาม

ความสมบูรณ์ทางวิชาการและการปฏิบัติ ตลอดจนบุคลิกภาพอันทรงพลังและรอบด้านของท่าน ส่งผลให้ท่านได้สร้างอิทธิพลอันใหญ่หลวงและลึกซึ้งต่อโลกอิสลาม ผลงานประพันธ์และการถกเถียงทางวิชาการอันเป็นการเปิดยุคใหม่ของท่าน ได้ก่อให้เกิดคลื่นแห่งความตื่นตัวทางสติปัญญาและความเคลื่อนไหวทางความคิดในแวดวงวิชาการ และได้มอบอาหารและพลังใหม่แก่แวดวงเหล่านั้น ในบรรดาบุคคลเพียงไม่กี่ท่านของอิสลามที่ครอบงำหัวใจและความคิดของโลกอิสลามตลอดจนแวดวงวิชาการและความคิดของโลกอิสลามมาหลายศตวรรษนั้น หนึ่งในนั้นคือบุคลิกภาพของอิมามเฆาะซาลี ผู้ซึ่งระดับวิชาการอันทรงอิทธิพลของท่าน ความสำคัญและผลกระทบแห่งผลงานของท่าน เป็นที่ยอมรับของทั้งฝ่ายที่คัดค้านและฝ่ายที่เห็นพ้อง แม้ผ่านความผันผวนเปลี่ยนแปลงมานับร้อยครั้ง นามและผลงานของท่านก็ยังคงมีชีวิตอยู่จนถึงทุกวันนี้ และผลงานประพันธ์ของท่านก็ยังแพร่หลายและเป็นที่ยอมรับในวงกว้าง และยังคงสร้างความประทับใจแก่ผู้อ่านจนถึงวันนี้

ความจำเป็นของดะอ์วะฮ์และการตักเตือนแก่มวลชน การปฏิรูปทั่วไป และผู้เรียกร้องสู่อัลลอฮ์แห่งแบกแดด

แม้บุคลิกภาพอันทรงอิทธิพลของอิมามเฆาะซาลีและความยิ่งใหญ่แห่งผลงานทางวิชาการและการปฏิรูปของท่านจะมีอยู่ แต่ความจำเป็นของดะอ์วะฮ์และการตักเตือนแก่มวลชนก็ยังคงอยู่ มุสลิมจำนวนมากตกเป็นเหยื่อของความบกพร่องทางศีลธรรมทั่วไป ความหละหลวมในการปฏิบัติ ความเผลอเรอ และความไม่รู้ มากกว่าจะเป็นข้อสงสัยทางวิชาการและโรคเฉพาะทาง และการเยียวยาสิ่งนั้นโดยเร็วเป็นเรื่องจำเป็น ด้วยเหตุนี้จึงมีความต้องการเร่งด่วนต่อนักเทศน์ผู้มีวาทศิลป์ดุจมนต์สะกด และบุคลิกภาพทางจิตวิญญาณอันสูงส่ง ผู้มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับสามัญชนมากกว่า และผู้ซึ่งด้วยดะอ์วะฮ์และคำตักเตือน การขัดเกลาจิตใจ (ตัซกิยะฮ์) และการปฏิรูปของเขา จะก่อให้เกิดจิตวิญญาณทางศาสนาและชีวิตแห่งอีมานใหม่ในหมู่มวลชนชาวอิสลาม อำนาจการปกครองแบบเบ็ดเสร็จได้ส่งผลกระทบต่อศีลธรรมของมุสลิมมาเป็นเวลาสี่ร้อยปี และได้เกิดชนชั้นหนึ่งขึ้นเป็นจำนวนมาก ซึ่งเป้าหมายแห่งชีวิตคือการแสวงหาทรัพย์สิน ตำแหน่ง และเกียรติยศ และแม้ในทางอะกีดะฮ์พวกเขาจะไม่ปฏิเสธอัลลอฮ์และโลกอาคิเราะฮ์ แต่ในทางปฏิบัติพวกเขากลับลืมอัลลอฮ์ เผลอเรอต่ออาคิเราะฮ์ และหมกมุ่นอยู่กับความสำราญ อารยธรรมและวิถีสังคมแบบอะญัม (เปอร์เซีย)…

ก็ได้ฝังรากลึกลงในชีวิตแบบอิสลามด้วย ขนบธรรมเนียมแบบชาวต่างชาติ (อะญัม) และประเพณีแบบญาฮิลียะฮ์ได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต มาตรฐานการครองชีพสูงขึ้นมาก ความต้องการของสังคมเพิ่มพูนขึ้นเป็นอันมาก เกิดกลุ่มชนกลุ่มหนึ่งขึ้นอย่างถาวร คือพวกที่เข้าถึงผู้ปกครอง รู้ใจผู้มีอำนาจ และฉวยโอกาส ชนชั้นกลางเดินตามรอยเท้าของพวกขุนนางชั้นสูง ส่วนศีลธรรมและอุปนิสัยของสามัญชนและชนชั้นกลางผู้ใช้แรงงานก็ได้รับอิทธิพลจากสิ่งนี้ ผู้ที่มีปัจจัยในการดำรงชีพก็ใช้มันไปในทางที่ผิด และหมกมุ่นอยู่กับการเสพสุขและแสวงหาความเพลิดเพลินในชีวิต ส่วนผู้ที่ขาดความหรูหราแบบผู้มั่งมีก็ตกอยู่ในความทุกข์ระทม และถือว่าตนเองต่ำต้อยยิ่งกว่าสัตว์ ผู้มีทรัพย์สินขาดไร้ซึ่งความเสียสละ ความเห็นอกเห็นใจ และความรู้สึกกตัญญู ส่วนผู้ยากไร้และผู้ใช้แรงงานก็ค่อย ๆ สูญเสียความอดทน ความพอเพียง ความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ และศักดิ์ศรีของตนเอง ด้วยเหตุนี้ชีวิตจึงตกอยู่ในภาวะวิกฤต

ในเวลานั้นจำเป็นต้องมีดะอ์วะฮ์ชนิดหนึ่งที่จะลดวิกฤตแห่งการแสวงหาโลกดุนยา ปลุกอีมานให้ตื่นขึ้น กระตุ้นความเชื่อมั่นในวันอาคิเราะฮ์ สร้างรสนิยมในการแสวงหาพระผู้เป็นเจ้า เชิญชวนให้มีความมุ่งมานะอันสูงส่งและความทะเยอทะยานอันยิ่งใหญ่ในการรู้จักอัลลอฮ์ตะอาลาอย่างแท้จริง ในการเป็นบ่าวของพระองค์และในการแสวงหาความพอพระทัยของพระองค์ และให้แข่งขันกันในหนทางนี้ ต้องอธิบายเตาฮีดอันสมบูรณ์อย่างชัดแจ้ง และต้องชี้แจงถึงความไร้ค่าของชาวโลกและผู้มีทรัพย์ ตลอดจนความอ่อนแอของปัจจัยทางโลก ด้วยพลังและความชัดเจน

คุณสมบัติทางวิชาการของผู้ทำดะอ์วะฮ์

ศตวรรษที่ห้า (แห่งฮิจเราะฮ์) มีความโดดเด่นเป็นพิเศษในประวัติศาสตร์อิสลามในด้านความก้าวหน้าของศาสตร์และวิทยาการต่าง ๆ ในศตวรรษนี้ได้ถือกำเนิดผู้เชี่ยวชาญและปราชญ์ผู้ยิ่งใหญ่ในวิชาการด้านศาสนา ด้านปัญญา และด้านวรรณกรรม ในช่วงปลายศตวรรษนี้เราได้เห็นบุคคลเช่น อัลลามะฮ์อบูอิสหาก อัชชีรอซี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 476) และอิมามอัลเฆาะซาลี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 505) ผู้เป็นนักวิชาการผู้รอบรู้ลึกซึ้ง, อบุลวะฟาอ์ อิบนุอะกีล (เสียชีวิต ฮ.ศ. 513) เจ้าของหนังสือ «อัลฟุนูน» (الفنون) ผู้เป็นนักนิติศาสตร์และนักวิจัย, อับดุลกอฮิร อัลญุรญานี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 471) ผู้มีรสนิยมทางภาษาอันประณีตและเป็นผู้บุกเบิกวิชาการแขนงใหม่, อบูซะกะริยา อัตตับรีซี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 502) ผู้เป็นนักภาษาศาสตร์และนักไวยากรณ์ และอบุลกอซิม อัลหะรีรี (เสียชีวิต ฮ.ศ. 516) ผู้เป็นนักเขียนร้อยแก้วและเจ้าของลีลาการเขียนเฉพาะตัว ซึ่งบุคคลเหล่านี้ได้ครองจิตใจและรสนิยมของผู้คนมาหลายศตวรรษ ในยุคสมัยและแผ่นดินอันอุดมสมบูรณ์ดังเช่นแบกแดด ซึ่งเป็นแหล่งกำเนิดของบุคคลสำคัญเหล่านี้

...เพื่อการรับใช้ศาสนาอย่างกว้างขวาง และเพื่อหันทิศทางของจิตใจและอุปนิสัยของผู้คน จำเป็นต้องมีบุคคลผู้มีความสามารถทางวิชาการขั้นสูงสุดและรวบรวมคุณสมบัติอันสมบูรณ์ไว้ในตัว ผู้ซึ่งมีฐานะสูงส่งในศาสตร์ความรู้ทั้งปวงที่แพร่หลายในยุคนั้น และนอกจากการยอมรับในความยิ่งใหญ่ทางจิตวิญญาณของเขาแล้ว ก็ไม่มีผู้ใดสามารถดูแคลนความรู้และความประเสริฐของเขาได้ เขาพูดจาด้วยภาษาที่ได้มาตรฐานและสูงส่งของยุคนั้น ผู้คนทุกระดับรสนิยมได้รับความชื่นชมจากมัจญ์ลิสของเขา และไม่มีผู้ใดสามารถมองข้ามเขาไปโดยกล่าวว่าเขาเป็นเพียง "ผู้ทำอิบาดะฮ์ที่โง่เขลา" หรือ "นักเทศนาผู้ไร้ความรู้" ได้ จากนั้นผู้มีอีมานอ่อนแอจะได้รับพลังแห่งความเชื่อมั่นและความอบอุ่นแห่งอีมานจากมัจญ์ลิสเทศนาและวงการเรียนการสอนของเขา ผู้ที่ตกอยู่ในความสงสัยและความลังเลจะได้รับทรัพย์แห่งความเบิกบานของหัวอก อุปนิสัยที่กระวนกระวายไม่สงบและหัวใจที่บอบช้ำจะได้รับความโปรดปรานแห่งความสงบของหัวใจ ผู้แสวงหาสัจธรรมและมะอ์ริฟะฮ์ รวมทั้งผู้ปรารถนาในศาสตร์อันลึกซึ้งและเนื้อหาอันละเอียดอ่อนจะได้รับขุมทรัพย์ ผู้ไร้การปฏิบัติและหัวใจที่ห่อเหี่ยวจะได้รับแรงบันดาลใจ แรงผลักดันสู่การปฏิบัติ และพลังแห่งการกระทำ

ผู้เรียกร้องสู่ศาสนาสองท่านแห่งแบกแดด

ในยุคอันเปี่ยมด้วยความสมบูรณ์นี้ อัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงให้กำเนิดบุคคลสองท่านเพื่อการดะอ์วะฮ์สู่ศาสนา และเพื่อก่อให้เกิดความเคลื่อนไหวและความอบอุ่นแห่งอีมาน ตลอดจนสภาวะแห่งการเตาบะฮ์และการกลับเนื้อกลับตัวขึ้นใหม่ในหมู่มุสลิม ศาสนาได้รับพลังอันยิ่งใหญ่จากตัวตนของทั้งสองท่าน ท่านหนึ่งมีนามอันทรงเกียรติว่า ท่านซัยยิดุนา อับดุลกอดิร อัลญีลานี (ร.ฮ.) อีกท่านหนึ่งคือ อับดุรเราะห์มาน อิบนุลเญาซี แม้ทั้งสองท่านจะมีรสนิยมและแนวโน้มทางอุปนิสัยที่แตกต่างกัน แต่ทั้งสองต่างได้สร้างอิทธิพลอันใหญ่หลวงและลึกซึ้งต่อชีวิตของมุสลิมในยุคของตน และอัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงให้ศาสนาได้รับประโยชน์อย่างยิ่งจากทั้งสองท่าน ในเรื่องนี้ก็มีวิทยปัญญาอันยิ่งใหญ่ของพระผู้เป็นเจ้าเช่นกัน กล่าวคือ สถานที่พำนักและศูนย์กลางการดะอ์วะฮ์ของทั้งสองท่านคือแบกแดด ซึ่งเป็นศูนย์กลางประสาทของโลกอิสลาม และเป็นเมืองหลวงทางวิชาการและการเมืองของโลกอิสลาม อัลลอฮ์ ตะอาลา ยังได้ทรงประทานอายุขัยอันยืนยาวและเวทีอันกว้างขวางแก่ทั้งสองท่านเพื่อการรับใช้ศาสนา

นับเป็นเรื่องที่น่าภาคภูมิใจอย่างยิ่งสำหรับมัซฮับหัมบะลี ที่ทั้งสองท่านต่างสังกัดอยู่กับฟิกฮ์และอุศูลของมัซฮับนี้

ท่านชัยค์อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.)

การศึกษาและการบรรลุความสมบูรณ์

ท่านซัยยิดุนา อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) ถือกำเนิดที่ญีลาน[^1] ในปี ฮ.ศ. 470[^2] เชื้อสายของท่านสืบผ่านสิบชั้นไปถึงท่านซัยยิดุนา อิมามหะสัน (ร.ฎ.) เมื่ออายุได้ 18 ปี ท่านได้เดินทางมายังแบกแดด ซึ่งน่าจะเป็นในปี ฮ.ศ. 488 และนั่นก็คือปีเดียวกับที่อิมามเฆาะซาลีได้อำลาแบกแดดไปเพื่อแสวงหาสัจธรรมและเพื่อให้บรรลุถึงความเชื่อมั่นอันแท้จริง (ยะกีน) นี่มิใช่เพียงความบังเอิญ ที่ในขณะที่แบกแดดต้องสูญเสียอิมามผู้มีเกียรติอันยิ่งใหญ่ท่านหนึ่งไป ก็มีนักปฏิรูปและผู้เรียกร้องสู่อัลลอฮ์ผู้มีเกียรติอันยิ่งใหญ่อีกท่านหนึ่งมาถึงที่นั่น[^3]

ท่านได้ทุ่มเทศึกษาหาความรู้ในแบกแดดด้วยความมุ่งมั่นและความใฝ่สูงอย่างเต็มที่ แม้ท่านจะมีใจโน้มเอียงโดยธรรมชาติไปทางการทำอิบาดะฮ์และการต่อสู้ขัดเกลาจิตใจ (มุญาฮะดะฮ์) แต่ในการแสวงหาความรู้นั้น ท่านไม่ยอมพอใจแต่เพียงเล็กน้อยหรือละเว้นไปด้วยความสมถะ ท่านได้ศึกษาวิชาความรู้แต่ละแขนงจากครูผู้เชี่ยวชาญและอุละมาอ์ผู้ชำนาญในศาสตร์นั้น ๆ จนมีความแตกฉานอย่างสมบูรณ์ ในบรรดาครูของท่านนั้นมีนามของอุละมาอ์และปรมาจารย์ผู้มีชื่อเสียง เช่น อบุลวะฟาอ์ อิบนุอะกีล, มุฮัมมัด อิบนุล-หะสัน อัล-บากิลลานี และอบูซะกะริยา อัต-ตับรีซี

[^1]: ญีลาน หรือกีลาน เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า ดัยลัม เป็นแคว้นหนึ่งทางภาคตะวันตกเฉียงเหนือของอิหร่าน ทางเหนือของแคว้นนี้คือดินแดนตาลิชของรัสเซีย ทางใต้มีเทือกเขาบุรซ์ ซึ่งแยกแคว้นนี้ออกจากอาเซอร์ไบจานและอิรักอะญัม ทางใต้คือส่วนตะวันออกของมาซันดะรอน และทางเหนือคือส่วนตะวันตกของทะเลแคสเปียน แคว้นนี้นับเป็นดินแดนที่งดงามมากแห่งหนึ่งของอิหร่าน (ดาอิเราะตุลมะอาริฟ) [^2]: อิบนุกะษีร เล่ม 12 หน้า 252 [^3]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (อัล-ลุบนานี) เล่ม 12 หน้า 149

ปรากฏ ท่านได้ศึกษาวิชาตะริเกาะฮ์จากชัยค์อบุลค็อยร์ ฮัมมาด บิน มุสลิม อัด-ดับบาส[^1] และได้สำเร็จการศึกษาอย่างสมบูรณ์พร้อมได้รับอิญาซะฮ์จากเกาะฎีอบูสะอีด อัล-มุคัรริมี[^2][^3]

การปฏิรูป การชี้นำ และการที่ผู้คนหลั่งไหลมาหาท่าน

หลังจากสำเร็จความสมบูรณ์ทั้งด้านภายนอกและด้านภายในแล้ว ท่านก็หันมาทำงานปฏิรูปและชี้นำผู้คน ท่านได้ประดับทั้งตำแหน่งแห่งการสอนและตำแหน่งแห่งการชี้นำไปพร้อมกัน ท่านเริ่มสอนและให้การตักเตือนในมัดเราะซะฮ์ของอาจารย์ของท่าน คือชัยค์อัล-มุคัรริมี ไม่นานนักก็จำเป็นต้องขยายมัดเราะซะฮ์ บรรดาผู้มีใจบริสุทธิ์ได้ต่อเติมอาคารจนเหมาะสมแก่การจัดมัจลิสของท่าน ผู้คนหลั่งไหลมามากจนในมัดเราะซะฮ์แทบไม่มีที่ว่างแม้แต่จะวางเมล็ดงา ชาวแบกแดดทั้งเมืองพากันมาฟังการตักเตือนของท่าน อัลลอฮ์ ตะบาเราะกะ วะตะอาลา ทรงประทานเกียรติและการยอมรับแก่ท่าน ซึ่งแม้แต่บรรดากษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ก็ไม่ได้รับ ชัยค์มุวัฟฟะกุดดีน อิบนุกุดามะฮ์ ผู้แต่งหนังสือ "อัล-มุฆนี" (المغنی) กล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดได้รับการยกย่องในทางศาสนามากยิ่งกว่าท่าน" บรรดากษัตริย์และเสนาบดีต่างมาร่วมมัจลิสของท่านด้วยความนอบน้อม และนั่งลงอย่างมีมารยาท ส่วนอุละมาอ์และฟุเกาะฮาอ์นั้นมากมายจนนับไม่ถ้วน ในมัจลิสหนึ่ง ๆ มีการนับขวดหมึกได้ถึงสี่ร้อยขวด ซึ่งนำมาเพื่อจดบันทึกคำสอนของท่าน

คุณงามความดีและอุปนิสัย

แม้จะมีความสูงส่งและตำแหน่งอันยิ่งใหญ่เช่นนี้ ท่านก็เป็นผู้มีนิสัยถ่อมตนและนอบน้อมอย่างที่สุด แม้แต่เด็กชายหรือเด็กหญิงสักคน

[^1]: อัช-ชะอ์รอนีย์เขียนไว้ว่า ท่านมีตำแหน่งสูงส่งในการอบรมขัดเกลาบรรดามุรีด ชัยค์และศูฟีส่วนใหญ่ของแบกแดดล้วนสังกัดอยู่กับท่าน ท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 525 (ฏ็อบกอตุลกุบรอ เล่ม 1 หน้า 131) [^2]: ชื่อจริงคือ มุบาร็อก บิน อะลี บิน อัล-ฮุซัยน์ อิบนุกะษีรเขียนไว้ว่า ท่านได้ฟังหะดีษ และมีความเชี่ยวชาญในวิชาฟิกฮ์ตามมัซฮับของอิมามอะห์มัด ท่านมุ่งมั่นอยู่กับการโต้แย้งทางวิชาการ การสอน และการให้ฟัตวาเป็นส่วนใหญ่ ท่านเป็นผู้มีคุณลักษณะที่น่ายกย่อง ยึดแนวทางสายกลาง และในมัซฮับของท่านเป็นผู้มีความเห็นที่ถูกต้องยิ่ง ท่านเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 511 [^3]: ดูรายละเอียดได้ใน ซัยล์ ฏ็อบกอตอัล-ฮะนาบิละฮ์ (ذیل طبقات الحنابلہ) ของอิบนุเราะญับ

…ถ้าเด็กหญิงเล็ก ๆ คนใดหยุดพูดกับท่าน ท่านก็จะยืนฟังและทำงานของนางให้ ท่านนั่งอยู่กับคนยากจนและฟุกอรอ์ ซักเสื้อผ้าของพวกเขาและหยิบเหาออกให้ แต่ในทางกลับกัน ท่านไม่เคยยืนขึ้นเพื่อให้เกียรติแก่บุคคลผู้สูงศักดิ์หรือขุนนางแห่งราชสำนักคนใดเลย เมื่อมีข่าวว่าเคาะลีฟะฮ์จะมาเยือน ท่านก็จะตั้งใจเข้าไปในบ้านเสีย จนกระทั่งเคาะลีฟะฮ์มาถึงและนั่งลงแล้ว ท่านจึงออกมา เพื่อจะได้ไม่ต้องยืนขึ้นให้เกียรติ[^1] ท่านไม่เคยไปที่ประตูของเสนาบดีหรือสุลต่านคนใดเลย[^2]

ผู้ที่ได้เห็นท่านและผู้ร่วมสมัยกับท่าน ต่างกล่าวชื่นชมในความงามแห่งอัคลาก ความใจกว้างสูงส่ง ความถ่อมตนและความนอบน้อม ความเอื้อเฟื้อและการเสียสละ ตลอดจนคุณลักษณะทางจริยธรรมอันสูงส่งของท่าน ผู้อาวุโสท่านหนึ่ง (ฮัรรอดะฮ์) ผู้มีอายุยืนยาวมาก ได้พบเห็นและคบหากับบรรดาผู้อาวุโสและบุคคลผู้มีชื่อเสียงจำนวนมาก ได้กล่าวไว้ว่า

ما رأت عيناي احسن خلقا ولا اوسع صدرًا ولا اكرم نفسًا ولا الطف قلبًا ولا احفظ عهدًا وودًّا من سيدنا الشيخ عبد القادر ولقد كان مع جلالة قدره وعلو منزلته وسعة علمه يقف مع الصغير ويوقر الكبير ويبدأ بالسلام ويجالس الضعفاء ويتواضع للفقراء وما قام لاحد من العظماء ولا الاعيان ولا الم بباب وزير ولا سلطان۔

«ดวงตาของข้าพเจ้าไม่เคยเห็นผู้ใดที่มีอัคลากงดงามยิ่งกว่า มีจิตใจกว้างขวางยิ่งกว่า มีจิตใจสูงส่งยิ่งกว่า มีหัวใจอ่อนโยนยิ่งกว่า และรักษาสัญญาและความผูกพันได้ดียิ่งกว่าท่านชัยค์อับดุลกอดิรผู้เป็นนายของเรา ทั้ง ๆ ที่ท่านมีเกียรติยิ่งใหญ่ มีตำแหน่งสูงส่ง และมีความรู้กว้างขวาง ท่านก็ยังหยุดยืนกับเด็กเล็ก ให้เกียรติผู้ใหญ่ เป็นฝ่ายเริ่มให้สลามก่อน นั่งร่วมกับคนอ่อนแอ และถ่อมตนต่อคนยากจน ทั้ง ๆ ที่ท่านไม่เคยยืนขึ้นเพื่อให้เกียรติแก่บุคคลผู้ยิ่งใหญ่หรือผู้นำคนใดเลย และไม่เคยไปที่ประตูของเสนาบดีหรือผู้ปกครองคนใด»[^3]

อัลอิมาม อัลฮาฟิซ อบูอับดิลลาฮ์ มุฮัมมัด บิน ยูสุฟ อัลบัรซาลี อัลอิชบีลี ได้กล่าวชื่นชมท่านด้วยถ้อยคำเหล่านี้ว่า

كان مجاب الدعوة سريع الدمعة

«ท่านเป็นผู้ที่ดุอาอ์ได้รับการตอบรับ (เมื่อมีผู้ใดกล่าวคำตักเตือนหรือ…»

[^1]: อัฏเฏาะบะกอต อัลกุบรอ (الطبقات الكبرى) ของอัชชะอ์รอนี เล่ม 1 หน้า 127 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 128 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 127

دَائِمُ الذِّكْرِ كَثِيرُ الْفِكْرِ رَقِيقُ الْقَلْبِ دَائِمُ الِاسْتِغْفَارِ كَرِيمُ النَّفْسِ سَخِيُّ الْيَدِ غَزِيرُ الْعِلْمِ شَرِيفُ الْأَخْلَاقِ طَيِّبُ الْأَعْرَاقِ مَعَ قَدَمٍ رَاسِخٍ فِي الْعِبَادَةِ وَالِاجْتِهَادِ[^1]

«(เมื่อมีการกล่าวถึงเรื่องอันชวนให้ใจอ่อนโยน น้ำตาของท่านก็จะไหลรินออกมาทันที) ท่านหมกมุ่นอยู่กับการซิกร์และการใคร่ครวญเป็นนิจ เป็นผู้มีหัวใจอ่อนโยนยิ่ง มีใบหน้ายิ้มแย้มเบิกบาน มีจิตใจสูงส่ง มือกว้างขวาง (ใจบุญ) มีความรู้กว้างขวาง มีจริยธรรมสูงส่ง มีเชื้อสายอันสูงศักดิ์ และในด้านอิบาดะฮ์และมุญาฮะดะฮ์นั้น ท่านมีสถานะอันสูงส่ง»

มุฟตีแห่งอิรัก มุห์ยิดดีน อบูอับดิลลาฮ์ มุฮัมมัด บิน ฮามิด อัล-บัฆดาดี เขียนไว้ว่า

أَبْعَدُ النَّاسِ عَنِ الْفُحْشِ أَقْرَبُ النَّاسِ إِلَى الْحَقِّ شَدِيدُ الْبَأْسِ إِذَا انْتُهِكَتْ مَحَارِمُ اللّٰهِ عَزَّ وَجَلَّ لَا يَغْضَبُ لِنَفْسِهِ وَلَا يَنْتَصِرُ لِغَيْرِ رَبِّهِ

«ท่านเป็นผู้ที่อยู่ห่างไกลจากถ้อยคำอันไม่สุภาพที่สุด และใกล้ชิดกับสัจธรรมและเรื่องที่มีเหตุผลที่สุด หากมีผู้ใดละเมิดบทบัญญัติของอัลลอฮ์และขอบเขตที่พระองค์ทรงกำหนด ท่านก็จะโกรธเกรี้ยว แต่ในเรื่องส่วนตัวของท่านเองนั้นท่านไม่เคยโกรธเลย และท่านไม่เคยแก้แค้นเพื่อสิ่งใดนอกจากเพื่ออัลลอฮ์ ผู้ทรงเกียรติและยิ่งใหญ่ ท่านไม่เคยปล่อยให้ผู้ขอกลับไปมือเปล่า แม้ว่าจะต้องถอดเสื้อผ้าที่สวมอยู่ให้ก็ตาม»[^2]

ท่านมีความชื่นชอบเป็นพิเศษในการให้อาหารแก่ผู้หิวโหย และการใช้จ่ายแก่ผู้ขัดสนอย่างไม่ตระหนี่ อัลลามะฮ์อิบนุน-นัจญาร รายงานจากท่านว่า "หากทรัพย์สมบัติของทั้งโลกอยู่ในมือของฉัน ฉันก็จะให้อาหารแก่ผู้หิวโหย" ท่านยังกล่าวด้วยว่า "ดูเหมือนว่าฝ่ามือของฉันมีรูอยู่ ไม่มีสิ่งใดค้างอยู่ในนั้นได้ หากมีเงินหนึ่งพันดีนาร์มาถึงฉัน มันก็จะไม่อยู่ข้ามคืน" ผู้เขียนหนังสือ เกาะลาอิดุลญะวาฮิร (قلائد الجواهر) เขียนไว้ว่า "ท่านมีคำสั่งให้ปูสำรับอาหารอันกว้างใหญ่ในยามค่ำคืน ท่านเองรับประทานอาหารร่วมกับแขก และนั่งร่วมวงกับผู้อ่อนแอและคนยากจน"

[^1]: เกาะลาอิดุลญะวาฮิร หน้า 9 [^2]: แหล่งเดียวกัน

...ท่านอดทนต่อคำพูดของบรรดานักศึกษา และแสดงความอดกลั้น ทุกคนต่างเข้าใจว่าไม่มีผู้ใดใกล้ชิดและเป็นที่ให้เกียรติแก่ท่านยิ่งไปกว่าตน ในบรรดาสหายนั้น ผู้ใดไม่ได้มาร่วม ท่านจะถามไถ่ถึงความเป็นไปของเขาและเป็นห่วงเขา ท่านให้ความสำคัญและใส่ใจต่อความสัมพันธ์อย่างยิ่ง ท่านให้อภัยต่อความผิดพลาดและความบกพร่อง หากผู้ใดสาบานในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง ท่านก็จะยอมรับ และสิ่งใดที่ท่านรู้ (ถึงความจริงของเรื่องราว) ท่านก็จะปกปิดไว้[^1]

การชุบชีวิตหัวใจที่ตายแล้ว

บรรดานักประวัติศาสตร์มีความเห็นตรงกันถึงความมากมายของกะรอมะฮ์ของท่านซัยยิดินา อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) ชัยคุลอิสลาม อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม (ร.ฮ.) และอิมามอิบนุตัยมียะฮ์กล่าวว่า กะรอมะฮ์ของชัยค์นั้นได้รับการรายงานถึงขั้นตะวาตุร[^2] และกะรอมะฮ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในบรรดากะรอมะฮ์เหล่านั้นคือการชุบชีวิตหัวใจที่ตายแล้ว อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานชีวิตแห่งอีมานใหม่แก่มนุษย์นับแสนคนด้วยความใส่ใจแห่งหัวใจของท่านและอานุภาพแห่งวาจาของท่าน การมีอยู่ของท่านเป็นดั่งสายลมแห่งฤดูใบไม้ผลิสำหรับอิสลาม ซึ่งได้เป่าชีวิตใหม่เข้าสู่สุสานแห่งหัวใจทั้งหลาย และได้ก่อให้เกิดกระแสใหม่แห่งอีมานและจิตวิญญาณในโลกอิสลาม[^3] ชัยค์อุมัร อัลกัยมานีกล่าวว่า ไม่มีมัจญ์ลิสใดของท่านที่ไม่มีชาวยิวและชาวคริสต์เข้ารับอิสลาม ไม่มีโจรปล้นสะดม ฆาตกร และผู้ประกอบอาชญากรรมกลับเนื้อกลับตัวเตาบะฮ์ และไม่มีผู้มีความเชื่อที่เสื่อมเสียกลับตัวจากอะกีดะฮ์ที่ผิดพลาดของตน[^4]

ญุบบาอีเล่าว่า วันหนึ่งท่านชัยค์กล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า "ฉันปรารถนาจะได้อยู่ในทะเลทรายและป่าเขาเหมือนดังสมัยก่อน โดยที่ไม่มีสิ่งถูกสร้างใดเห็นฉัน และฉันก็ไม่เห็นพวกเขา แต่อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประสงค์ให้ปวงบ่าวของพระองค์ได้รับประโยชน์ ชาวยิวและชาวคริสต์มากกว่าห้าพันคนได้เข้ารับอิสลามด้วยมือของฉัน และในบรรดาพวกนักต้มตุ๋นและผู้ประกอบอาชญากรรม มากกว่าหนึ่งแสนคนได้เตาบะฮ์แล้ว และนี่คือความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ ตะอาลา"[^5]

บรรดานักประวัติศาสตร์เล่าว่า ประชากรส่วนใหญ่ของแบกแดดได้รับเกียรติให้เตาบะฮ์ด้วยมือของท่าน และ...

[^1]: กอลาอิดุลญะวาฮิร (قلائد الجواهر) หน้า 9 [^2]: ซัยล์ ฏอบะกอติลหะนาบิละฮ์ (ذیل طبقات الحنابلة) ของอิบนุเราะญับ [^3]: ญะลาอุลอัยนัยน์ (جلاء العينين) หน้า 132 [^4]: กอลาอิดุลญะวาฮิร [^5]: หนังสือตัซกิเราะฮ์ (ชีวประวัติ) ต่าง ๆ

ชาวยิว ชาวคริสต์ และอะฮ์ลุซซิมมะฮ์จำนวนมากได้เข้ารับอิสลาม[^1]

ภารกิจและคุณูปการด้านการศึกษา

แม้ท่านจะอยู่ในตำแหน่งอันสูงส่งแห่งวิลายะฮ์ และทุ่มเทตนอย่างเต็มที่ในการขัดเกลาจิตวิญญาณและปรับปรุงจริยธรรม แต่ท่านก็มิได้ละเลยการสอน การให้ฟัตวา การแก้ไขอะกีดะฮ์ให้ถูกต้อง ตลอดจนการช่วยเหลือและปกป้องแนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ ในเรื่องอะกีดะฮ์และหลักการ ท่านยึดแนวทางของอิมามอะห์มัดและบรรดานักหะดีษ แนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์และสะลัฟได้รับความเข้มแข็งอย่างมากเพราะท่าน ขณะที่ตลาดของบิดอะฮ์ทั้งด้านความเชื่อและการปฏิบัติก็ซบเซาลง อิบนุสสัมอานีกล่าวว่า เกียรติของผู้ปฏิบัติตามซุนนะฮ์เพิ่มพูนขึ้นเพราะท่าน และน้ำหนักของพวกเขาก็หนักขึ้น

ในมัดเราะซะฮ์ ท่านสอนวิชาตัฟซีรหนึ่งบท หะดีษหนึ่งบท ฟิกฮ์หนึ่งบท และบทหนึ่งว่าด้วยความเห็นต่างของบรรดาอิมามพร้อมหลักฐานของพวกเขา ทั้งเช้าและเย็นมีการเรียนตัฟซีร หะดีษ ฟิกฮ์ มัซฮับของบรรดาอิมาม อุศูล ไวยากรณ์ และนะห์วุ หลังซุฮ์ริมีการสอนตัจญ์วีด นอกจากนี้ท่านยังทำหน้าที่ให้ฟัตวา โดยทั่วไปท่านให้ฟัตวาตามมัซฮับชาฟิอีและมัซฮับหัมบะลี บรรดาอุละมาอ์แห่งอิรักต่างประหลาดใจในฟัตวาของท่านอย่างยิ่ง และยกย่องชื่นชมเป็นอันมาก[^2]

ครั้งหนึ่งมีคำถามมาว่า ชายคนหนึ่งสาบานว่าเขาจะทำอิบาดะฮ์อย่างหนึ่งซึ่งในขณะที่เขาทำนั้นจะไม่มีผู้ใดร่วมทำด้วยเลย หากเขาไม่ทำตามคำสาบาน ภรรยาของเขาจะถูกหย่าสามครั้ง บรรดาอุละมาอ์เมื่อได้ยินคำถามนี้ก็งุนงงว่า จะมีอิบาดะฮ์ใดที่เขาจะอยู่โดดเดี่ยวโดยสิ้นเชิง และไม่มีผู้ใดบนผืนแผ่นดินทำอิบาดะฮ์นั้นในเวลาเดียวกันเลย เมื่อคำถามมาถึงท่านชัยค์ ท่านตอบโดยไม่ลังเลว่า ให้เปิดพื้นที่ตอวาฟให้ว่างสำหรับเขา แล้วให้เขาเวียนรอบกะอ์บะฮ์เจ็ดรอบโดยลำพังจนครบ บรรดาอุละมาอ์เมื่อได้ยินคำตอบนี้ก็ชื่นชมโดยไม่ได้ตั้งใจ และกล่าวว่า นี่แหละคือรูปแบบเดียวที่เขาจะทำอิบาดะฮ์โดยไม่มีผู้อื่นร่วม และ…

[^1]: ก็อลาอิดุลญะวาฮิร (قلائد الجواهر) และตำราชีวประวัติต่าง ๆ [^2]: อัฏเฏาะบะกอตุลกุบรอ ของอัชชะอ์รอนี (الطبقات الكبرى للشعراني) เล่ม 1 หน้า 126 และเฏาะบะกอตุลหะนาบิละฮ์ ของอิบนุเราะญับ (طبقات الحنابلة لابن رجب)

ทำให้คำสาบานของตนสมบูรณ์ ทั้งนี้เพราะการเฏาะวาฟนั้นจำกัดอยู่เฉพาะที่บัยตุลลอฮ์ และลานเฏาะวาฟได้ถูกกำหนดไว้เฉพาะสำหรับบุคคลผู้นั้นแล้ว บัดนี้จึงไม่มีความเป็นไปได้ที่ผู้ใดจะร่วมในอิบาดะฮ์นี้ได้เลย[^1]

อิสติกอมะฮ์และความลึกซึ้งในความรู้

ท่านชัยค์เป็นดั่งภูเขาแห่งความมั่นคง (อิสติกอมะฮ์) การปฏิบัติตามซุนนะฮ์ของท่านสมบูรณ์ ความรู้ของท่านหยั่งรากลึก และการสนับสนุนจากเบื้องบนได้นำท่านไปถึงตำแหน่งที่ท่านสามารถแยกแยะได้อย่างสมบูรณ์ระหว่างสัจธรรมกับความเท็จ ระหว่างแสงสว่างกับความมืด ระหว่างอิลฮามที่ถูกต้องกับเล่ห์กลของชัยฏอน ความจริงข้อนี้ได้เปิดเผยแก่ท่านอย่างสมบูรณ์ว่า ในบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ และในเรื่องหะลาลและหะรอมนั้น ไม่มีความเป็นไปได้ที่จะมีการเปลี่ยนแปลงใด ๆ จนถึงวันกิยามะฮ์ ผู้ใดที่อ้างสิ่งที่ขัดแย้งกับข้อนี้ ผู้นั้นคือชัยฏอน ท่านกล่าวว่า

«ครั้งหนึ่งได้ปรากฏแสงสว่างอันยิ่งใหญ่ ซึ่งแผ่เต็มขอบฟ้า แล้วจากแสงนั้นได้ปรากฏรูปร่างหนึ่งขึ้น มันกล่าวกับฉันว่า "โอ้ อับดุลกอดิร! ข้าคือพระเจ้าของเจ้า ข้าได้อนุมัติสิ่งต้องห้ามทั้งหมดให้เป็นที่อนุญาตแก่เจ้าแล้ว" ฉันกล่าวว่า "จงออกไปให้พ้น เจ้าผู้ถูกขับไล่!" พอฉันกล่าวเช่นนั้น แสงสว่างนั้นก็กลายเป็นความมืด และรูปร่างนั้นก็กลายเป็นควัน แล้วมีเสียงหนึ่งดังขึ้นว่า "อับดุลกอดิร! อัลลอฮ์ทรงช่วยท่านให้รอดไว้ด้วยความรู้และความเข้าใจในศาสนา (ตะฟักกุฮ์) ของท่าน มิฉะนั้นด้วยวิธีนี้ ข้าได้ทำให้ศูฟีเจ็ดสิบคนหลงผิดมาแล้ว" ฉันกล่าวว่า "นี่คือความเมตตาของอัลลอฮ์" มีคนถามว่า "ท่านชัยค์ ท่านรู้ได้อย่างไรว่านั่นคือชัยฏอน?" ท่านตอบว่า "จากคำพูดของมันที่ว่า ข้าได้อนุมัติสิ่งที่หะรอมให้เป็นที่อนุญาตแก่เจ้าแล้ว"»[^2]

ท่านยังกล่าวไว้อีกว่า หากขอบเขตใดขอบเขตหนึ่งของบทบัญญัติแห่งอัลลอฮ์ (หุกมตามชะรีอะฮ์) ถูกละเมิด ก็จงรู้เถิดว่าท่านได้ตกอยู่ในฟิตนะฮ์ และชัยฏอนกำลังเล่นงานท่านอยู่ จงกลับไปสู่ชะรีอะฮ์โดยทันที จงยึดมั่นมันไว้ให้แน่น และจงปฏิเสธความปรารถนาของนัฟซู เพราะทุกความจริง (หะกีเกาะฮ์) ที่ชะรีอะฮ์ไม่ยืนยันรับรองนั้น เป็นสิ่งเท็จ[^3]

[^1]: อัฏเฏาะบะกอตุลกุบรอ (الطبقات الكبرى) ของอัชชะอ์รอนี เล่ม 1 หน้า 126 และ เฏาะบะกอตุลหะนาบิละฮ์ (طبقات الحنابلة) ของอิบนุเราะญับ [^2]: แหล่งเดิม หน้า 129 [^3]: แหล่งเดิม

การมอบหมาย (ตัฟวีฎ) และเตาฮีด

การยอมจำนน (ตัสลีม) การมอบหมาย (ตัฟวีฎ) และเตาฮีดอันสมบูรณ์ เป็นสภาวะเฉพาะของท่าน บางครั้งท่านได้อธิบายสภาวะและมะกอมนี้ในเชิงการสั่งสอน ซึ่งแท้จริงแล้วก็คือสภาวะของท่านเอง

«ช่างงดงามยิ่งนัก หากความลับของบรรดาผู้เป็นที่รักถูกเล่าขานผ่านเรื่องราวของผู้อื่น»

ในโอกาสหนึ่งท่านกล่าวว่า:

"เมื่อบ่าวถูกทดสอบด้วยภัยพิบัติใดๆ ในตอนแรกเขาจะพยายามหลุดพ้นจากมันด้วยตนเอง หากไม่พ้น เขาก็จะขอความช่วยเหลือจากผู้อื่นในหมู่มัคลูก เช่น จากกษัตริย์ ผู้ปกครอง ชาวโลก ผู้มั่งคั่ง และจากแพทย์ในยามเจ็บป่วยและทุกข์ทรมาน เมื่อไม่มีผู้ใดในหมู่พวกเขาช่วยได้ ในตอนนั้นเขาจึงหันไปหาพระผู้อภิบาลของเขาด้วยการขอดุอาอ์ การร่ำไห้วิงวอน และการสรรเสริญเยินยอ (กล่าวคือ) ตราบใดที่เขายังได้รับความช่วยเหลือจากตัวเอง เขาก็จะไม่หันไปหามัคลูก และตราบใดที่ยังได้รับความช่วยเหลือจากมัคลูก เขาก็จะไม่มุ่งไปหาอัลลอฮ์ ครั้นเมื่อมองไม่เห็นความช่วยเหลือใด (แม้แต่) จากทางอัลลอฮ์ (เขาก็จะสิ้นหนทาง) และตกอยู่ในพระหัตถ์ของอัลลอฮ์ และเฝ้าวิงวอนขอดุอาอ์ ร่ำไห้ สรรเสริญ และแสดงความต้องการของตนตลอดเวลาด้วยความหวังและความกลัว แล้วอัลลอฮ์ก็ทรงทำให้เขาเหนื่อยล้า (แม้แต่) จากการขอดุอาอ์ และไม่ทรงตอบรับ จนกระทั่งสาเหตุทั้งปวง (ถูกตัดขาด และทั้งหมด) แยกออกจากเขา ในตอนนั้นกฎสภาวการณ์ (กอฎออ์และก็อดร์) ก็จะบังเกิดขึ้นในตัวเขา และภายในตัวเขา (อัลลอฮ์) ทรงดำเนินการของพระองค์ เมื่อนั้นบ่าวก็จะไม่ใส่ใจต่อสาเหตุและการเคลื่อนไหวทั้งปวง เหลือเพียงวิญญาณเท่านั้น เขาไม่เห็นสิ่งใดนอกจากการกระทำของอัลลอฮ์ และเขาย่อมกลายเป็นผู้ยึดมั่นในเตาฮีดด้วยความแน่ใจอย่างแน่นอน เขารู้อย่างเด็ดขาดว่า แท้จริงแล้วไม่มีผู้ใด (กระทำสิ่งใด) ได้นอกจากอัลลอฮ์ และไม่มีผู้ใดให้การเคลื่อนไหวและความสงบ และไม่มีผู้ใดนอกจากพระองค์ที่ในมือมีความดีและความชั่ว คุณและโทษ การให้และการกีดกัน การเปิดและการปิด ความตายและการมีชีวิต เกียรติ…

ความต่ำต้อย ความมั่งมี และความยากจน) ในเวลานั้น (คือภายใต้บัญชาแห่งกฎกำหนดและการลิขิต) บ่าวจะอยู่ในสภาพเช่นทารกที่ยังดื่มนมในอ้อมอกของแม่นม หรือศพในมือของผู้อาบน้ำศพ หรือ (ลูกโปโล) ลูกบอลในกำมือของผู้ขี่ม้า ที่ถูกพลิกกลับไปกลับมาและถูกกลิ้งไปมา ในตัวมันไม่มีการเคลื่อนไหวใด ๆ จากฝ่ายตนเอง ไม่ว่าเพื่อตนเองหรือเพื่อผู้อื่น กล่าวคือ บ่าวจะหายลับจากตัวตนของตนเองในการกระทำของนายของเขา และนอกจากนายของเขาและการกระทำของพระองค์แล้ว เขาจะไม่เห็นสิ่งใด ไม่ได้ยินสิ่งใด และไม่คิดไม่เข้าใจสิ่งใด หากเขามองเห็น ก็เห็นการสร้างสรรค์ของพระองค์ และหากเขาได้ยิน ก็ได้ยินพระดำรัสของพระองค์ เขารู้ (ทุกสิ่ง) ด้วยความรู้ของพระองค์ เขาลิ้มรสความโอชะจากความโปรดปรานของพระองค์ ได้รับความผาสุกจากการอยู่ใกล้ชิดพระองค์ ได้รับการประดับประดาด้วยการทำให้ใกล้ชิดของพระองค์ (ญัซบะฮ์) ปีติยินดีกับสัญญาของพระองค์ ได้รับความสงบและความมั่นใจ คุ้นเคยกับถ้อยคำของพระองค์ และรังเกียจเดียดฉันท์สิ่งอื่นนอกจากพระองค์ ก้มศีรษะอยู่ในการรำลึกถึงพระองค์และผูกใจไว้กับมัน ไว้วางใจและพึ่งพาในพระองค์ ได้รับทางนำจากรัศมีแห่งการรู้จักพระองค์ (มะอ์ริฟะฮ์) และสวมใส่อาภรณ์แห่งรัศมีนั้น ล่วงรู้ถึงศาสตร์อันน่าอัศจรรย์และหายากของพระองค์ ได้รับเกียรติให้รู้ความลับแห่งเดชานุภาพของพระองค์ ได้ยิน (ทุกถ้อยคำ) จากองค์อันบริสุทธิ์ของพระองค์และจดจำไว้ แล้วจึงสรรเสริญ ยกย่อง ขอบคุณ และแสดงความกตัญญูต่อ (ความโปรดปรานเหล่านั้น)[^1]

ความเมตตาสงสารต่อสรรพสิ่งของอัลลอฮ์

ความผูกพัน ความห่วงใย และความเมตตาสงสารต่อสภาพของมวลมนุษย์ทั่วไปและประชาชาติของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ที่ท่านมีอยู่ ซึ่งเป็นเครื่องหมายเฉพาะของบรรดาผู้สืบทอดท่านเราะซูล ﷺ และผู้ที่ได้รับการยอมรับ (จากอัลลอฮ์) นั้น สามารถประเมินได้จากคำบรรยายของท่านที่ท่านได้อธิบายถึงสภาพและลำดับขั้นของผู้ที่เข้าไปในตลาด ในการกล่าวถึงลำดับขั้นสุดท้าย ท่านได้กล่าวไว้ ซึ่งแท้จริงแล้วเป็นการบรรยายสภาพและมะกอมของท่านเองผ่านเรื่องราวของผู้อื่น

«และประเภทที่ห้า คือบุคคลที่เมื่อเขาเข้าไปในตลาด หัวใจของเขาก็เปี่ยมล้นด้วย (ความเมตตาของ) อัลลอฮ์ต่อผู้คนเหล่านั้น

[^1]: ฟุตูหุลฆ็อยบ์ (فتوح الغيب) มะกอละฮ์ที่ 3 แปลโดยเมาละวี มุฮัมมัด อาลิม ศอฮิบ กาโกรวี (รุมูซุลฆ็อยบ์) หน้า 11–13

เพื่อแผ่ความเมตตา และความเมตตานี้ไม่เปิดโอกาสให้เขาได้มองเลยว่าผู้คนเหล่านั้นมีสิ่งใดอยู่ในครอบครอง ตั้งแต่เวลาที่เขาเข้าไปจนถึงเวลาที่ออกมา เขาง่วนอยู่กับการขอดุอาอ์ การขออภัยโทษ และการขอชะฟาอะฮ์ให้แก่ชาวตลาด พร้อมทั้งเมตตาและเอ็นดูพวกเขา หัวใจของเขาเจ็บปวดต่อสภาพของผู้คนเหล่านั้น ดวงตาของเขาหลั่งน้ำตาอยู่เสมอ และลิ้นของเขาก็กล่าวขอบคุณและสรรเสริญอัลลอฮ์อยู่ตลอดสำหรับความโปรดปรานที่พระองค์ทรงประทานแก่ผู้คนเหล่านั้นด้วยความกรุณาของพระองค์»[^1]

ยุคสมัยและสภาพแวดล้อมของท่านชัยค์

ท่านชัยค์อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) ใช้ชีวิตอยู่ในแบกแดดเป็นเวลา 73 ปี และในช่วงเวลานั้นมีเคาะลีฟะฮ์แห่งราชวงศ์อับบาสิยะฮ์ห้าองค์ได้ขึ้นครองบัลลังก์คิลาฟะฮ์ต่อหน้าต่อตาท่านทีละองค์ ในเวลาที่ท่านมาถึงแบกแดดนั้นเป็นยุคของเคาะลีฟะฮ์อัล-มุสตัซฮิร บิลลาฮ์ อบุลอับบาส (เสียชีวิต ฮ.ศ. 512) หลังจากนั้นอัล-มุสตัรชิด อัร-รอชิด อัล-มุกตะฟี ลิอัมริลลาฮ์ และอัล-มุสตันญิด บิลลาฮ์ ก็ได้ขึ้นครองราชบัลลังก์ตามลำดับ

ยุคสมัยของท่านชัยค์ (ร.ฮ.) นี้เต็มไปด้วยเหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์อย่างยิ่ง ความขัดแย้งระหว่างสุลต่านแห่งราชวงศ์สัลญูกกับเคาะลีฟะฮ์แห่งราชวงศ์อับบาสิยะฮ์ได้ถึงจุดสูงสุดในยุคนั้น บรรดาสุลต่านเหล่านี้พยายามอย่างสุดกำลังที่จะสถาปนาอำนาจของตนเหนือรัฐบาลอับบาสิยะฮ์ บางครั้งด้วยความยินยอมของเคาะลีฟะฮ์ และบางครั้งแม้จะเผชิญกับการต่อต้านและความไม่พอใจของเคาะลีฟะฮ์ก็ตาม บางครั้งถึงขั้นเกิดการสู้รบอย่างเป็นทางการระหว่างกองทัพของเคาะลีฟะฮ์และกองทัพของสุลต่าน และมุสลิมก็หลั่งเลือดของกันและกันอย่างไม่ยั้งมือ

เหตุการณ์ทำนองนี้เกิดขึ้นหลายครั้งในยุคของอัล-มุสตัรชิด เขาเป็นเคาะลีฟะฮ์ที่ทรงอำนาจและมีเหตุผลที่สุดในยุคอับบาสิยะฮ์[^2] และในการสู้รบส่วนใหญ่ เขาก็เป็นฝ่ายได้รับชัยชนะ แต่ในเดือนเราะมะฎอน ฮ.ศ. 519 สุลต่านมัสอูด

[^1]: ฟุตูหุลฆ็อยบ์ (فتوح الغیب) บทที่ 2 ฉบับแปลของเมาละวี มุฮัมมัด อาลิม ซาฮิบ กาโกรวี (รุมูซุลฆ็อยบ์) หน้า 15 [^2]: อิบนุกะษีรได้เขียนไว้ในการกล่าวถึงคุณความดีของเขาว่า อัล-มุสตัรชิดเป็นเคาะลีฟะฮ์ที่กล้าหาญยิ่ง มีความมุ่งมั่นสูง พูดจาไพเราะคมคาย เปี่ยมด้วยวาทศิลป์ และหมั่นประกอบอิบาดะฮ์อย่างมาก เป็นที่รักของทั้งชนชั้นสูงและสามัญชน (มีต่อ)

และในการสู้รบที่เกิดขึ้นระหว่างเขากับสุลต่านนั้น เขาได้พ่ายแพ้อย่างย่อยยับ

อิบนุกะษีรเขียนไว้ว่า:

«กองทัพของสุลต่านได้รับชัยชนะ เคาะลีฟะฮ์ถูกจับเป็นเชลย ทรัพย์สินของชาวแบกแดดถูกปล้นสะดม และข่าวนี้ได้แพร่กระจายไปยังหัวเมืองอื่น ๆ ทั้งหมด แบกแดดได้รับผลกระทบอย่างหนักจากข่าวอันน่าเศร้านี้ ผู้คนที่นั่นเกิดความสั่นสะเทือนราวกับแผ่นดินไหวทั้งภายนอกและภายใน ประชาชนถึงกับทุบทำลายมิมบัรในมัสยิด และเลิกเข้าร่วมละหมาดญะมาอะฮ์ บรรดาสตรีเปิดผ้าคลุมศีรษะออกมาร่ำไห้คร่ำครวญตามท้องถนน ไว้อาลัยต่อการถูกจับกุมของเคาะลีฟะฮ์ และความทุกข์ยากและเคราะห์กรรมของเขา ดินแดนอื่น ๆ ก็ดำเนินรอยตามแบกแดดเช่นกัน หลังจากนั้นฟิตนะฮ์ได้ลุกลามจนดินแดนเกือบทั้งหมดได้รับผลกระทบ เมื่อมะลิกสัญญัรเห็นสถานการณ์เช่นนี้ จึงได้เตือนหลานชายของตนให้ตระหนักถึงความละเอียดอ่อนและความสำคัญของเรื่องนี้ และสั่งให้เขาคืนตำแหน่งแก่เคาะลีฟะฮ์ มะลิกมัสอูดได้ปฏิบัติตามคำสั่งนั้น แต่พวกบาฏินิยะฮ์ได้สังหารเคาะลีฟะฮ์ระหว่างทางไปแบกแดด»

เหตุการณ์อันน่าเศร้าสลดทั้งหมดนี้เกิดขึ้นต่อหน้าต่อตาของชัยค์อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) ท่านได้เห็นความแตกแยก สงครามกลางเมือง และความเป็นศัตรูกันระหว่างมุสลิมด้วยตาของท่านเอง ท่านยังได้เห็นว่าผู้คนพร้อมจะทำทุกอย่างเพื่อความรักในดุนยา เพื่ออำนาจการปกครอง และเพื่อให้ได้มาซึ่งยศศักดิ์และตำแหน่ง พวกเขาเหลือเพียงความสนใจในความหรูหราโอ่อ่าของราชสำนัก พวกเขามองผู้มีอำนาจปกครองด้วยสายตาแห่งความศักดิ์สิทธิ์ และทุ่มเทชีวิตเป็นเดิมพันเพื่อให้ได้อำนาจปกครองหัวเมืองและเมืองต่าง ๆ

แม้ร่างกายของชัยค์อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) จะอยู่ห่างไกลและแยกตัวจากเหตุการณ์เหล่านี้ แต่ด้วยจิตสำนึกและความรู้สึกของท่าน ท่านก็กำลังมอดไหม้อยู่ในไฟเดียวกันนั้น และความเร่าร้อนภายในนี้เองที่ได้มอบความมุ่งมั่น พลัง และความบริสุทธิ์ใจอย่างเต็มเปี่ยมแก่ท่าน

(ต่อจากหน้า 206) เขาเป็นที่รักในสายตาของทุกคน เขาเป็นเคาะลีฟะฮ์คนสุดท้ายที่รักษาธรรมเนียมการแสดงคุตบะฮ์ไว้ เขาถูกสังหารเป็นชะฮีดเมื่ออายุ 40 ปี […] เดือน ระยะเวลาการเป็นเคาะลีฟะฮ์ของเขาคือ […] ปี […] เดือน 20 วัน (อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ [البداية والنهاية] เล่ม 12 หน้า […])

…ด้วยการเทศนาตักเตือน การชี้นำ การดะอ์วะฮ์และการอบรม ท่านได้หันมาให้ความสำคัญแก่การปรับปรุงจิตใจและการขัดเกลาหัวใจ ท่านทุ่มเทพลังทั้งหมดให้แก่การเรียกร้องสู่การตำหนินิฟาก (ความกลับกลอก) การดูแคลนและลดคุณค่าของความรักดุนยา การฟื้นฟูสำนึกแห่งอีมาน การเตือนให้ระลึกถึงอะกีดะฮ์ว่าด้วยอาคิเราะฮ์ ความสำคัญของชีวิตนิรันดร์เมื่อเทียบกับความไม่จีรังของโลกอันชั่วคราวนี้ การขัดเกลาจริยธรรม เตาฮีดอันบริสุทธิ์ และความอิคลาศอันสมบูรณ์

คำเทศนาและคุฏบะฮ์

คำเทศนาของท่านชัยค์ส่งผลต่อหัวใจราวกับสายฟ้าฟาด และพลังแห่งผลนั้นยังคงปรากฏอยู่ในถ้อยคำของท่านจนถึงทุกวันนี้ เนื้อหาในหนังสือ ฟุตูหุลฆ็อยบ์ (فتوح الغیب) และ อัลฟัตหุรร็อบบานี (الفتح الربانی) ตลอดจนถ้อยคำเทศนาในมัจลิสของท่าน ยังคงทำให้หัวใจอบอุ่นเร่าร้อนได้แม้ในวันนี้ แม้กาลเวลาอันยาวนานจะผ่านไปแล้ว ก็ยังสัมผัสได้ถึงชีวิตชีวาและความสดใหม่ในถ้อยคำเหล่านั้น

เช่นเดียวกับถ้อยคำของผู้สืบทอดบรรดานบี (อะลัยฮิมุสสลาม) และบรรดาผู้รู้แจ้งอันสมบูรณ์ เนื้อหาเหล่านี้สอดคล้องกับกาลเวลา และตรงกับสภาพและความจำเป็นของผู้ฟังและผู้ที่ท่านพูดด้วย โดยทั่วไปแล้ว โรคภัยใดที่ผู้คนประสบอยู่ และความเข้าใจผิดใดที่พวกเขาติดอยู่ ท่านก็จะเยียวยาแก้ไขสิ่งนั้น ด้วยเหตุนี้ผู้ที่เข้าร่วมฟังจึงได้พบยาสมานแผลของตน ได้พบยารักษาโรคของตน และได้รับคำตอบต่อคำถามและข้อสงสัยของตนในคำแนะนำของท่าน และเหตุสำคัญประการหนึ่งที่ทำให้คำเทศนาของท่านมีผลและให้ประโยชน์อย่างกว้างขวางก็คือ สิ่งที่ท่านกล่าวออกมาจากลิ้นอันจำเริญนั้นออกมาจากหัวใจ จึงส่งผลต่อหัวใจ ในถ้อยคำของท่านมีทั้งความยิ่งใหญ่และความสง่างาม ขณะเดียวกันก็มีความจับใจและความหวานชื่น และนี่คือลักษณะแห่งถ้อยคำของบรรดาศิดดีกีน (ผู้สัจจริง)

เตาฮีดอันบริสุทธิ์และความไร้แก่นสารของสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์

ในเวลานั้น ผู้คนทั้งโลกต่างผูกพันอยู่กับชายเสื้อของผู้มีอำนาจปกครองและผู้มั่งมี ผู้คนถือว่ามนุษย์ต่าง ๆ และบุคคลต่าง ๆ เป็นเจ้าของประโยชน์และโทษ เหตุปัจจัยทั้งหลายถูกยกขึ้นสู่ฐานะแห่งพระเจ้า…

และแม้แต่เกาะฎออ์และเกาะดัร (การกำหนดของอัลลอฮ์) ก็ถูกมองว่าเกี่ยวข้องกับมนุษย์เช่นเดียวกับตน ในบรรยากาศเช่นนั้น ท่านชัยค์ได้กล่าวว่า

“จงเข้าใจว่าสรรพสิ่งทั้งปวงเปรียบเสมือนบุคคลผู้หนึ่งซึ่งกษัตริย์องค์หนึ่ง ผู้มีอาณาจักรกว้างใหญ่ยิ่ง มีบัญชาเด็ดขาด และมีอำนาจบารมีที่ทำให้หัวใจสั่นสะท้าน ได้จับกุมไว้ แล้วสวมปลอกคอที่คอของเขา และใส่โซ่ตรวนที่เท้าของเขา แล้วแขวนเขาไว้บนต้นสนต้นหนึ่งริมแม่น้ำ ซึ่งมีคลื่นรุนแรง ลำน้ำกว้างใหญ่ ลึกมาก และกระแสน้ำเชี่ยวกรากยิ่ง ส่วนพระองค์เองประทับอยู่บนบัลลังก์อันวิจิตรและสูงตระหง่าน ซึ่งยากที่ผู้ใดจะขึ้นไปถึง และข้างพระองค์มีกองอาวุธ ทั้งลูกธนู หัวลูกศร หอก คันธนู และอาวุธนานาชนิด ซึ่งไม่มีผู้ใดรู้ปริมาณของมันนอกจากกษัตริย์เอง บัดนี้พระองค์ทรงหยิบสิ่งใดก็ได้ที่ทรงประสงค์จากอาวุธเหล่านั้น แล้วยิงใส่นักโทษที่ถูกแขวนอยู่นั้น เช่นนี้แล้ว สำหรับผู้ที่มองดู (ภาพเหตุการณ์นี้) จะเป็นการดีกว่าหรือ ที่เขาจะละสายตาจากกษัตริย์ เลิกเกรงกลัวและเลิกหวังในพระองค์ แล้วไปตั้งความหวังและความกลัวต่อนักโทษที่ถูกแขวนอยู่นั้น? ผู้ใดที่กระทำเช่นนั้น ในทัศนะของปัญญาแล้ว เขาไม่ใช่ผู้ไร้ปัญญา คนบ้า สัตว์สี่เท้า และพ้นจากความเป็นมนุษย์ไปแล้วหรือ? ขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์จากความบอดหลังจากการมองเห็น จากการพลัดพรากหลังจากการบรรลุถึง จากความตกต่ำหลังจากความใกล้ชิดและความก้าวหน้า จากการหลงผิดหลังจากทางนำ และจากการปฏิเสธศรัทธาหลังจากอีมาน”[^1]

ในอีกมัจลิสหนึ่ง ท่านได้สอนเรื่องเตาฮีด อัคลาก และการตัดขาดจากสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ไว้ดังนี้

“จงจับตามองพระองค์ผู้ทรงจับตามองเจ้าอยู่ จงอยู่ต่อหน้าพระองค์ผู้ทรงอยู่ต่อหน้าเจ้าเสมอ จงรักพระองค์ผู้ทรงรักเจ้า จงเชื่อฟังพระองค์ผู้ทรงเรียกเจ้า จงยื่นมือของเจ้าให้แก่พระองค์ผู้ซึ่งจะทรงประคองเจ้าไว้มิให้ล้ม และจะทรงนำเจ้าออกจากความมืดแห่งความโง่เขลา ทรงช่วยเจ้าให้รอดพ้นจากความพินาศ ทรงชำระล้างความโสโครกของเจ้าและทำให้เจ้าสะอาดจากมลทิน ทรงปลดปล่อยเจ้าจากความเน่าเหม็นและกลิ่นเลวร้ายของเจ้า จากความต่ำต้อยแห่งจิตใจ จากนัฟซูที่ชักนำสู่ความชั่ว และจากเพื่อนผู้หลงผิดและนำผู้อื่นให้หลงผิด ซึ่งก็คือชัยฏอน อารมณ์ใคร่ และมิตรสหายผู้โง่เขลาของเจ้า ผู้เป็นโจรปล้นบนเส้นทางสู่อัลลอฮ์ และกีดกันเจ้าจากทุกสิ่งอันล้ำค่า ดีงาม และน่าพึงใจ จนถึงเมื่อใดกันเล่าที่จะเป็นนิสัย? จนถึงเมื่อใดที่จะเป็นมนุษย์? จนถึงเมื่อใดที่จะเป็นความใคร่? จนถึงเมื่อใด

[^1]: รุมูซุลฆ็อยบ์ (رموز الغیب) คำแปลของฟุตูหุลฆ็อยบ์ (فتوح الغیب) มะกอละฮ์ที่ 17 หน้า 49

ความเย่อหยิ่ง? จะ (หลงใหล) โลกนี้ไปถึงเมื่อใด? จะ (หมกมุ่นกับ) อาคิเราะฮ์ไปถึงเมื่อใด? จะ (ยึดติดกับ) สิ่งอื่นนอกจากอัล-หัก (พระผู้ทรงสัจธรรม) ไปถึงเมื่อใด? พวกท่านจะไปไหนกัน? (การละทิ้งพระผู้เป็นเจ้าพระองค์นี้ไป) พระองค์คือผู้ทรงบังเกิดทุกสิ่งและผู้ทรงสร้างทุกสิ่ง ทรงเป็นปฐม ทรงเป็นบั้นปลาย ทรงเป็นผู้ประจักษ์ ทรงเป็นผู้ซ่อนเร้น ความรักของหัวใจ ความสงบของดวงวิญญาณ ความเบาสบายจากภาระอันหนักอึ้ง การอภัยโทษและความโปรดปราน ทั้งหมดนี้ย่อมกลับคืนไปสู่พระองค์ และบังเกิดขึ้นจากพระองค์เท่านั้น»[^1]

ในอีกมัจลิสหนึ่ง ท่านได้อธิบายเนื้อหาว่าด้วยเตาฮีดนี้อย่างกระจ่างแจ้งดังนี้ว่า

«มัคลูกทั้งปวงล้วนไร้ความสามารถ ไม่มีผู้ใดสามารถให้คุณหรือให้โทษแก่ท่านได้ อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งเท่านั้นที่ทรงทำให้สิ่งนั้นเกิดขึ้นด้วยมือของพวกเขา การกระทำของพระองค์ดำเนินอยู่ภายในตัวท่านและภายในมัคลูก สิ่งใดที่เป็นคุณหรือเป็นโทษแก่ท่าน ปากกาได้ไหลบันทึกไว้แล้วในความรู้ของอัลลอฮ์ ไม่อาจเป็นไปโดยขัดแย้งกับสิ่งนั้นได้ ผู้ที่เป็นมุวะห์หิด (ผู้ยึดมั่นในเตาฮีด) และผู้ทำความดี พวกเขาคือหลักฐานของอัลลอฮ์ต่อมัคลูกที่เหลือ บางคนในหมู่พวกเขาเป็นผู้ที่ปลอดจากดุนยาทั้งภายนอกและภายใน แม้จะเป็นผู้มีทรัพย์สมบัติก็ตาม แต่อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งทรงชำระภายในของพวกเขาจนไม่พบร่องรอยใดของดุนยาเลย นี่แหละคือหัวใจที่ใสสะอาด ผู้ใดสามารถบรรลุถึงสิ่งนี้ได้ เขาย่อมได้รับความเป็นราชาเหนือสรรพสิ่งทั้งหลาย ผู้กล้าหาญที่แท้จริงคือนักสู้ ผู้กล้าหาญคือผู้ที่ชำระหัวใจของตนให้บริสุทธิ์จากสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ และยืนเฝ้าอยู่ที่ประตูหัวใจพร้อมด้วยดาบแห่งเตาฮีดและกระบี่แห่งชะรีอะฮ์ ไม่ยอมให้สิ่งใดในบรรดามัคลูกเข้าไปในนั้นได้ เขาผูกพันหัวใจของตนไว้กับพระผู้ทรงพลิกผันหัวใจทั้งหลาย ชะรีอะฮ์สอนให้ภายนอกของเขามีจริยธรรมอันดีงาม ส่วนเตาฮีดและมะอ์ริฟะฮ์ทำให้ภายในของเขาขัดเกลาบริสุทธิ์»[^2]

ท่านได้อธิบายถึงบรรดาสิ่งที่ถูกเคารพสักการะอย่างเท็จว่า

«วันนี้ท่านกำลังพึ่งพิงตัวของท่านเอง พึ่งพิงมัคลูก พึ่งพิงเงินดีนาร์และเงินดิรฮัมของท่าน พึ่งพิงการซื้อขายของท่าน และพึ่งพิงผู้ปกครองเมืองของท่าน ทุกสิ่งที่ท่านพึ่งพิงนั้นคือสิ่งที่ท่านเคารพสักการะ และทุกคน

[^1]: รุมูซุลฆ็อยบ์ (رموز الغیب) มะกอละฮ์ที่ (62) หน้า 151 [^2]: ฟุยูเฎ ยัซดานี (فیوض یزدانی) คำแปลของ อัลฟัตหุร-ร็อบบานี (الفتح الربانی) มัจลิสที่ 13 หน้า 89

ผู้ที่ท่านเกรงกลัวหรือตั้งความหวังไว้ นั่นคือสิ่งที่ท่านเคารพบูชา และทุกคนที่สายตาของท่านจับจ้องไปในเรื่องประโยชน์และโทษ และท่านเข้าใจว่าอัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรมทรงให้มันเกิดขึ้นด้วยมือของเขา เขาผู้นั้นก็คือสิ่งที่ท่านเคารพบูชา»[^1]

ในอีกโอกาสหนึ่ง ท่านได้อธิบายถึงความหวงแหนของอัลลอฮ์ ความรังเกียจของพระองค์ต่อการตั้งภาคี และวิทยปัญญาของการที่สิ่งอันเป็นที่รักของมนุษย์ถูกพรากไปและสูญสิ้นไป ดังนี้

«พวกท่านมักจะพูดและจะพูดว่า ฉันรักผู้ใด ความรักของฉันต่อเขาก็ไม่คงอยู่ และเกิดอุปสรรคขวางกั้นขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการพลัดพราก หรือเขาตายไป หรือเกิดความบาดหมางขึ้น และหากฉันรักทรัพย์สิน มันก็สูญหายไปและหลุดลอยไปจากมือ เมื่อนั้นจะมีคนกล่าวแก่พวกท่านว่า โอ้ผู้เป็นที่รักของอัลลอฮ์ โอ้ผู้ที่ได้รับความเมตตาจากอัลลอฮ์ โอ้ผู้ที่อัลลอฮ์ทรงเหลียวแล โอ้ผู้ที่อัลลอฮ์ทรงหวงแหน พวกท่านไม่รู้ดอกหรือว่าอัลลอฮ์ทรงหวงแหน พระองค์ทรงสร้างพวกท่านมาเพื่อพระองค์ แต่พวกท่านกลับต้องการเป็นของผู้อื่น พวกท่านไม่เคยได้ยินพระดำรัสของอัลลอฮ์ดอกหรือว่า "พระองค์ทรงรักพวกเขา และพวกเขาก็รักพระองค์" และพระดำรัสที่ว่า "ข้ามิได้สร้างญินและมนุษย์มาเพื่ออื่นใด นอกจากเพื่อให้พวกเขาเคารพภักดีต่อข้า" พวกท่านไม่เคยได้ยินคำกล่าวของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ดอกหรือว่า "เมื่ออัลลอฮ์ทรงรักบ่าวคนใด พระองค์จะทรงทดสอบเขา แล้วหากเขาอดทน พระองค์ก็จะทรงเก็บเขาไว้" มีผู้ถามว่า โอ้ท่านเราะซูลุลลอฮ์ การเก็บไว้นั้นหมายถึงอะไร ท่านตอบว่า "คือพระองค์จะไม่ทรงปล่อยให้ทรัพย์สินและลูกหลานของเขาคงอยู่" และการปฏิบัติเช่นนี้ก็เพราะว่า เมื่อเขามีทรัพย์สินและลูกหลาน เขาก็จะมีความรักต่อสิ่งเหล่านั้นด้วย และความรักที่เขามีต่ออัลลอฮ์ก็จะแตกแยก บกพร่อง และถูกแบ่งออกไป จนกลายเป็นความรักที่มีส่วนร่วมระหว่างอัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรมกับสิ่งอื่นนอกจากพระองค์ และอัลลอฮ์ไม่ทรงยอมรับการมีภาคี พระองค์ทรงหวงแหน และทรงอำนาจเหนือทุกสิ่ง ทรงพลานุภาพยิ่ง ดังนั้นพระองค์จึงทรงทำลายและขจัดผู้ร่วมภาคีของพระองค์ให้สิ้นไป เพื่อพระองค์จะทรงทำให้หัวใจของบ่าวของพระองค์บริสุทธิ์เป็นของพระองค์โดยเฉพาะ ปราศจากผู้ร่วมภาคีใด ๆ ในเวลานั้นพระดำรัสของพระองค์ก็จะเป็นจริงว่า "พระองค์ทรงรักพวกเขา

[^1]: ฟุยูฎ ยัซดานี (فیوض یزدانی) มัจญ์ลิสที่ 20 หน้า 137

ทรงรักเขา และคนเช่นนั้นก็จะเป็นเช่นนี้ จนกระทั่งเมื่อหัวใจของเขาได้รับการชำระให้สะอาดบริสุทธิ์จากบรรดาภาคีและผู้ที่ถูกตั้งให้เทียบเท่า (ซึ่งถูกสร้างขึ้นเป็นคู่เทียบกับอัลลอฮ์) อันได้แก่ ครอบครัวและลูกหลาน ทรัพย์สมบัติและความเพลิดเพลิน และความใคร่ปรารถนาทั้งหลาย รวมทั้งการแสวงหาความเป็นวะลีและความเป็นผู้นำ กะรอมาตและสภาวะทางจิตวิญญาณ ขั้นตอนและฐานะทางจิตวิญญาณ สวรรค์ทั้งหลายและระดับชั้นต่าง ๆ และความใกล้ชิด เมื่อนั้นก็จะไม่มีเจตนาหรือความปรารถนาใด ๆ หลงเหลืออยู่ในหัวใจนั้นอีก และหัวใจนั้นจะกลายเป็นเหมือนภาชนะที่มีรู ซึ่งไม่มีสิ่งใดค้างอยู่ได้ เพราะมันถูกทำให้แตกด้วยการกระทำของอัลลอฮ์ ทุกครั้งที่มีเจตนาใดเกิดขึ้นในหัวใจนั้น การกระทำของอัลลอฮ์และความหวงแหน (เฆาะยเราะฮ์) ของพระองค์ก็จะทำลายมันลง เมื่อนั้นม่านแห่งความยิ่งใหญ่ อำนาจ และความเกรงขามก็จะถูกคลี่ลงรอบหัวใจของเขา และคูแห่งความเกรียงไกรและอำนาจบารมีก็จะถูกขุดล้อมรอบไว้ จนไม่มีเจตนาต่อสิ่งใดจะเล็ดลอดเข้าไปในหัวใจได้ ในเวลานั้นปัจจัยทั้งหลาย ได้แก่ ทรัพย์สิน ครอบครัว ลูกหลาน และมิตรสหาย ตลอดจนกะรอมาต ความรู้อันลึกซึ้ง (ฮิกมะฮ์) และถ้อยคำอธิบาย ก็ไม่ก่อความเสียหายใด ๆ แก่หัวใจเลย เพราะสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดอยู่ภายนอกหัวใจ เมื่อนั้นอัลลอฮ์ตะอาลาก็จะไม่ทรงหวงแหนในสิ่งเหล่านี้ แต่สิ่งทั้งหมดนี้กลับกลายเป็นความเมตตา กะรอมาต ริซกี และความโปรดปรานจากอัลลอฮ์แก่บ่าวของพระองค์ และเป็นประโยชน์แก่ผู้คนที่มาหาเขา[^1]

การปลอบประโลมหัวใจที่แตกสลาย

ในสมัยของท่านชัยค์ มีชนชั้นหนึ่งซึ่งต่ำต้อยในด้านการกระทำ จริยธรรม และสภาวะแห่งอีมาน แต่สูงส่งในด้านฐานะทางโลก และรุ่งเรืองสมบูรณ์ในทุกด้าน ในทางตรงกันข้าม มีอีกชนชั้นหนึ่งซึ่งต่ำต้อยในด้านฐานะความเป็นอยู่ ขาดความก้าวหน้าทางโลก ไร้ทุนทรัพย์และมือเปล่า แต่สูงส่งในด้านการกระทำและจริยธรรม และได้รับส่วนแห่งสภาวะและความก้าวหน้าทางอีมาน ชนชั้นหลังนี้บางครั้งก็มองดูความสำเร็จและความก้าวหน้าของชนชั้นแรกด้วยสายตาอิจฉา และบางครั้งก็เริ่มรู้สึกว่าตนเองเป็นผู้ถูกลิดรอนและไม่สมหวัง ท่านชัยค์จึง[ปลอบประโลม]ผู้มีหัวใจแตกสลายเหล่านี้

[^1]: ฟุตูหุลฆ็อยบ์ (فتوح الغيب), มะกอละฮ์ที่ 32, หน้า 86–87

...ชนชั้นนั้น และกล่าวถึงความโปรดปรานที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานแก่พวกเขา พร้อมทั้งอธิบายถึงวิทยปัญญาแห่งความแตกต่างและการจำแนกนี้ ท่านกล่าวว่า

«โอ้ผู้มือเปล่า โอ้ผู้ยากไร้ โอ้ผู้ที่โลกทั้งมวลหันหลังให้ โอ้ผู้ไร้นาม โอ้ผู้หิวโหย ผู้กระหาย ผู้เปลือยกาย ผู้มีหัวใจไหม้เกรียม โอ้ผู้ถูกขับไล่ออกจากทุกมัสยิดและทุกที่พำนัก โอ้ผู้ถูกผลักไสจากทุกประตู โอ้ผู้ถูกพรากจากทุกความปรารถนาและนอนอยู่บนดิน โอ้ผู้ซึ่งในหัวใจของเขามีกองดินแห่งความหวังและความใฝ่ฝัน (ที่ถูกฆ่าทิ้ง) ทับถมกันอยู่ เจ้าอาจพูดว่า อัลลอฮ์ทรงทำให้ข้าต้องขัดสน ทรงทำให้โลกหันหนีจากข้า ทรงเหยียบย่ำข้า ทรงทอดทิ้งข้า ทรงเป็นศัตรูกับข้า ทรงทำให้ข้าวุ่นวายและใจไม่สงบ มิได้ประทานโชคลาภให้ข้า ทรงทำให้ข้าต่ำต้อย มิได้ประทานปัจจัยในโลกนี้ให้ข้าเพียงพอ ทรงทำให้ข้าไร้นาม และมิได้ยกฐานะข้าขึ้นในหมู่ผู้คนและในหมู่พี่น้องของข้า แต่กลับทรงหลั่งความโปรดปรานทั้งหมดของพระองค์ให้แก่ผู้อื่น ซึ่งเขาอยู่ในความโปรดปรานนั้นทั้งกลางวันและกลางคืน และทรงให้เขาเหนือกว่าข้าและเหนือกว่าคนในบ้านเมืองของข้า ทั้งที่เขาก็เป็นมุสลิม ข้าก็เป็นมุสลิม และเราทั้งสองเป็นลูกหลานของบิดามารดาคนเดียวกัน คืออาดัมและเฮาวาอ์

(โอ้ผู้ยากไร้) อัลลอฮ์ทรงปฏิบัติต่อเจ้าเช่นนี้ก็เพราะว่า ธรรมชาติของเจ้านั้น (เปรียบดั่ง) ผืนดินที่ไม่มีทราย และสายฝนแห่งความเมตตาของพระผู้ทรงสัจธรรมกำลังหลั่งรดลงบนเจ้าอย่างต่อเนื่อง ในรูปของความอดทน ความพึงพอใจ ความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ ความสอดคล้อง (กับพระประสงค์) ความรู้ และรัศมีแห่งอีมานและเตาฮีดก็โอบล้อมเจ้าอยู่ ดังนั้นต้นไม้แห่งอีมานของเจ้า รากและโคนของมันจึงมั่นคงอยู่กับที่ มันกำลังแตกหน่อ ออกผล เติบโต แผ่กิ่งก้านสาขา ให้ร่มเงา และสูงขึ้นทุกวัน กำลังเพิ่มพูนและงอกงามอยู่ทุกวัน ไม่จำเป็นต้องมีการรดน้ำและใส่ปุ๋ยเพื่อให้มันเติบโตและบำรุงเลี้ยงมัน ในเรื่องนี้อัลลอฮ์ตะอาลาทรงทำให้เจ้าปลอดจากภาระนั้นแล้ว เพราะพระองค์เองทรงรู้ดีถึงความจำเป็นของเจ้า พระองค์ทรงประทานตำแหน่งแก่เจ้าในอาคิเราะฮ์ และทรงทำให้เจ้าเป็นเจ้าของในนั้น และในโลกหน้าพระองค์ทรงเตรียมความโปรดปรานไว้สำหรับเจ้ามากมายเหลือเกิน ซึ่งไม่มีดวงตาใดเคยเห็น ไม่มีหูใดเคยได้ยิน และไม่เคยผ่านเข้ามาในหัวใจของมนุษย์คนใด อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า ไม่มีชีวิตใดรู้ว่า สิ่งใดที่เป็นความชื่นตาชื่นใจได้ถูกซ่อนไว้สำหรับพวกเขา เป็นการตอบแทนการงานที่พวกเขาเคยกระทำ (ซูเราะฮ์อัส-สัจญ์ดะฮ์ 32:17) หมายถึงสิ่งที่คนเหล่านี้ได้กระทำไว้ในโลกดุนยา...

การปฏิบัติตามบทบัญญัติ การละทิ้งสิ่งต้องห้าม การอดทนต่อสิ่งที่ถูกกำหนดไว้ การมอบหมายและยอมจำนน และการคล้อยตามอัลลอฮ์ในทุกกิจการ

ส่วนคนยากจนที่อัลลอฮ์ทรงประทานโลกนี้ให้ ทรงให้เขาเป็นเจ้าของ (ทรัพย์สินแห่งโลกนี้) ประทานความโปรดปรานแห่งโลกนี้แก่เขา และทรงแผ่ความกรุณาของพระองค์แก่เขานั้น ที่ทรงกระทำต่อเขาเช่นนี้ก็เพราะว่าที่ตั้งแห่งอีมานของเขาเป็นดินทรายและดินหิน ซึ่งน้ำไม่อาจขังอยู่ได้ ทั้งไม่อาจให้ต้นไม้งอกงาม ไม่อาจให้พืชผลและผลไม้เกิดขึ้นได้ ดินเช่นนั้นจึงต้องใส่ปุ๋ยและสิ่งอื่น ๆ เพื่อให้ต้นไม้และพืชพันธุ์ได้รับการบำรุงเลี้ยง และโลกนี้กับทรัพย์สินของมันก็คือปุ๋ยและอุปกรณ์สำหรับสิ่งนั้น เพื่อที่ต้นไม้แห่งอีมานและต้นอ่อนแห่งอะมัลที่งอกขึ้นในดินนี้จะได้รับการปกป้องรักษา หากสิ่งนี้ถูกพรากไปจากมัน ต้นอ่อนและต้นไม้ก็จะเหี่ยวแห้ง ผลไม้ก็จะร่วงหายไป และบ้านทั้งหลังก็จะพังทลาย ทั้งที่อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งทรงประสงค์จะสร้างมันขึ้นมา

ดังนั้น ต้นไม้แห่งอีมานของคนร่ำรวยนั้นอ่อนแอและรากของมันตื้น และมันว่างเปล่าจากรัศมีนั้นซึ่งเปี่ยมอยู่ในต้นไม้แห่งอีมานของเจ้า (คือคนยากจน) อันเป็นความมั่นคงของมัน ส่วนการค้ำจุนของมันอยู่ที่สิ่งเหล่านั้นซึ่งเจ้าเห็นอยู่ในครอบครองของเขา คือทรัพย์สินแห่งโลกนี้และความโปรดปรานนานาชนิด หากสิ่งเหล่านี้ถูกแยกออกไปจากเขาในขณะที่ต้นไม้ยังอ่อนแออยู่ ต้นไม้แห่งอีมานก็จะเหี่ยวแห้ง และความปฏิเสธและการไม่ยอมรับ (ก็จะเกิดขึ้น) และบุคคลนั้นก็จะเข้าไปอยู่ในหมู่มุนาฟิก ผู้ตกศาสนา และผู้ปฏิเสธศรัทธา เว้นแต่ (หาก) อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งจะทรงส่งกองทัพแห่งความอดทน ความพึงพอใจ ความมั่นใจ ความรู้ และความรู้แจ้ง (มะอ์ริฟะฮ์) นานาชนิดมายังคนร่ำรวยผู้นั้น และด้วยสิ่งนั้นอีมานของเขาก็แข็งแกร่งขึ้น เมื่อนั้นเขาก็จะไม่ใส่ใจต่อการที่ความมั่งคั่งและความโปรดปรานทั้งหลายถูกแยกออกไปจากเขา»[^1]

สถานะที่แท้จริงของโลกนี้

ในคำสอนของท่านชัยค์ไม่มีการสอนให้ถือพรตแบบนักบวช (เราะฮ์บานิยะฮ์) ท่านสอนให้ใช้สอยโลกนี้และได้รับประโยชน์จากมันตามความจำเป็น

[^1]: รุมูซุลฆ็อยบ์ (رموز الغیب) บทที่ 25 หน้า 65–67

การใช้ประโยชน์จากดุนยานั้นท่านมิได้ห้าม แต่ท่านห้ามการบูชามัน การเป็นทาสของมัน และการผูกพันกับมันด้วยหัวใจและด้วยความรัก คำสั่งสอนของท่านแท้จริงแล้วคือคำอธิบายหะดีษของท่านนบี ﷺ ที่ว่า

انّ الدّنيا خلقت لكم وانتم خلقتم للآخرة

«แท้จริงดุนยานั้นถูกสร้างขึ้นมาเพื่อพวกท่าน (กล่าวคือ มันเป็นทาสรับใช้ของพวกท่าน) และพวกท่านถูกสร้างขึ้นมาเพื่ออาคิเราะฮ์»

ในโอกาสหนึ่งท่านกล่าวว่า

“จงอย่ากินส่วนที่ถูกกำหนดไว้ให้ท่านจากดุนยาในลักษณะที่มันนั่งอยู่ ส่วนท่านยืนอยู่ แต่จงกินมันที่ประตูของกษัตริย์ในลักษณะที่ท่านนั่งอยู่ และมันยืนทูนถาดไว้บนศีรษะ ดุนยาจะรับใช้ผู้ที่ยืนอยู่ที่ประตูของอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่ง และจะทำให้ผู้ที่ยืนอยู่ที่ประตูของดุนยาต้องต่ำต้อย จงกินพร้อมกับอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่ง ด้วยเกียรติและความมั่งคั่ง”[^1]

ในอีกโอกาสหนึ่งท่านกล่าวว่า

“การถือดุนยาไว้ในมือนั้นอนุญาต การเก็บไว้ในกระเป๋านั้นอนุญาต การสะสมมันไว้ด้วยเจตนาที่ดีนั้นอนุญาต แต่การเก็บมันไว้ในหัวใจนั้นไม่อนุญาต (คือการที่หัวใจถือว่ามันเป็นที่รัก) การที่มันยืนอยู่ที่ประตูนั้นอนุญาต แต่การให้มันล่วงเข้ามาเกินกว่าประตูนั้นไม่อนุญาต และไม่ใช่เกียรติสำหรับท่าน”[^2]

การวิพากษ์บรรดาเคาะลีฟะฮ์และผู้ปกครองในยุคสมัย

ท่านชัยค์มิได้จำกัดอยู่เพียงการให้โอวาท การตักเตือน การชักชวน และการส่งเสริมเท่านั้น แต่เมื่อใดที่ท่านเห็นว่าจำเป็น ท่านก็จะปฏิบัติหน้าที่การใช้ให้ทำความดีและห้ามปรามความชั่ว (อัมร์บิลมะอ์รูฟ วะนะฮ์ยุอะนิลมุนกัร) ด้วยความตรงไปตรงมาและความกล้าหาญยิ่ง ท่านไม่ละเว้นการวิพากษ์ผู้ปกครอง บรรดาสุลต่าน และเคาะลีฟะฮ์แห่งยุคสมัย ตลอดจนการตำหนิการกระทำและคำตัดสินที่ผิดพลาดของพวกเขา และในเรื่องนี้ท่านไม่ใส่ใจต่อเกียรติยศ อำนาจ และอิทธิพลของผู้ใดเลย ท่านฮาฟิซ อิมาดุดดีน อิบนุกะษีร บันทึกไว้ในหนังสือประวัติศาสตร์ของท่านว่า

[^1]: ฟุยูฎ ยัซดานี (فیوض یزدانی) มัจลิสที่ 21 หน้า 145 [^2]: แหล่งเดียวกัน มัจลิสที่ 51 หน้า 363

كان يأمر بالمعروف وينهى عن المنكر للخلفاء والوزراء والسلاطين والقضاة والخاصة والعامة يصدعهم بذلك على رؤس الاشهاد ورؤس المنابر وفي المحافل وينكر على من يولي الظلمة ولا تأخذه في الله لومة لائم

«ท่านใช้ให้กระทำความดีและห้ามปรามความชั่วแก่บรรดาเคาะลีฟะฮ์ เสนาบดี สุลต่าน กอฎี ทั้งชนชั้นสูงและสามัญชนทั้งหมด และท่านกล่าวเรื่องนี้ต่อพวกเขาอย่างชัดแจ้งและกล้าหาญ ต่อหน้าฝูงชน บนมิมบัร และในที่ชุมนุมอย่างเปิดเผย ผู้ใดแต่งตั้งผู้อธรรมให้เป็นผู้ปกครอง ท่านก็คัดค้านผู้นั้น และในกิจการของอัลลอฮ์ ท่านมิได้ใส่ใจต่อคำตำหนิของผู้ตำหนิใด ๆ เลย»[^1]

ผู้เขียน «เกาะลาอิดุลญะวาฮิร» (قلائد الجواهر) บันทึกว่า เมื่อเคาะลีฟะฮ์อัลมุกตะฟี ลิอัมริลลาฮ์ แต่งตั้งกอฎีอบุลวะฟาอ์ ยะห์ยา บิน สะอีด บิน ยะห์ยา บิน อัลมุซ็อฟฟัร ซึ่งเป็นที่รู้จักในฉายา «อิบนุลมุรัคคิม อัซซอลิม» (บุตรแห่งผู้อธรรม) ให้เป็นกอฎี ท่านชัยค์ได้กล่าวต่อเคาะลีฟะฮ์บนมิมบัรว่า

وليت على المسلمين أظلم الظالمين ماجوابك غدًا عند رب العالمين ارحم الراحمين.

«ท่านได้แต่งตั้งบุคคลผู้เป็นผู้อธรรมที่สุดในหมู่ผู้อธรรมให้ปกครองบรรดามุสลิม พรุ่งนี้ในวันกิยามะฮ์ ท่านจะให้คำตอบอะไรต่อพระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก ผู้ทรงเมตตายิ่งกว่าผู้เมตตาทั้งปวง?»

นักประวัติศาสตร์ท่านดังกล่าวเล่าว่า เมื่อเคาะลีฟะฮ์ได้ฟังเช่นนั้นก็ตัวสั่นเทา และร่ำไห้ออกมา แล้วได้ปลดกอฎีผู้นั้นออกจากตำแหน่งในทันที[^2]

ท่านชัยค์ยังได้หักล้างและเปิดโปงอย่างหนักแน่นถึงบรรดา «อุละมาอ์และมะชาอิค ประจำราชสำนัก» ผู้ซึ่งเลือกที่จะคบหาใกล้ชิดกับสุลต่านและผู้ปกครองที่ไม่ยำเกรงอัลลอฮ์ และการคล้อยตามพูดตามสิ่งที่พวกเขาพูดได้กลายเป็นลักษณะประจำตัวของพวกเขา อันเป็นเหตุให้สุลต่านและผู้ปกครองเหล่านั้นยิ่งกล้าและไร้ความเกรงกลัวมากขึ้น ในโอกาสหนึ่ง ท่านได้กล่าวแก่คนกลุ่มนี้ว่า

«โอ้ผู้ทุจริตในความรู้และการปฏิบัติ! พวกท่านจะมีความเกี่ยวข้องอันใดกับพวกเขาได้เล่า? โอ้ศัตรูของอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์! โอ้โจรปล้นบ่าวของอัลลอฮ์! พวกท่านจมอยู่ในความอธรรมอันโจ่งแจ้งและการกลับกลอก (นิฟาก) อันเปิดเผย การกลับกลอกนี้จะดำเนินไปอีกนานเท่าใด? โอ้ผู้มีความรู้…»

[^1]: เกาะลาอิดุลญะวาฮิร หน้า 8 [^2]: แหล่งเดียวกัน

และโอ้ผู้ที่ทำตัวเป็นผู้สมถะ (ซาฮิด) เพื่อบรรดากษัตริย์และสุลต่าน! พวกเจ้าจะเป็นมุนาฟิกไปอีกนานเพียงใด เพื่อที่จะได้รับทรัพย์สินเงินทองแห่งโลกนี้ ตัณหาและความเพลิดเพลินของมันจากพวกเขา? พวกเจ้าและกษัตริย์ส่วนใหญ่ในยุคนี้ได้กลายเป็นผู้อธรรมและผู้ทรยศต่อทรัพย์สินของอัลลอฮ์ตะอาลาและต่อบ่าวของพระองค์ โอ้อัลลอฮ์! ขอพระองค์ทรงทำลายอำนาจของพวกมุนาฟิกเหล่านี้ และทรงทำให้พวกเขาต่ำต้อย หรือทรงประทานเตาฟีกให้พวกเขาได้เตาบะฮ์ ขอพระองค์ทรงถอนรากถอนโคนผู้อธรรมทั้งหลาย และทรงชำระแผ่นดินให้สะอาดจากพวกเขา หรือทรงแก้ไขปรับปรุงพวกเขา[^1]

ในอีกโอกาสหนึ่ง ท่านกล่าวโดยหันไปพูดกับบุคคลหนึ่งจากชนชั้นเดียวกันนี้ว่า:

• เจ้าไม่ละอายหรือที่ความโลภของเจ้าได้ผลักดันให้เจ้ารับใช้ผู้อธรรมและกินของหะรอม? เจ้าจะกินของหะรอมและเป็นผู้รับใช้บรรดากษัตริย์ (ผู้อธรรม) แห่งโลกนี้ไปอีกนานเพียงใด? อำนาจการปกครองของพวกเขาที่เจ้ากำลังรับใช้อยู่นั้นจะสูญสิ้นไปในไม่ช้า และเจ้าจะต้องมาอยู่ในการรับใช้ของอัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรม ผู้ซึ่งซาตของพระองค์ไม่มีวันเสื่อมสลาย[^2]

ความห่วงใยและความกังวลเพื่อศาสนา

ท่านชัยค์ (ร.ฮ.) รู้สึกปวดร้าวใจเมื่อได้เห็นความเสื่อมถอยทางศาสนาและศีลธรรม (ซึ่งศูนย์กลางที่ใหญ่ที่สุดของมันก็คือแบกแดดนั่นเอง) และความเสื่อมถอยทางศาสนาโดยทั่วไปที่เกิดขึ้นในโลกอิสลาม เมื่อเห็นร่องรอยของมัน ความหวงแหนในอิสลามและความหึงหวงในศาสนาก็พลุ่งพล่านขึ้นในอกของท่าน บางครั้งท่านไม่อาจปกปิดความรู้สึกและความเจ็บปวดในใจนี้ไว้ได้ และสายธารแห่งความรู้สึกนี้ก็หลั่งไหลออกมาในคุฏบะฮ์และคำเทศนาของท่าน

ในโอกาสหนึ่ง ท่านกล่าวว่า:

• กำแพงแห่งศาสนาของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กำลังพังทลายลงทีละส่วนอย่างต่อเนื่อง และรากฐานของมันกำลังกระจัดกระจายไป โอ้ชาวแผ่นดินทั้งหลาย จงมาเถิด และส่วนที่พังลงไปแล้วนั้น จงทำให้มันแข็งแรงมั่นคง และส่วนที่ทรุดโทรมไปแล้วนั้น จงซ่อมแซมให้ถูกต้อง

[^1]: ฟุยูฎ ยัซดานี (فیوض یزدانی) มัจญ์ลิสที่ 51 หน้า 363 [^2]: แหล่งเดิม มัจญ์ลิสที่ 52 หน้า 371

...ก็จงให้ไป สิ่งนี้มิอาจสำเร็จได้ด้วยคนคนเดียว ทุกคนต้องร่วมแรงกันทำงาน โอ้ดวงอาทิตย์ โอ้ดวงจันทร์ และโอ้กลางวัน พวกเจ้าทั้งหมดจงมาเถิด»[^1]

ในอีกโอกาสหนึ่ง ท่านกล่าวว่า

«อิสลามกำลังร่ำไห้ และกำลังกุมศีรษะร้องคร่ำครวญถึง (ความอยุติธรรมของ) บรรดาคนฟาสิกเหล่านี้ บรรดาผู้อุตริบิดอะฮ์ บรรดาผู้หลงผิด บรรดาผู้สวมเสื้อผ้าแห่งการหลอกลวง และบรรดาผู้อ้างตนในสิ่งที่ไม่มีอยู่ในตัวพวกเขา จงดูบรรดาคนรุ่นก่อนของเจ้าซึ่งอยู่เบื้องหน้าสายตาของเจ้า พวกเขาเคยสั่งใช้และห้ามปราม เคยกินและเคยดื่ม (แล้วก็จากโลกนี้ไป) จนประหนึ่งว่าพวกเขาไม่เคยมีอยู่เลย หัวใจของเจ้าช่างแข็งกระด้างเพียงใด! แม้แต่สุนัขยังรู้จักภักดีต่อนายของมัน ด้วยการล่าสัตว์ เฝ้าไร่นาและปศุสัตว์ และคอยคุ้มครองนายของมัน เมื่อมันเห็นนายก็กระโดดโลดเต้นด้วยความดีใจ ทั้งที่นายให้อาหารมันในยามเย็นเพียงหนึ่งหรือสองคำ หรือในปริมาณเพียงเล็กน้อยเท่านั้น ส่วนเจ้า เจ้าได้กินนิอฺมัตนานาชนิดของอัลลอฮ์จนอิ่มหนำอยู่ตลอดเวลา แต่เจ้ากลับไม่ทำให้เป้าหมายแห่งการประทานนิอฺมัตเหล่านั้นบรรลุผล และไม่ได้ทำตามสิทธิของมัน (ตรงกันข้าม) เจ้ากลับปฏิเสธบัญชาของพระองค์ และไม่รักษาขอบเขตแห่งชะรีอะฮ์ของพระองค์»[^2]

การบัยอะฮ์และการอบรมขัดเกลา

แม้ว่าการเทศนาตักเตือนอันทรงพลังและพลิกโฉมเหล่านี้จะได้ยังประโยชน์อันยิ่งใหญ่ทั้งทางจิตวิญญาณและศีลธรรมแก่ชาวบัฆดาด และได้ก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในชีวิตของผู้คนนับพันนับหมื่น แต่สำหรับความเปลี่ยนแปลงอันลึกซึ้งในชีวิต การปฏิรูปอย่างรอบด้าน และการอบรมขัดเกลาอย่างต่อเนื่องนั้น จำเป็นต้องมีความสัมพันธ์อันมั่นคงและลึกซึ้งกับผู้ทำดะอ์วะฮ์ ตลอดจนการปฏิรูปและการอบรมที่ต่อเนื่อง ทั้งนี้ เพราะมัจลิสแห่งดะอ์วะฮ์และการชี้แนะนั้นมิได้เป็นสถานอบรมที่มีระเบียบและต่อเนื่องเหมือนดั่งมัดเราะซะฮ์ ซึ่ง...

[^1]: อัลมัลฟูซาต หน้า 249 (ฟุยูฎ ยัซดานี) [^2]: แหล่งเดิม หน้า 261 (ฟุยูฎ ยัซดานี)

ได้รับการสอนการอบรมขัดเกลาและการดูแลอย่างต่อเนื่องและมีระเบียบวินัย ผู้เข้าร่วมและผู้ฟังในชุมนุมเหล่านี้มีอิสระที่จะฟังการบรรยายและคำเทศนาเพียงครั้งเดียวแล้วจากไป ไม่กลับมาอีกเลย หรือจะมาอยู่เป็นประจำก็ได้ แต่พวกเขายังคงอยู่ในสภาพเดิมของตน และในชีวิตของพวกเขายังคงมีช่องว่างใหญ่หลวงตลอดจนรอยร้าวทางศาสนาและทางจริยธรรมดังเดิม

การขยายตัวของประชากรมุสลิม ภาระหน้าที่ในการดำเนินชีวิต และความกังวลทางเศรษฐกิจได้เพิ่มพูนขึ้นจนถึงขั้นที่ไม่อาจดำเนินงานการปฏิรูปและการอบรมขัดเกลาโดยทั่วไปได้ด้วยมัดเราะซะฮ์ (ซึ่งจำเป็นต้องผูกพันอยู่กับธรรมเนียมและข้อกำหนดมากมาย) และไม่อาจคาดหวังการปฏิวัติทางศาสนาและทางจิตวิญญาณในวงกว้างใด ๆ ได้ แล้วจะมีหนทางใดเล่าที่มุสลิมจำนวนมากจะได้ฟื้นฟูอีมานของตน รับเอาภาระหน้าที่และข้อผูกพันทางศาสนากลับมาอีกครั้งด้วยความตระหนักรู้และสำนึกในความรับผิดชอบ ให้สภาวะแห่งอีมานและความรู้สึกทางศาสนาบังเกิดขึ้นในตัวพวกเขาอีกครั้ง ให้ความอบอุ่นแห่งความรักบังเกิดขึ้นอีกครั้งในหัวใจที่หดหู่และตายด้านของพวกเขา ให้ความเคลื่อนไหวและความกระปรี้กระเปร่าบังเกิดขึ้นอีกครั้งในพลังที่อ่อนล้าของพวกเขา ให้พวกเขาเกิดความเชื่อมั่นต่อผู้รู้จักอัลลอฮ์ที่มีความบริสุทธิ์ใจสักท่านหนึ่ง และได้รับการเยียวยาโรคทางจิตวิญญาณและทางนัฟซูของตนจากท่านผู้นั้น ตลอดจนได้รับแสงสว่างและการชี้นำที่ถูกต้องในเรื่องศาสนา

ท่านผู้อ่านได้ทราบแล้วว่า ระบอบเคาะลีฟะฮ์ ซึ่งมีหน้าที่หลักก็เพราะว่าระบอบนี้ตั้งอยู่บนการเป็นตัวแทนและความเชื่อมโยงกับท่านนบี ﷺ ผู้ซึ่ง—ตามคำกล่าวของท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.)—ถูกส่งมาเพื่อการชี้นำทาง มิใช่เพื่อการเก็บภาษี (ญิบายะฮ์) นั้น ไม่เพียงแต่ละเลยและถอนตัวออกจากหน้าที่นี้แล้วเท่านั้น หากแต่ด้วยการกระทำและพฤติกรรมของตนยังเป็นภัยต่องานนี้และเป็นอุปสรรคขวางทางของมันอีกด้วย อีกด้านหนึ่ง ระบอบนี้ยังระแวงสงสัย ช่างวิตกและขี้หวาดระแวงถึงขนาดที่ไม่อาจทนต่อองค์กรใหม่หรือดะอ์วะฮ์ใหม่ใด ๆ ที่พบว่ามีการปะปนของภาวะผู้นำและการเมืองอยู่ได้ และจะบดขยี้มันในทันที

ในสภาพเช่นนี้ เพื่อจะสร้างชีวิตทางศาสนาใหม่ ระเบียบวินัยใหม่ และความเคลื่อนไหวและการลงมือปฏิบัติขึ้นมาใหม่ในหมู่มุสลิม จะมีรูปแบบใดอื่นเล่า นอกจากการที่บ่าวผู้บริสุทธิ์ใจของอัลลอฮ์ท่านหนึ่งจะรับบัยอะฮ์เพื่ออีมานและการปฏิบัติตามแนวทางของท่านนบี ﷺ และเพื่อการปฏิบัติตามชะรีอะฮ์ และมุสลิมทั้งหลายจะให้บัยอะฮ์ไว้ในมือของท่าน (เพื่อละทิ้ง) ชีวิตแห่งความหลงลืมและความญาฮิลียะฮ์ในอดีตของตน

...ด้วยการเตาบะฮ์ และฟื้นฟูอีมานของพวกเขาใหม่ จากนั้นผู้เป็นตัวแทนของบรรดานบีผู้นั้นก็ดูแลและอบรมพวกเขาในทางศาสนา ด้วยพลังอันเปรียบดั่งยาอายุวัฒนะแห่งการคบหา ด้วยเปลวไฟแห่งความรักของเขา ด้วยความมั่นคงหนักแน่น (อิสติกอมะฮ์) ของเขา และด้วยลมหายใจอันอบอุ่นของเขา เขาปลุกความร้อนแรงแห่งอีมาน ความกระตือรือร้นแห่งความรัก ความบริสุทธิ์ใจและความมุ่งหมายเพื่ออัลลอฮ์ แรงปรารถนาที่จะปฏิบัติตามซุนนะฮ์ และความโหยหาต่ออาคิเราะฮ์ ให้เกิดขึ้นในตัวพวกเขา จนพวกเขารู้สึกได้จากความผูกพันใหม่นี้ว่า ตนได้เตาบะฮ์จากชีวิตเดิม ได้ก้าวเข้าสู่ชีวิตใหม่ และได้มอบมือของตนไว้ในมือของบ่าวผู้หนึ่งของอัลลอฮ์ ส่วนตัวเขาเองก็ตระหนักว่า การปรับปรุงแก้ไขและการอบรมผู้ที่ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) เหล่านี้ รวมทั้งการรับใช้พวกเขาในทางศาสนา เป็นภารกิจที่อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงมอบหมายแก่เขา และด้วยความรักและความไว้วางใจนี้ ภาระหน้าที่ประการหนึ่งได้ตกอยู่บนบ่าของเขาแล้ว จากนั้นเขาก็พยายามด้วยประสบการณ์และการวินิจฉัย (อิจญ์ติฮาด) ของตนเอง ตามหลักการและคำสอนของอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ที่จะปลูกฝังจิตวิญญาณอันถูกต้องและความยำเกรง (ตักวา) ให้เกิดขึ้นในตัวพวกเขา ให้เกิดอีมานและการมุ่งหวังผลบุญจากอัลลอฮ์ (อิห์ติสาบ) และความบริสุทธิ์ใจขึ้นในชีวิตของพวกเขา และให้เกิดสภาวะทางจิตใจและจิตวิญญาณขึ้นในการกระทำและอิบาดะฮ์ของพวกเขา

นี่คือแก่นแท้ของบัยอะฮ์และการอบรมนี้ ซึ่งบรรดานักดะอ์วะฮ์ผู้บริสุทธิ์ใจแห่งศาสนาได้ใช้เป็นเครื่องมือในการฟื้นฟูและปฏิรูปศาสนา (ตัจญ์ดีด) และในการปรับปรุงแก้ไขผู้ใฝ่หาทางธรรมในยุคสมัยของแต่ละท่าน และได้นำบ่าวของอัลลอฮ์นับแสนนับล้านคนไปถึง "แก่นแท้แห่งอีมานและระดับแห่งอิห์ซาน" ผู้นำและหัวขบวนสูงสุดแห่งสายธารทองคำนี้ คือท่านชัยค์มุห์ยิดดีน อับดุลกอดิร ญีลานี (ร.ฮ.) ผู้ซึ่งนามและผลงานของท่านโดดเด่นและเจิดจรัสที่สุดในประวัติศาสตร์แห่ง "การเยียวยาตามแนวทางของท่านนบี ﷺ" นี้ หากละวางถ้อยคำ ศัพท์เฉพาะ และการถกเถียงทางวิชาการไว้เสีย แล้วพิจารณาโดยยึดเหตุการณ์และข้อเท็จจริงเป็นหลัก ก็จะต้องยอมรับว่า ในยุคแห่งความระส่ำระสายนี้ (ซึ่งยังคงดำเนินอยู่จนถึงปัจจุบัน) ไม่อาจมีหนทางในการปรับปรุงแก้ไขและการอบรมใดที่ง่ายกว่า ครอบคลุมกว้างขวางกว่า ทรงพลังและได้ผลกว่านี้อีกแล้ว

ก่อนหน้าท่านชัยค์ ก็มีบรรดานักดะอ์วะฮ์และผู้รับใช้ศาสนาผู้บริสุทธิ์ใจได้ทำงานผ่านหนทางนี้มาแล้ว และประวัติของพวกเขาก็ได้รับการบันทึกไว้ แต่ท่านชัยค์ได้ให้ชีวิตใหม่แก่แนวทางนี้ ด้วยบุคลิกภาพอันเป็นที่รักและน่าดึงดูดใจของท่าน ด้วยความสมบูรณ์ทางจิตวิญญาณที่อัลลอฮ์ทรงประทานให้ ด้วยพรสวรรค์อันสูงส่งโดยธรรมชาติ และยิ่งไปกว่านั้นด้วยการวินิจฉัย (อิจญ์ติฮาด) ของท่าน ท่านมิได้เป็นเพียงผู้นำอันลือนามของสายธารนี้ และผู้ก่อตั้งตะริเกาะฮ์อันเลื่องชื่อ (กอดิรียะฮ์) เท่านั้น หากแต่เกียรติแห่งการรวบรวมและจัดระเบียบวิชาการแขนงนี้ขึ้นใหม่ก็เป็นของท่านด้วย...

...ประการหนึ่ง ก่อนหน้าท่าน ตะริเกาะฮ์นี้ยังไม่ได้รับการเรียบเรียง จัดระบบ และวางระเบียบอย่างสมบูรณ์ถึงเพียงนี้ และยังไม่ได้แผ่ขยายกว้างไกลอย่างที่เกิดขึ้นด้วยการเป็นที่ยอมรับและความยิ่งใหญ่ของท่าน ในช่วงชีวิตของท่าน ผู้คนนับแสนได้รับประโยชน์จากตะริเกาะฮ์นี้ ได้ลิ้มรสความหวานชื่นของอีมาน และได้รับการประดับประดาด้วยวิถีชีวิตและจริยธรรมแบบอิสลาม หลังจากท่าน บรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้มีความบริสุทธิ์ใจและบุคคลผู้ทรงเกียรติในสายตะริเกาะฮ์นี้ได้สืบสานงานดะอ์วะฮ์สู่อัลลอฮ์และการฟื้นฟูอีมานในดินแดนอิสลามทั้งปวง จำนวนผู้ที่ได้รับประโยชน์จากงานนี้ไม่มีผู้ใดบอกได้นอกจากอัลลอฮ์ตะอาลา ในเยเมน ฮัฎเราะเมาต์ และอินเดีย และต่อมาโดยผ่านบรรดาชัยค์และพ่อค้าชาวฮัฎเราะมีในชวาและสุมาตรา และอีกด้านหนึ่งในทวีปแอฟริกา ตะริเกาะฮ์นี้ได้เป็นสื่อให้ผู้คนนับแสนมีอีมานที่สมบูรณ์ และให้ผู้ที่มิใช่มุสลิมนับแสนเข้ารับอิสลาม

رضی اللہ تعالیٰ عنہ وارضاہ وجزاہ عن الاسلام خیر الجزاء

«ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงพอพระทัยในท่าน และทรงทำให้ท่านพึงพอใจ และขอพระองค์ทรงตอบแทนท่านในนามของอิสลามด้วยการตอบแทนที่ดีที่สุด»

อิทธิพลต่อยุคสมัย

การดำรงอยู่ของท่านชัยค์ในยุคที่ถูกครอบงำด้วยวัตถุนิยมนี้ เป็นมุอ์ญิซะฮ์ที่มีชีวิตของอิสลาม และเป็นการสนับสนุนอันยิ่งใหญ่จากพระผู้เป็นเจ้า ตัวตนของท่าน คุณสมบัติอันสมบูรณ์ของท่าน อิทธิพลของท่าน ร่องรอยแห่งการเป็นที่ยอมรับของท่าน ณ อัลลอฮ์ตะอาลา ภาพอันชัดแจ้งแห่งการเป็นที่ยอมรับและเกียรติของท่านในหมู่ปวงบ่าวของอัลลอฮ์ ตลอดจนจริยธรรม ความประพฤติ และวิถีชีวิตของบรรดาศิษย์และสหายผู้ได้รับการอบรมจากท่าน ทั้งหมดนี้ล้วนเป็นหลักฐานยืนยันถึงสัจธรรมของอิสลามและความมีชีวิตชีวาของมัน และเป็นการแสดงให้เห็นถึงความจริงที่ว่า ในอิสลามมีจิตวิญญาณที่แท้จริง มีศักยภาพสูงสุดในการขัดเกลาจิตใจและสร้างความผูกพันกับอัลลอฮ์ และคลังอันเปี่ยมล้นของอิสลามไม่เคยว่างเปล่าจากอัญมณีและสิ่งล้ำค่าหายากเลย

การจากไป

หลังจากที่ท่านได้ยังประโยชน์แก่โลกด้วยคุณสมบัติอันสมบูรณ์ทั้งภายนอกและภายในของท่านเป็นระยะเวลายาวนาน และในโลกอิสลาม...

...จิตวิญญาณและการหวนกลับสู่อัลลอฮ์ให้แพร่หลายไปทั่วโลก ในปี ฮ.ศ. 561 ท่านก็ได้สิ้นชีวิตลงเมื่ออายุ 90 ปี

ท่านเศาะฮิบซาดะฮ์ ชะร็อฟุดดีน อีซา (ร.ฮ.) เล่าถึงเหตุการณ์การสิ้นชีวิตของท่านไว้ดังนี้

"เมื่อท่านล้มป่วยด้วยโรคที่ทำให้ท่านสิ้นชีวิต บุตรชายของท่าน ชัยค์อับดุลวะฮาบ ได้กล่าวกับท่านว่า 'โปรดสั่งเสียบางสิ่งแก่ข้าพเจ้าเถิด เพื่อที่ข้าพเจ้าจะได้ปฏิบัติตามหลังจากท่าน' ท่านกล่าวว่า 'จงยำเกรงอัลลอฮ์อยู่เสมอ อย่ากลัวผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ และอย่าหวังต่อผู้ใดนอกจากพระองค์ จงมอบความจำเป็นทั้งหมดของเจ้าไว้กับอัลลอฮ์ จงไว้วางใจในพระองค์เพียงผู้เดียว และจงขอทุกสิ่งจากพระองค์เท่านั้น อย่าเชื่อมั่นและพึ่งพาผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ จงยึดถือเตาฮีด เพราะทุกคนต่างเห็นพ้องกันในเรื่องเตาฮีด'

และท่านกล่าวอีกว่า 'เมื่อหัวใจถูกต้องกับอัลลอฮ์แล้ว ก็จะไม่มีสิ่งใดหลุดรอดไปจากมัน และไม่มีสิ่งใดออกไปจากมันได้' และท่านกล่าวว่า 'ฉันคือเปลือกที่ไร้เนื้อใน'

และท่านกล่าวแก่บุตรชายทั้งหลายของท่านว่า 'จงถอยออกไปจากรอบตัวฉัน ในภายนอกฉันอยู่กับพวกเจ้า แต่ในภายในฉันอยู่กับผู้อื่น นอกจากพวกเจ้าแล้วยังมีผู้อื่น (คือมลาอิกะฮ์) อยู่ที่นี่ด้วย จงเปิดที่ว่างให้พวกเขา และจงมีมารยาทต่อพวกเขา ที่นี่มีความเมตตาอันยิ่งใหญ่กำลังลงมา อย่าทำให้ที่คับแคบแก่พวกเขา'

และท่านกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า 'ขอความสันติ ความเมตตาของอัลลอฮ์ และความจำเริญของพระองค์จงมีแด่พวกท่าน ขออัลลอฮ์ทรงอภัยให้แก่ฉันและพวกท่าน และทรงรับการเตาบะฮ์ของฉันและของพวกท่าน บิสมิลลาฮ์ เชิญเข้ามาเถิด และอย่าได้กลับไป' ท่านกล่าวเช่นนี้ตลอดหนึ่งวันหนึ่งคืน

และท่านกล่าวว่า 'น่าเสียดายสำหรับพวกเจ้า ฉันไม่สนใจสิ่งใดเลย ไม่สนใจมลาอิกะฮ์องค์ใด และไม่สนใจมลาอิกะฮ์แห่งความตาย โอ้มลาอิกะฮ์แห่งความตาย ผู้ทรงจัดการกิจการของเรานั้นได้ประทานแก่เรามากมายยิ่งกว่าท่าน'

และในวันที่ท่านสิ้นชีวิตในคืนนั้น ท่านได้ร้องเสียงดังขึ้นครั้งหนึ่ง บุตรชายทั้งสองของท่าน คือ ชัยค์อับดุรร็อซซาก และชัยค์มูซา เล่าว่า ท่านยกมือทั้งสองขึ้นและแผ่ออกครั้งแล้วครั้งเล่า พร้อมกล่าวว่า 'ขอความสันติ ความเมตตาของอัลลอฮ์ และความจำเริญของพระองค์จงมีแด่พวกท่าน จงเตาบะฮ์กลับสู่อัลลอฮ์ และจงเข้าสู่แถว ฉันกำลังจะมาหาพวกท่านในไม่ช้า' และท่านยังกล่าวอีกว่า 'จงอ่อนโยนเถิด'

จากนั้นสภาวะแห่งความจริง (ความตาย) ก็มาถึงท่าน ความมึนงงแห่งความตายเข้าครอบงำ และท่านกล่าวว่า 'ระหว่างฉันกับพวกเจ้า และ...

ระหว่างข้าพเจ้ากับสรรพสิ่งทั้งปวงนั้นต่างกันดั่งฟ้ากับดิน อย่าเทียบข้าพเจ้ากับผู้ใด และอย่าเทียบผู้ใดกับข้าพเจ้า" จากนั้นบุตรชายของท่าน คือชัยค์อับดุลอะซีซ ได้ถามถึงความเจ็บป่วยและอาการของท่าน ท่านกล่าวว่า "อย่าได้มีผู้ใดถามข้าพเจ้าเลย ข้าพเจ้ากำลังพลิกกลับไปมาอยู่ในความรู้ของพระผู้เป็นเจ้า"

บุตรชายของท่าน คือชัยค์อับดุลอะซีซ ได้ถามถึงโรคของท่านอีก ท่านกล่าวว่า "โรคของข้าพเจ้านั้นไม่มีผู้ใดรู้ และไม่มีผู้ใดเข้าใจ ไม่ว่ามนุษย์ ญิน หรือมะลาอิกะฮ์ ด้วยพระบัญชาของอัลลอฮ์ ความรู้ของอัลลอฮ์ไม่แตกสลาย พระบัญชาเปลี่ยนแปลงได้ แต่ความรู้ไม่เปลี่ยนแปลง พระบัญชาถูกยกเลิกได้ แต่ความรู้ไม่ถูกยกเลิก อัลลอฮ์ทรงลบสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ และทรงคงไว้ซึ่งสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ และ ณ พระองค์คือแม่บทแห่งบันทึกดั้งเดิม สิ่งใดที่พระองค์ทรงกระทำ พระองค์จะไม่ถูกสอบถาม แต่สรรพสิ่งจะถูกสอบถาม ข่าวคราวแห่งคุณลักษณะต่าง ๆ กำลังผ่านไปตามที่มันมา"

จากนั้นบุตรชายของท่าน คือชัยค์อับดุลญับบาร ได้ถามท่านว่า "ท่านเจ็บปวดที่ส่วนใดของร่างกาย?" ท่านกล่าวว่า "อวัยวะทั้งหมดของข้าพเจ้ากำลังทำให้ข้าพเจ้าเจ็บปวด แต่หัวใจของข้าพเจ้าไม่มีความเจ็บปวดใด ๆ เลย และหัวใจนั้นยังอยู่กับอัลลอฮ์อย่างสมบูรณ์"

ครั้นเมื่อวาระสุดท้ายของท่านมาถึง ท่านกล่าวว่า "ข้าพเจ้าขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ ผู้ซึ่งไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์ พระองค์ทรงบริสุทธิ์และสูงส่ง ทรงมีชีวิตนิรันดร์ ไม่มีความหวั่นว่าจะสิ้นชีวิต ทรงบริสุทธิ์ยิ่ง พระองค์คือผู้ทรงแสดงเกียรติด้วยเดชานุภาพของพระองค์ และทรงพิชิตปวงบ่าวด้วยความตาย ไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากอัลลอฮ์ มุฮัมมัด ﷺ เป็นเราะซูลของอัลลอฮ์"

บุตรชายของท่าน คือชัยค์มูซา เล่าว่า ท่านได้กล่าวคำว่า "ตะอัซซะซะ" (تَعَزَّزَ) แต่คำนี้ยังไม่ออกจากลิ้นของท่านอย่างถูกต้องชัดเจน ท่านจึงกล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนกระทั่งท่านเปล่งเสียงดังและหนักแน่น แล้วกล่าวคำว่า "ตะอัซซะซะ" ออกจากลิ้นของท่านได้อย่างถูกต้อง จากนั้นท่านกล่าว (สามครั้ง) ว่า "อัลลอฮ์ อัลลอฮ์ อัลลอฮ์" หลังจากนั้นเสียงของท่านก็หายไป ลิ้นของท่านติดอยู่กับเพดานปาก และวิญญาณอันจำเริญของท่านก็จากไป

رضي الله عنه وارضاه

«ขออัลลอฮ์ทรงพอพระทัยท่าน และทรงทำให้ท่านพึงพอใจ»[^1]

ท่านชัยค์ได้จากโลกนี้ไปแล้ว แต่ท่านได้ทิ้งไว้เบื้องหลังซึ่งบรรดานักดะอ์วะฮ์แห่งศาสนา และผู้ขัดเกลาจิตใจและอัคลาก

[^1]: ตักมิละฮ์ เราะมูซุลฆ็อยบ์ (تکملہ رموز الغیب) หน้า 189–192

...ไว้กลุ่มหนึ่ง ซึ่งได้สืบสานงานของท่านต่อไป และต่อสู้กับลัทธิวัตถุนิยมและความหลงลืมที่ทวีขึ้นเรื่อย ๆ[^1]

[^1] หลังจากท่านชัยค์ (อับดุลกอดิร ญีลานี) แล้ว บรรดาผู้รู้แจ้งและนักปฏิรูปที่ได้สืบสานงานดะอ์วะฮ์ การตักเตือน และการขัดเกลาจิตใจด้วยพลังเต็มที่และอย่างกว้างขวาง ได้ต่อสู้กับความหลงลืมและการหมกมุ่นในโลกดุนยา และได้เยียวยาโรคทางจริยธรรมและทางจิตใจ ในหมู่พวกเขา ผู้ที่โดดเด่นและเป็นที่ประจักษ์ที่สุดคือ ชัยค์อัช-ชุยูค อบูหัฟศ์ ชัยค์ชิฮาบุดดีน สุฮ์รอวัรดี (539 ฮ.ศ. – 632 ฮ.ศ.) ผู้ได้รับประโยชน์ทางจิตวิญญาณ (ฟัยฎ์) จากท่านชัยค์ และเป็นหลานชายและเคาะลีฟะฮ์ของชัยค์อบุนนะญีบ สุฮ์รอวัรดี ท่านเป็นผู้ก่อตั้งตะริเกาะฮ์สุฮ์รอวัรดียะฮ์ และเป็นผู้แต่งหนังสือตะเซาวุฟที่เป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางชื่อ «อะวาริฟุล-มะอาริฟ» (عوارف المعارف)

อิบนุคัลลิกานเขียนไว้ว่า

لم يكن في آخر عمره في عصره مثله وكان شيخ الشيوخ ببغداد

«ในช่วงท้ายของชีวิตท่าน ไม่มีผู้ใดในยุคของท่านที่เทียบเท่าท่านได้ และท่านเป็นชัยค์อัช-ชุยูค (ชัยค์ผู้ยิ่งใหญ่ที่สุด) แห่งแบกแดด และเป็นที่พึ่งในศาสตร์ของท่าน»[^2] อิบนุนนัจญารกล่าวว่า

انتهت اليه الرياسة في تربية المريدين ودعاء الخلق الى الله

«ความเป็นผู้นำในการอบรมขัดเกลามุรีดและการเรียกร้องผู้คนสู่อัลลอฮ์ได้สิ้นสุดลงที่ท่าน» (ในงานการอบรมมุรีดและดะอ์วะฮ์สู่อัลลอฮ์ ท่านเป็นที่พึ่งของผู้คน)[^3] อิบนุคัลลิกานกล่าวว่า บรรดาชัยค์ในยุคของท่านต่างหันมาหาท่านจากที่ไกล ๆ และรับประโยชน์จากท่านอยู่เสมอ[^4] คำเทศนาของท่านชัยค์ยังประโยชน์อย่างมากแก่ผู้คน ถ้อยคำของอิบนุคัลลิกานคือ

وكان له مجلس وعظ وعلى وعظه قبول كثير وله نفس مبارك

«ท่านมีมัจลิสเทศนา และคำเทศนาของท่านได้รับการยอมรับอย่างมาก และท่านมีลมหายใจ (ถ้อยคำ) ที่เปี่ยมด้วยบะเราะกะฮ์»[^5] (ท่านเทศนาด้วยความเอาใจใส่ อัลลอฮ์ทรงประทานการยอมรับอย่างยิ่งแก่คำเทศนาของท่าน และถ้อยคำอันเปี่ยมบะเราะกะฮ์ของท่านยังประโยชน์อันใหญ่หลวงแก่ผู้คน)

ในความพยายามที่จะชำระตะเซาวุฟให้บริสุทธิ์จากบิดอะฮ์ และทำให้อัลกุรอานและซุนนะฮ์เป็นแหล่งที่มาของมัน ท่านชัยค์มีส่วนร่วมในฐานะผู้ฟื้นฟู (ตัจญ์ดีด) หากนำหนังสือ «อะวาริฟุล-มะอาริฟ» ของท่านมาเปรียบเทียบกับตำราเก่าแก่ในศาสตร์นี้ ก็จะเห็นได้ถึงงานฟื้นฟูของท่าน[^6]

อัลลอฮ์ทรงประทานเคาะลีฟะฮ์ผู้มีสถานะสูงส่งและมีความสามารถยิ่งแก่ชัยค์ชิฮาบุดดีน ซึ่งได้ปฏิบัติงานดะอ์วะฮ์และการอบรมขัดเกลาด้วยพลังและความกว้างขวางอย่างยิ่ง เพียงแค่ประโยชน์ที่เกิดขึ้นในอินเดียจากเคาะลีฟะฮ์คนหนึ่งของท่าน คือ ชัยค์อัล-อิสลาม บะฮาอุดดีน ซะกะริยา มุลตานี และการที่ผู้คนได้รับทางนำ (ฮิดายะฮ์) โดยผ่านท่าน ก็เพียงพอแล้วที่จะแสดงถึงความยิ่งใหญ่และสถานะอันสูงส่งของท่าน

(เชิงอรรถซ้อนเชิงอรรถ)

[^2]: วะฟะยาตุล-อะอ์ยาน (وفيات الأعيان) เล่ม 3 หน้า 119 (อัน-นะฮ์เฎาะฮ์ อัล-มิศรียะฮ์)

[^3]: มิรอาตุล-ญินาน (مرآة الجنان) ของอัล-ยาฟิอี เล่ม 4 หน้า 81

[^4]: วะฟะยาตุล-อะอ์ยาน เล่ม 3 หน้า 120

[^5]: (อ้างแล้ว)

[^6]: นะวาบ ศิดดีก หะซัน ข่าน ผู้ล่วงลับ เขียนไว้ว่า «ในตะเซาวุฟของชาวซุนนะฮ์ ไม่มีหนังสือเล่มใดดีไปกว่า "อะวาริฟ"» — ตักศาร ญุยูดิล-อะห์รอร หน้า 63

อัลลามะฮ์ อิบนุลเญาซี (ร.ฮ.)

อับดุรเราะห์มาน อิบนุลเญาซี เป็นแบบอย่างอีกท่านหนึ่งของงานดะอ์วะฮ์และการปฏิรูป ท่านเป็นนักตัฟซีร นักหะดีษ นักประวัติศาสตร์ นักวิจารณ์ นักประพันธ์ และนักเทศนาผู้หาใครเทียบได้ยากในยุคของท่าน และในแต่ละสาขาเหล่านี้ ท่านมีผลงานประพันธ์อันใหญ่โตและผลงานทางวิชาการไว้มากมาย

ชีวิตช่วงต้นและการศึกษาหาความรู้

ท่านเกิดที่แบกแดดในปี ฮ.ศ. 510 นั่นคืออายุน้อยกว่าท่านชัยค์ (อับดุลกอดิร ญีลานี) 40 ปี ท่านกำพร้าบิดาตั้งแต่ยังเป็นเด็ก เมื่อถึงวัยที่จะเรียนหนังสือได้ มารดาก็นำท่านไปฝากไว้ที่มัสยิดของอิบนุนาศิร นักหะดีษผู้มีชื่อเสียง ท่านได้ฟังหะดีษจากเขา ท่องจำอัลกุรอานจนจบ และมีความเชี่ยวชาญในวิชาตัจญ์วีด ท่านได้ฟังหะดีษและบันทึกหะดีษจากบรรดาชัยค์ด้านหะดีษ และศึกษาหาความรู้ด้วยความอุตสาหะ ความทุ่มเท และความยากลำบากอย่างยิ่ง ท่านได้เล่าเรื่องราวชีวิตของตนแก่บุตรชายว่า

«พ่อจำได้ดีว่า พ่อเข้าเรียนในกุตตาบ (สำนักเรียนเด็ก) เมื่ออายุได้หกขวบ นักเรียนที่อายุมากกว่าเป็นเพื่อนร่วมชั้นของพ่อ พ่อจำไม่ได้เลยว่าเคยเล่นกับเด็ก ๆ ตามท้องถนน หรือหัวเราะเสียงดัง เมื่ออายุเจ็ดขวบ พ่อมักไปที่ลานหน้ามัสยิดญามิอ์ และแทนที่จะไปยืนดูการแสดงในวงของนักแสดงกลหรือนักเล่นปาหี่ พ่อกลับเข้าร่วมในวงเรียนหะดีษของนักหะดีษ ท่านจะบรรยายบทต่าง ๆ ในเรื่องหะดีษและซีเราะฮ์ พ่อก็จดจำมันไว้ด้วยปากเปล่า…

จำได้แล้ว จากนั้นกลับถึงบ้านจึงจดมันลงไว้ เด็กคนอื่น ๆ เล่นกันอยู่ริมฝั่งแม่น้ำดิจละฮ์ ส่วนฉันจะถือหน้ากระดาษของหนังสือสักเล่มหนึ่งไปยังที่ใดที่หนึ่ง แล้วนั่งแยกตัวอยู่ตามลำพังและหมกมุ่นอยู่กับการอ่าน

ฉันรีบเร่งไปเข้าร่วมวงเรียนของบรรดาครูบาอาจารย์และชัยค์ทั้งหลายจนหอบหายใจเพราะการวิ่ง เช้าและเย็นผ่านไปโดยไม่มีอาหารจะกิน แต่ขอขอบคุณต่ออัลลอฮ์ตะอาลาที่พระองค์ทรงปกป้องฉันไว้จากการต้องติดหนี้บุญคุณของมนุษย์[^1]

ความทุ่มเทในการคัดลอกหะดีษ

ท่านทุ่มเทอย่างมากในการฟังและการคัดลอกหะดีษ และได้เขียนรายงานหะดีษด้วยมือของท่านเองเป็นจำนวนมากเสียจนนักประวัติศาสตร์บางท่านเล่าว่า เมื่อใกล้จะสิ้นชีวิต ท่านได้สั่งเสียไว้ว่า ให้ต้มน้ำสำหรับอาบน้ำศพของท่านด้วยเศษไม้และขี้กบที่สะสมไว้จากการเหลาปากกาสำหรับเขียนหะดีษ ปรากฏว่าเศษไม้เหล่านั้นมีมากจนเพียงพอที่จะต้มน้ำให้ร้อนได้ และยังเหลืออยู่อีกด้วย[^2]

ความรักในการอ่าน

ความรักในการอ่านและความกระหายต่อมันมีอยู่ในตัวท่านอย่างล้นเหลือมาตั้งแต่วัยเด็ก แบกแดดในเวลานั้นอุดมไปด้วยคลังหนังสืออันยิ่งใหญ่และห้องสมุดที่กว้างขวาง การอ่านหนังสือคือกิจกรรมที่อิบนุลเญาซีย์รักที่สุด การอ่านของท่านมิได้จำกัดอยู่เฉพาะศาสตร์หรือหัวข้อใดหัวข้อหนึ่ง ท่านอ่านหนังสือในทุกหัวข้อ และท่านก็ไม่เคยรู้สึกอิ่มพอ ในหนังสือ «เศาะยดุลค็อฏิร» (صيد الخاطر) ซึ่งเป็นสมุดรวบรวมความคิดและความรู้สึกของท่าน ท่านเขียนไว้ว่า

«ข้าพเจ้าขอเล่าสภาพของตนเองว่า จิตใจของข้าพเจ้าไม่เคยอิ่มเลยจากการอ่านหนังสือ เมื่อใดที่ได้พบหนังสือเล่มใหม่ ก็รู้สึกราวกับว่าได้พบขุมทรัพย์ หากข้าพเจ้าจะกล่าวว่าข้าพเจ้าได้อ่านหนังสือไปแล้วถึงสองหมื่น…»

[^1]: ละฟะตุลกะบิด ฟี นะศีหะติลวะลัด (لفتة الكبد في نصيحة الولد) หน้า 80–82 [^2]: อิบนุคัลลิกาน เล่ม 3 หน้า 321

...ตำราต่าง ๆ ที่ข้าพเจ้าได้ศึกษาไปแล้วนั้น หากนับรวมกันก็คงมากมายยิ่งนัก และนี่คือเรื่องราวในยามที่ข้าพเจ้ายังเป็นนักศึกษาอยู่ จากการศึกษาตำราเหล่านี้ ข้าพเจ้าได้ประจักษ์ถึงสภาพความเป็นอยู่และจริยธรรมของบรรพชนยุคก่อน (สะลัฟ) ความมุ่งมั่นอันสูงส่งของพวกท่าน พลังแห่งความจำ ความดื่มด่ำในการอิบาดะฮ์ และวิชาความรู้อันหาได้ยาก ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่อาจรู้ได้เลยหากไม่ได้ศึกษาตำราเหล่านั้น ผลที่ตามมาก็คือ ข้าพเจ้ารู้สึกว่าระดับของผู้คนในยุคสมัยของตนนั้นต่ำต้อย และความมุ่งมั่นอันน้อยนิดของนักศึกษาวิชาความรู้ในยุคนั้นก็ปรากฏชัดแก่ข้าพเจ้า"[^1]

งานประพันธ์ งานเรียบเรียง และความลึกซึ้งทางวิชาการ

อัลลามะฮ์อิบนุลเญาซีย์หันมาสนใจงานประพันธ์และงานเรียบเรียงตั้งแต่ยังเยาว์วัย การเขียนวันละสี่ญุซอ์ (ส่วน) เป็นกิจวัตรของท่านตลอดชีวิต ท่านฮาฟิซอิบนุตัยมียะฮ์กล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้นับผลงานเรียบเรียงของท่าน ปรากฏว่ามีจำนวนถึงหนึ่งพันเล่ม" ท่านมีความรู้ในวิชาหะดีษสูงส่งถึงขั้นที่ท่านกล่าวยืนยันว่า "ข้าพเจ้าสามารถบอกได้ทุกหะดีษว่าหะดีษนั้นเศาะฮีห์ หะซัน หรือเป็นหะดีษที่ไม่อาจเป็นไปได้ (มุฮาล)" ในด้านวรรณศิลป์ การประพันธ์ และการเทศนา ไม่มีผู้ใดในบัฆดาดเทียบเทียมท่านได้

ความยำเกรงและความดื่มด่ำในการอิบาดะฮ์

นอกจากความเป็นเลิศทางวิชาการเหล่านี้แล้ว อัลลอฮ์ตะอาลายังทรงประทานความซื่อสัตย์ ความยำเกรง (ตักวา) และความดื่มด่ำในการอิบาดะฮ์ให้แก่ท่านด้วย อบุลมุซ็อฟฟัร หลานตาของท่านเล่าว่า ท่านอ่านอัลกุรอานจบหนึ่งครั้งทุกสัปดาห์ ท่านไม่เคยล้อเล่นกับผู้ใด ในวัยเด็กท่านไม่เคยเล่นกับเด็กคนใด และไม่เคยรับประทานสิ่งที่คลุมเครือ (ชุบฮะฮ์) เลย ท่านเป็นเช่นนี้ตลอดชีวิต อิบนุนนัจญารกล่าวว่า ท่านได้รับรสชาติทางจิตวิญญาณที่ถูกต้อง และรู้จักความหวานชื่นของการวิงวอนรำพึงต่ออัลลอฮ์ (มุนาญาต) และความอิ่มเอมของการขอดุอาอ์ อิบนุลฟาริซีย์เล่าว่า ท่านตื่นอยู่ในยามค่ำคืน และไม่เคยละเลยการรำลึกถึงอัลลอฮ์ (ซิกรุลลอฮ์) จากผลงานประพันธ์ ตลอดจนสภาพและการบ่งชี้ต่าง ๆ ของท่านเองก็แสดงให้เห็นว่า ท่านมีดวงตาที่มองเห็นสัจธรรมและหัวใจที่ตื่นตัวอยู่เสมอ อีกทั้งมีจิตใจที่สงบมั่นคงและความผูกพัน...

[^1]: ศ็อยดุลค็อฏิร (صيد الخاطر) เล่ม 3 หน้า 206

...ความใกล้ชิดกับอัลลอฮ์ (มะอัลลอฮ์) ว่าเป็นทุนแห่งชีวิต และเมื่อสิ่งนี้ลดน้อยลง ท่านก็จะกระวนกระวายและกระสับกระส่าย ในหนังสือ «ศ็อยดุลค็อฏิร» (صيد الخاطر) ท่านได้เล่าถึงสภาวะหนึ่งของตนไว้ว่า:

"นับแต่วัยเยาว์ ในตัวข้าพเจ้ามีความปรารถนาและแรงผลักดันจากภายในที่จะดำเนินตามแนวทางแห่งความสมถะ (ซุฮด์) ข้าพเจ้าเอาใจใส่และยึดมั่นในการถือศีลอดและการละหมาดสุนัต และความสันโดษเป็นสิ่งที่ข้าพเจ้าชื่นชอบ ในเวลานั้นสภาพจิตใจของข้าพเจ้าดีงามยิ่งนัก ดวงตาแห่งปัญญาญาณของข้าพเจ้าสว่างไสวและรับรู้ได้อย่างรวดเร็ว ช่วงขณะใดของชีวิตที่ผ่านไปโดยปราศจากการภักดี ข้าพเจ้าก็จะเสียใจ ทุกนาทีดูเป็นสิ่งมีค่าดุจทรัพย์สงคราม และเกิดแรงปรารถนาที่จะประกอบอะมัลให้มากที่สุด และทำงานเพื่อความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์ ข้าพเจ้าสัมผัสได้ถึงความผูกพันและความใกล้ชิดสนิทสนมกับอัลลอฮ์ และรู้สึกถึงความอร่อยและความหวานชื่นในการขอดุอาอ์

หลังจากนั้น ปรากฏว่าผู้ปกครองและเจ้าหน้าที่แห่งรัฐบางคนประทับใจในความไพเราะของการบรรยายและการเทศนาของข้าพเจ้า พวกเขาจึงชักนำข้าพเจ้าเข้าหาพวกเขา และใจของข้าพเจ้าเองก็โอนเอียงไปด้วย ผลก็คือความหวานชื่นที่ข้าพเจ้าเคยสัมผัสได้ในการขอดุอาอ์และการวิงวอน (มุนาญาต) ได้หายไป ต่อมาผู้ปกครองอีกคนหนึ่งได้ชักนำข้าพเจ้าเข้าหาเขา ข้าพเจ้าหลีกเลี่ยงการคลุกคลีและการกินดื่มกับเขา (ด้วยความเกรงต่อสิ่งที่คลุมเครือ) และสภาพของข้าพเจ้าก็ยังไม่เลวร้ายนัก แต่แล้วประตูแห่งการตีความ (ตะอ์วีล) ก็ค่อย ๆ เปิดออก ข้าพเจ้าเริ่มใช้เสรีภาพในเรื่องที่เป็นมุบาห์ (สิ่งที่อนุญาต) สภาวะทั้งหมดนั้นจึงสูญหายไป ยิ่งข้าพเจ้าพบปะและนั่งร่วมกับผู้ปกครองเหล่านั้นมากเท่าใด ความมืดมนในหัวใจก็ยิ่งเพิ่มพูนขึ้นเท่านั้น จนกระทั่งรู้สึกว่าแสงสว่างนั้นได้ดับลง และหัวใจได้มืดมิดไปแล้ว

สภาพการณ์เช่นนี้ทำให้เกิดความกระวนกระวายขึ้นในใจของข้าพเจ้า และความกระวนกระวายนี้ส่งผลต่อผู้ฟังในการชุมนุมเทศนาด้วย จนพวกเขาก็พลอยกระวนกระวายและสะเทือนใจ ด้วยผลของความกระวนกระวายนี้ พวกเขาได้รับเตาฟีกให้เตาบะฮ์และปรับปรุงตนเองเป็นจำนวนมาก ส่วนข้าพเจ้ากลับยังคงมือเปล่าว่างเปล่า เมื่อเห็นความยากไร้และความอับโชคของตนเช่นนี้ ความกระสับกระส่ายของข้าพเจ้าก็ยิ่งเพิ่มขึ้น แต่ก็หาทางเยียวยาใดไม่ได้ ในที่สุดข้าพเจ้าได้ไปเยี่ยมกุบูรของบรรดาผู้ศอลิห์ และขอดุอาอ์ต่ออัลลอฮ์ให้ทรงปรับปรุงหัวใจของข้าพเจ้า ในที่สุดความเมตตาและความกรุณาของอัลลอฮ์ได้ทรงยื่นมือช่วยเหลือข้าพเจ้า และทรงดึงข้าพเจ้ากลับไปสู่การปลีกตัวอยู่โดดเดี่ยว (เคาะลวะฮ์) ซึ่ง...

ข้าพเจ้ารู้สึกหวาดหวั่น และหัวใจที่เคยหลุดลอยไปจากมือข้าพเจ้าก็กลับคืนมาสู่การควบคุมอีกครั้ง สภาพที่ข้าพเจ้าเคยเห็นว่าดีงามนักนั้น ข้อบกพร่องของมันได้ปรากฏแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าตื่นขึ้นจากความหลับใหลแห่งความหลงลืมนี้ และได้ขอบคุณนายผู้กรุณาและเมตตาของข้าพเจ้า (คืออัลลอฮ์) อย่างเต็มหัวใจ»[^1]

คุณลักษณะและคุณสมบัติภายนอก

อิบนุลเญาซีย์ นอกจากจะได้รับทรัพย์อันไม่มีวันเสื่อมสลายนี้แล้ว ท่านยังได้รับทรัพย์แห่งโลกนี้ ทรัพย์แห่งสุขภาพที่ดี และทรัพย์แห่งความงามด้วย มุวัฟฟัก อับดุลละฏีฟ กล่าวว่า ท่านเป็นผู้แต่งกายงดงามยิ่ง รับประทานอาหารดี มีรสนิยมดี และมีอุปนิสัยประณีต อิบนุดดุบัยษีย์ กล่าวว่า ท่านมีวาจาอ่อนหวาน พูดจาคล่องแคล่วไพเราะ มีน้ำเสียงไพเราะ รูปร่างสมส่วน และร่างกายสง่างาม อัลลอฮ์ตะอาลาทรงให้ท่านมีความมั่งคั่งและเป็นที่เคารพนับถือตลอดมา ท่านเอาใจใส่อย่างยิ่งต่อสุขภาพและความสมดุลของร่างกาย และใช้สิ่งต่าง ๆ ที่ช่วยเสริมความเฉียบแหลมของสติปัญญาและความละเอียดอ่อนของอารมณ์อยู่เสมอ ในหนังสือ "ศอยดุลค็อฏิร" (صيد الخاطر) ท่านได้แนะนำไว้ในหลายแห่งให้รักษาสุขภาพ รักษาความสมดุลของร่างกาย และหลีกเลี่ยงการไม่ระมัดระวังในการบริโภค ส่วนในหนังสือ "ตัลบีสอิบลีส" (تلبيس إبليس) ท่านได้วิพากษ์แนวโน้มแบบอะญัม (ต่างชาติ) ที่เกินเลยและเคร่งครัดสุดโต่งในเรื่องการสมถะไว้ในหลายแห่ง

ความใฝ่สูงและความปรารถนาในความรอบด้าน

คุณลักษณะพิเศษของท่านคือความใฝ่สูง และความปรารถนาที่จะได้มาซึ่งความสมบูรณ์และความรอบด้าน ซึ่งท่านได้แสดงออกไว้ในหลายแห่งในบันทึกเรื่องราวของท่าน ทุกครั้งที่ท่านพิจารณาความทะเยอทะยานและความใฝ่สูงของบุคคลที่มีชื่อเสียง ความทะเยอทะยานของพวกเขาก็ดูต่ำต้อยและจำกัดเมื่อเทียบกับความใฝ่สูงของท่าน ในหนังสือ "ศอยดุลค็อฏิร" ท่านเขียนไว้อย่างละเอียดแห่งหนึ่งว่า

«บททดสอบที่ยิ่งใหญ่ที่สุดสำหรับมนุษย์คือความใฝ่สูงของเขา เพราะผู้ใดที่มีความทะเยอทะยานสูง เขา…

[^1]: ศอยดุลค็อฏิร เล่ม 1 หน้า 120–123

...ย่อมเลือกตำแหน่งฐานะที่สูงส่งที่สุด แต่บางครั้งกาลเวลาก็ไม่เอื้ออำนวย บางครั้งปัจจัยต่าง ๆ ก็ขาดหายไป บุคคลเช่นนี้จึงต้องอยู่ในความทุกข์ใจตลอดเวลา อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานความใฝ่สูงแก่ข้าพเจ้าด้วย และด้วยเหตุนั้นข้าพเจ้าก็อยู่ในความยากลำบากเช่นกัน แต่ข้าพเจ้าก็ไม่เคยกล่าวว่า "หากข้าพเจ้าไม่ได้รับความใฝ่สูงนี้ก็คงดี" เพราะความรื่นรมย์ของชีวิตอย่างเต็มที่นั้น จะมีได้ก็ด้วยความไร้ปัญญา ความไร้ความคิด และความไร้ความรู้สึกเท่านั้น และผู้มีปัญญาย่อมไม่อาจยอมให้ปัญญาของตนลดน้อยลงเพื่อให้ความรื่นรมย์ของชีวิตเพิ่มขึ้น

ข้าพเจ้าได้เห็นผู้คนหลายคนกล่าวถึงความใฝ่สูงของตนอย่างให้ความสำคัญยิ่ง แต่เมื่อพิจารณาดูก็ปรากฏว่า ความใฝ่สูงทั้งหมดของพวกเขามีอยู่ในด้านเดียวและสาขาเดียวเท่านั้น ส่วนในด้านอื่น ๆ (ซึ่งบางครั้งสำคัญยิ่งกว่าด้านของพวกเขาเสียอีก) พวกเขากลับไม่ใส่ใจเลยว่าตนจะบกพร่องหรือต่ำต้อยเพียงใด

ชะรีฟ เราะฎี กล่าวไว้ในบทกวีบทหนึ่งของเขาว่า «ความผอมโซของร่างกายแต่ละร่างย่อมมีสาเหตุ และความทุกข์ของร่างกายข้าพเจ้าก็คือความใฝ่สูงของข้าพเจ้า» แต่เมื่อข้าพเจ้าสำรวจสภาพชีวิตของเขา ก็พบว่าเขาไม่มีเป้าหมายอื่นใดนอกจากอำนาจการปกครอง

อบูมุสลิม อัล-คุรอซานี ในวัยหนุ่มนั้นนอนไม่ค่อยหลับ มีผู้ถามถึงสาเหตุ เขาตอบว่า "สมองที่ปราดเปรื่อง ความมุ่งมั่นที่สูงส่ง และจิตใจที่กระหายความยิ่งใหญ่ เมื่อมีสิ่งเหล่านี้ทั้งหมดแต่ต้องอยู่กับชีวิตที่ต่ำต้อยและคับแคบ แล้วการนอนจะมาได้อย่างไรเล่า?" มีผู้ถามว่า "แล้วสิ่งใดจะทำให้ท่านสงบใจได้?" เขาตอบว่า "เพียงแต่ได้ครอบครองอำนาจการปกครองเท่านั้น" ผู้คนกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้นก็จงพยายามเพื่อมันสิ" เขาตอบว่า "สิ่งนี้เป็นไปไม่ได้ หากไม่เผชิญอันตรายและเดิมพันด้วยชีวิต" ผู้คนถามว่า "แล้วสิ่งใดขัดขวางท่านอยู่?" เขาตอบว่า "ปัญญาคอยยับยั้งไว้" มีผู้ถามว่า "แล้วท่านตั้งใจจะทำอย่างไร?" เขาตอบว่า "ข้าพเจ้าจะไม่รับคำแนะนำของปัญญา แต่จะมอบบังเหียนของข้าพเจ้าไว้ในมือของความโง่เขลา ข้าพเจ้าจะเผชิญอันตรายด้วยความโง่เขลา และในที่ที่สิ่งต่าง ๆ ไม่อาจสำเร็จได้หากปราศจากปัญญา ข้าพเจ้าก็จะใช้ปัญญา เพราะความไร้ชื่อเสียงและความยากจนนั้นผูกพันติดตามกันอยู่เสมอ"

เมื่อข้าพเจ้าพิจารณาสภาพของผู้ใฝ่สูงที่ถูกหลอกลวงผู้นี้ (อบูมุสลิม) ก็พบว่า เขาได้ถอนรากถอนโคนเรื่องที่สำคัญที่สุดทิ้งไป นั่นคือเรื่องของอาคิเราะฮ์ และเขาก็ลุ่มหลงอยู่กับการแสวงหาอำนาจการปกครอง เพื่อการนั้น...

เขาหลั่งเลือดไปมากเพียงใด สังหารบ่าวของอัลลอฮ์ผู้บริสุทธิ์ไปมากมายเท่าใด จนในที่สุดเขาก็ได้รับความสุขสำราญของโลกนี้เพียงส่วนน้อยตามที่เขาปรารถนา แต่เขาก็ไม่มีโอกาสได้ลิ้มรสความสุขนั้นนานเกินแปดปี เขาถูกลอบสังหารด้วยการหลอกลวง เขาไม่อาจจัดการป้องกันตนเองได้ด้วยสติปัญญาของตน และ (เมื่อถูกสังหารด้วยมือของอัส-ซัฟฟาห์) เขาก็จากโลกนี้ไปในสภาพที่เลวร้ายยิ่ง ในทำนองเดียวกัน อัล-มุตะนับบีก็ภาคภูมิใจอย่างยิ่งในความใฝ่สูงและความทะเยอทะยานของตน แต่ข้าพเจ้าเห็นว่าสิ่งที่เขามีนั้นเป็นเพียงความโลภในโลกนี้เท่านั้น

แต่เรื่องความใฝ่สูงของข้าพเจ้านั้นช่างแปลกประหลาด ข้าพเจ้าต้องการบรรลุถึงระดับแห่งความรู้ซึ่งข้าพเจ้ามั่นใจว่าข้าพเจ้าไม่อาจไปถึงได้ เพราะข้าพเจ้าต้องการได้มาซึ่งวิชาความรู้ทั้งปวง ไม่ว่าจะเป็นหัวข้อใดก็ตาม แล้วข้าพเจ้ายังต้องการความสมบูรณ์และความครอบคลุมในแต่ละวิชาเหล่านั้นด้วย ทั้งที่แม้เพียงส่วนหนึ่งของเป้าหมายนี้ก็เป็นไปไม่ได้ในชีวิตอันสั้นนี้ อีกทั้งข้าพเจ้ายังมีสภาพเช่นนี้ คือ หากผู้ใดมีความเชี่ยวชาญสมบูรณ์ในศาสตร์หนึ่ง แต่บกพร่องในอีกศาสตร์หนึ่ง เขาก็จะดูบกพร่องในสายตาของข้าพเจ้า ตัวอย่างเช่น นักหะดีษที่ไม่มีความรู้ในวิชาฟิกฮ์ หรือนักฟิกฮ์ที่ไม่รู้หะดีษ สำหรับข้าพเจ้าแล้ว ความบกพร่องในความรู้นั้นเป็นผลมาจากความต่ำต้อยของความมุ่งมั่น

ยิ่งไปกว่านั้น เป้าหมายของข้าพเจ้าจากความรู้คือการปฏิบัติอย่างครบถ้วนสมบูรณ์ ใจของข้าพเจ้าปรารถนาให้ในตัวข้าพเจ้ารวมเอาความระมัดระวังของบิชร์ อัล-ฮาฟี (ร.ฮ.) และความสมถะของมะอ์รูฟ อัล-กัรคี (ร.ฮ.) ไว้ด้วยกัน แต่สิ่งนี้เป็นเรื่องยากยิ่งเมื่อต้องควบคู่ไปกับการศึกษาตำรา การสอนและให้ประโยชน์แก่ประชาชนทั่วไปและบ่าวของอัลลอฮ์ และภาระในการใช้ชีวิตร่วมกับพวกเขา อีกทั้งข้าพเจ้ายังต้องการให้ตนเองไม่ต้องพึ่งพาผู้คน และแทนที่จะรับความเอื้อเฟื้อจากพวกเขา ข้าพเจ้าต้องการเป็นผู้ที่สามารถให้ความเอื้อเฟื้อแก่พวกเขาได้ ทว่าการทุ่มเทให้กับความรู้นั้นเป็นอุปสรรคต่อการแสวงหาปัจจัยยังชีพ และความมุ่งมั่นของข้าพเจ้าก็ไม่ยอมรับการเป็นหนี้บุญคุณผู้อื่น หรือการรับความช่วยเหลือและของกำนัลจากพวกเขา

นอกจากนี้ ข้าพเจ้ายังปรารถนาจะมีบุตร และยังมีความปรารถนาที่จะเขียนงานประพันธ์อันทรงคุณค่าสูง เพื่อให้สิ่งเหล่านี้เป็นอนุสรณ์ของข้าพเจ้า และเป็นตัวแทนของข้าพเจ้าหลังจากที่ข้าพเจ้าจากโลกนี้ไปแล้ว แต่หากข้าพเจ้าทุ่มเทให้กับสิ่งนี้ ภารกิจอันเป็นที่รักและพึงใจของหัวใจ คือการปลีกตัวและการอยู่ตามลำพังก็จะได้รับผลกระทบ และจิตใจก็จะเกิดความว้าวุ่นกระจัดกระจาย อีกทั้งข้าพเจ้ายังต้องการสิ่งที่ดี ๆ และ […]

มีความปรารถนาที่จะได้รับความรื่นรมย์จากสิ่งที่ดีงามซึ่งเป็นที่อนุญาตด้วย แต่การขาดแคลนทรัพย์สินเป็นอุปสรรคขวางกั้น และหากมีปัจจัยสำหรับสิ่งนั้นพร้อม ความสงบแห่งจิตใจก็จะสูญหายไป ในทำนองเดียวกัน ข้าพเจ้าก็ปรารถนาอาหารและเครื่องดื่มที่เหมาะกับร่างกายและเป็นประโยชน์ต่อมัน เพราะร่างกายของข้าพเจ้าเป็นผู้รักความประณีตและปรารถนาในสิ่งนั้นโดยธรรมชาติ แต่การขาดแคลนทรัพย์สินก็เป็นอุปสรรคในเรื่องนี้เช่นกัน ทั้งหมดนี้แท้จริงแล้วคือความพยายามที่จะรวบรวมสิ่งที่ตรงกันข้ามกันเข้าไว้ด้วยกัน ผู้คนที่มุ่งหมายเพียงแค่ดุนยาจะเทียบเคียงกับความทะเยอทะยานอันสูงส่งนี้ได้อย่างไรเล่า? ความปรารถนาของข้าพเจ้าคือ ให้การได้มาซึ่งดุนยาเป็นไปในลักษณะที่ไม่กระทบกระเทือนต่อศาสนาของข้าพเจ้า ให้ศาสนานั้นปลอดภัยโดยสมบูรณ์ และไม่ส่งผลใดๆ ต่อความรู้และการปฏิบัติของข้าพเจ้า ผู้ใดเล่าจะประเมินความกระวนกระวายของข้าพเจ้าได้? ด้านหนึ่ง ข้าพเจ้าให้ความสำคัญกับการตื่นยามค่ำคืน การระมัดระวัง และความยำเกรง (ตักวา) อีกด้านหนึ่ง ข้าพเจ้าต้องการการเผยแผ่ความรู้ การถ่ายทอดประโยชน์ การประพันธ์และการเรียบเรียง รวมถึงอาหารที่เหมาะสมกับร่างกายด้วย และสิ่งเหล่านี้เป็นไปไม่ได้หากปราศจากการทุ่มเทของหัวใจ ด้านหนึ่ง การพบปะสมาคมกับผู้คนและการสั่งสอนพวกเขาเป็นสิ่งจำเป็น อีกด้านหนึ่ง หากความหวานชื่นของการวิงวอนและการรำพึงต่ออัลลอฮ์ในยามสันโดษลดน้อยลง ข้าพเจ้าก็จะรู้สึกเสียใจและทุกข์ระทมอย่างยิ่ง หากจัดหาปัจจัยยังชีพที่จำเป็นให้แก่ผู้ที่อยู่ในความรับผิดชอบ มาตรฐานแห่งความสมถะ (ซุฮด์) และความระมัดระวังก็จะบกพร่องลง แต่ข้าพเจ้าได้อดทนต่อความยากลำบากและความเหนื่อยยากทั้งหมดนี้ และยอมรับด้วยความพึงพอใจ บางทีการขัดเกลาและความก้าวหน้าของข้าพเจ้าอาจอยู่ในความยากลำบากและความขัดแย้งในใจนี้เอง เพราะผู้มีความทะเยอทะยานอันสูงส่งย่อมใฝ่ใจอยู่กับการงานที่เป็นเหตุให้ใกล้ชิดอัลลอฮ์ ข้าพเจ้าระวังรักษาลมหายใจของตนเอง และระมัดระวังไม่ให้แม้ลมหายใจเดียวหมดไปกับการงานที่ไร้ประโยชน์ หากข้าพเจ้าบรรลุสิ่งที่มุ่งหมาย ก็มหาบริสุทธิ์แด่อัลลอฮ์ มิฉะนั้นแล้ว

نية المؤمن خير من عمله

«เจตนาของผู้ศรัทธานั้นดีกว่าการกระทำของเขา»[^1]

มัจญ์ลิสการเทศนาและอิทธิพลของมัน

ผลงานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในชีวิตของท่าน คือการเทศนาและมัจญ์ลิสการสอนที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างใหญ่หลวง มัจญ์ลิสการเทศนาเหล่านั้น…

[^1]: ศ็อยดุลค็อฏิร (صيد الخاطر) เล่ม 2 หน้า 331–334

...ได้ทำให้ทั่วทั้งนครบัฆดาดสั่นสะเทือน บรรดาเคาะลีฟะฮ์ สุลต่าน เสนาบดี และอุละมาอ์ผู้ยิ่งใหญ่ ต่างเข้าร่วมการเทศนาของท่านด้วยความเอาใจใส่และความกระตือรือร้นอย่างยิ่ง ฝูงชนมีมากถึงขนาดที่ในการเทศนาบางครั้งนับผู้ฟังได้ถึงหนึ่งแสนคน และไม่ว่าอย่างไรก็ไม่เคยน้อยกว่าหนึ่งหมื่นหรือหนึ่งหมื่นห้าพันคน[^1] อิทธิพลของการเทศนานั้นถึงขั้นที่ผู้คนเป็นลมล้มลง ฉีกเสื้อผ้าของตนด้วยความปีติและความรู้สึกที่ท่วมท้น ผู้คนร้องไห้เสียงดัง น้ำตาไหลพรั่งพรู และผู้ที่กลับเนื้อกลับตัว (เตาบะฮ์) นั้นมีมากจนนับไม่ถ้วน มีการประมาณว่ามีชาวยิวและชาวคริสต์สองหมื่นคนเข้ารับอิสลามด้วยมือของท่าน และมีผู้คนหนึ่งแสนคนได้เตาบะฮ์[^2]

ในการชุมนุมเทศนาของท่าน อิบนุลเญาซีได้หักล้างบิดอะฮ์และสิ่งที่เป็นความชั่ว (มุงกะรอต) อย่างเปิดเผย และแสดงออกถึงอะกีดะฮ์ที่ถูกต้องและแนวทางแห่งซุนนะฮ์ ด้วยวาทศิลป์ที่ไม่มีผู้ใดเทียบได้ ความรู้อันล้ำลึก และการที่มหาชนหันมาหาท่าน ทำให้ชาวบิดอะฮ์ไม่กล้าหักล้างท่าน ชาวอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ได้รับความเจริญก้าวหน้าอย่างมากจากการเทศนา การสอน และงานประพันธ์ของท่าน ทั้งเคาะลีฟะฮ์ในยุคนั้นและบรรดาผู้มีอำนาจก็กลายเป็นผู้นิยมในอิมามอะห์มัด (ร.ฮ.) (ซึ่งในยุคนั้นท่านถือเป็นสัญลักษณ์ของแนวทางสะลัฟและแนวทางแห่งอะฮ์ลุซซุนนะฮ์) และหันมาโน้มเอียงไปทางมัซฮับของท่าน

งานประพันธ์เชิงวิพากษ์ของท่าน

อิบนุลเญาซีมิได้จำกัดตนอยู่แค่การเทศนาและการบรรยายด้วยวาจาเท่านั้น ท่านยังได้เขียนหนังสือหลายเล่มที่มีอิทธิพลต่อแวดวงวิชาการ และแก้ไขแนวโน้มที่ผิดพลาดต่าง ๆ

«กิตาบุลเมาฎูอาต» (كتاب الموضوعات)

นี่คือหนังสือเล่มหนึ่งของท่านว่าด้วยหะดีษเมาฎูอ์ (หะดีษปลอม) ซึ่งในหนังสือนี้ท่านได้อธิบายถึงความจริงของบรรดาหะดีษที่ชาวอารมณ์ใฝ่ต่ำ หรือนักตะเซาวุฟผู้มีความรู้น้อยในยุคนั้นใช้เป็นหลักฐานอ้างอิง และเป็นเหตุให้ผู้คนหลงผิดและ...

[^1]: ศอยดุลคอฏิร (صيد الخاطر) เล่ม 1 หน้า 101 [^2]: แหล่งเดียวกัน

...เป็นต้นเหตุของความเข้าใจผิดนับร้อย ด้วยวิธีนี้ท่านได้ใช้ขวานฟันกิ่งไม้ที่พวกผู้ทำบิดอะฮ์ได้ใช้สร้างรังของพวกเขา แม้ว่าในการนี้บางแห่งบางตอนท่านเองก็มีความไม่สมดุลเกิดขึ้น และในบางที่ท่านได้ตัดสินอย่างรุนแรง แต่ไม่ต้องสงสัยเลยว่าหนังสือเล่มนี้ได้ทำคุณประโยชน์อันมีค่ายิ่ง

"ตัลบีสอิบลีส"

ผลงานเชิงวิพากษ์ชิ้นที่สองของท่านคือ "ตัลบีสอิบลีส" (تلبیس ابلیس) ซึ่งเป็นแบบอย่างที่แท้จริงของอุปนิสัยแห่งนักวิพากษ์และรสนิยมแบบสะลัฟของท่าน ในหนังสือเล่มนี้ท่านได้สำรวจสังคมมุสลิมทั้งหมดในยุคสมัยของท่าน และได้พิจารณาทุกชนชั้นและทุกกลุ่มของมุสลิมด้วยมาตรฐานแห่งซุนนะฮ์และชะรีอะฮ์ ท่านได้ชี้ให้เห็นถึงจุดอ่อน ความไม่สมดุล และความเข้าใจผิดของพวกเขา และแสดงให้เห็นว่าชัยฏอนได้หลอกลวงประชาชาตินี้ด้วยวิธีการใดบ้าง และได้บ่อนทำลายอะกีดะฮ์ การกระทำ และจริยธรรมของพวกเขาผ่านช่องทางใดบ้าง ในหนังสือเล่มนี้ท่านไม่ได้ผ่อนปรนให้แก่ชนชั้นใดหรือบุคคลใด และไม่ได้ละเว้นผู้ใดเลย ท่านได้กล่าวถึงจุดอ่อน ประเพณีและธรรมเนียมที่ผิด ความสับสน และความไม่สมดุลของอุละมาอ์ นักหะดีษ นักนิติศาสตร์ (ฟุเกาะฮาอ์) นักเทศนา นักวรรณกรรม กวี บรรดาสุลต่านและผู้ปกครอง ผู้ทำอิบาดะฮ์และผู้สมถะ (ซุฮฺฮาด) บรรดาศูฟีและผู้ถือศาสนา ตลอดจนสามัญชน แยกไว้แต่ละกลุ่มโดยเฉพาะ หนังสือเล่มนี้เป็นแบบอย่างที่ประสบความสำเร็จของวิสัยทัศน์อันกว้างไกล ความรอบรู้ในชีวิต ความละเอียดลึกซึ้ง และความแหลมคมในการเข้าถึงประเด็นอันละเอียดอ่อนของท่าน จากหนังสือนี้ทำให้ประมาณได้ว่าท่านได้ศึกษาจิตวิทยาและแผนการล่อลวงของชัยฏอนอย่างลึกซึ้ง และท่านรอบรู้อย่างยิ่งในประวัติศาสตร์ของศาสนาต่าง ๆ และอะกีดะฮ์ของกลุ่มที่หลงผิดทั้งหลาย

การวิพากษ์ชนชั้นต่าง ๆ

ในหนังสือเล่มนี้ แม้ว่าในบางแห่งท่านจะวิพากษ์เกินขอบเขต และได้ใช้ความรีบร้อนและความรุนแรงในการตัดสิน แต่ไม่ต้องสงสัยเลยว่าในหนังสือเล่มนี้มีสิ่งที่เป็นประโยชน์อย่างยิ่ง และมีคุณค่าสูงส่ง...

ข้อความที่ยกมา และพบการวิพากษ์ที่ถูกต้องเป็นจำนวนมาก ในหลายแห่งต้องยอมรับว่าการทักท้วงของท่านถูกต้อง และการวิพากษ์ของท่านชอบธรรมแล้ว ณ ที่นี้ขอนำเสนอตัวอย่างบางส่วนของเรื่องนี้

ท่านเขียนวิพากษ์บรรดาอุละมาอ์ในสมัยของท่าน ซึ่งหมกมุ่นอยู่กับประเด็นปัญหาและรายละเอียดปลีกย่อยของฟิกฮ์ทั้งกลางวันและกลางคืน และคอยวิเคราะห์แตกแขนงอย่างละเอียดลออในศาสตร์นี้อยู่เสมอว่า

«จุดอ่อนประการหนึ่งของบรรดาฟุเกาะฮาอ์เหล่านี้คือ ความหมกมุ่นทั้งหมดของพวกเขาอยู่ที่การใคร่ครวญในเรื่องนี้ พวกเขามิได้นำสิ่งต่าง ๆ ที่ทำให้หัวใจเกิดความอ่อนโยนเข้ามาไว้ในศาสตร์ของตน เช่น การอ่านอัลกุรอาน การฟังหะดีษและซีเราะฮ์ ตลอดจนการศึกษาและการบรรยายเรื่องราวของบรรดาศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ทุกคนย่อมรู้ดีว่า เพียงการท่องซ้ำไปซ้ำมาในประเด็นปัญหาของ “การขจัดนะญิส” และ “น้ำที่เปลี่ยนสภาพ” นั้น ไม่อาจทำให้หัวใจเกิดความอ่อนโยนและความยำเกรงได้ หัวใจจำเป็นต้องได้รับการเตือนสติและคำตักเตือน เพื่อให้เกิดความมุ่งมั่นและความกระตือรือร้นในการแสวงหาอาคิเราะฮ์ ประเด็นปัญหาที่มีความเห็นต่างกันนั้น แม้จะไม่อยู่นอกขอบเขตของวิชาการแห่งชะรีอะฮ์ แต่ก็ไม่เพียงพอต่อการบรรลุเป้าหมาย ผู้ใดที่ไม่รู้จักสภาพของบรรพชนสะลัฟ ตลอดจนสัจธรรมและความลี้ลับของพวกท่าน และไม่รู้สภาพของบุคคลที่ตนยึดถือมัษฮับของเขา ผู้นั้นจะเดินตามแนวทางของพวกท่านได้อย่างไร พึงจำไว้ว่า ธรรมชาติของมนุษย์นั้นเปรียบดั่งขโมย หากปล่อยให้อยู่กับผู้คนในยุคสมัยเดียวกัน ก็จะซึมซับเอาอุปนิสัยของคนในยุคนั้น และจะกลายเป็นเหมือนพวกเขา แต่หากศึกษาสภาพและวิถีทางของบรรพชนรุ่นก่อน ก็จะพยายามดำเนินไปพร้อมกับพวกท่าน และจะเกิดสีสันและอุปนิสัยแบบพวกท่านขึ้น มีคำกล่าวจากบุคคลผู้ทรงคุณธรรมท่านหนึ่งในหมู่สะลัฟว่า หะดีษบทหนึ่งที่ทำให้หัวใจของฉันเกิดความอ่อนโยนนั้น เป็นที่รักแก่ฉันยิ่งกว่าคำตัดสินของท่านกอฎีชุร็อยห์เสียอีก»[^1]

ท่านเขียนวิพากษ์บรรดานักเทศน์ไว้ว่า:

[^1]: ตัลบีสอิบลีส (تلبيس إبليس) หน้า 119–120

"พวกเขาส่วนใหญ่พูดด้วยถ้อยคำที่ประดิดประดอยและเสแสร้งอย่างมาก ซึ่งบ่อยครั้งไร้ความหมาย ในยุคนี้ส่วนใหญ่ของการเทศนาเกี่ยวข้องกับเรื่องราวของท่านนบีมูซา (อ.ล.) ที่ภูเขาฏูร และเรื่องของยูซุฟกับซุลัยคา ส่วนหน้าที่ภาคบังคับ (ฟะรออิฎ) นั้นแทบไม่มีการกล่าวถึง ในทำนองเดียวกันการหลีกห่างจากบาปก็ไม่เคยถูกกล่าวถึงเลย แล้วจากการเทศนาเช่นนี้ ผู้ทำซินาและผู้กินดอกเบี้ยจะได้รับการกระตุ้นและเตาฟีกให้เตาบะฮ์ได้อย่างไร และสตรีจะเกิดความคิดที่จะปฏิบัติตามสิทธิของสามีและปรับปรุงความสัมพันธ์ของตนได้อย่างไร เพราะการเทศนาเหล่านี้ปราศจากเนื้อหาดังกล่าว ผู้เทศนาเหล่านี้ได้โยนชะรีอะฮ์ไว้เบื้องหลัง ด้วยเหตุนี้ตลาดของพวกเขาจึงคึกคักยิ่ง เพราะสัจธรรมนั้นหนักอึ้งต่อจิตใจเสมอ ส่วนความเท็จนั้นเบาและรื่นรมย์"[^1]

ท่านเขียนต่อไปว่า:

"บางครั้งก็เป็นเช่นนี้ คือผู้เทศนานั้นสัจจริงและหวังดี แต่ความทะเยอทะยานในตำแหน่งได้ซึมซาบเข้าไปในหัวใจของเขาแล้ว เขาต้องการให้ผู้คนให้เกียรติและยกย่องเขา และสัญญาณของสิ่งนี้คือ หากมีผู้เทศนาคนอื่นมาทำหน้าที่แทนเขา หรือต้องการช่วยเหลือเขาในงานการปรับปรุงแก้ไข เขาก็จะรู้สึกไม่พอใจ ทั้งที่หากเขามีความอิคลาศจริง เขาก็จะไม่รู้สึกไม่พอใจในเรื่องนั้นเลย"[^2]

การวิพากษ์เช่นเดียวกันนี้ ท่านยังได้กล่าวถึงอุละมาอ์ด้วยว่า:

"หากนักศึกษาไปหาผู้รู้หรือครูผู้สอนคนอื่นที่มีความรู้เหนือกว่าเขา ผู้รู้คนนั้นก็จะรู้สึกหนักใจอย่างยิ่ง นี่ไม่ใช่วิสัยของผู้มีอิคลาศ เพราะอุปมาของอุละมาอ์และครูผู้สอนที่มีอิคลาศนั้นเหมือนแพทย์ทั้งหลายที่รักษาผู้คนเพื่ออัลลอฮ์ ดังนั้นหากผู้ป่วยหายจากโรคด้วยมือของแพทย์คนใด แพทย์อีกคนก็ย่อมยินดี"[^3]

ท่านเขียนวิพากษ์ผู้ปกครองและบรรดาสุลต่านไว้ว่า:

[^1]: ตัลบีส อิบลีส (تلبیس ابلیس) หน้า 125 [^2]: เล่มเดียวกัน [^3]: ตัลบีส อิบลีส หน้า 131 (นักด์ มะซาลิกิล-อุละมาอ์ อัล-กามิลีน)

"บุคคลเหล่านี้ปฏิบัติตามความเห็นของตนเองโดยขัดกับชะรีอะฮ์ บางครั้งพวกเขาตัดมือของผู้ที่ไม่อนุญาตให้ตัดมือ และบางครั้งก็สังหารผู้ที่ไม่อนุญาตให้สังหาร พวกเขาถูกหลอกลวงว่านี่คือการปกครอง (สิยาสะฮ์) ซึ่งอีกนัยหนึ่งก็หมายความว่า ชะรีอะฮ์นั้นบกพร่อง จำเป็นต้องมีส่วนเติมเต็มและภาคผนวก และเรากำลังทำให้มันสมบูรณ์ด้วยความเห็นของเราเอง

นี่คือกลอุบายอันยิ่งใหญ่ของชัยฏอน เพราะชะรีอะฮ์คือการปกครองของพระผู้เป็นเจ้า และเป็นไปไม่ได้ที่การปกครองของพระผู้เป็นเจ้าจะมีความบกพร่องหรือข้อด้อยใด ๆ อันเป็นเหตุให้ต้องพึ่งพาการปกครองของมัคลูก อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า

مَّا فَرَّطْنَا فِى ٱلْكِتَـٰبِ مِن شَىْءٍ

«เรามิได้ละเลยสิ่งใดไว้ในคัมภีร์เลย» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:38)

และตรัสว่า

لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِۦ

«ไม่มีผู้ใดลบล้างคำตัดสินของพระองค์ได้» (ซูเราะฮ์อัร-เราะอ์ด 13:41)

ดังนั้น ผู้ที่อ้างการปกครองเช่นนั้น แท้จริงแล้วเขากำลังอ้างว่าชะรีอะฮ์มีความบกพร่องและข้อด้อย และนี่คือถ้อยคำแห่งการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์)"[^1]

ท่านได้กล่าวถึงจุดอ่อนและความเข้าใจผิดอีกประการหนึ่งของบรรดาผู้ปกครอง ขุนนาง และสุลต่านไว้ดังนี้:

"ทั้ง ๆ ที่ยังคงยืนกรานกระทำความผิดบาปอยู่ พวกเขากลับมีความปรารถนาอย่างยิ่งที่จะได้พบปะคนศอลิห์ และขอให้คนเหล่านั้นขอดุอาอ์ให้แก่ตน ชัยฏอนทำให้พวกเขาเข้าใจว่า ด้วยวิธีนี้ตาชั่งของบาปจะเบาลง ทั้งที่ความชั่วนั้นไม่อาจถูกลบล้างได้ด้วยความดีเช่นนี้ ครั้งหนึ่งมีพ่อค้าคนหนึ่งผ่านมายังเจ้าหน้าที่เก็บภาษี เจ้าหน้าที่ด่านผู้นั้นได้กักเรือของเขาไว้ พ่อค้าจึงไปหามาลิก บินดีนาร (ร.ฮ.) ผู้เป็นบุรุษศอลิห์ผู้มีชื่อเสียงในยุคของเขา และเล่าเรื่องให้ฟัง มาลิก บินดีนารจึงไปหาเจ้าหน้าที่ด่านผู้นั้น และกล่าวขอร้องแทนพ่อค้า เจ้าหน้าที่ผู้นั้นให้ความเคารพท่านอย่างยิ่ง และกล่าวว่า 'เหตุใดท่านจึงลำบากมาเองเล่า เพียงแต่ส่งข่าวมาจากที่นั่น เราก็จะปฏิบัติตามแล้ว' จากนั้นเขาก็ขอให้ท่านขอดุอาอ์ให้ ท่านจึงชี้ไปยังภาชนะ (ซึ่งเขาใช้เก็บเงินภาษีที่ได้มาโดยมิชอบ) แล้วกล่าวว่า 'จงบอกภาชนะใบนี้ให้ขอดุอาอ์ให้แก่ท่านเถิด' แล้วท่านก็กล่าวต่อว่า 'ฉันจะขอดุอาอ์อะไรให้ท่านได้ ในเมื่อมีผู้คนนับพันกำลังสาปแช่งท่านอยู่ จะให้ดุอาอ์ของคนคนเดียวถูกตอบรับ แต่ของคนนับพันไม่ถูกรับฟังกระนั้นหรือ'"[^2]

[^1]: นักดุ มะซาลิกิล วุลาฮ์ วัสสะลาฏีน (نقد مسالک الولاة والسلاطین) หน้า 131 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 133

ในที่แห่งหนึ่ง ท่านกล่าวถึงเรื่องนี้ว่า "บรรดาผู้มีอำนาจและผู้ร่ำรวยทางโลกเหล่านี้ มีความศรัทธาและความรักต่อบรรดาปีร์ที่ฝ่าฝืนชะรีอะฮ์และพวกศูฟีที่ร้องรำทำเพลงมากกว่าบรรดาอุละมาอ์และฟุเกาะฮาอ์ และพวกเขาใช้จ่ายให้แก่คนเหล่านั้นอย่างใจกว้างยิ่ง ในขณะที่การใช้จ่ายแม้เพียงเงินเหรียญเดียวให้แก่ผู้มีความรู้กลับเป็นภาระหนักสำหรับพวกเขา ทั้งนี้เพราะบรรดาอุละมาอ์นั้นเปรียบเสมือนแพทย์ และการใช้จ่ายไปกับยารักษาโรคย่อมเป็นสิ่งที่มนุษย์รู้สึกว่าหนักหนา แต่การใช้จ่ายให้แก่ปีร์และนักร้องเพลงก็เหมือนกับการใช้จ่ายให้แก่นักร้องหญิง ซึ่งสำหรับพวกเขา คนเหล่านี้ก็เหมือนนักร้องและนักแสดงละครเร่ คือเป็นเครื่องบันเทิงและส่วนประกอบที่จำเป็นของการปกครอง"[^1]

ในทำนองเดียวกัน คนเหล่านี้จะศรัทธาในพวกนักพรตจอมปลอมและพวกเดอร์วิชผู้สละโลกได้อย่างรวดเร็วยิ่ง และยกพวกเขาให้เหนือกว่าบรรดาอุละมาอ์ หากคนเหล่านี้เห็นชุดของเดอร์วิชบนร่างของคนที่โง่เขลาที่สุด พวกเขาก็จะศรัทธาในตัวเขาทันที และหากเขาก้มศีรษะลงและแสดงอาการนอบน้อมถ่อมตน พวกเขาก็จะหลงใหลในตัวเขาในเวลาไม่นาน แล้วพวกเขาก็กล่าวว่า "จะเอาเดอร์วิชท่านนี้ไปเปรียบกับอาลิมคนนั้นได้อย่างไร ท่านนี้เป็นผู้สละโลก ส่วนคนนั้นเป็นผู้แสวงหาโลก ท่านนี้ไม่รับประทานอาหารดี ๆ ไม่แต่งงาน" ทั้งที่นี่เป็นความโง่เขลาล้วน ๆ และเป็นการดูแคลนชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ที่จะยกการสละโลกเช่นนี้ให้เหนือกว่าความรู้ นับเป็นความโปรดปรานอันยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ที่คนเหล่านี้มิได้อยู่ในสมัยของท่านเราะซูล ﷺ มิฉะนั้นแล้ว หากพวกเขาได้เห็นท่าน ﷺ แต่งงาน รับประทานสิ่งที่ดีและสะอาด และชื่นชอบของหวานและน้ำผึ้ง พวกเขาก็คงจะเสื่อมศรัทธาต่อท่าน ﷺ ไปด้วยเช่นกัน[^2]

ท่านเขียนวิจารณ์สามัญชนไว้ว่า

«ชัยฏอนได้หลอกลวงสามัญชนจำนวนมากให้เข้าใจว่า การเข้าร่วมในมัจลิสแห่งการตักเตือนและการซิกรุลลอฮ์ และร้องไห้ด้วยความซาบซึ้งนั้นคือทุกสิ่งทุกอย่าง พวกเขาเข้าใจว่าเป้าหมายคือการเข้าร่วมในงานชุมนุมที่ดีและความอ่อนโยนของหัวใจ เพราะพวกเขาได้ฟังถึงความประเสริฐของสิ่งนี้จากนักเทศน์อยู่เสมอ หากพวกเขารู้ว่าเป้าหมายที่แท้จริงคือการปฏิบัติ การฟังโดยไม่ปฏิบัติก็จะเป็นเหตุให้พวกเขาถูกลงโทษและเป็นภัยต่อตนเอง ข้าพเจ้ารู้จักผู้คนจำนวนมากเป็นการส่วนตัว…»

[^1]: นักด์ มะซาลิก อัลวุลาต วัสสะลาฏีน (نقد مسالك الولاة والسلاطين) หน้า 373 [^2]: ตัลบีส อิบลีส อะลัลเอาวาม (تلبيس إبليس على العوام) หน้า 388–389

รู้จัก ซึ่งเป็นเวลาหลายปีมาแล้วที่พวกเขาเข้าร่วมมัจลิสการให้โอวาท ร้องไห้ และรู้สึกซาบซึ้ง แต่ก็ไม่ละทิ้งการกินดอกเบี้ย ไม่เลิกฉ้อโกงในการค้าขาย ในเรื่องรุกน์ (หลักปฏิบัติ) ของการละหมาดนั้น พวกเขาไม่รู้เรื่องราวเลยในวันนี้เหมือนกับที่ไม่รู้มาเมื่อหลายปีก่อน และในการนินทาพี่น้องมุสลิมและการเนรคุณต่อบิดามารดานั้น พวกเขาก็ยังคงหมกมุ่นอยู่ในวันนี้เช่นเดียวกับที่เคยหมกมุ่นมาก่อน ชัยฏอนได้หลอกลวงพวกเขาให้คิดว่า การเข้าร่วมมัจลิสการให้โอวาทและการร้องไห้คร่ำครวญจะเป็นการลบล้างบาปของพวกเขา และบางคนก็ถูกมันทำให้เข้าใจว่า การคบหากับอุละมาอ์และคนศอลิหฺเพียงอย่างเดียวก็เป็นหนทางสู่การอภัยโทษแล้ว"[^1]

ท่านเขียนวิจารณ์ผู้มั่งมีไว้ว่า

"คนจำนวนมากในหมู่พวกเขาใช้จ่ายเงินมากมายในการก่อสร้างมัสยิดและสะพาน แต่จุดมุ่งหมายของพวกเขาคือการโอ้อวดและชื่อเสียง และเพื่อให้ชื่อของพวกเขาเป็นที่เล่าขานและเป็นอนุสรณ์สืบไป ด้วยเหตุนี้พวกเขาจึงให้สลักชื่อของตนไว้บนสิ่งก่อสร้างนั้น หากจุดมุ่งหมายคือความพึงพอพระทัยของอัลลอฮ์ ก็ย่อมเพียงพอแล้วสำหรับพวกเขาที่จะรู้ว่าอัลลอฮ์ทรงเห็นและทรงรู้ หากบอกคนเหล่านี้ให้สร้างกำแพงเพียงด้านเดียวโดยไม่สลักชื่อของพวกเขาไว้ พวกเขาก็จะไม่ยอมรับ

ในทำนองเดียวกัน ในเดือนเราะมะฎอนอันจำเริญ พวกเขาส่งเทียนไขไปยังมัสยิดเพื่อชื่อเสียง ทั้งที่มัสยิดของพวกเขามืดมิดอยู่ตลอดทั้งปี เพราะการบริจาคน้ำมันให้มัสยิดทีละเล็กละน้อยทุกวันนั้น ไม่ได้นำมาซึ่งชื่อเสียงและความโด่งดังเหมือนกับการส่งเทียนเพียงเล่มเดียวในเดือนเราะมะฎอน"[^2]

"ศ็อยดุลค็อฏิร" (صيد الخاطر)

"ศ็อยดุลค็อฏิร" เป็นสมุดบันทึกเล่มหนึ่ง ซึ่งผู้เขียนได้บันทึกความรู้สึกจากใจ ความคิดที่ไหลออกมาอย่างไม่ปรุงแต่ง ประสบการณ์ชีวิต ตลอดจนความคิดและเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่กระจัดกระจาย และได้ (กล่าวถึง) จุดอ่อนและความผิดพลาดหลายประการของตนเองอย่างตรงไปตรงมา

[^1]: ตัลบีสุอิบลีส อะลัลอะวาม (تلبيس إبليس على العوام) หน้า 393–394 [^2]: ตัลบีสุอิบลีส อะลา อัศหาบิลอัมวาล หน้า 395

ยอมรับไว้ ในหนังสือเล่มนี้มีบทสนทนากับนัฟซู การถามตอบ บันทึกความขัดแย้งในจิตใจ ประสบการณ์ชีวิตทางสังคม เรื่องราวที่อาศัยประสบการณ์เกี่ยวกับสตรี คนรับใช้ และมิตรสหาย คำแนะนำที่เป็นประโยชน์ การวิเคราะห์เหตุการณ์ในชีวิตประจำวัน การอธิบายโรคทางจิตใจ การวิพากษ์ชนชั้นต่าง ๆ การตรวจสอบนัฟซู และเรื่องราวที่เป็นประโยชน์อีกนับร้อย ลักษณะเด่นสำคัญประการหนึ่งของหนังสือเล่มนี้คือความสัตย์จริง ความเรียบง่ายและความไม่ประดิษฐ์ประดอย หนังสือทั้งเล่มเขียนด้วยสำนวนที่ลื่นไหลอย่างยิ่งและไม่ประดิษฐ์ถ้อยคำ ซึ่งแตกต่างจากแนวทางของนักประพันธ์และนักเขียนในยุคสมัยของท่าน และน่าจะเป็นหนังสือเล่มแรกในหัวข้อนี้ที่เขียนโดยผู้รู้และนักประพันธ์ชาวอาหรับ

ข้อสรุปอันยิ่งใหญ่จากเหตุการณ์ธรรมดา

อิบนุลเญาซี (ร.ฮ.) ในหนังสือเล่มนี้ได้ดึงข้อสรุปอันยิ่งใหญ่ออกมาจากเหตุการณ์เล็ก ๆ น้อย ๆ และสิ่งที่พบเห็นในชีวิตประจำวัน และนี่เองคือความแตกต่างระหว่างคนธรรมดากับผู้มีสายตาลึกซึ้ง ณ ที่แห่งหนึ่งท่านเขียนว่า:

«ข้าพเจ้าเห็นกรรมกรสองคนแบกคานไม้หนักเดินไป และทั้งสองต่างก็กล่าวอะไรบางอย่างอยู่ คนหนึ่งขับร้องบทกลอนวรรคหนึ่ง อีกคนหนึ่งตอบรับด้วยทำนองเสียง คนหนึ่งร้อง อีกคนก็เงี่ยหูฟัง แล้วคนที่สองก็ร้องทวนซ้ำ หรือตอบด้วยวรรคกลอนในทำนองเดียวกัน ข้าพเจ้าคิดว่าหากพวกเขาไม่ทำเช่นนี้ พวกเขาก็จะรู้สึกถึงความเหนื่อยยากและน้ำหนักมากขึ้น แต่ด้วยวิธีนี้ งานของพวกเขาก็กลายเป็นเรื่องง่าย ข้าพเจ้าใคร่ครวญดูก็เข้าใจว่าสาเหตุของมันคือ จิตใจได้หมกมุ่นอยู่กับอีกงานหนึ่งชั่วขณะ จึงได้พักผ่อนและได้รับความเพลิดเพลินบ้าง และเมื่อหมกมุ่นอยู่กับการคิดหาคำตอบ ก็เกิดความสดชื่นขึ้นในตัว และด้วยวิธีนี้หนทางก็ถูกเดินจนสุด และความรู้สึกถึงน้ำหนักก็ถูกลืมเลือนไป จากเรื่องนี้ ความคิดของข้าพเจ้าก็หันไปสู่ประเด็นที่ว่า มนุษย์นั้นได้แบกภาระอันหนักอึ้งของหน้าที่รับผิดชอบทางศาสนบัญญัติและบรรดาฟัรฎู และภาระที่หนักที่สุดคือการปกครองนัฟซูของตนเอง งานที่ยิ่งใหญ่คือการที่จะทำให้มัน

ให้ยับยั้งมันจากสิ่งที่มันปรารถนา และให้มันยืนหยัดอยู่บนสิ่งที่มันไม่ชอบ ข้าพเจ้าได้ข้อสรุปว่า เส้นทางแห่งความอดทนนั้นจะต้องผ่านพ้นไปได้ด้วยการปลอบโยนและการเอาใจนัฟซูอย่างที่อนุญาต ดังที่กวีผู้หนึ่งกล่าวไว้ว่า «หากพาหนะเหนื่อยล้าจากการเดินทางตลอดคืนและร้องคร่ำครวญ ก็จงให้ความหวังถึงแสงสว่างยามรุ่งเช้าแก่มัน และสัญญาว่าจะได้พักผ่อนเมื่อตะวันขึ้นสูง»

ในทำนองเดียวกัน มีเรื่องเล่าจากบิชร์ อัล-หาฟี (ร.ฮ.) ว่า ท่านกับสหายคนหนึ่งกำลังเดินทางไปยังที่แห่งหนึ่ง สหายเกิดกระหายน้ำ จึงกล่าวว่า ให้เราดื่มน้ำจากบ่อนี้เถิด บิชร์ อัล-หาฟีกล่าวว่า เราจะไปดื่มที่บ่อถัดไป เมื่อถึงบ่อนั้น บิชร์ อัล-หาฟีก็ชี้ไปยังบ่อที่อยู่ข้างหน้าอีก และกล่าวว่า จงอดทนไว้จนถึงที่นั่น ท่านปลอบใจเช่นนี้เรื่อยไปจนเดินทางมาได้ไกลมาก แล้วท่านจึงกล่าวกับเขาว่า การเดินทางในโลกนี้ก็ผ่านพ้นไปเช่นนี้แหละ และความจริงก็คือ ผู้ใดเข้าใจประเด็นนี้ เขาจะปลอบประโลมนัฟซูของตน เอาใจมัน และให้สัญญาแก่มัน เพื่อให้มันสามารถแบกรับภาระของตนไว้ได้ และอดทนต่อสิ่งนั้น บรรพชนผู้ทรงคุณบางท่านเคยกล่าวว่า «โอ้นัฟซูเอ๋ย ที่ข้าห้ามเจ้าจากสิ่งที่เจ้าปรารถนานั้น ก็เพียงเพราะความเมตตาและความห่วงใยต่อเจ้าเท่านั้น» และมีคำกล่าวของบายะซีด อัล-บิสฏอมี (ร.ฮ.) ว่า «ข้าพเจ้าพานัฟซูของข้าพเจ้ามุ่งไปสู่อัลลอฮ์ ขณะที่มันร้องไห้ จนกระทั่งค่อย ๆ มันก็เริ่มมุ่งไปสู่อัลลอฮ์ด้วยความหัวเราะร่าเริง» พึงจำไว้ว่า การเอาใจนัฟซูและการปฏิบัติต่อมันด้วยความอ่อนโยนนั้นเป็นสิ่งจำเป็น และหนทางนั้นจะผ่านพ้นไปได้ด้วยวิธีนี้[^1]

ในอีกที่หนึ่งท่านเขียนว่า :

«ข้าพเจ้าได้เห็นว่า เมื่อสุนัขล่าเนื้อเดินผ่านสุนัขประจำย่าน สุนัขในย่านนั้นก็จะเห่าใส่และส่งเสียงดังโหวกเหวก แล้ววิ่งไล่ตามหลังมัน เมื่อพวกมันเห็นว่าสุนัขเหล่านั้นได้รับเกียรติอย่างมาก มีผ้าคลุมสวมอยู่บนตัว พวกมันก็เกิดความอิจฉา แต่ในทางตรงกันข้าม สุนัขล่าเนื้อกลับไม่ใส่ใจพวกมันเลย ไม่เก็บมาใส่ใจ และไม่แยแสต่อการเห่าของพวกมันแม้แต่น้อย จากสิ่งนี้ทำให้เห็นว่า

[^1]: ศ็อยดุลค็อฏิร (صيد الخاطر) เล่ม 1 หน้า 145–146

ก็สุนัขล่าเนื้อเหล่านั้นราวกับไม่ใช่พวกพ้องเดียวกับสุนัขเหล่านี้ ทั้งนี้เพราะสุนัขที่ตะกละมีร่างกายอ้วนใหญ่และอวัยวะหยาบกระด้าง ไม่มีคุณลักษณะแห่งความซื่อสัตย์ไว้วางใจได้ ส่วนสุนัขล่าเนื้อนั้นบอบบางและเปรียวคล่อง ร่างกายของมันบอบบางและเปรียวคล่องเช่นใด นิสัยของมันก็มีมารยาทเช่นนั้น เมื่อมันล่าเหยื่อได้ ก็หาบังอาจแตะต้องเหยื่อนั้นด้วยปากไม่ ไม่ว่าจะด้วยความเกรงกลัวเจ้าของ หรือเพื่อตอบแทนบุญคุณของเขา มันจะนำเหยื่อนั้นมาส่งให้อย่างที่มันเป็นอยู่ จากเรื่องนี้ข้าพเจ้าเข้าใจประการหนึ่งว่า ระหว่างร่างกายกับอุปนิสัยนั้นมีความสอดคล้องกันเป็นพิเศษ หากร่างกายละเอียดประณีต อุปนิสัยก็ย่อมละเอียดประณีตด้วย ประการที่สอง ข้าพเจ้าได้รู้ว่ามนุษย์จะไม่อิจฉาผู้ที่เขาไม่ถือว่าอยู่ในชนชั้นหรือระดับเดียวกับตน ในทำนองเดียวกัน ผู้ที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงยกย่องให้ได้รับทรัพย์อันประเสริฐแห่งอีมานและสติปัญญา ก็จะไม่อิจฉาผู้ที่อิจฉาตน ซึ่งเป็นผู้ขาดไร้อีมานและสติปัญญา และเขาก็ไม่ถือว่าคนผู้นั้นควรค่าแก่การใส่ใจ เพราะผู้นั้นอยู่ในโลกหนึ่ง และเขาอยู่ในอีกโลกหนึ่ง ผู้นั้นอิจฉาเพราะเรื่องดุนยา ส่วนเป้าหมายแห่งสายตาของเขาคืออาคิเราะฮ์ และระหว่างทั้งสองนั้นห่างไกลกันดั่งตะวันออกกับตะวันตก»[^1]

เหตุการณ์ในชีวิตและการสนทนากับนัฟซู

ท่านวิเคราะห์เหตุการณ์ต่าง ๆ อย่างถี่ถ้วน และในเหตุการณ์แห่งชีวิตของท่านเอง ท่านก็สนทนากับนัฟซูของตนอย่างผู้มีวิทยปัญญา ครั้งหนึ่งท่านได้ขอดุอาอ์ และมีผู้อาวุโสที่ศอลิห์อีกท่านหนึ่งร่วมขอดุอาอ์ด้วย ดุอาอ์นั้นได้รับการตอบรับ แต่ดุอาอ์ของใครเล่าที่ได้รับการตอบรับ? ในเรื่องนี้ท่านได้สนทนากับนัฟซูของท่าน

«ครั้งหนึ่งข้าพเจ้าประสบเรื่องที่จำเป็นต้องวิงวอนและขอดุอาอ์ต่ออัลลอฮ์ ข้าพเจ้าจึงขอดุอาอ์และร้องขอต่ออัลลอฮ์ มีบุคคลผู้ศอลิห์และคนดีท่านหนึ่งร่วมขอดุอาอ์กับข้าพเจ้าด้วย แล้วข้าพเจ้าก็เห็นร่องรอยบางประการแห่งการตอบรับ นัฟซูของข้าพเจ้ากล่าวว่า นี่เป็นผลแห่งดุอาอ์ของผู้อาวุโสท่านนั้น หาใช่ผลแห่งดุอาอ์ของเจ้าไม่ ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า

[^1]: ศ็อยดุลค็อฏิร (صيد الخاطر) เล่ม 3 หน้า 639–640

ข้าพเจ้ารู้ถึงบาปและความบกพร่องของตนเองเช่นนั้น ซึ่งด้วยเหตุนั้นข้าพเจ้าไม่มีสิทธิ์เลยจริง ๆ ที่ดุอาอ์ของข้าพเจ้าจะถูกตอบรับ แต่จะแปลกอะไรหากดุอาอ์ของข้าพเจ้ากลับได้รับการตอบรับ เพราะเหตุว่าชายผู้ศอลิหฺคนนั้นปลอดภัยจากบาปและความบกพร่องเหล่านั้นที่ข้าพเจ้ารู้เกี่ยวกับตนเอง แต่ระหว่างข้าพเจ้ากับเขามีความแตกต่างอยู่ประการหนึ่ง คือ ข้าพเจ้ามีความใจสลายและความสำนึกผิดเพราะความบกพร่องของตน ส่วนเขามีความปีติยินดีต่อสภาพของตนเอง และบางครั้งการยอมรับความบกพร่องนั้นก็มีประโยชน์และมีผลมากกว่าในยามที่มีความจำเป็นเช่นนี้ อีกประการหนึ่ง ในเรื่องหนึ่งข้าพเจ้ากับเขาเท่าเทียมกัน คือ เราทั้งสองไม่มีใครเลยที่แสวงหาความโปรดปรานด้วยอาศัยอะมั้ลของตน ดังนั้นหากข้าพเจ้าก้มคอลงด้วยใจที่แตกสลายและความสำนึกผิด และกล่าวยอมรับบาปของตนว่า "โอ้อัลลอฮ์ โปรดประทานแก่ข้าพระองค์ด้วยความโปรดปรานของพระองค์ล้วน ๆ เถิด ข้าพระองค์มือเปล่าโดยสิ้นเชิง" ข้าพเจ้าก็หวังว่าคำวิงวอนของข้าพเจ้าจะได้รับการสดับฟัง และเป็นไปได้ว่าสายตาของเขาจะจับจ้องอยู่ที่ความดีงามแห่งอะมั้ลของตน และสิ่งนี้จะกลายเป็นอุปสรรคสำหรับเขา ฉะนั้น โอ้ตัวตนของข้า อย่าได้ทำให้ใจของข้าแตกสลายมากไปกว่านี้เลย มันแตกสลายมามากพอแล้ว ข้าพเจ้ารู้ถึงสภาพของตนเองอย่างที่ต้องการให้มีอะดับ (มารยาท) และความถ่อมตน และยอมรับความบกพร่องของตน สิ่งที่ข้าพเจ้าขอนั้น ข้าพเจ้ามีความต้องการต่อมันอย่างยิ่ง และข้าพเจ้ามีความมั่นใจในความโปรดปรานของพระผู้ที่ข้าพเจ้าวอนขอ สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดผู้ทำอิบาดะฮ์คนนั้นไม่มี ขออัลลอฮ์ทรงประทานความบะเราะกัตในอิบาดะฮ์ของเขาเถิด ส่วนการยอมรับความบกพร่องของข้าพเจ้านั้นเป็นสิ่งที่มีค่ายิ่งนัก"[^1]

ในที่แห่งหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า :

"ครั้งหนึ่ง ในเรื่องหนึ่งซึ่งตามหลักชะรีอะฮ์ถือว่าเป็นมักรูฮ์ ข้าพเจ้าเกิดความลังเลขึ้นในใจ ตัวตน (นัฟซู) ของข้าพเจ้านำเอาการตีความบางอย่างมาเสนอ และผลักความเป็นมักรูฮ์ให้พ้นไปจากสายตา ทั้งที่ในความเป็นจริงการตีความเหล่านั้นล้วนผิดพลาด และหลักฐานแห่งความเป็นมักรูฮ์ก็ปรากฏอยู่อย่างชัดแจ้ง ข้าพเจ้าจึงหันกลับไปหาอัลลอฮ์ และขอดุอาอ์ให้พระองค์ทรงขจัดสภาวะนี้ออกไป แล้วข้าพเจ้าก็เริ่มอ่านอัลกุรอาน ในการสอนของข้าพเจ้านั้นกำลังเริ่มซูเราะฮ์ยูซุฟพอดี ข้าพเจ้า

[^1]: ศ็อยดุลค็อฏิร (صيد الخاطر) เล่ม 1 หน้า 157

ข้าพเจ้าจึงเริ่มอ่านจากตรงนั้น ความคิดนั้นยังครอบงำจิตใจอยู่ จนข้าพเจ้าไม่รู้ตัวเลยว่ากำลังอ่านอะไร ครั้นอ่านมาถึงอายะฮ์นี้

قَالَ مَعَاذَ ٱللَّهِ ۖ إِنَّهُۥ رَبِّىٓ أَحْسَنَ مَثْوَاىَ

«เขา (ยูซุฟ) กล่าวว่า ขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์ แท้จริงเขาคือนายของฉัน ผู้ได้ให้ที่พำนักแก่ฉันอย่างดี» (ซูเราะฮ์ยูซุฟ 12:23)

ข้าพเจ้าก็สะดุ้ง และรู้สึกราวกับว่าข้าพเจ้าเองคือผู้ที่อายะฮ์นี้กำลังกล่าวแก่ ทันใดนั้นข้าพเจ้าก็ได้สติ ม่านแห่งความหลงลืมถูกเปิดออกจากดวงตา ข้าพเจ้ากล่าวกับตัวเองว่า เจ้าคิดอย่างไรหรือ ท่านนบียูซุฟ (อ.ล.) เป็นคนเสรี แต่ถูกขายไปในฐานะทาสด้วยการบังคับและความอยุติธรรม ท่านยังยอมรับในสิทธิของผู้ที่ปฏิบัติต่อท่านอย่างดีถึงเพียงนั้น และเรียกเขาว่านายของท่าน ทั้งที่ท่านมิได้เป็นทาส และเขาก็มิได้เป็นนายของท่าน แล้วท่านยังบอกเหตุผลของการรู้คุณนี้ว่า «เขาได้ให้ที่พำนักแก่ฉันอย่างดี» คือเลี้ยงดูฉันไว้อย่างดี

บัดนี้ลองพิจารณาตัวเองดูบ้าง เจ้าคือทาสที่แท้จริงของนายผู้ซึ่งได้ทำความดีต่อเจ้าตลอดมาตั้งแต่เจ้าถือกำเนิด และได้ปกปิดความผิดของเจ้าไว้นับครั้งไม่ถ้วน เจ้าจำไม่ได้หรือว่าพระองค์ทรงเลี้ยงดูเจ้าอย่างไร ทรงสอนให้เจ้าอ่านเขียน ทรงประทานปัจจัยยังชีพแก่เจ้า ทรงจัดเตรียมเหตุปัจจัยแห่งการปกป้องดูแลเจ้า ทรงนำเจ้าไปสู่หนทางที่ดีที่สุด ทรงปกป้องเจ้าจากศัตรูทุกคน ทรงประทานความงามภายนอกพร้อมทั้งความเฉลียวฉลาดภายในและความเป็นเลิศแห่งอุปนิสัย ทรงทำให้วิชาความรู้เป็นเรื่องง่ายสำหรับเจ้า จนเจ้าได้รับความรู้ในเวลาอันสั้น ซึ่งคนอื่นไม่ได้รับแม้ในเวลาอันยาวนาน ทรงทำให้ความรู้หลั่งไหลออกจากลิ้นของเจ้า และทรงประทานความสามารถในการถ่ายทอดความรู้เหล่านั้นด้วยความไพเราะและวาทศิลป์ ทรงปกปิดข้อบกพร่องของเจ้าจากสายตาผู้คน การปฏิบัติของผู้คนต่อเจ้าก็เป็นไปด้วยการคิดในแง่ดี ปัจจัยยังชีพของเจ้ามาถึงเจ้าโดยไม่ต้องดิ้นรนหรือลำบาก และพระองค์มิได้ทรงทำให้เจ้าต้องติดหนี้บุญคุณผู้ใด ทั้งยังมาถึงพร้อมด้วยความสะดวก ความสงบใจ และความกว้างขวาง

ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ข้าพเจ้าคิดไม่ออกเลยว่าจะกล่าวถึงความโปรดปรานใดของพระองค์ก่อน จะเป็นความงามของรูปลักษณ์ หรือความสมบูรณ์ของอวัยวะ หรือความปกติแห่งสุขภาพ หรือความสมดุลของร่างกาย หรือความละเอียดอ่อนแห่งอุปนิสัย และการปลอดพ้นจากความหยาบกระด้างและความต่ำช้า หรือการประทานเตาฟีกให้อยู่บนหนทางที่เที่ยงตรงและพอดีตั้งแต่วัยเยาว์ หรือการปกป้องจากความไร้ยางอายและความผิดพลาด หรือการให้ความสำคัญแก่หลักฐานที่ถ่ายทอดมา (มันกูลาต) และการปฏิบัติตามหะดีษและซุนนะฮ์ และการรอดพ้นจากการตักลีดอย่างงมงาย…

หรือผู้ทำบิดอะฮ์ และได้รับการปกป้องจากการเข้าไปอยู่ในขบวนของพวกเขา

وَإِن تَعُدُّوا۟ نِعْمَةَ ٱللَّهِ لَا تُحْصُوهَآ

«และหากพวกเจ้านับความโปรดปรานของอัลลอฮ์ พวกเจ้าก็ไม่อาจคำนวณมันได้» (ซูเราะฮ์อิบรอฮีม 14:34)

มีศัตรูมากมายเพียงใดที่วางกับดักไว้สำหรับเจ้า แต่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงคุ้มครองเจ้าให้พ้นจากมัน มีผู้คนมากมายเพียงใดที่ต้องการทำให้เจ้าตกต่ำ แต่พระองค์กลับประทานเกียรติแก่เจ้า มีความโปรดปรานมากมายเพียงใดที่ผู้อื่นไม่ได้รับ แต่เจ้ากลับได้รับมันอย่างอิ่มเอม มีผู้คนมากมายเพียงใดที่จากโลกนี้ไปอย่างผิดหวัง ขณะที่เจ้าประสบความสำเร็จและบรรลุเป้าหมาย วันเวลาของเจ้าผ่านไปในสภาพที่ร่างกายแข็งแรงสมบูรณ์ ศาสนาปลอดภัย ความรู้เพิ่มพูนขึ้นทุกวัน และความปรารถนาในใจก็สมหวัง หากความประสงค์ใดไม่สำเร็จ ก็ทรงประทานความอดทนให้แก่เจ้าในเรื่องนั้น และเจ้าก็ได้รู้ว่าการที่มันไม่สำเร็จนั้นมีหิกมะฮ์ (ความปรีชาญาณ) ของพระเจ้าอยู่ จนกระทั่งเจ้าเกิดความมั่นใจว่าสิ่งนี้แหละดีที่สุดสำหรับเจ้า หากฉันเริ่มนับความโปรดปรานในอดีต สมุดบันทึกทั้งหลายคงถูกเขียนจนดำเต็มไปหมด แต่มันก็ไม่มีวันหมดสิ้น และเจ้าก็รู้ดีว่า ความโปรดปรานที่ฉันมิได้กล่าวถึงนั้นมีมากกว่าที่กล่าวถึงเสียอีก และที่ฉันกล่าวถึงนั้น ฉันก็เพียงแต่ชี้ให้เห็นเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ทั้งหมด จะเหมาะสมกับเจ้าได้อย่างไรที่จะกระทำการอันขัดต่อความพอพระทัยของพระองค์

مَعَاذَ ٱللَّهِ ۖ إِنَّهُۥ رَبِّىٓ أَحْسَنَ مَثْوَاىَ ۖ إِنَّهُۥ لَا يُفْلِحُ ٱلظَّـٰلِمُونَ ﴿٢٣﴾

«ขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์ แท้จริงพระองค์คือพระผู้อภิบาลของฉัน ผู้ทรงทำให้ที่พำนักของฉันดียิ่ง แท้จริงผู้อธรรมทั้งหลายจะไม่ประสบความสำเร็จ» (ซูเราะฮ์ยูซุฟ 12:23)[^1]

ในอีกที่หนึ่ง ท่านเขียนไว้ว่า:

«ครั้งหนึ่งฉันได้ปฏิบัติตามประเด็นหนึ่ง ซึ่งในมัซฮับ (ทางฟิกฮ์) บางมัซฮับเปิดช่องให้ทำได้ แต่ในมัซฮับอื่นๆ ไม่อนุญาต เมื่อฉันปฏิบัติตามนั้น ฉันรู้สึกถึงความแข็งกระด้างอย่างมากในหัวใจ และรู้สึกราวกับว่าฉันถูกขับไล่ออกจากธรณีประตูของพระองค์และถูกกริ้ว ฉันรู้สึกถึงความสูญเสียบางอย่างและความมืดมิดอันลึกล้ำ นัฟซูของฉันกล่าวว่า "นี่มันเรื่องอะไรกัน? ท่านก็ยังไม่ได้ออกนอกวงของบรรดาฟุเกาะฮาอ์เลยนี่" ฉันตอบว่า "โอ้นัฟซูอันชั่วร้าย คำถามของเจ้ามีคำตอบสองประการ ประการแรก เจ้าได้ตีความเข้าข้างตนเองโดยขัดกับอะกีดะฮ์ของเจ้าเอง หากเจ้าเอง

[^1]: เศาะยิดุลค็อฏิร (صيد الخاطر) เล่ม 2 หน้า 283–285

หากมีผู้มาขอฟัตวา ท่านก็คงไม่ให้ฟัตวาในเรื่องนั้นเช่นกัน" เขาตอบว่า "หากข้าพเจ้าไม่เห็นว่ามันเป็นที่อนุญาต ข้าพเจ้าจะทำมันไปทำไมเล่า?" ข้าพเจ้ากล่าวว่า "ท่านเองก็ไม่ชอบความคิดนี้ของท่านที่จะใช้เป็นฟัตวาแก่ผู้อื่น อีกประการหนึ่ง ท่านควรยินดีที่ท่านรู้สึกถึงความมืดมนนี้ เพราะหากในหัวใจของท่านไม่มีนูร (แสงสว่าง) ท่านก็จะไม่รู้สึกเช่นนี้เลย" เขากล่าวว่า "อย่างไรก็ตาม ข้าพเจ้ารู้สึกหวาดหวั่นต่อความมืดมนนี้ซึ่งวนเวียนกลับมาหาข้าพเจ้าครั้งแล้วครั้งเล่า" ข้าพเจ้ากล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้นท่านจงตั้งใจละทิ้งการกระทำนี้เสีย และสมมุติว่าสิ่งที่ท่านละทิ้งไปนั้นเป็นที่อนุญาตโดยมติเอกฉันท์ (อิจญ์มาอ์) ก็ตาม ท่านก็จงสัญญาว่าจะละทิ้งมันด้วยเหตุแห่งความเคร่งครัดระมัดระวัง (วะเราะอ์) และตักวา" ด้วยการกระทำนี้เขาจึงพ้นจากสภาพดังกล่าว[^1]

ความจำเป็นในการศึกษาชีวประวัติของสะลัฟผู้ศอลิห์

แม้ท่าน (อิบนุลเญาซี) จะเป็นทั้งนักหะดีษและนักนิติศาสตร์ (ฟะกีฮ์) แต่ท่านก็ไม่ได้มองข้ามข้อเท็จจริงที่ว่า เพื่อการขัดเกลาหัวใจ และเพื่อสร้างความรู้สึกซาบซึ้งและความกระตือรือร้น จำเป็นต้องศึกษาเหตุการณ์ที่สะเทือนใจและชีวประวัติของสะลัฟผู้ศอลิห์ ทั้งในหนังสือ "ตัลบีส อิบลีส" (تلبيس إبليس) และ "ศ็อยดุลค็อฏิร" (صيد الخاطر) ท่านได้แนะนำเรื่องนี้แก่นักนิติศาสตร์ นักหะดีษ นักศึกษา และอุละมาอ์ และได้เล่าประสบการณ์ของตนเอง ในหนังสือ "ศ็อยดุลค็อฏิร" ท่านเขียนไว้ตอนหนึ่งว่า

"ข้าพเจ้าพบว่า การทุ่มเทและหมกมุ่นอยู่กับวิชาฟิกฮ์และการฟังหะดีษนั้น ไม่เพียงพอที่จะสร้างความดีงามในหัวใจ วิธีแก้คือต้องรวมการศึกษาเหตุการณ์ที่สะเทือนใจและชีวประวัติของสะลัฟผู้ศอลิห์เข้าไปด้วย ความรู้เพียงเรื่องหะลาลและหะรามล้วน ๆ ไม่ค่อยเป็นประโยชน์นักในการสร้างความอ่อนโยนในหัวใจ ความอ่อนโยนในหัวใจเกิดขึ้นได้ด้วยหะดีษที่สะเทือนใจ เรื่องเล่า และชีวประวัติของสะลัฟผู้ศอลิห์ เพราะท่านเหล่านั้นได้บรรลุสิ่งที่เป็นเป้าหมายแท้จริงของตัวบทและรายงานเหล่านั้น การปฏิบัติตามบทบัญญัติของท่านเหล่านั้นมิได้เป็นเพียงรูปแบบและเปลือกนอก หากแต่ท่านเหล่านั้นได้บรรลุถึงรสชาติที่แท้จริงและแก่นสารของมัน และสิ่งที่ข้าพเจ้ากล่าวแก่ท่านนี้คือประสบการณ์จากการปฏิบัติจริงและ

[^1]: ศ็อยดุลค็อฏิร เล่ม 2 หน้า 203

«…ภายหลังจากที่ได้ทดลองด้วยตนเองแล้ว ข้าพเจ้าได้เห็นว่า โดยทั่วไปความสนใจทั้งหมดของบรรดานักหะดีษและนักศึกษาวิชาหะดีษนั้นมุ่งไปที่สายรายงาน (สะนัด) อันสูงส่งของหะดีษและความมากมายของรายงาน ในทำนองเดียวกัน ความสนใจทั้งหมดของบรรดานักนิติศาสตร์ (ฟุเกาะฮาอ์) โดยทั่วไปก็มุ่งไปที่วิชาการโต้แย้งและการเอาชนะคู่กรณี ทั้งที่สิ่งเหล่านี้จะก่อให้เกิดความอ่อนโยนและความละมุนละไมในหัวใจได้อย่างไร? ชาวสะลัฟกลุ่มหนึ่งเคยเดินทางไปหาบุคคลผู้ดีงามและผู้อาวุโสเพียงเพื่อดูอุปนิสัยและวิถีปฏิบัติของเขาเท่านั้น มิใช่เพื่อแสวงหาความรู้ ทั้งนี้เพราะอุปนิสัยและวิถีปฏิบัตินั้นคือผลอันแท้จริงของความรู้ของเขา จงเข้าใจประเด็นนี้ให้ดี และในการศึกษาฟิกฮ์และหะดีษ จงผนวกการศึกษาชีวประวัติของบรรพชนผู้ทรงคุณธรรม (สะลัฟศอลิหีน) และบรรดาผู้สมถะแห่งอุมมะฮ์เข้าไปด้วยอย่างแน่นอน เพื่อให้เกิดความอ่อนโยนขึ้นในหัวใจของท่าน»[^1]

ชีวประวัติของบรรดาผู้ทรงคุณธรรมแห่งอุมมะฮ์

อิบนุลเญาซี (ร.ฮ.) ได้เขียนชีวประวัติแยกเป็นเล่มเฉพาะของบรรพชนผู้ทรงคุณธรรมและผู้ทรงคุณธรรมแห่งอุมมะฮ์จำนวนมาก ทั้งรุ่นก่อนและบุคคลที่มีชื่อเสียง เพื่อจุดประสงค์นี้เอง เช่น ท่านหะซัน อัลบัศรี, ท่านอุมัร บิน อับดุลอะซีซ, ท่านสุฟยาน อัษเษารี, ท่านอิบรอฮีม บิน อัดฮัม, ท่านบิชร์ อัลหาฟี, อิมามอะห์มัด บิน ฮัมบัล และท่านมะอ์รูฟ อัลกัรคี (ร.ฮ.) นอกเหนือจากชีวประวัติเฉพาะบุคคลเหล่านี้แล้ว ท่านยังได้เขียนชีวประวัติรวมเล่มชื่อ "ศิฟะตุศเศาะฟวะฮ์" (صفة الصفوة) ซึ่งมีสี่เล่ม หนังสือเล่มนี้แท้จริงแล้วคือการขัดเกลาและตรวจชำระหนังสือที่มีชื่อเสียงของอบูนุอัยม์ อัลอัศบะฮานี ชื่อ "หิลยะตุลเอาลิยาอ์" (حلية الأولياء) ซึ่งอิบนุลเญาซีได้เรียบเรียงขึ้นใหม่ด้วยการตัดทอน เพิ่มเติม และสรุปความอย่างเหมาะสม ตามแบบแผนของนักหะดีษและนักประวัติศาสตร์ เรื่องราวและเหตุการณ์ที่ปรากฏในหนังสือเล่มนี้ นอกจากจะกินใจและทำให้หัวใจอ่อนโยนแล้ว ยังเชื่อถือได้ในทางประวัติศาสตร์ด้วย และปลอดจากรายงานที่เกินจริงตลอดจนส่วนเกินที่ไร้สาระ

ความสำคัญของประวัติศาสตร์

อิบนุลเญาซี นอกจากจะทุ่มเทให้กับวิชาการศาสนาและมีความเชี่ยวชาญอย่างสมบูรณ์ในฟิกฮ์และหะดีษแล้ว ท่านยังตระหนักถึงความสำคัญและความจำเป็นของวิชาประวัติศาสตร์ไปพร้อมกันด้วย…

[^1]: ศ็อยดุลค็อฏิร (صيد الخاطر) เล่ม 2 หน้า 212 และ 215 ท่านได้กล่าวถึงผลงานเฉพาะเล่มเหล่านี้ของท่านไว้เองในหนังสือศ็อยดุลค็อฏิร ดู เล่ม 1 หน้า 13, 153 และ 179, เล่ม 2 หน้า 316, เล่ม 3 หน้า 56, 60 และ 70 ในจำนวนนี้ สองเล่มแรกได้รับการตีพิมพ์แล้ว

เป็นผู้ที่ยกย่องอย่างยิ่งและเป็นผู้เผยแผ่การศึกษาวิชานี้ด้วย ในทัศนะของท่าน อุละมาอ์และฟุกอฮาอ์บางท่านได้พลาดพลั้งอย่างน่าเสียดายยิ่งในหนังสือของพวกเขา เนื่องจากความไม่รู้ประวัติศาสตร์ ซึ่งไม่สมกับตำแหน่ง ความรู้ และเกียรติของพวกเขา ด้วยเหตุนี้ท่านจึงแนะนำผู้แสวงหาความรู้ให้รู้จักทุกศาสตร์โดยรวม และให้มีความรู้ทางประวัติศาสตร์มากพอที่จะไม่ทำความผิดพลาดทางประวัติศาสตร์ครั้งใหญ่อันจะเป็นเหตุให้ตนเสื่อมเสีย ท่านเขียนไว้ใน "ศอยดุลค็อฏิร" (صيد الخاطر) ว่า:

«ฟะกีฮ์ควรรู้ส่วนที่จำเป็นของทุกศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นประวัติศาสตร์ หะดีษ ภาษา หรือศาสตร์อื่น ๆ เพราะวิชาฟิกฮ์ต้องอาศัยศาสตร์ทั้งปวง ดังนั้นเขาจึงควรรู้ส่วนที่จำเป็นของทุกศาสตร์ ข้าพเจ้าเคยได้ยินฟุกอฮาอ์บางท่านกล่าวว่า ชัยค์ชิบลี (ร.ฮ.) และกอฎีชะรีก ได้พบกันในมัจญ์ลิสเดียวกัน ข้าพเจ้าได้ยินแล้วรู้สึกประหลาดใจว่า เขาไม่รู้ระยะห่างของยุคสมัยระหว่างบุคคลทั้งสองเลย! อาลิมท่านหนึ่งกล่าวในระหว่างการโต้แย้งว่า ความเป็นสามีภรรยาระหว่างท่านอะลี (ร.ฎ.) กับท่านหญิงฟาฏิมะฮ์ (ร.ฎ.) มิได้ขาดลง ด้วยเหตุนี้ท่านอะลี (ร.ฎ.) จึงได้อาบน้ำศพให้ท่านหญิง ข้าพเจ้ากล่าวว่า ขออัลลอฮ์ทรงประทานความดีแก่ท่าน ถ้าเช่นนั้นแล้วท่านอะลี (ร.ฎ.) จะแต่งงานกับอุมามะฮ์ บินต์ ซัยนับ (ร.ฎ.) หลานสาวของท่านหญิงฟาฏิมะฮ์ (ร.ฎ.) หลังจากท่านหญิงได้อย่างไร? ในทำนองเดียวกัน ข้าพเจ้าได้พบความพลาดพลั้งทางประวัติศาสตร์ในหนังสือ "อิห์ยาอ์ อุลูมิดดีน" (إحياء علوم الدين) ของอิมามเฆาะซาลี (ร.ฮ.) ซึ่งทำให้ข้าพเจ้าประหลาดใจอย่างยิ่งว่า ท่านได้ผสมปนเปเหตุการณ์และประวัติศาสตร์ต่าง ๆ เข้าด้วยกันอย่างไร ข้าพเจ้าได้รวบรวมความผิดพลาดทางประวัติศาสตร์เหล่านั้นไว้ในหนังสือเล่มหนึ่งโดยเฉพาะ ในทำนองเดียวกัน ท่านได้เขียนไว้ในหนังสือ "อัลมุสตัซฮิรี" (المستظهري) ซึ่งท่านได้มอบแด่ (เคาะลีฟะฮ์) อัลมุสตัซฮิร บิลลาฮ์ ว่า สุลัยมาน อิบนุ อับดุลมะลิก ได้ส่งคนไปบอกอบูหาซิมว่า ขอให้ส่งอาหารเช้าของท่านมาให้ข้าพเจ้าบ้างเพื่อเป็นบะเราะกะฮ์ ท่านจึงส่งข้าวอบไปให้ สุลัยมานรับประทานอาหารนั้น แล้วได้ร่วมหลับนอนกับภรรยา จากนั้นอับดุลอะซีซก็ถือกำเนิด และจากอับดุลอะซีซก็ถือกำเนิดอุมัร อิบนุ อับดุลอะซีซ นี่เป็นความผิดพลาดอย่างร้ายแรง เพราะท่านได้ทำให้อุมัร อิบนุ อับดุลอะซีซ เป็นหลานของสุลัยมาน อิบนุ อับดุลมะลิก ทั้งที่ท่านเป็นลูกพี่ลูกน้องของเขา ชัยค์อบุลมะอาลี อัลญุวัยนี ได้กล่าวไว้ในตอนท้ายหนังสือ "อัชชามิล" (الشامل) ในอุศูลุดดีน…

ในนั้นเขาเขียนไว้ว่า กลุ่มหนึ่งจากพวกอะฮ์ลุลบาฏินได้เล่าว่า ฮัลลาจ อัล-ญันนาบี อัล-กิรมิฏี และอิบนุลมุกอนนะอ์ ได้ร่วมกันวางแผนเพื่อโค่นล้มระบบการปกครองของบรรดาสุลต่าน ทำลายบ้านเมือง และดึงดูดจิตใจของสามัญชน แล้วแต่ละคนก็รับผิดชอบดินแดนแห่งหนึ่ง อัล-ญันนาบีไปตั้งถิ่นฐานอยู่ที่อัล-อะห์ซาอ์ อิบนุลมุกอนนะอ์ไปอาศัยอยู่ในเขตแดนเติร์กสถาน ส่วนฮัลลาจก็ยึดแบกแดดเป็นศูนย์กลางของตน ด้วยเหตุนี้สหายทั้งสองของเขาจึงตัดสินว่าเขาจะต้องพินาศ และจะล้มเหลวในเป้าหมายของตน เพราะชาวแบกแดดนั้นไม่ถูกหลอกได้ง่าย และเป็นผู้ที่รู้จักคนและเฉลียวฉลาดยิ่ง

ข้าพเจ้าขอกล่าวว่า หากผู้เล่าเรื่องนี้รู้ว่าฮัลลาจไม่ได้อยู่ทันยุคของอิบนุลมุกอนนะอ์เลย (ก็คงไม่เล่าเช่นนี้) เพราะการที่อัล-มันศูรสั่งประหารอิบนุลมุกอนนะอ์นั้นเป็นเหตุการณ์ในปี ฮ.ศ. 142 ในขณะที่อบูสะอีด อัล-ญันนาบีปรากฏตัวในปี ฮ.ศ. 286 และฮัลลาจถูกประหารในปี ฮ.ศ. 309 ด้วยเหตุนี้ยุคสมัยของอัล-กิรมิฏีกับฮัลลาจจึงใกล้เคียงกัน แต่อิบนุลมุกอนนะอ์มีชีวิตอยู่ก่อนหน้านั้นนานมาก จึงไม่มีทางเป็นไปได้เลยที่เขาจะได้พบปะและวางแผนร่วมกับคนทั้งสอง

จากเรื่องนี้ทำให้รู้ว่า ผู้มีความรู้ทุกคนควรมีความเกี่ยวข้องกับศาสตร์อื่น ๆ ด้วย และควรได้ศึกษาศาสตร์เหล่านั้นบ้าง เพราะศาสตร์แต่ละแขนงล้วนมีความเกี่ยวโยงกับศาสตร์อื่น เป็นเรื่องน่าตำหนิเพียงใดสำหรับนักหะดีษคนหนึ่ง ที่เมื่อมีผู้ขอฟัตวาจากเขาในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง แล้วเขาไม่อาจตอบได้ เพราะเขาง่วนอยู่กับการรวบรวมสายรายงานของหะดีษ จนไม่มีเวลาศึกษาความรู้เรื่องประเด็นปัญหาและรายละเอียดปลีกย่อย ในทำนองเดียวกัน เป็นเรื่องไม่เหมาะสมเพียงใดสำหรับนักฟิกฮ์คนหนึ่ง ที่เมื่อถูกถามถึงความหมายของหะดีษบทหนึ่ง แล้วเขากลับไม่รู้เลยทั้งความถูกต้องของหะดีษนั้นและความหมายของมัน ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงประทานความมุ่งมั่นอันสูงส่งที่ไม่ยอมรับเรื่องอันต่ำต้อยและความไร้ความพยายาม[^1]

งานนิพนธ์ด้านประวัติศาสตร์

ท่านมิได้เพียงแค่วิพากษ์และให้คำแนะนำเท่านั้น แต่ยังได้เขียนหนังสือเล่มใหญ่ชื่อ "อัล-มุนตะซ็อม ฟี ตารีค อัล-มุลูก วัล-อุมัม" (المنتظم في تاريخ الملوك والأمم)

[^1]: ศ็อยด์ อัล-คอฏิร (صيد الخاطر) เล่ม 3 หน้า 206–207

ได้เขียนขึ้น ซึ่งมีทั้งหมดสิบเล่ม และครอบคลุมเหตุการณ์ตั้งแต่ยุคเริ่มต้นของอิสลามจนถึงปี ฮ.ศ. 574 ผู้แต่งจะระบุปีก่อน จากนั้นจึงกล่าวถึงเหตุการณ์และสภาพการณ์สำคัญของปีนั้น แล้วจึงบรรยายประวัติของบุคคลสำคัญและผู้ควรค่าแก่การกล่าวถึงที่เสียชีวิตในปีนั้น ด้วยเหตุนี้ หนังสือเล่มนี้จึงเป็นประวัติศาสตร์ที่ครอบคลุมทั้งเหตุการณ์และชีวประวัติของบุคคล[^1]

ในทำนองเดียวกัน ท่านยังมีหนังสือขนาดย่ออีกเล่มหนึ่ง คือ «ตัลกีห์ ฟุฮูม อะฮ์ลิล-อะษัร ฟี อุยูนิต-ตารีค วัส-สิยัร» (تلقيح فهوم أهل الأثر في عيون التاريخ والسير) ซึ่งมีลักษณะเป็นสมุดบันทึกทางประวัติศาสตร์ โดยได้รวบรวมข้อมูลทางประวัติศาสตร์ไว้เป็นจำนวนมาก[^2]

วรรณศิลป์และการเทศนา

นักประวัติศาสตร์มีความเห็นพ้องกันในเรื่องความไพเราะ ความคมคายของถ้อยคำ และความเป็นเลิศในการเทศนาของอิบนุลเญาซี สิ่งนี้เป็นสาเหตุสำคัญประการหนึ่งที่ทำให้มัจลิสการให้โอวาทของท่านเป็นที่ยอมรับ และมีผู้คนหลั่งไหลมาฟังอย่างล้นหลาม ในหนังสือ «ศ็อยดุล-คอฏิร» (صيد الخاطر) ท่านได้กล่าวถึงความขัดแย้งภายในจิตใจของท่านเองด้วยว่า นัฟซูได้ชักชวนให้ท่านละทิ้งความใส่ใจในเรื่องนี้โดยสิ้นเชิง และไม่ให้ความสำคัญกับถ้อยคำเลย เพราะทั้งหมดนี้เป็นการประดิษฐ์ประดอยและการเสแสร้ง แต่ท่านได้ใช้ความรู้และความเข้าใจในศาสนาของท่านขจัดความคิดนี้ไป และได้อธิบายแก่นัฟซูของตนว่า ความไพเราะของถ้อยคำนั้นเป็นความสามารถที่อัลลอฮ์ทรงประทานให้ เป็นอาวุธอย่างหนึ่ง และเป็นความสมบูรณ์ ไม่ใช่ความบกพร่องหรือข้อตำหนิ ดังนั้นจึงควรใช้มันในงานดะอ์วะฮ์และการเผยแผ่ศาสนา และไม่ควรละเลยคุณค่าของมัน ในทำนองเดียวกัน หลายครั้งเกิดความคิดขึ้นในใจของท่านอย่างรุนแรงว่า ควรละทิ้งการให้โอวาท การดะอ์วะฮ์ และการเผยแผ่ แล้วเลือกใช้ชีวิตแบบผู้สมถะที่ปลีกตัวออกห่าง และแยกตัวจากผู้คนโดยสิ้นเชิง แต่ท่านได้ใช้เหตุผลและหลักฐานต่าง ๆ โต้แย้งและถกเถียงกับนัฟซูของตนอย่างละเอียด จนสามารถขจัดความคิดนี้

[^1]: ภาคสุดท้ายห้าภาคของหนังสือเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์โดยดาอิเราะตุล-มะอาริฟ ไฮดะรอบาด

[^2]: หนังสือเล่มนี้ได้รับการตีพิมพ์ในอินเดียภายใต้การดูแลของเมาลวี สัยยิด มุฮัมมัด ยูซุฟ ตองกี ผู้ล่วงลับ

ห่างออกไป และทำให้เขาเชื่อว่านี่คือการดลใจจากชัยฏอน ชัยฏอนไม่อาจทนเห็นได้ที่ผู้คนนับพันจะหลุดพ้นจากบ่วงแร้วของมันและเข้าสู่หนทางแห่งทางนำ แนวทางของบรรดานบี (อ.ล.) คือแนวทางแห่งดะอ์วะฮ์และการเผยแผ่ และชีวิตของพวกท่านคือชีวิตแห่งการอยู่ร่วมและคลุกคลีกับผู้คน ในเรื่องนี้นัฟซูมีความยากลำบาก เพราะนัฟซูชอบความว่างเปล่าและความเกียจคร้าน และหนีจากความพากเพียรพยายาม อีกประการหนึ่ง ในเรื่องนี้ยังมีการแสวงหาเกียรติยศชื่อเสียงแฝงอยู่ด้วย เพราะชีวิตแห่งการปลีกตัว การเก็บตัวอยู่ตามมุมสงบ และการสมถะตัดขาดจากโลก เป็นสิ่งที่ดึงดูดใจและเรียกร้องความสนใจจากคนทั่วไปได้มากกว่า กล่าวโดยสรุป ชัยฏอนไม่อาจทำให้ท่านหันเหออกจากงานการให้ประโยชน์แก่มวลชนและงานดะอ์วะฮ์ทั่วไปได้ ท่านได้ทุ่มเทความสามารถทางสติปัญญาทั้งหมดของท่าน และพลังที่อัลลอฮ์ทรงประทานให้ ไปกับงานการปฏิรูป และได้ทุ่มเทอย่างเต็มกำลังและจดจ่อในงานการปฏิรูปและการให้ประโยชน์แก่ผู้คนเป็นเวลานานกว่าครึ่งศตวรรษ

การเสียชีวิต

ในปี ฮ.ศ. 597 ในคืนวันศุกร์ ผู้เชิญชวนสู่อัลลอฮ์ท่านนี้ได้ถึงแก่กรรม เสียงร่ำไห้ระงมไปทั่วกรุงแบกแดด ตลาดต่าง ๆ ปิดลง การละหมาดญะนาซะฮ์ได้จัดขึ้นที่มัสยิดญามิอ์อัล-มันศูร มัสยิดที่กว้างขวางแห่งนี้กลับคับแคบและไม่เพียงพอสำหรับฝูงชนที่หลั่งไหลมาอย่างแน่นขนัด วันนั้นเป็นวันที่น่าจดจำวันหนึ่งในประวัติศาสตร์ของแบกแดด ทุกหนแห่งเต็มไปด้วยร่องรอยแห่งความโศกเศร้า และเสียงร่ำไห้ดังกระหึ่ม ผู้คนมีความผูกพันกับท่านถึงขนาดที่ตลอดเดือนเราะมะฎอน พวกเขาใช้เวลาค่ำคืนอยู่ข้างหลุมศพของท่าน และอ่านอัลกุรอานจนจบหลายครั้ง

นูรุดดีน ซังกี และเศาะลาหุดดีน อัยยูบี

สงครามครูเสดและภัยใหม่ต่อโลกอิสลาม

ด้านหนึ่ง ในศูนย์กลางของโลกอิสลาม งานด้านการประพันธ์และการศึกษากำลังดำเนินไปอย่างเต็มกำลัง และบุคคลสำคัญยิ่งใหญ่บางท่านกำลังวุ่นอยู่กับงานการปฏิรูปและการอบรมขัดเกลา อีกด้านหนึ่ง เมฆแห่งภัยอันตรายกำลังแผ่คลุมไปทั่วโลกอิสลาม และการดำรงอยู่ของมุสลิมตลอดจนตัวอิสลามเองก็ตกอยู่ในอันตราย ยุโรปที่เป็นคริสเตียนเคียดแค้นอิสลามมานานหลายศตวรรษ มุสลิมครอบครองดินแดนตะวันออกของจักรวรรดินั้นทั้งหมด และสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวงของยุโรป รวมทั้งสถานที่ประสูติของพระเยซูเองก็อยู่ในความครอบครองและการดูแลของมุสลิม สภาพการณ์เช่นนี้เพียงพออย่างยิ่งที่จะยั่วยุและปลุกเร้าความรู้สึกต้องการแก้แค้นของยุโรป แต่ด้วยการมีอยู่ของรัฐอิสลามที่เข้มแข็ง และการรุกคืบอย่างต่อเนื่องของรัฐเหล่านั้นต่อจักรวรรดิคริสเตียนที่อยู่ใกล้เคียง ยุโรปจึงไม่กล้าพอที่จะเหลียวมองไปยังชาม (ซีเรีย) ปาเลสไตน์ หรือดินแดนอิสลามใด ๆ ครั้นเมื่อจักรวรรดิสัลจูกเสื่อมถอยลงและพรมแดนทางเหนือของรัฐอิสลามอ่อนแอลง ความคิดที่จะเสี่ยงโชคจึงเกิดขึ้นในยุโรป ในช่วงเวลาเดียวกันนั้นเอง ยุโรปก็ได้นักเทศน์และนักเผยแผ่ศาสนาผู้หนึ่งในรูปของนักบวชปีเตอร์ ซึ่งได้จุดไฟให้ลุกโชนไปทั่วโลกคริสเตียนด้วยถ้อยคำอันร้อนแรงของเขา และทำให้เกิดคลื่นแห่งความคลั่งศาสนาขึ้นจากสุดขอบหนึ่งไปจนถึงอีกสุดขอบหนึ่ง นอกจากนี้ ยังมีปัจจัยและแรงจูงใจทางการเมืองและเศรษฐกิจอีกหลายประการที่มาประจวบกันในการโจมตีดินแดนอิสลามอันกว้างใหญ่และอุดมสมบูรณ์ ซึ่งก่อให้เกิดแรงดึงดูดและแรงจูงใจทั้งในทางศาสนาและทางโลกต่อสงครามครูเสด[^1]

[^1]: สำหรับรายละเอียด ดูสารานุกรมบริแทนนิกา (Encyclopaedia Britannica) บทความ (CRUSADES)

อย่างไรก็ตาม ในปี ฮ.ศ. 490 กองทัพแรกของพวกครูเสดได้ยกทัพมุ่งหน้าสู่ชาม (ซีเรีย) ภายในเวลาสองปี กองทัพครูเสดได้ยึดอัร-รุฮา (เอเดสซา) และเมืองใหญ่ ๆ ของแคว้นอันฏอกียะฮ์ (แอนติออก) รวมทั้งป้อมปราการจำนวนมากและเมืองหะลับ ในปี ฮ.ศ. 492 ตรงกับปี ค.ศ. 1099 นักรบครูเสดได้พิชิตเยรูซาเล็ม (บัยตุลมักดิส) และภายในเวลาไม่กี่ปี ส่วนใหญ่ของแผ่นดินปาเลสไตน์ คือชายฝั่งทะเลของชาม ได้แก่ อันฏ็อรฏูส, อักกา, ฏ็อรอบุลุสอัช-ชัรก์ และศ็อยดา ก็ตกอยู่ภายใต้การครอบครองของพวกครูเสด ตามคำกล่าวของสแตนลีย์ เลน-พูล นักประวัติศาสตร์ชาวอังกฤษผู้มีชื่อเสียง «ทหารครูเสดบุกเข้าไปในแผ่นดินนั้น ประหนึ่งตะปูที่ถูกตอกลงไปในไม้เก่า ๆ และชั่วขณะหนึ่งดูเหมือนว่าลำต้นของต้นไม้แห่งอิสลามจะถูกผ่าออก และเศษไม้กระจายกระเด็นไป»

การปฏิบัติที่พวกครูเสดกระทำต่อมุสลิมผู้ไร้ทางสู้ เมื่อเข้าสู่บัยตุลมักดิสด้วยความมึนเมาในชัยชนะนั้น นักประวัติศาสตร์คริสเตียนผู้มีความรับผิดชอบคนหนึ่งได้บันทึกไว้ด้วยถ้อยคำดังนี้

«มีการกล่าวกันว่า เมื่อนักรบครูเสดเข้าสู่บัยตุลมักดิสในฐานะผู้พิชิต พวกเขาได้ก่อการสังหารหมู่ถึงขนาดที่ม้าของพวกครูเสดซึ่งขี่เข้าไปในมัสยิดอุมัรนั้น จมอยู่ในธารเลือดสูงถึงหัวเข่า เด็ก ๆ ถูกจับขาแล้วฟาดกับกำแพง หรือถูกเหวี่ยงโยนลงจากกำแพงเมือง ส่วนชาวยิวทั้งหมดถูกเผาทั้งเป็นในโบสถ์ (สถานบูชา) ของพวกเขาเอง»

«วันรุ่งขึ้น ความโหดร้ายอันน่าสะพรึงกลัวเหล่านี้ถูกกระทำซ้ำอีกอย่างจงใจในขนาดที่ใหญ่ยิ่งกว่าเดิม ตันเครดซึ่งได้ให้คำมั่นประกันความปลอดภัยแก่ชีวิตของเชลยสามร้อยคน ได้แต่ร้องตะโกนอยู่ ขณะที่เชลยทั้งหมดถูกนำตัวออกมาข้างนอกแล้วถูกสังหาร จากนั้นการสังหารหมู่ครั้งใหญ่ก็เริ่มขึ้น ร่างของบุรุษ สตรี และเด็กถูกฟันเป็นชิ้น ๆ และสับละเอียด ชิ้นส่วนศพและอวัยวะที่ถูกตัดกองสุมกันเป็นกอง ๆ ในที่สุดการสังหารหมู่อันเหี้ยมโหดก็ยุติลง ถนนหนทางในเมืองที่เปื้อนเลือดถูกชำระล้างโดยเชลยชาวอาหรับ»[^1]

การพิชิตบัยตุลมักดิสเป็นผลมาจากความอ่อนแอและความเสื่อมถอยของอาณาจักรอิสลาม และการตื่นตัวของโลกคริสเตียน และ

[^1]: สารานุกรมบริแทนนิกา เล่ม 6 หน้า 627 บทความ "CRUSADES"

ซึ่งบ่งบอกถึงพลังอำนาจที่เพิ่งผงาดขึ้นของพวกเขา และในโลกอิสลามมีภยันตรายกำลังก่อตัวขึ้นดั่งเมฆทะมึน ในแผ่นดินชาม (ซีเรีย) และฟิลัสฏีน (ปาเลสไตน์) ได้มีการก่อตั้งรัฐคริสเตียนขึ้นอย่างถาวรถึงสี่รัฐ (อัลกุดส์ อันฏอกิยะฮ์ (แอนติออก) ฏ็อรอบุลุส (ตริโปลี) และรุฮา (เอเดสซา)) ซึ่งเป็นภัยคุกคามอย่างต่อเนื่องต่อเสรีภาพและความศักดิ์สิทธิ์ของศูนย์กลางแห่งอิสลาม (หิญาซ) และความฮึกเหิมของชาวคริสต์ได้สูงขึ้นถึงขนาดที่เรจินัลด์ (เรโนด์) ผู้ปกครองเมืองกะรัก ได้ตั้งใจจะยกทัพบุกนครมักกะฮ์และมะดีนะฮ์ อัลมุเนาวะเราะฮ์[^1] และได้แสดงออกด้วยถ้อยคำอันจาบจ้วงและดูหมิ่นเหยียดหยาม รวมทั้งเจตนาร้ายต่อร็อวเฎาะฮ์อันบริสุทธิ์ (สุสานของท่านนบี ﷺ) ความจริงก็คือ หลังจากเหตุการณ์การตกศาสนา (ริดดะฮ์) แล้ว ในประวัติศาสตร์อิสลามไม่เคยมีช่วงเวลาที่ล่อแหลมและอันตรายยิ่งไปกว่านี้อีกแล้ว นี่เป็นครั้งที่สองที่การดำรงอยู่ของอิสลามตกอยู่ในอันตราย และโลกอิสลามจำเป็นต้องทำสงครามชี้ขาดครั้งหนึ่ง

ช่วงต้นของศตวรรษที่หกแห่งฮิจญ์เราะฮ์ เป็นยุคแห่งความแตกแยกและความระส่ำระสายอย่างใหญ่หลวงในโลกอิสลาม บรรดาผู้สืบทอดของมะลิกชาห์ สัลญูกี ต่างห้ำหั่นกันเอง บรรดาเคาะลีฟะฮ์แห่งบนีอับบาสได้ถ่ายโอนอำนาจของตนให้แก่ชาวเติร์กไปนานแล้ว ในโลกอิสลามไม่มีสุลต่านผู้ทรงอำนาจ และไม่มีผู้นำคนใดที่มีความสามารถด้านการจัดระเบียบ ซึ่งจะรวบรวมพลังที่เหลืออยู่ของโลกอิสลามไว้ใต้ธงผืนเดียว แล้วเผชิญหน้ากับภยันตรายที่กำลังรุกคืบมาจากทิศเหนือและทิศตะวันตกได้ สแตนลีย์ เลน-พูล เขียนไว้อย่างถูกต้องว่า "ยุคนี้เป็นยุคแห่งความสับสนและความลังเล การได้เห็นจักรวรรดิ (สัลญูก) อันกว้างใหญ่และยิ่งใหญ่เกรียงไกรเช่นนั้นดิ้นรนอยู่ในความทุกข์ทรมานแห่งความตาย ทำให้ทุกคนตกอยู่ในความตะลึงงัน ช่วงเวลาระหว่างนี้คือช่วงเวลาแห่งการรอคอย จนกว่าพลังใหม่ๆ จะรวมตัวกันอย่างสมบูรณ์และหันไปสู่ทิศทางเดียวกัน กล่าวโดยสรุป นี่คือช่วงเวลาที่เหมาะเจาะพอดีสำหรับชาวยุโรปที่จะยกทัพมาและทำให้ความสำเร็จของตนเป็นไปได้"[^2]

อะตาบัก อิมาดุดดีน ซังกี

แต่ท่ามกลางความขัดแย้งและความสิ้นหวังที่ทวีขึ้นนี้เอง ณ ขอบฟ้าของโลกอิสลามได้มีดวงดาวดวงใหม่ปรากฏขึ้น

[^1]: สุลต่านเศาะลาหุดดีน อัลอัยยูบี โดย (สแตนลีย์ เลน-พูล) หน้า 181 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 21

ก็เกิดขึ้นแก่โลกอิสลามตามปกติวิสัย คือในยามที่จำเป็นอย่างยิ่ง ได้มีผู้นำคนใหม่และนักญิฮาดผู้มีพลังสดใหม่ปรากฏขึ้น และจากมุมที่ไม่มีใครคาดหวัง ได้มีพลังใหม่ผุดขึ้นมา ซึ่งไม่มีผู้ใดเคยนึกถึงมาก่อนเลย

เลน พูล เขียนไว้ว่า:

«มีความจำเป็นที่มุสลิมจะต้องประกาศญิฮาด และต้องให้กำเนิดผู้นำคนหนึ่งซึ่งความกล้าหาญ ความเก่งกาจ และความสามารถในการรบของเขาเป็นที่ยอมรับของทุกคน บรรดาหัวหน้าเผ่าเติร์กเมนและเจ้าผู้ครองแคว้นที่อยู่ภายใต้พวกเขา จะต้องสร้างกลุ่มชนผู้กล้าหาญและนักรบผู้เคร่งศาสนาขึ้นมา ซึ่งต่อหน้าพวกเขานั้น พวกครูเสดจะต้องชดใช้ต่อความอยุติธรรมและการกดขี่ข่มเหงของตน และบัดนี้ ผู้นำผู้นี้ได้ปรากฏขึ้นในตัวของอิมาดุดดีน ซังกี»[^1]

อิมาดุดดีนเป็นผู้ที่เติบโตมาภายใต้ความโปรดปรานของราชวงศ์เซลจูก เขาเป็นผู้ดูแลอบรม (อาตาเบก) ของบรรดาเจ้าชายแห่งสุลต่านมะห์มูด อัส-สัลญูกี และเป็นผู้ปกครองเมืองโมซูลในนามของสุลต่าน ซังกีได้สร้างความมั่นคงและจัดระเบียบกำลังของตนในอิรักและชาม แล้วจึงบุกโจมตีเมืองอัร-รุฮา (เอเดสซา) ซึ่งเป็นที่มั่นที่แข็งแกร่งและมั่นคงที่สุดในรัฐของชาวคริสเตียน และมีความสำคัญทางการทหารอย่างยิ่ง เขาได้ยึดครองอัร-รุฮาได้ในวันที่ 6 ญุมาดัล-อาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 539 ตรงกับวันที่ 23 ธันวาคม ค.ศ. 1144 ในถ้อยคำของนักประวัติศาสตร์อาหรับ ชัยชนะครั้งนี้คือ «ฟัตหุล-ฟุตูห์» (ชัยชนะแห่งชัยชนะทั้งหลาย) เมืองนี้เป็นเสาหลักสำคัญของอาณาจักรละติน ด้วยเหตุนี้ หุบเขาแม่น้ำยูเฟรตีสจึงปลอดภัยจากภัยคุกคามของพวกครูเสด หลังจากชัยชนะครั้งนี้ไม่นาน ในปี ฮ.ศ. 541 ตรงกับ ค.ศ. 1146 เขาได้ชะฮีดด้วยน้ำมือของทาสคนหนึ่ง ก่อนการชะฮีดของเขา เขาได้วางรากฐานอันรุ่งโรจน์ของการญิฮาดต่อต้านพวกครูเสดไว้แล้ว ซึ่งบุตรชายผู้มีชื่อเสียงของเขา คือ อัล-มะลิก อัล-อาดิล นูรุดดีน ซังกี ได้สานต่อให้ก้าวหน้าไปอย่างมาก

อัล-มะลิก อัล-อาดิล นูรุดดีน ซังกี

นูรุดดีน มะห์มูด บัดนี้เป็นสุลต่านแห่งชาม และในนามของมุสลิมทั้งมวล เขาเป็นผู้รับผิดชอบภารกิจในการขับไล่พวกครูเสดและ (การปลดปล่อย) บัยตุลมักดิส…

[^1]: สุลต่านเศาะลาหุดดีน (سلطان صلاح الدين) หน้า 29

ในการกอบกู้ [บัยตุลมักดิส] กลับคืนมานั้น เขาถือว่าตนเองได้รับคำบัญชาจากอัลลอฮ์ และถือว่าการรับใช้อันยิ่งใหญ่นี้คืออิบาดะฮ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดและเป็นสื่อในการใกล้ชิดอัลลอฮ์ ด้วยการโจมตีของเขา เขาได้สร้างความเกรงขามแก่รัฐคริสเตียนทั้งหลาย ในปี ฮ.ศ. 559 (ค.ศ. 1164) เขาได้ยึดป้อมฮาริม ซึ่งเป็นป้อมชายแดนทางเหนือที่แข็งแกร่ง กษัตริย์แห่งอันฏอกียะฮ์ (แอนติออก) และเจ้าผู้ครองฏอรอบุลุส (ตริโปลี) พร้อมด้วยอัศวินที่มีชื่อเสียงคนอื่น ๆ ถูกจับกุม ในการรบครั้งนี้ชาวคริสต์ถูกสังหารไปหนึ่งหมื่นคน และมีผู้ถูกจับเป็นเชลยนับไม่ถ้วน หลังจากการยึดครองครั้งนี้ เขาได้พิชิตป้อมบานิยาส[^1] อีกด้านหนึ่ง เขาได้พิชิตอียิปต์และปิดล้อมชาวคริสต์ไว้จากสองด้าน เลน พูล เขียนไว้ว่า

«การที่ซุลฏอนนูรุดดีนแห่งชามและแม่ทัพของเขา (เศาะลาฮุดดีน) ได้ครอบครองแม่น้ำไนล์นั้น มีความหมายว่า อาณาจักรคริสเตียนแห่งเยรูซาเล็มได้ตกอยู่ระหว่างกลางของไม้ที่ถูกผ่าออก มันถูกบีบอัดจากทั้งสองด้าน และสิ่งที่กำลังบีบมันอยู่ทั้งสองด้านนั้นคือกองทัพสองกองของอำนาจเดียวกัน ด้วยการยึดครองเมืองท่าดุมยาฏ (ดามิเอตตา) และอิสกันดะรียะฮ์ (อเล็กซานเดรีย) มุสลิมยังได้ครอบครองกองเรือรบด้วย และพวกเขาได้ตัดความสัมพันธ์ระหว่างพวกครูเสดกับยุโรปผ่านทางอียิปต์จนหมดสิ้น»[^2]

นูรุดดีนได้กวาดล้างพวกครูเสดออกจากดินแดนเกือบทั้งหมดของฟิลัสฏีน (ปาเลสไตน์) แต่ความปรารถนาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดและการรับใช้อันศักดิ์สิทธิ์ที่สุดของเขาคือการกอบกู้บัยตุลมักดิสกลับคืนมา ทว่าเกียรตินี้ได้ถูกลิขิตไว้ให้แก่แม่ทัพของเขา คือซุลฏอนเศาะลาฮุดดีน อัล-อัยยูบี ซึ่งตัวมันเองก็สมควรถูกนับเป็นความดีงามของนูรุดดีนด้วย ในปี ฮ.ศ. 569 ตรงกับ ค.ศ. 1174 เขาได้ถึงแก่กรรมด้วยโรคคอตีบ (คุนาก) ขณะมีอายุ 56 ปี ตามคำกล่าวของนักประวัติศาสตร์ชาวอังกฤษว่า «ข่าวการสิ้นพระชนม์ของซุลฏอนนูรุดดีน กษัตริย์แห่งชาม ไปถึงบรรดามุสลิมราวกับสายฟ้าฟาดลงมาจากฟากฟ้า»[^3]

คุณงามความดีและคุณลักษณะของนูรุดดีน

นักประวัติศาสตร์มุสลิมได้... ความยุติธรรม ความซื่อสัตย์ ความยำเกรง การบริหารจัดการที่ดี ความสูงส่งแห่งจิตใจ และคุณธรรมอันงดงามของซุลฏอนนูรุดดีน

[^1]: อัล-กามิล (อิบนุล-อะษีร) [الکامل] เล่ม 11 หน้า 122 [^2]: ซุลฏอนเศาะลาฮุดดีน หน้า 90 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 115

และ (บรรดานักประวัติศาสตร์) ต่างเอ่ยถึงจิตวิญญาณแห่งญิฮาดของท่านด้วยถ้อยคำยกย่องอย่างล้นเหลือ และท่านก็เป็นผู้ได้รับการสรรเสริญและเป็น "มะห์มูด" (ผู้ได้รับการยกย่อง) ของพวกเขาทั้งหมด ดังที่ชื่อของท่านบ่งบอก

อิบนุลเญาซี ผู้ร่วมสมัยกับสุลต่าน เขียนไว้ในหนังสือประวัติศาสตร์อันเลื่องชื่อของท่าน "อัลมุนตะซัม" (المنتظم) ว่า:

جاهد الثغور وانتزع من ايدى الكفار نيفا وخمسين مدينة، وكانت سيرته اصلح من كثير من الولاة والطرق فى ايامه آمنة والمحامد له كثيرة وكان يتدين بطاعة الخلافة وترك المكوس قبل موته وكان يميل الى التواضع ومحبة العلماء واهل الدين.

«นูรุดดีนได้ทำญิฮาดตามแนวชายแดน และยึดเมืองต่าง ๆ กว่าห้าสิบเมืองคืนจากการยึดครองของพวกกาฟิร ชีวิตของท่านดีงามกว่าบรรดาสุลต่านและผู้ปกครองส่วนใหญ่ ในสมัยของท่านเส้นทางต่าง ๆ ปลอดภัย คุณงามความดีของท่านมีมากมาย ท่านถือว่าการเคารพเชื่อฟังเคาะลีฟะฮ์แห่งแบกแดดเป็นหน้าที่ทางศาสนาของตน ก่อนสิ้นชีวิตท่านได้ยกเลิกการเก็บภาษีอันไม่ชอบธรรมและภาษีศุลกากรทั้งหมด ท่านมีนิสัยเรียบง่ายและถ่อมตน และรักบรรดาอุละมาอ์และผู้ยึดมั่นในศาสนา»[^1]

อิบนุคัลลิกาน ผู้เป็นที่รู้จักในด้านความรอบคอบแบบนักประวัติศาสตร์และการใช้ถ้อยคำยกย่องอย่างระมัดระวังและพอประมาณ เขียนไว้ว่า:

وكان ملكا عادلا زاهدا عابدا ورعا متمسكا بالشريعة مائلا الى الخير مجاهدا فى سبيل الله تعالى كثير الصدقات بنى المدارس بجميع بلاد الشام الكبار وله من المناقب والمآثر والمفاخر ما يستغرق الوصف.

«ท่านเป็นสุลต่านผู้ยุติธรรม สมถะ หมั่นอิบาดะฮ์ ยำเกรง และยึดมั่นในชะรีอะฮ์ มีใจโน้มเอียงไปสู่ผู้คนแห่งความดี และให้ความสำคัญเป็นพิเศษต่อการญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์ ท่านบริจาคทานและทำความดีอย่างมากมาย ได้สร้างมัดเราะซะฮ์ขึ้นในเมืองใหญ่ทุกเมืองของแคว้นชาม คุณความดี อนุสรณ์ และผลงานอันน่าภาคภูมิใจของท่านนั้นยากที่จะพรรณนาได้ครบถ้วน»[^2]

อิบนุลอะษีร อัลญะซะรี ผู้ประพันธ์อันเลื่องชื่อแห่ง "ตารีค อัลกามิล" (تاريخ الكامل) ได้เขียนเกี่ยวกับท่านไว้ถึงขนาดว่า:

[^1]: อัลมุนตะซัม เล่ม 10 หน้า 248–249 [^2]: อิบนุคัลลิกาน, "มะห์มูด นูรุดดีน ซังกี" เล่ม 4 หน้า 272

وقد طالعت سير الملوك المتقدمين فلم ار فيها بعد الخلفاء الراشدين وعمر بن عبد العزيز احسن من سيرة ولا اكثر تحريا منه للعدل

«ข้าพเจ้าได้ศึกษาชีวประวัติและเรื่องราวของบรรดาสุลต่านในอดีตแล้ว ภายหลังบรรดาค่อลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม (อัล-คุละฟาอ์ อัร-รอชิดูน) และอุมัร บิน อับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) ไม่มีสุลต่านผู้ใดที่ผ่านสายตาข้าพเจ้าซึ่งมีความประพฤติดีงามกว่า และยึดมั่นในความยุติธรรมยิ่งกว่านูรุดดีน»

ในเวลาที่สุลต่านนูรุดดีนสิ้นชีวิต อิบนุล-อะษีรมีอายุ 14 ปี ด้วยเหตุนี้คำรายงานและคำยืนยันของเขาจึงมีความสำคัญและน้ำหนักเป็นพิเศษ เขาเขียนพรรณนาถึงความประพฤติและอุปนิสัยของสุลต่านผู้ล่วงลับไว้ว่า

“ท่านกินและใช้จ่ายจากรายได้ของทรัพย์สินส่วนตัวเท่านั้น ซึ่งท่านซื้อมาด้วยการขายส่วนแบ่งของตนจากทรัพย์เชลยศึก (ฆอนีมะฮ์) ครั้งหนึ่งภรรยาของท่านบ่นถึงความขัดสน ท่านจึงมอบร้านค้าสองสามแห่งในเมืองหิมศ์ซึ่งเป็นกรรมสิทธิ์ของท่านให้แก่นางไว้ใช้จ่าย ร้านเหล่านั้นมีรายได้ปีละราวยี่สิบดีนาร เมื่อภรรยาเห็นว่าน้อยเกินไป ท่านกล่าวว่า ‘นอกจากนี้แล้วฉันไม่มีสิ่งใดอีก ส่วนสิ่งที่เธอเห็นอยู่ในครอบครองของฉันนั้น ล้วนเป็นของมุสลิมทั้งปวง ฉันเป็นเพียงผู้รักษาคลังเท่านั้น... ฉันไม่อาจยอมทรยศต่ออะมานะฮ์นี้แล้วตกลงไปในนรกญะฮันนัมเพื่อเห็นแก่เธอได้’”

ท่านทำอิบาดะฮ์อย่างมากในยามค่ำคืน มีวิรด์และซิกร์ที่กำหนดไว้เป็นประจำ ท่านเป็นผู้รู้ในฟิกฮ์ฮะนะฟี แต่ปราศจากความคลั่งมัซฮับ ท่านได้ศึกษาหะดีษ และรายงานหะดีษพร้อมทั้งให้อิญาซะฮ์ (การอนุญาตให้รายงาน) ด้วยเจตนาเพื่อหวังผลบุญ

ความยุติธรรมและความเที่ยงธรรมของท่านถึงขั้นที่ว่า ในอาณาจักรอันกว้างใหญ่ของท่าน ท่านมิได้คงไว้ซึ่งภาษีและด่านเก็บค่าผ่านทางใด ๆ เลย ทั้งในอียิปต์ ชาม อัล-ญะซีเราะฮ์ และเมาศิล ท่านได้ยกเลิกสิ่งเหล่านี้ทุกแห่ง ท่านให้ความเคารพต่อชะรีอะฮ์อย่างยิ่ง และปฏิบัติตามบทบัญญัติของมัน ครั้งหนึ่งมีชายผู้หนึ่งเรียกตัวท่านไปยังศาล ท่านก็ไปปรากฏตัว และส่งคนไปแจ้งท่านกอฎีว่า “ฉันมาศาลในฐานะคู่ความ อย่าได้ปฏิบัติต่อฉันเป็นพิเศษแต่อย่างใด” ในคดีนั้นท่านเป็นฝ่ายชนะ

[^1]: อัล-กามิล (الكامل) เล่ม 9 หน้า 123

เขาจึงยกสิทธิ์ของตนให้ และกล่าวว่า "ข้าพเจ้าตั้งใจเช่นนี้มาแต่แรกแล้ว แต่ข้าพเจ้าเกรงว่าการไม่มาปรากฏตัวต่อศาลอาจถูกมองว่าเป็นเพราะความหยิ่งยโส ข้าพเจ้าจึงมาปรากฏตัว และบัดนี้ข้าพเจ้ายกสิทธิ์ของตนให้" ท่านได้สร้าง "ดารุลอัดล์" (ศาลยุติธรรม) ขึ้น ณ ที่นั้นท่านจะนั่งร่วมกับกอฎีเพื่ออำนวยความยุติธรรมแก่ผู้ถูกอธรรม แม้ผู้นั้นจะเป็นชาวยิวก็ตาม และลงโทษผู้อธรรม แม้ผู้นั้นจะเป็นบุตรของท่านเองหรือเป็นขุนนางและผู้ปกครองระดับสูงสุดก็ตาม

ความกล้าหาญของท่านถึงขีดสุด ในสนามรบท่านจะพกคันธนูสองคันและแล่งธนูสองแล่งไปด้วย ครั้งหนึ่งมีผู้หนึ่งกล่าวแก่ท่านว่า "ขอวิงวอนท่านด้วยพระนามของอัลลอฮ์ อย่าได้นำชีวิตของท่านไปเสี่ยงอันตรายจนทำให้อิสลามต้องตกอยู่ในภาวะวิกฤตเลย" ท่านตอบว่า "มะห์มูดเป็นใครกันเล่า จึงจะมีผู้กล่าวถ้อยคำเช่นนี้เกี่ยวกับเขา ก่อนหน้าข้าพเจ้า ใครเล่าที่ปกป้องบ้านเมืองและอิสลามไว้ ผู้นั้นคือพระผู้ควรแก่การเคารพภักดีที่แท้จริง"

لَّآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ

«ไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์»

ท่านให้เกียรติอุละมาอ์และผู้ทรงคุณทางศาสนา โดยลุกขึ้นยืนต้อนรับพวกเขา ให้นั่งใกล้ตน สนทนากับพวกเขาอย่างเป็นกันเอง ไม่ปฏิเสธคำขอใด ๆ ของพวกเขา และเขียนจดหมายถึงพวกเขาด้วยลายมือของท่านเอง แม้ท่านจะมีความถ่อมตนและนอบน้อมถึงเพียงนี้ ท่านก็ยังเป็นผู้มีบารมีและความน่าเกรงขามอย่างยิ่ง จนผู้คนต่างเกรงขามท่าน ความจริงแล้วหนังสือเล่มนี้ไม่อาจบรรจุคุณงามความดีและความประเสริฐของท่านได้ทั้งหมด หากจะบันทึกให้ครบถ้วนคงต้องใช้หนังสือทั้งเล่ม[^1]

ความกระตือรือร้นต่อญิฮาด อีมาน และความเชื่อมั่นอันแน่วแน่

นูรุดดีนทุ่มเทความสนใจและความใส่ใจทั้งหมดของท่านให้แก่ญิฮาดและการต่อสู้กับพวกคริสเตียน ในเรื่องนี้ ท่านมีความมุ่งมั่น การมอบหมายและตะวักกุลต่ออัลลอฮ์ ตลอดจนอีมานและความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ในระดับสูงยิ่ง

ในปี ฮ.ศ. 558 ในการรบที่หิศนุลอักรอด (ซึ่งเป็นที่รู้จักในนาม "สมรภูมิบุก็อยอะฮ์") นูรุดดีนต้องประสบความพ่ายแพ้ เนื่องจากพวกคริสเตียนเข้าโจมตีอย่างกะทันหัน[^2] ขณะนั้นนูรุดดีนตั้งค่ายอยู่ใกล้เมืองหิมศ์ ห่างจากข้าศึกเพียงไม่กี่ไมล์

[^1]: อัลกามิล (الكامل) เล่ม 11 หน้า 162–163 [^2]: ดูรายละเอียดใน อัลกามิล เล่ม 11 หน้า 119

บรรดาผู้หวังดีบางคนกล่าวว่า การที่สุลต่านจะตั้งค่ายพักอยู่ใกล้ศัตรูถึงเพียงนี้ไม่เป็นการสมควร นูรุดดีนให้พวกเขาเงียบเสียง และกล่าวว่า «หากมีทหารม้าอยู่กับฉันแม้เพียงหนึ่งพันนาย ฉันก็ไม่หวั่นเกรงศัตรูเลย ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ตราบใดที่ฉันยังไม่ได้แก้แค้นให้แก่ตนเองและแก่อิสลาม ฉันจะไม่เข้าไปอยู่ใต้ร่มชายคาใด ๆ»

นูรุดดีนได้พระราชทานทรัพย์แก่เหล่าทหารอย่างใจกว้างยิ่ง ขณะทรงแจกจ่ายทรัพย์นั้น มีบางคนทูลว่า บรรดาเบี้ยหวัดและเงินที่กำหนดไว้สำหรับนักนิติศาสตร์ (ฟุเกาะฮาอ์) ผู้ยากไร้ และศูฟีผู้ถือความยากจน ซึ่งจ่ายจากท้องพระคลังนั้น ควรนำมาใช้ในโอกาสนี้ นูรุดดีนกริ้วและตอบว่า «ความหวังของฉันต่อความช่วยเหลือของอัลลอฮ์นั้น ก็ด้วยดุอาอ์และความพึงพอใจของคนยากไร้และผู้อ่อนแอเหล่านี้เอง ในหะดีษมีปรากฏว่า "ริซกีและความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์นั้นมาถึงด้วยเหตุของผู้อ่อนแอและผู้ไร้กำลัง" แล้วฉันจะตัดความช่วยเหลือของผู้คนเช่นนี้ได้อย่างไร ผู้ซึ่งทำสงครามแทนฉันในยามที่ฉันนอนหลับอยู่บนที่นอน และลูกธนูของพวกเขาไม่เคยพลาดเป้า ส่วนพวกที่ท่านกล่าวถึงนั้น ทำสงครามเฉพาะยามที่เห็นฉันเท่านั้น และลูกธนูของพวกเขาก็บางครั้งพลาด บางครั้งถูกเป้า คนยากจนเหล่านี้มีสิทธิ์ในบัยตุลมาลด้วย ฉันจะเอาสิทธิ์ของพวกเขาไปให้แก่ผู้อื่นได้อย่างไร»[^1]

นูรุดดีนเตรียมการอย่างเต็มที่เพื่อแก้แค้นความพ่ายแพ้ต่อชาวคริสต์ ท่านทำให้กองทัพอิ่มเอมด้วยรางวัลและการแจกจ่ายทรัพย์ ได้เขียนจดหมายอันทรงพลังไปยังบรรดาเจ้าเมืองและผู้ปกครองของดินแดนชายแดนและรัฐอิสลามต่าง ๆ ปลุกเร้าพวกเขาให้ทำญิฮาดฟีสะบีลิลลาฮ์ และให้เข้าร่วมเป็นพันธมิตร ท่านยังเขียนจดหมายถึงบรรดาผู้สละโลก ผู้ทำอิบาดะฮ์ ผู้ทรงคุณธรรม และคนยากไร้ในดินแดนเหล่านั้น โดยกล่าวถึงความอยุติธรรมและการกดขี่ของพวกฟะรังญ์ (ชาวยุโรป) ขอให้พวกเขาช่วยขอดุอาอ์ และปรารถนาให้พวกเขาปลุกเร้ามุสลิมให้พร้อมทำญิฮาด ด้วยเหตุนี้ ท่านเหล่านั้นจึงอ่านจดหมายเหล่านั้นให้ผู้คนฟังทั้งน้ำตา และขอดุอาอ์ให้แก่สุลต่าน กระแสความกระตือรือร้นในการญิฮาดจึงเกิดขึ้นในหมู่ประชาชน บรรดาผู้ปกครองแคว้นต่าง ๆ ต่างนำกองทัพของตนมา ฝ่ายชาวคริสต์ก็ได้รวบรวมกำลังทั้งหมดของตนและกองทัพจากทุกทิศทางเพื่อเผชิญหน้า แต่ทว่า

[^1]: อัลกามิล (الكامل) เล่ม 11 หน้า 119

สุลต่านได้ทำตามคำบนบานของตนจนครบถ้วน และได้รับชัยชนะเหนือกองกำลังผสมของชาวคริสต์ แล้วเข้ายึดฮาริมได้[^1]

ระดับอีมานและความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ของนูรุดดีนนั้น อาจประเมินได้จากเหตุการณ์ที่ว่า ในการล้อมป้อมบานิยาส นุศเราะตุดดีน อะมีรอะมีรอน ผู้เป็นน้องชายของท่าน ได้สูญเสียดวงตาไปข้างหนึ่ง เมื่อนูรุดดีนเห็นเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวแก่น้องชายว่า «หากเจ้าได้เห็นผลบุญและรางวัลที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงเตรียมไว้ให้เจ้าแล้ว เจ้าจะปรารถนาให้ดวงตาอีกข้างหนึ่งได้ถูกใช้ไปในหนทางของอัลลอฮ์ด้วย»[^2]

สุลต่านเศาะลาหุดดีน อัล-อัยยูบี[^3]

ตัวตนของเศาะลาหุดดีน อัล-อัยยูบี คือมุอ์ญิซาตอันเป็นเอกเทศของท่านนบี ﷺ และเป็นหลักฐานอันแจ่มชัดถึงสัจธรรมและความเป็นนิรันดร์ของอิสลาม

ด้วยฐานะของบุตรชาวเคิร์ดผู้มีเกียรติในระดับปานกลาง และทหารจากตระกูลทหาร ซึ่งเติบโตและเจริญวัยขึ้นมา[^4] ก่อนที่เขาจะก้าวออกสู่สมรภูมิเพื่อเผชิญหน้ากับพวกครูเสด ไม่มีผู้ใดคาดคิดได้เลยว่า หนุ่มชาวเคิร์ดผู้นี้…

[^1]: อัล-กามิล เล่ม 11 หน้า 122–123 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 123 [^3]: สุลต่านเศาะลาหุดดีนถูกเรียกว่า "อัล-อัยยูบี" เพราะบิดาของท่านมีชื่อว่าอัยยูบ และด้วยการสืบเชื้อสายนี้เองที่ทั้งตระกูลถูกเรียกว่า "ตระกูลอัยยูบี" อย่าได้เข้าใจผิดว่าพวกเขามีความเกี่ยวข้องกับท่านอบูอัยยูบ อัล-อันศอรี (ร.ฎ.) สุลต่านและตระกูลของท่านทั้งหมดเป็นชาวเคิร์ดโดยเชื้อสาย ชนชาตินี้ยังคงพบได้ในอิรัก ชาม ตุรกี และอิหร่านจนถึงปัจจุบัน [^4]: บิดาของท่านและครอบครัวเป็นชาวหมู่บ้าน "ดุวัยน์" ในอาเซอร์ไบจานตะวันออก มีเชื้อสายจากเผ่า "ฮะษะบานียะฮ์" สาขาหนึ่งคือ "เราะวาดิยะฮ์" ซึ่งเป็นเผ่าใหญ่มากเผ่าหนึ่งของชาวเคิร์ด ดูเหมือนว่าปู่ของท่านคือชาซี ได้พาบุตรชายทั้งสองคือ นัจญ์มุดดีน อัยยูบ และชีรกูห์ อะสะดุดดีน ย้ายไปอยู่ที่แบกแดด หลังจากนั้นได้ไปตั้งถิ่นฐานที่ตักรีต และเสียชีวิตที่นั่น ไม่นานหลังจากนั้น บุตรชายทั้งสองได้เข้าอยู่ในบริวารของมุญาฮิดุดดีน บะฮ์รูซ ผู้ปกครองเมือง ซึ่งได้รับการแต่งตั้งจากสุลต่านมัสอูด บิน ฆิยาษุดดีน มุฮัมมัด บิน มะลิกชาฮ์ อัส-สัลญูกี นัจญ์มุดดีน อัยยูบ ต่อมาได้สังกัดอิมาดุดดีน ซังกี และได้รับแต่งตั้งเป็นผู้รักษาป้อมบะอ์ละบักเป็นต้น (เศาะลาหุดดีน อัล-อัยยูบี โดย มุฮัมมัด ฟะรีด อบูหะดีด หน้า 6–7)

จะเป็นผู้พิชิตบัยตุลมักดิส และเป็นผู้พิทักษ์โลกอิสลาม ในชะตาของเขาได้ถูกบันทึกโชควาสนาที่บรรดาผู้สูงศักดิ์และคนดีผู้มีเชื้อสายสูงส่งต่างพากันอิจฉา และเขาจะได้กระทำผลงานอันยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์ ถึงขนาดที่ดวงวิญญาณอันประเสริฐ (ของท่านนบี ﷺ) ก็จะได้รับความปีติยินดี

เลน-พูล (Lane-Poole) เขียนไว้ว่า "แทนที่จะปรากฏสัญญาณใดๆ จากเศาะลาฮุดดีนที่บ่งบอกว่าเขาจะเป็นบุคคลยิ่งใหญ่ในอนาคต เขากลับเป็นแบบอย่างอันเจิดจ้าของคุณความดีที่เงียบสงบและสันติ ซึ่งทำให้บุคคลผู้มีอุปนิสัยสูงส่งห่างไกลจากความอ่อนแอทางศีลธรรมทั้งปวง"[^1]

แต่เมื่ออัลลอฮ์ตะอาลาทรงประสงค์จะใช้เขาในงานสำคัญ ก็ทรงจัดเตรียมเหตุการณ์จากเบื้องเร้นไว้ให้ ผู้มีพระคุณของเขาคือนูรุดดีนได้ส่งเขาไปยังอียิปต์ด้วยการยืนกรานและคำสั่งอย่างเด็ดขาด กอฎีบะฮาอุดดีน อิบนุชัดดาด ผู้ใกล้ชิดคนสนิทของสุลต่าน เขียนไว้ว่า "สุลต่านได้เล่าแก่ข้าพเจ้าด้วยตนเองว่า ข้าพเจ้ามายังอียิปต์ด้วยความไม่เต็มใจอย่างยิ่งและด้วยความจำใจ การมาอียิปต์ของข้าพเจ้านั้นไม่ได้เป็นไปตามความประสงค์ของข้าพเจ้าเลย กรณีของข้าพเจ้าเป็นไปตามที่อัลกุรอานได้กล่าวไว้ทุกประการ"

وَعَسَىٰٓ أَن تَكْرَهُوا۟ شَيْـًٔا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ

«และบางทีพวกเจ้าเกลียดสิ่งหนึ่ง ทั้งที่มันเป็นสิ่งดีแก่พวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:216)[^2]

การเปลี่ยนแปลงในชีวิต

เมื่อมาถึงอียิปต์ และสนามได้เปิดโล่งสำหรับเศาะลาฮุดดีนโดยสิ้นเชิง และอำนาจการปกครองอียิปต์ได้ตกอยู่ในมือของเขา ชีวิตของเขาก็เปลี่ยนแปลงไปอย่างสิ้นเชิง ความคิดหนึ่งได้หยั่งรากลงในใจของเขาว่า อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประสงค์จะใช้เขาในงานอันยิ่งใหญ่ และงานนี้ไม่อาจไปด้วยกันได้กับความสำราญและความสุขสบาย

กอฎีบะฮาอุดดีน อิบนุชัดดาด เขียนไว้ว่า "หลังจากที่บังเหียนการปกครอง (อียิปต์) ได้ตกอยู่ในมือของเขาแล้ว โลกนี้ก็กลายเป็นสิ่งไร้ค่าในสายตาของเขา ความรู้สึกสำนึกในพระคุณได้เอ่อล้นขึ้นในใจของเขา เขาได้เตาบะฮ์จากการดื่มสุรา หันหลังให้กับความสำราญและความบันเทิง และเลือกดำเนินชีวิตอย่างจริงจังและอดทนต่อความยากลำบาก และสิ่งนี้ก็ทวีขึ้นทุกวัน"[^3]

[^1]: สุลต่านเศาะลาฮุดดีน หน้า 93 [^2]: อัน-นะวาดิร อัส-สุลฏอนิยะฮ์ (النوادر السلطانية) หน้า 31 [^3]: แหล่งเดียวกัน, อัล-มะหาสิน อัล-ยูสุฟิยะฮ์ (المحاسن اليوسفية) หน้า 33-34

เลน-พูล ก็เขียนไว้เช่นเดียวกันว่า:

"บัดนี้ ในส่วนที่เกี่ยวกับตัวเศาะลาหุดดีนเองนั้น เขาได้วางกฎเกณฑ์ในการดำเนินชีวิตของตนให้เคร่งครัดยิ่งขึ้น ความยำเกรงและความสำรวมตนนั้นเขามีอยู่เสมอมาแล้ว แต่บัดนี้เขายิ่งเคร่งครัดขึ้นไปอีก เขาละทิ้งความคิดถึงความสุขสบาย ความสะดวกสบาย และความรื่นรมย์ของโลกนี้ไปโดยสิ้นเชิง เขาวางข้อจำกัดอันเข้มงวดไว้กับการกระทำของตนเอง และกลายเป็นแบบอย่างแก่บรรดาสหายของเขา เขาทุ่มเทความพยายามทั้งหมดของเขาไปเพียงในเรื่องเดียว คือการสถาปนารัฐอิสลามที่มีพลังเต็มเปี่ยมในการขับไล่พวกปฏิเสธศรัทธาออกไปจากแผ่นดิน ดังที่ครั้งหนึ่งเขาได้กล่าวว่า

'เมื่อพระผู้เป็นเจ้าประทานอียิปต์แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็เข้าใจว่าอัลลอฮ์ทรงประสงค์จะประทานปาเลสไตน์แก่ข้าพเจ้าด้วย'

นับแต่นั้นมา เป้าหมายแห่งชีวิตของเศาะลาหุดดีนจวบจนวาระสุดท้ายก็คือการช่วยเหลือและปกป้องอิสลาม และเขาได้ตั้งปณิธานว่าจะทำญิฮาดต่อสู้กับพวกปฏิเสธศรัทธา"[^1]

ความรักต่อญิฮาด

สุลต่านทรงรักญิฮาดอย่างลึกซึ้ง ญิฮาดคืออิบาดะฮ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของพระองค์ เป็นความรื่นรมย์สูงสุดในชีวิต และเป็นอาหารแห่งจิตวิญญาณของพระองค์

กอฎีอิบนุชัดดาด กล่าวว่า:

"ความรักต่อญิฮาดและความหลงใหลในญิฮาดได้ซึมซาบอยู่ในทุกเส้นเลือดของพระองค์ และครอบงำทั้งหัวใจและความคิดของพระองค์ สิ่งนี้แหละคือหัวข้อสนทนาของพระองค์ พระองค์ทรงตระเตรียมเครื่องมือและยุทโธปกรณ์เพื่อสิ่งนี้อยู่ตลอดเวลา ทรงไตร่ตรองถึงเหตุปัจจัยและหนทางต่าง ๆ ของมัน พระองค์ทรงแสวงหาบุคคลที่เหมาะสมกับภารกิจนี้อยู่เสมอ และทรงให้ความสนใจแก่ผู้ที่กล่าวถึงมันและผู้ที่ปลุกเร้าให้ผู้คนทำมัน เพื่อญิฮาดในหนทางของอัลลอฮ์นี้เอง พระองค์ได้ทรงละทิ้งบุตรหลาน ครอบครัววงศ์ตระกูล และมาตุภูมิ

[^1]: สุลต่านเศาะลาหุดดีน (سلطان صلاح الدین) หน้า 86

ที่อยู่อาศัยและบ้านเมืองทั้งหมด และยอมพรากจากทุกสิ่ง แล้วพอใจกับชีวิตในกระโจมที่ถูกลมพัดโยกไหวได้ หากผู้ใดปรารถนาจะได้ใกล้ชิดกับท่าน ก็จะชักชวนท่านไปสู่ญิฮาด และด้วยวิธีนี้ก็จะได้รับเกียรติในสายตาของท่าน สาบานได้เลยว่า นับแต่ท่านเริ่มต้นการญิฮาด ท่านมิได้ใช้จ่ายเงินแม้แต่สตางค์เดียวในทางอื่นใดนอกจากญิฮาดและการช่วยเหลือสนับสนุนบรรดามุญาฮิดีน»[^1]

อิบนุชัดดาดได้วาดภาพสภาพอันเปี่ยมด้วยความรักและความปวดร้าวของสุลต่านไว้ด้วยถ้อยคำเหล่านี้ว่า

«ในสนามรบ สภาพของสุลต่านเปรียบดั่งมารดาผู้โศกเศร้าที่เพิ่งสูญเสียบุตรคนเดียวของตน ท่านควบม้าจากแถวหนึ่งไปยังอีกแถวหนึ่ง ปลุกเร้าผู้คนให้ทำญิฮาด ท่านตระเวนไปทั่วทั้งกองทัพด้วยตนเองพลางร้องเรียกว่า "يَا لَلْإِسْلَام" (โอ้ ช่วยอิสลามด้วยเถิด!) และน้ำตาไหลรินจากดวงตาของท่าน»[^2]

ในการรบที่อักกา สภาพของท่านเป็นเช่นนี้ว่า

«ตลอดทั้งวัน สุลต่านมิได้นำอาหารแม้แต่เมล็ดเดียวเข้าปาก เพียงแต่ตามคำแนะนำและการรบเร้าของแพทย์ ท่านจึงดื่มเครื่องดื่มเพียงชนิดหนึ่ง»[^3]

แพทย์หลวงเล่าแก่ข้าพเจ้าว่า ครั้งหนึ่งนับจากวันศุกร์ไปจนถึงวันอาทิตย์ สุลต่านรับประทานอาหารเพียงไม่กี่คำเท่านั้น จิตใจของท่านมิได้ใส่ใจสิ่งใดเลยนอกจากสนามรบ»[^4]

ยุทธการชี้ขาดที่ฮิฏฏีน

ในที่สุด หลังจากปฏิบัติการทางทหารและการเผชิญหน้าต่าง ๆ มากมาย ก็มาถึงยุทธการที่มีสถานะชี้ขาดในประวัติศาสตร์ และเป็นยุทธการที่ทำให้อาณาจักรคริสเตียนในปาเลสไตน์สิ้นสุดลง และตัดสินชะตากรรมของพวกครูเสด นั่นคือยุทธการที่ฮิฏฏีน ซึ่งเกิดขึ้นในวันเสาร์ที่ 24 เราะบีอุลอาคิร ฮ.ศ. 583 (ค.ศ. 1187) และในยุทธการนี้มุสลิมได้รับชัยชนะอันชัดแจ้ง[^5]

เลน พูล ได้วาดภาพสนามรบครั้งนี้ไว้ว่า

[^1]: อัน-นะวาดิร อัส-สุลฏอนิยะฮ์ (النوادر السلطانية) หน้า 21 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 155 [^3]: แหล่งเดิม [^4]: แหล่งเดิม หน้า 9 [^5]: 4 กรกฎาคม ค.ศ. 1187

"…บรรดาชายชาตรีผู้กล้าที่คัดสรรแล้วของกองทัพคริสเตียนถูกจับเป็นเชลย กีย์ กษัตริย์แห่งเยรูซาเล็ม และพระอนุชาของพระองค์ ชาทียง (หุนัยน์) เรจินัลด์ คู่แข่งของนาลด์ทีน ผู้นำทั้งสองแห่งคณะอัศวินเทมพลาร์และฮอสปิทัลเลอร์ ตลอดจนขุนนางคริสเตียนชั้นสูงจำนวนมากถูกจับกุมตัว…… ส่วนนักรบและพลม้าผู้กล้าหาญชาวคริสเตียนที่เหลือทั้งหมดของปาเลสไตน์ ก็ตกอยู่ภายใต้การควบคุมของมุสลิม ทหารธรรมดาของกองทัพคริสเตียน ทั้งทหารราบและทหารม้าที่รอดชีวิต ล้วนตกเป็นเชลยของมุสลิมทั้งสิ้น มีผู้พบเห็นทหารมุสลิมคนหนึ่งมัดชาวคริสเตียนสามสิบคนที่เขาจับมาด้วยตนเองไว้ด้วยเชือกเต็นท์แล้วลากไป ไม้กางเขนที่แตกหัก มือเท้าที่ถูกตัดขาด และกองศพกองสุมกันอยู่ราวกับก้อนหินที่ทับถมกัน ศีรษะที่ถูกตัดกระจัดกระจายอยู่บนผืนดินราวกับผลแตงที่ร่วงหล่นอยู่ในไร่แตง"[^1] …… "เป็นเวลายาวนานที่สมรภูมินี้ ซึ่งเป็นที่เกิดการสู้รบนองเลือด และเล่าขานกันว่ามีผู้คนถูกสังหารถึงสามหมื่นคน เป็นที่เลื่องลือ แม้ผ่านไปหนึ่งปีแล้ว ผู้คนยังคงมองเห็นกองกระดูกสีขาวโพลนได้แต่ไกล และเศษซากศพที่เหลือจากการถูกสัตว์กินก็ยังปรากฏให้เห็นกระจัดกระจายอยู่ทั่วสมรภูมิ"[^2]

ความหวงแหนในศาสนาของสุลต่าน

ควบคู่ไปกับชัยชนะครั้งนี้ ยังมีเหตุการณ์หนึ่งที่จะถูกจารึกไว้ในประวัติศาสตร์ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความหวงแหนในศาสนาและพลังแห่งอีมานของสุลต่าน จึงสมควรที่เราจะได้ฟังเหตุการณ์นี้จากปากของนักประวัติศาสตร์ชาวอังกฤษเช่นกัน

"สุลต่านเศาะลาหุดดีนทรงให้ตั้งกระโจมของพระองค์ในสมรภูมิ เมื่อกระโจมตั้งเสร็จแล้ว พระองค์ทรงบัญชาให้นำตัวเชลยมาเข้าเฝ้า กษัตริย์กีย์และเรจินัลด์ ชาทียง (หุนัยน์) ทั้งสองถูกนำตัวเข้ามา สุลต่านทรงให้กษัตริย์แห่งเยรูซาเล็มนั่งเคียงข้างพระองค์ และเมื่อทรงเห็นว่าเขากระหายน้ำ จึงทรงประทานน้ำที่แช่เย็นด้วยน้ำแข็ง…"

[^1]: สุลต่านเศาะลาหุดดีน (سلطان صلاح الدین) หน้า 188–189 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 189

ขันน้ำให้ไป กาย (Guy) ดื่มน้ำ แล้วยื่นขันส่วนที่เหลือให้แก่เรจินัลด์ (Reynald) สุลต่านเห็นเช่นนั้นก็ไม่พอพระทัย และตรัสกับล่ามว่า "จงบอกกษัตริย์ไปเถิดว่า มิใช่ข้าที่ให้น้ำแก่ชายผู้นี้ กษัตริย์กายเป็นผู้ให้เขาเอง ผู้ที่ได้รับขนมปังและเกลือจากเราย่อมถือว่าปลอดภัย แต่ชายผู้นี้แม้อยู่ในการคุ้มครองเช่นนี้ก็ไม่อาจรอดพ้นจากการแก้แค้นของข้าได้"

ตรัสเพียงเท่านั้นแล้วเศาะลาฮุดดีนก็ลุกขึ้นยืนและมายืนอยู่ตรงหน้าเรจินัลด์ ซึ่งยืนอยู่ตั้งแต่เข้ามาในกระโจม สุลต่านตรัสแก่เขาว่า "ข้าเคยสาบานไว้สองครั้งว่าจะฆ่าเจ้า ครั้งแรกเมื่อเจ้าคิดจะบุกโจมตีนครศักดิ์สิทธิ์มักกะฮ์และมะดีนะฮ์ ครั้งที่สองเมื่อเจ้าโจมตีกองคาราวานของผู้ไปทำหัจญ์ด้วยการหลอกลวงและทรยศ[^1] ดูเถิด บัดนี้ข้าจะแก้แค้นความไร้มารยาทและการดูหมิ่นของเจ้า" ตรัสเพียงเท่านั้นเศาะลาฮุดดีนก็ชักดาบออกมา และสังหารเรจินัลด์ด้วยมือของพระองค์เองดังที่ได้ให้สัตย์ไว้ ส่วนที่ยังค้างคาอยู่นั้น ทหารยามก็มาจัดการให้สิ้นสุด

กษัตริย์กายเห็นการสังหารนี้ก็ตัวสั่น และคิดว่าบัดนี้คงถึงคราวของตน เศาะลาฮุดดีนจึงทรงให้ความมั่นใจแก่เขา และตรัสว่า "มิใช่ธรรมเนียมของกษัตริย์ที่จะสังหารกษัตริย์ด้วยกัน ชายผู้นี้ได้ผิดสัญญาครั้งแล้วครั้งเล่า สิ่งที่เกิดขึ้นก็ได้เกิดขึ้นแล้ว"[^2]

อิบนุชัดดาดได้บันทึกไว้ว่า สุลต่านทรงเรียกตัวเรจินัลด์มา และตรัสว่า

ها انا انتصر لمحمد علیه الصلوة والسلام

«นี่แหละ ข้าจะแก้แค้นแทนท่านมุฮัมมัด ﷺ»

อิบนุชัดดาดยังได้บันทึกอีกว่า สุลต่านได้เชิญชวนเขาสู่อิสลาม แต่เขาไม่ยอมรับ[^3]

[^1]: ในรายงานของกอฎีอิบนุชัดดาดมีเพิ่มเติมว่า เมื่อผู้ไปทำหัจญ์ผู้ไร้ทางสู้ร้องขอต่อเขาด้วยมนุษยธรรมและความมีเกียรติ ผู้หยาบช้าผู้นี้กล่าวว่า "จงบอกมุฮัมมัดของพวกเจ้าให้มาปลดปล่อยพวกเจ้าเถิด" ถ้อยคำนี้ไปถึงเศาะลาฮุดดีน และพระองค์ได้บนบานไว้ว่า หากผู้ไร้มารยาทผู้นี้ตกอยู่ในเงื้อมมือ จะสังหารเขาด้วยมือของพระองค์เอง หน้า 127 [^2]: สุลต่านเศาะลาฮุดดีน (سلطان صلاح الدين) หน้า 181 [^3]: อันนะวาดิร อัสสุลฏอนิยะฮ์ (النوادر السلطانية) หน้า 64

การพิชิตบัยตุลมักดิส

หลังจากชัยชนะที่หัฏฏีน ห้วงเวลาอันประเสริฐซึ่งสุลต่านปรารถนายิ่งนักก็มาถึงในไม่ช้า นั่นคือการพิชิตบัยตุลมักดิส กอฎีอิบนุชัดดาดได้บันทึกไว้ว่า

«สุลต่านทรงห่วงใยบัยตุลมักดิสถึงเพียงนี้ และภาระนี้หนักอึ้งอยู่ในพระทัยของพระองค์ถึงขนาดที่ภูเขาก็ไม่อาจแบกรับไว้ได้»[^1]

ในปีเดียวกันนั้น คือ ฮ.ศ. 583 (ค.ศ. 1187) วันที่ 27 เราะญับ สุลต่านได้เสด็จเข้าสู่บัยตุลมักดิส หลังจากผ่านไป 90 ปี กิบละฮ์แห่งแรกนี้ ซึ่งเป็นสถานที่ที่ท่านนบี ﷺ ได้นำละหมาดบรรดานบี (อ.ล.) ในคืนอิสรออ์มิอ์รอจ ก็ได้กลับมาอยู่ในความครอบครองของอิสลาม และเป็นความบังเอิญอันงดงามด้วยว่า วันที่สุลต่านเสด็จเข้านั้นตรงกับวันที่ท่านนบี ﷺ ได้ขึ้นมิอ์รอจ

กอฎีอิบนุชัดดาดเขียนไว้ว่า

«นี่คือชัยชนะอันยิ่งใหญ่ ในวาระอันประเสริฐนี้ ได้มีผู้มีความรู้กลุ่มใหญ่ รวมทั้งผู้ประกอบอาชีพและผู้อยู่ในตะริเกาะฮ์ต่าง ๆ มาชุมนุมกันเป็นจำนวนมาก เพราะเมื่อผู้คนได้รับข่าวการพิชิตเมืองชายฝั่งและเจตนารมณ์ของสุลต่าน บรรดาอุละมาอ์จากอียิปต์และชามก็มุ่งหน้าสู่บัยตุลมักดิส ไม่มีผู้มีชื่อเสียงหรือผู้เป็นที่รู้จักคนใดอยู่รั้งท้าย เสียงดุอาอ์ ตะฮ์ลีล และตักบีรดังกึกก้องไปทั่วทุกทิศ ในบัยตุลมักดิสได้มีการละหมาดวันศุกร์ (หลังจากผ่านไป 90 ปี) ไม้กางเขนที่ตั้งอยู่บนโดมแห่งศิลา (กุบบะตุศเศาะคเราะฮ์) ถูกปลดลง นับเป็นภาพอันน่าอัศจรรย์ ชัยชนะของอิสลามและความช่วยเหลือของอัลลอฮ์ปรากฏให้เห็นอย่างชัดแจ้งแก่สายตา»[^2]

นูรุดดีน ซังกี ผู้ล่วงลับ ได้สั่งสร้างมิมบัรสำหรับบัยตุลมักดิสด้วยความเอาใจใส่อย่างยิ่งและด้วยค่าใช้จ่ายมหาศาล เพื่อว่าเมื่ออัลลอฮ์ทรงคืนบัยตุลมักดิสให้ มิมบัรนี้จะได้ถูกนำไปตั้ง เศาะลาฮุดดีนจึงได้ให้นำมิมบัรนั้นมาจากหะลับ และตั้งไว้ในมัสยิดอัลอักศอ[^3]

[^1]: เล่มเดียวกัน หน้า 213 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 216 [^3]: ตารีค อบิลฟิดาอ์ อิสมาอีล (تاریخ ابی الفداء اسماعیل) เล่ม 3 หน้า 72

การแสดงออกซึ่งจริยธรรมอิสลาม

ความใจกว้าง ความโอบอ้อมอารี และจริยธรรมอิสลามที่เศาะลาหุดดีนได้แสดงออกในโอกาสนี้ เป็นสิ่งที่ควรได้ฟังจากปากของนักประวัติศาสตร์ชาวคริสต์เอง:

«เศาะลาหุดดีนไม่เคยพิสูจน์ตนเองว่าเป็นผู้มีจิตใจสูงส่งและใจกว้างเช่นนี้มาก่อน ดังที่เขาได้แสดงออกในโอกาสนี้ เมื่อเยรูซาเล็มกำลังถูกส่งมอบแก่ชาวมุสลิม กองทหารของเขาและนายทหารผู้มีเกียรติที่รับผิดชอบซึ่งอยู่ภายใต้การบังคับบัญชาของเขา ได้รักษาความสงบเรียบร้อยไว้ในทุกตรอกซอกซอยของเมือง ทหารและนายทหารเหล่านี้คอยยับยั้งการกดขี่และการล่วงละเมิดทุกรูปแบบ ผลก็คือไม่มีเหตุการณ์ใดเกิดขึ้นที่ชาวคริสต์คนใดได้รับความเดือดร้อนเลย เส้นทางทั้งหมดที่ออกนอกเมืองอยู่ภายใต้การเฝ้าระวังของสุลต่าน และมีอะมีรผู้ทรงเกียรติยิ่งท่านหนึ่งประจำอยู่ที่ประตูดาวูด เพื่ออนุญาตให้ชาวเมืองทุกคนที่ได้ชำระค่าไถ่ตัวแล้วออกไปได้»

จากนั้น หลังจากกล่าวถึงการที่อัล-อาดิล พระอนุชาของสุลต่าน ตลอดจนพระสังฆราช (ปาทริอาร์ก) และบาลียาน ได้ปลดปล่อยทาสคนละนับพันคนแล้ว เขาเขียนว่า:

«บัดนี้ เศาะลาหุดดีนได้กล่าวแก่บรรดาอะมีรของท่านว่า น้องชายของข้าได้ให้ทานในนามของเขาแล้ว บาลียานและพระสังฆราชก็ได้ให้ทานในนามของพวกเขาแล้ว บัดนี้ข้าก็จะให้ทานในนามของข้าเช่นกัน แล้วท่านก็สั่งกองทหารของท่านให้ประกาศไปทั่วทุกตรอกซอกซอยของเมืองว่า บรรดาคนชราทั้งหมดที่ไม่มีเงินค่าไถ่ตัวนั้นได้รับการปลดปล่อยแล้ว พวกเขาจะไปที่ใดก็ได้ตามประสงค์ และคนเหล่านี้ทั้งหมดก็เริ่มออกเดินทางผ่านประตูบาบุลบะอ์ซ และแถวของพวกเขาก็หลั่งไหลออกจากเมืองตั้งแต่ตะวันขึ้นจนตะวันตกดิน นี่คือความดีและการบริจาคทานที่เศาะลาหุดดีนได้กระทำต่อคนยากไร้และคนจนจำนวนนับไม่ถ้วน»

กล่าวโดยสรุป ด้วยวิธีนี้เองที่สุลต่านเศาะลาหุดดีนได้แสดงความเมตตาและความกรุณาต่อเมืองที่พ่ายแพ้แห่งนี้ เมื่อพิจารณาความเมตตาเหล่านี้ของสุลต่าน ก็ทำให้นึกถึงการกระทำอันป่าเถื่อนที่พวกครูเสดได้กระทำเมื่อพวกเขายึดเยรูซาเล็มได้ในปี 1099 เมื่อก็อดฟรีย์และแทนเครดเดินผ่านถนนหนทางและตลาดของเยรูซาเล็ม ที่นั่นมีศพนอนเกลื่อนกลาด และผู้บาดเจ็บที่ใกล้สิ้นใจกำลังดิ้นทุรนทุราย […]

ที่ซึ่งพวกครูเสดได้สังหารมุสลิมผู้บริสุทธิ์และไร้ทางสู้ด้วยการทรมานอย่างแสนสาหัส และได้เผาผู้คนทั้งเป็น ที่ซึ่งมุสลิมที่ขึ้นไปหลบภัยบนหลังคาและหอคอยแห่งอัลกุดส์ ถูกพวกครูเสดใช้หอกแทงแล้วผลักให้ร่วงลงมา และที่ซึ่งการสังหารหมู่ของพวกเขาได้สร้างมลทินแก่เกียรติของโลกคริสเตียน เมื่อพวกเขาได้ย้อมนครศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้ด้วยสีแห่งความอธรรมและความอัปยศ ทั้งที่ ณ ที่แห่งนี้เองท่านมะซีห์ได้เทศนาเรื่องความเมตตาและความรัก และได้กล่าวไว้ว่า «ผู้มีเมตตาย่อมได้รับความดีงามและความจำเริญ ความจำเริญของพระเจ้าย่อมหลั่งลงมาเหนือผู้ที่มีเมตตาเสมอ»

ในเวลาที่ชาวคริสต์เหล่านี้กำลังทำให้นครอันบริสุทธิ์และศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้กลายเป็นลานเชือดด้วยเลือดของมุสลิม พวกเขาได้ลืมถ้อยคำนั้นไปเสียสิ้น และเป็นโชคดีของชาวคริสต์ผู้ไร้ความเมตตาเหล่านั้น ที่พวกเขากลับได้รับความเมตตาและความกรุณาจากมือของสุลฏอนเศาะลาหุดดีน

ในบรรดาคุณลักษณะแห่งพระเจ้า คุณลักษณะที่ยิ่งใหญ่กว่าสิ่งใดคือความเมตตา ความเมตตาคือมงกุฎแห่งความยุติธรรมและเป็นความสง่างามของมัน ในขณะที่ความยุติธรรมอาจใช้อำนาจและสิทธิ์อันชอบธรรมของตนประหารชีวิตผู้ใดผู้หนึ่งได้ ความเมตตากลับสามารถรักษาชีวิตไว้ได้

หากในบรรดาผลงานของสุลฏอนเศาะลาหุดดีน มีเพียงงานนี้งานเดียวที่โลกได้รับรู้ คือการที่ท่านพิชิตเยรูซาเลมได้อย่างไร เพียงผลงานนี้ก็เพียงพอที่จะพิสูจน์ว่าท่านเป็นบุรุษผู้มีจิตใจสูงส่งที่สุด และเป็นผู้ไม่มีใครเทียบเทียมทั้งในด้านความยิ่งใหญ่และความกล้าหาญ ไม่เพียงแต่ในยุคสมัยของท่าน แต่ในทุกยุคทุกสมัย"[^1]

กระแสน้ำหลากแห่งครูเสด

การพิชิตบัยตุลมักดิส และความพ่ายแพ้อันน่าอัปยศที่หิฏฏีน ได้จุดไฟแห่งความโกรธแค้นและความเดือดดาลให้ลุกโชนขึ้นอีกครั้งในยุโรป ทั่วทั้งยุโรป ตั้งแต่ประเทศเล็กไปจนถึงประเทศใหญ่ ต่างพากันหลั่งไหลออกมา โดยมีเกือบทุกคนในบรรดานักรบผู้มีชื่อเสียง กษัตริย์และแม่ทัพผู้เลื่องชื่อของยุโรปเข้าร่วม ได้แก่ จักรพรรดิเฟรเดอริก, ริชาร์ดใจสิงห์, กษัตริย์แห่งอังกฤษและฝรั่งเศส ต่างยกทัพมาเผชิญหน้า

[^1]: สุลฏอนเศาะลาหุดดีน (سلطان صلاح الدین) หน้า 202–205

บุรกันดี ดยุกแห่งฟลานเดอร์สและท่านเคานต์ทั้งหลายต่างยกทัพหลั่งไหลมาพร้อมกองทหารสวมเกราะเหล็กของตน ผู้ที่ยืนหยัดเผชิญหน้ากับพวกเขาทั้งหมดมีเพียงสุลต่านเศาะลาหุดดีนผู้เดียว พร้อมด้วยเครือญาติและพันธมิตรไม่กี่คนของท่าน ซึ่งทำการปกป้องแทนโลกอิสลามทั้งมวล

สนธิสัญญาสันติภาพและการบรรลุภารกิจของสุลต่าน

ในที่สุด หลังจากสงครามนองเลือดที่ดำเนินต่อเนื่องมาห้าปี ในปี ฮ.ศ. 588 (ค.ศ. 1192) ณ เมืองร็อมละฮ์ คู่ต่อสู้ทั้งสองฝ่ายซึ่งเหนื่อยล้าจนหมดแรงแล้วได้ทำสนธิสัญญาสันติภาพกัน บัยตุลมักดิสและเมืองต่าง ๆ กับป้อมปราการทั้งหลายที่มุสลิมพิชิตได้ยังคงอยู่ในความครอบครองของพวกเขาดังเดิม รัฐเล็ก ๆ บนชายฝั่งทะเลแห่งอักกาอยู่ในความครอบครองของชาวคริสต์ ส่วนดินแดนที่เหลือทั้งหมดอยู่ใต้การปกครองของสุลต่านเศาะลาหุดดีน ภารกิจที่เศาะลาหุดดีนรับไว้เป็นหน้าที่ของตน หรือกล่าวให้ถูกต้องยิ่งขึ้น ภารกิจที่อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงมอบหมายแก่ท่าน ได้บรรลุผลสมบูรณ์ด้วยมือของท่าน นักประวัติศาสตร์ชาวคริสต์ผู้หนึ่งกล่าวถึงความสำเร็จของท่านและการสิ้นสุดของสงครามครูเสดอันอัปมงคลไว้ดังนี้

«สงครามศักดิ์สิทธิ์มาถึงจุดสิ้นสุด การสู้รบต่อเนื่องห้าปีจบลง ก่อนชัยชนะของมุสลิมที่ฮิฏฏีนในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1187 ทางตะวันตกของแม่น้ำจอร์แดน มุสลิมไม่มีที่ดินในครอบครองแม้แต่นิ้วเดียว แต่ในเดือนกันยายน ค.ศ. 1192 เมื่อมีการทำสนธิสัญญาสันติภาพที่ร็อมละฮ์ ดินแดนทั้งหมดอยู่ในความครอบครองของมุสลิม เว้นแต่แผ่นดินแคบ ๆ ผืนหนึ่งบนชายฝั่งตั้งแต่เมืองศูร (ไทร์) ไปจนถึงยาฟา เศาะลาหุดดีนไม่มีเหตุใดเลยที่จะต้องละอายต่อสนธิสัญญาฉบับนี้ ส่วนสิ่งที่พวกครูเสดยึดได้นั้น ส่วนใหญ่ยังคงอยู่ในมือของพวกเขาเพียงชั่วคราวเท่านั้น หากพิจารณาเพียงความสูญเสียทั้งชีวิตและทรัพย์สิน ผลที่ได้ก็นับว่าน้อยนิดยิ่งนัก ตามเสียงร้องเรียกของสันตะปาปาแห่งโรม โลกคริสเตียนทั้งปวงได้จับอาวุธขึ้น ทั้งจักรพรรดิเฟรเดอริก กษัตริย์แห่งอังกฤษและฝรั่งเศส เจ้าผู้ครองซิซิลีและออสเตรีย ดยุกแห่งเบอร์กันดีและฟลานเดอร์ส เคานต์และบารอนผู้มีชื่อเสียงเลื่องลือนับร้อย ตลอดจนกษัตริย์ […] แห่งชาติคริสเตียนทั้งปวง และเจ้าผู้ครองคริสเตียนอื่น ๆ แห่งปาเลสไตน์ รวมทั้งเหล่าอัศวินเทมพลาร์และฮอสปิทัลเลอร์ผู้ยิ่งใหญ่ […] ได้ระดมความพยายามเพื่อยึดบัยตุลมักดิสกลับคืนมาเป็นของตน

การยึดครอง และอาณาจักรคริสเตียนแห่งบัยตุลมักดิส (เยรูซาเล็ม) ซึ่งใกล้จะล่มสลาย จะกลับมารุ่งเรืองอีกครั้ง แต่ผลลัพธ์เป็นอย่างไรเล่า? ในระหว่างนั้นจักรพรรดิเฟรเดอริกสิ้นพระชนม์ กษัตริย์แห่งอังกฤษและฝรั่งเศสเสด็จกลับประเทศของตน และบรรดาขุนนางผู้สูงศักดิ์และผู้มีเกียรติจำนวนมากของพวกเขาได้กลายเป็นธุลีดินอยู่ในแผ่นดินแห่งอีลิยาอ์ (บัยตุลมักดิส) แต่บัยตุลมักดิสก็ยังคงอยู่ในการครอบครองของสุลต่านเศาะลาหุดดีน มีเพียงรัฐเล็ก ๆ บนชายฝั่งอักกาเท่านั้นที่กษัตริย์คริสเตียนปกครองอยู่ในนามเท่านั้น

ในสงครามครูเสดครั้งที่สาม กำลังรวมของโลกคริสเตียนทั้งหมดได้ยกมาเผชิญหน้า แต่ก็ไม่อาจสั่นคลอนพละกำลังแห่งเศาะลาหุดดีนได้ กองทัพของเศาะลาหุดดีนอ่อนล้าจนหมดแรงหลังจากความทุ่มเทและการเสียสละอย่างหนักเป็นเวลาหลายเดือน และการรับใช้ที่ยากลำบากและอันตรายเป็นเวลาหลายปี แต่ก็ไม่มีผู้ใดเอ่ยคำร้องเรียนเลย ไม่มีผู้ใดปฏิเสธที่จะมาปรากฏตัวเมื่อถูกเรียก หรือปฏิเสธที่จะสละชีวิตของตนในกิจการที่ดีงาม ในหุบเขาอันห่างไกลของแม่น้ำดิจละฮ์ (ไทกริส) เป็นไปได้ว่าในใจของบรรดาเจ้าผู้ครองแคว้นที่ขึ้นตรงต่อสุลต่านอาจเกิดความไม่พอใจบ้างต่อการถูกเรียกระดมอยู่เสมอ แต่ถึงกระนั้นพวกเขาก็ได้นำกองทัพของตนมารับใช้สุลต่านด้วยความเสียสละและความภักดีอย่างยิ่ง ในสงครามครั้งสุดท้ายที่เกิดขึ้นที่อัรซูฟ กองทัพแห่งเมาศิลได้แสดงความกล้าหาญและความเสียสละอย่างใหญ่หลวง ในการสู้รบทั้งหมดนี้ สุลต่านมีความมั่นใจอยู่เสมอว่าจะได้รับความช่วยเหลือจากกองทัพแห่งอียิปต์และอิรัก...

และกำลังเสริมแห่งแผ่นดินชามได้มาจากกองทัพทางภาคเหนือและภาคกลาง ทั้งชาวเคิร์ด ชาวเติร์ก ชาวอาหรับ และชาวอียิปต์ ล้วนเป็นมุสลิมและเป็นผู้รับใช้ของสุลต่าน และเมื่อถูกเรียกก็มาปรากฏตัวรับใช้สุลต่านดุจบ่าวไพร่ แม้ว่าเชื้อสายและชนชาติของพวกเขาจะแตกต่างกัน และแม้จะมีการปะทะกันระหว่างชนชาติและความหยิ่งทะนงอวดอ้างทางเผ่าพันธุ์ สุลต่านก็ได้ผูกพันพวกเขาไว้ด้วยกันจนกองทัพทั้งหมดดูเป็นหนึ่งเดียว ทุกคนคงเป็นส่วนหนึ่งของกองทัพเดียวกัน ไม่ต้องสงสัยเลยว่าบางครั้งเกิดความยากลำบากในการรักษาความสามัคคีและความเป็นเอกภาพของพวกเขา และบางครั้งก็มีสถานการณ์อันละเอียดอ่อนเกิดขึ้นจนดูเหมือนว่าอุปนิสัยของพวกเขาเริ่มแตกต่างกัน แต่แม้กองทัพจะลังเลรวนเรอยู่บ้าง ชนชาติที่มีเชื้อสายแตกต่างกันทั้งหมดนี้ก็ยังคงอยู่ภายใต้คำสั่งของสุลต่านจนถึงฤดูใบไม้ร่วงปี ค.ศ. 1192 และเช่นเดียวกับที่ในปี ค.ศ. 1188 เป็นครั้งแรกที่อัลลอฮ์ทรง…

บนหนทางนี้ พวกเขาก็ได้รับการเรียกตัวมา ในทำนองเดียวกันนี้เองจนถึงที่สุด พวกเขาก็ยังคงทำงานอยู่ในหนทางของอัลลอฮ์ ตลอดช่วงเวลาทั้งหมดนั้นไม่เคยมีจังหวัดใดของสุลต่านแข็งข้อต่อพระองค์ และไม่เคยมีหัวหน้าในปกครองหรือรัฐบรรณาการรัฐใดก่อกบฏต่อพระองค์เลย แม้ว่าความคาดหวังต่อความภักดีและความอุตสาหะของพวกเขาจะเคยถูกตั้งไว้สูงกว่านี้ แต่ความคาดหวังเหล่านั้นก็เพียงพอแล้วที่จะนำความเชื่อมั่นอันมั่นคงที่สุดและพลังแห่งการนำมาสู่การทดสอบ แล้วทำให้มันปราชัยได้ มีเพียงตัวอย่างการแข็งข้อของเจ้าชายองค์หนึ่งในอิรักของสุลต่าน ซึ่งได้รับการแก้ไขโดยทันทีและโดยง่าย และเป็นข้อยกเว้นที่ยิ่งยืนยันถึงอิทธิพลและอำนาจที่สุลต่านมีเหนือราษฎรของพระองค์

เมื่อการทดสอบและความยากลำบากจากสงครามห้าปีสิ้นสุดลง สุลต่านก็ยังคงเป็นผู้ปกครองแต่เพียงผู้เดียวด้วยพระองค์เองตั้งแต่ภูเขาแห่งเคอร์ดิสถานไปจนถึงทะเลทรายนูเบีย และนอกพรมแดนเหล่านี้ กษัตริย์แห่งเคอร์ดิสถาน คาธอลิคอส (ผู้ปกครองในเวลานั้น) แห่งอาร์เมเนีย สุลต่านแห่งกูนียะฮ์ (โคนยา) และจักรพรรดิแห่งกุสฏอนฏีนียะฮ์ (คอนสแตนติโนเปิล) ต่างก็ปรารถนาให้เศาะลาฮุดดีนถือว่าพวกเขาเป็นมิตรและผู้ช่วยเหลือของพระองค์ แต่เศาะลาฮุดดีนไม่เคยติดค้างบุญคุณมิตรและพันธมิตรเหล่านี้ผู้ใดเลย พวกเขาไม่เคยมาช่วยเหลือพระองค์ เพียงแต่มาแสดงความยินดีเท่านั้น การต่อสู้ทั้งหมดนี้ เศาะลาฮุดดีนเป็นผู้กระทำเอง

ยกเว้นอัล-อาดิล พระอนุชาของสุลต่าน ผู้ซึ่งในช่วงหลังได้ปรากฏตัวอย่างโดดเด่นต่อหน้าทุกคน เป็นไปไม่ได้ที่ใครจะชี้ตัวแม่ทัพหรือที่ปรึกษาคนใดคนหนึ่งซึ่งอาจกล่าวได้ว่าเขาเป็นที่ปรึกษาผู้มีอิทธิพลเหนือสุลต่าน แน่นอนว่าพระองค์มีสภาสงครามซึ่งให้คำปรึกษาในเรื่องการรบ และบางครั้งก็เกิดขึ้นว่าความเห็นอันผิดพลาดของสภาได้มีชัยเหนือความเห็นอันถูกต้องของสุลต่าน ดังที่ปรากฏให้เห็นที่ศูร (ไทร์) และอักกา (เอเคอร์) แต่ถึงกระนั้นในสภานั้นก็ไม่อาจชี้ตัวสมาชิกคนใดได้ว่าความเห็นของเขามีอิทธิพลต่อสุลต่านมากกว่าความเห็นของผู้อื่น

พี่น้อง บุตร หลานชาย สหายเก่าแก่และใหม่ ผู้ปกครองท้องถิ่นในบังคับบัญชา กอฎีผู้ปราดเปรื่อง เสนาบดีผู้ภักดีและไว้วางใจได้ นักเทศน์ผู้เคร่งครัด และอุละมาอ์ ล้วนมีความเห็นเป็นเอกฉันท์ในเรื่องการทำญิฮาด และต่างก็มีส่วนร่วมในเรื่องนี้ ทุกคนต่างช่วยเหลือนายของตนอย่างเต็มกำลังความสามารถและพละกำลังของตน ด้วยความกระตือรือร้นและความภักดีอย่างยิ่ง แต่ไม่มีผู้ใดในหมู่พวกเขาที่จะลืมไปได้ว่าใครคือนาย? ด้วยความวิตกกังวลและความทุ่มเทอันนี้ […]

ในห้วงเวลาอันวิกฤตของการเสียสละชีวิตนั้น มีเพียงหัวใจดวงเดียวและเจตนารมณ์เดียวที่ครอบงำเหนือทุกสิ่ง และหัวใจกับเจตนารมณ์นั้นคือของสุลฏอนเศาะลาหุดดีน"[^1]

การสิ้นชีวิต

ในที่สุด หลังจากที่ได้ปฏิบัติหน้าที่อันศักดิ์สิทธิ์ของตนลุล่วง และปกป้องโลกอิสลามให้พ้นจากภัยแห่งการตกเป็นทาสของพวกครูเสดแล้ว บุตรผู้ซื่อสัตย์ของอิสลามผู้นี้ก็ได้อำลาจากโลกนี้ไปเมื่อวันที่ 27 เดือนเศาะฟัร ฮ.ศ. 589 ขณะนั้นท่านมีอายุห้าสิบเจ็ดปี[^2] กอฎีบะฮาอุดดีน อิบนุชัดดาด ได้บรรยายถึงการสิ้นชีวิตของสุลฏอนไว้ว่า:

"ในคืนวันที่ 27 เศาะฟัร ซึ่งเป็นวันที่สิบสองของการป่วยของสุลฏอน อาการป่วยได้ทรุดหนักลงและกำลังวังชาก็ถดถอย ชัยค์อบูญะอ์ฟัร อิมามแห่งอัลกัลลาสะฮ์ ซึ่งเป็นผู้ที่ศอลิหฺและเป็นผู้อาวุโสยิ่ง ได้รับอนุญาตให้ค้างคืนในป้อมปราการ เพื่อว่าหากในคืนนั้นถึงเวลาที่ถูกกำหนดไว้ซึ่งทุกคนต้องประสบ ท่านจะได้อยู่ใกล้สุลฏอนในขณะนั้น คอยสอนให้กล่าว (ตัลกีน) และเอ่ยพระนามของอัลลอฮ์ ในคืนนั้นสุลฏอนดูเหมือนอยู่ในสภาพพร้อมสำหรับการเดินทาง ชัยค์อบูญะอ์ฟัรนั่งอยู่ข้างท่าน ง่วนอยู่กับการอ่านอัลกุรอานและการซิกร์ สามวันก่อนหน้านั้นท่านอยู่ในอาการเลื่อนลอยหมดสติ จะรู้สึกตัวเป็นบางครั้งบางคราว เมื่อชัยค์อบูญะอ์ฟัรอ่านถึงอายะฮ์

هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ عَـٰلِمُ ٱلْغَيْبِ وَٱلشَّهَـٰدَةِ

«พระองค์คืออัลลอฮ์ ผู้ซึ่งไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์ ผู้ทรงรอบรู้สิ่งเร้นลับและสิ่งเปิดเผย» (ซูเราะฮ์อัล-หัชร์ 59:22)

สุลฏอนก็รู้สึกตัวขึ้นมา รอยยิ้มปรากฏบนริมฝีปาก ใบหน้าเบิกบาน และกล่าวว่า 'ถูกต้องแล้ว' แล้วท่านก็มอบชีวิตคืนแด่ผู้ทรงสร้างชีวิต นั่นคือวันพุธ ยามรุ่งอรุณ ดูเหมือนว่าหลังจากการสิ้นชีวิตของเหล่าเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม (อัล-คุละฟาอ์ อัร-รอชิดูน) แล้ว ไม่เคยมีวันใดที่โหดร้ายเช่นนี้มาประสบแก่บรรดามุสลิม ทั้งป้อมปราการ ทั้งเมือง และทั้งโลกปกคลุมไปด้วยความหดหู่ อัลลอฮ์เท่านั้นที่ทรงทราบว่ามันเป็นความเศร้าสลดและความหม่นหมองเพียงใด ก่อนหน้านี้เมื่อข้าพเจ้าได้ยินว่าผู้คนพลีชีพแทนผู้อื่นและยอมเป็นเครื่องไถ่แทน

[^1]: สุลฏอนเศาะลาหุดดีน หน้า 312–313 [^2]: สุลฏอนเกิดในปี ฮ.ศ. 532 (อบุลฟิดาอ์ เล่ม 3 หน้า 90)

...ปรารถนา ข้าพเจ้าเคยคิดว่าเป็นเพียงคำพูดเชิงอุปมาและการกล่าวตามมารยาท แต่ในวันนั้นข้าพเจ้าได้รู้ว่ามันคือความจริง ตัวข้าพเจ้าเองและผู้คนอีกมากมายเป็นเช่นนั้น หากเป็นสิ่งที่เป็นไปได้ พวกเขาก็พร้อมจะสละชีวิตของตนแทนสุลฏอน และหากชีวิตของพวกเขาถูกรับไว้เป็นค่าไถ่ พวกเขาก็พร้อมเต็มใจ"[^1]

ท่านกอฎี อิบนุชัดดาด เขียนไว้ว่า สุลฏอนทิ้งมรดกไว้เพียงหนึ่งดีนารและสี่สิบเจ็ดดิรฮัมเท่านั้น ท่านไม่ได้ทิ้งทรัพย์สิน บ้านเรือน ที่ดิน สวน หมู่บ้าน หรือไร่นาใด ๆ ไว้เลย ในการจัดเตรียมศพและฝังศพของท่าน ไม่มีการใช้เงินจากมรดกของท่านแม้แต่สตางค์เดียว ข้าวของทั้งหมดได้มาด้วยการกู้ยืม แม้กระทั่งหญ้าสำหรับปูหลุมศพก็ได้มาด้วยการกู้ยืม ส่วนผ้ากะฝั่นนั้น กอฎี อัลฟาฎิล ผู้เป็นวะซีรและอาลักษณ์ของท่าน เป็นผู้จัดหามาด้วยวิธีการที่อนุญาตและฮะลาล

ชีวประวัติแบบดัรวีชของสุลฏอน

ท่านกอฎี อิบนุชัดดาด เขียนถึงชีวประวัติ จริยธรรม กิจวัตร และคุณลักษณะพิเศษของสุลฏอนไว้ว่า

«สุลฏอนเป็นผู้มีอะกีดะฮ์ที่ถูกต้องอย่างยิ่ง เป็นมุสลิมผู้มีความเชื่อมั่นคง ในเรื่องอะกีดะฮ์ท่านยึดแนวทางและความเชื่อเดียวกับอะฮ์ลุสซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ ท่านเคร่งครัดอย่างยิ่งต่อการละหมาดญะมาอะฮ์ ครั้งหนึ่งท่านกล่าวว่า หลายปีมาแล้วที่ข้าพเจ้าไม่เคยละหมาดเดี่ยวเลยแม้แต่เวลาเดียว แม้ในยามเจ็บป่วย ท่านก็ยังเรียกอิมามมาและพยายามยืนละหมาดอย่างยากลำบาก ท่านปฏิบัติละหมาดซุนนะฮ์เราะวาติบอย่างสม่ำเสมอ ในยามกลางคืนท่านละหมาดนะวาฟิลเท่าที่สามารถทำได้ หากละหมาดนะวาฟิลในยามกลางคืนขาดไป ท่านก็จะชดใช้ก่อนละหมาดฟัจร์ตามแนวทางของมัซฮับชาฟิอี[^2] ในการป่วยครั้งสุดท้าย ข้าพเจ้าเห็นท่านยืนละหมาด ละหมาดของท่านขาดไปเพียงสามวันเท่านั้น คือช่วงที่ท่านหมดสติ ส่วนซะกาตนั้น ตลอดชีวิตของท่านไม่เคยถึงคราวที่ต้องจ่ายซะกาตเลย เพราะท่านไม่เคยสะสมทรัพย์ไว้มากพอจะถึงเกณฑ์ซะกาต ทรัพย์สินทั้งหมดของท่านถูกใช้ไปในการเศาะดะเกาะฮ์และการกุศล ท่านทิ้งไว้เพียงสี่สิบเจ็ดดิรฮัมนาศิรีและเหรียญทองหนึ่งเหรียญเท่านั้น นอกนั้นท่านไม่ได้ทิ้งทรัพย์สินหรือกรรมสิทธิ์ใด ๆ ไว้เลย»

[^1]: อันนะวาดิร อัสสุลฏอนิยะฮ์ (النوادر السلطانية) หน้า 5–249 [^2]: สุลฏอนเป็นผู้ถือมัซฮับชาฟิอี

รอมฎอน ท่านเคร่งครัดในการถือศีลอดอย่างยิ่ง มีศีลอดบางวันที่ท่านยังค้างอยู่ ซึ่งกอฎีฟาฎิลได้บันทึกไว้ในบันทึกความจำของท่าน ก่อนเสียชีวิต ท่านได้ถือศีลอดชดใช้ทั้งหมดนั้นด้วยความเอาใจใส่อย่างยิ่ง แม้แพทย์จะห้ามปรามเพียงใด แต่ท่านกล่าวว่า «ฉันไม่รู้ว่าพรุ่งนี้จะเป็นอย่างไร» ดังนั้นท่านจึงถือศีลอดชดใช้จนครบ

ท่านปรารถนาอย่างยิ่งที่จะไปประกอบพิธีหัจญ์ แต่ไม่มีโอกาส ในปีที่ท่านเสียชีวิต ความปรารถนานี้ทวีความรุนแรงอย่างมาก แต่ก็ไม่ได้มีโอกาสไป

ท่านชื่นชอบการฟังอัลกุรอานเป็นอย่างมาก บางครั้งท่านจะฟังจากทหารยามในหอคอยของท่านคนละสองสามหรือสี่ญุซอ์ ท่านเป็นผู้มีจิตใจนอบน้อม ถ่อมตน และอ่อนโยนมาก เมื่อฟังอัลกุรอาน น้ำตามักจะไหลรินจากดวงตาของท่าน ท่านชื่นชอบการฟังหะดีษอย่างยิ่ง และให้ความเคารพต่อหะดีษเป็นอย่างมาก ขณะมีการอ่านหะดีษ ท่านจะสั่งให้ผู้คนนั่งด้วยความเคารพ หากมีชัยค์ผู้มีสายรายงานหะดีษที่สูงส่ง ท่านจะไปฟังหะดีษในมัจลิสของชัยค์ผู้นั้นด้วยตนเอง ท่านเองก็ชื่นชอบการอ่านหะดีษ หากในหะดีษมีเรื่องที่เป็นข้อคิดเตือนใจ ดวงตาของท่านจะเปียกชุ่มด้วยน้ำตา บางครั้งในสนามรบ ท่านจะยืนอยู่ระหว่างแถวทหารสองแถวเพื่อฟังหะดีษ และกล่าวว่า ช่วงเวลานี้มีความประเสริฐเป็นพิเศษ

ท่านให้เกียรติอย่างยิ่งต่อสัญลักษณ์ทางศาสนา ท่านสั่งประหารซุฮ์รวัรดีผู้นอกรีต ตามคำแนะนำของท่านเอง โดยบุตรชายของท่าน อัลมาลิก อัซซอฮิร เป็นผู้สั่งประหาร ท่านมีความไว้วางใจต่ออัลลอฮ์อย่างยิ่ง และมีความคิดดีต่อพระองค์อย่างสูงสุด ในยามยากลำบากและวิกฤต ท่านมีนิสัยหันกลับไปหาอัลลอฮ์ตะอาลา ขอดุอาอ์และวิงวอนต่อพระองค์ ครั้งหนึ่ง บัยตุลมักดิสตกอยู่ในอันตรายร้ายแรงจากกองทัพครูเสดที่รวมตัวกันอยู่ใกล้ ๆ สุลต่านทรงกังวลเรื่องบัยตุลมักดิสอย่างมาก และไม่ยอมจากที่นั่นไปไม่ว่าด้วยเหตุใด คืนนั้นเป็นคืนวันศุกร์ในฤดูหนาว ข้าพเจ้าอยู่รับใช้ท่านเพียงลำพัง เราทั้งสองง่วนอยู่กับการซิกร์และดุอาอ์ตลอดทั้งคืน สุลต่านมักมีอาการแห้งและอาการทางน้ำดีดำครอบงำ เนื่องจากการตื่นตลอดทั้งคืน ข้าพเจ้าจึงเกรงว่าสุขภาพของท่านจะทรุดลง ข้าพเจ้าจึงเรียนท่านว่า ขอให้ท่านพักผ่อนสักครู่ ท่านกล่าวว่า «บางทีเจ้าคงง่วงนอน…»

ได้เล่าให้ฟังแล้ว เหตุนี้ท่านจงให้คำปรึกษาแก่ฉันเถิด" กล่าวเช่นนี้แล้วท่านก็ลุกขึ้น แต่เพียงครู่เดียวมุอัซซินก็อะซานซุบห์ ตามปกติฉันจะละหมาดฟัจญ์รฺร่วมกับท่าน เมื่อฉันมาถึงก็เห็นท่านกำลังราดน้ำลงบนมือและเท้าของท่าน เมื่อท่านเห็นฉันจึงกล่าวว่า "ฉันยังไม่ได้งีบหลับเลยแม้แต่น้อย" แล้วเราก็เริ่มละหมาด ฉันเกิดความคิดขึ้นมาอย่างหนึ่ง จึงกล่าวว่า "มีเรื่องหนึ่งผุดขึ้นในใจของข้าพเจ้า อินชาอัลลอฮ์ คงจะเป็นประโยชน์ นั่นคือ ขอให้ท่านหันกลับไปหาอัลลอฮ์ตะอาลา และวิงวอนขอดุอาอ์ต่อพระองค์ด้วยความนอบน้อมร่ำไห้ ด้วยความเชื่อมั่นว่าพระองค์เท่านั้นที่สามารถทำให้ความยากลำบากนี้คลี่คลายได้" ท่านถามว่า "แล้วจะทำอย่างไร?" ฉันกล่าวว่า "วันนี้เป็นวันศุกร์ ก่อนไปมัสยิด ขอให้ท่านอาบน้ำฆุสลฺ และละหมาดในมัสยิดอัล-อักศอ ณ ที่ซึ่งท่านนบี ﷺ ได้เสด็จขึ้นเมี๊ยะอฺรอจ และก่อนหน้านั้นขอให้ท่านบริจาคเศาะดะเกาะฮ์โดยลับที่สุดผ่านบุคคลที่ไว้วางใจได้ จากนั้นให้ละหมาดสองร็อกอะฮ์ระหว่างอะซานกับอิกอมะฮ์ ซึ่งมีหะดีษบทหนึ่งระบุถึงความประเสริฐของการนี้และการตอบรับดุอาอ์ในเวลานั้น แล้วจงก้มศีรษะลงสุญูดและกล่าวว่า "โอ้อัลลอฮ์ บรรดาเหตุปัจจัยทางวัตถุและที่พึ่งทางโลกทั้งหลายได้ขาดสะบั้นลงหมดแล้ว บัดนี้สำหรับการช่วยเหลือและชัยชนะแก่ศาสนาของพระองค์ เหลือเพียงที่พึ่งเดียว คือการก้มศีรษะลง ณ ธรณีประตูของพระองค์ และยึดเหนี่ยวที่พึ่งของพระองค์ไว้ให้มั่น บัดนี้ข้าพระองค์ไว้วางใจพระองค์เท่านั้น และพระองค์เท่านั้นคือผู้คุ้มครองและผู้ช่วยเหลือของข้าพระองค์" ข้าพเจ้ามีความหวังอย่างแรงกล้าว่าอัลลอฮ์ตะอาลาจะทรงตอบรับดุอาอ์ของท่าน"

สุลต่านได้กระทำตามนั้น ฉันได้ละหมาดเคียงข้างท่านตามปกติ ฉันเห็นว่าท่านหมอบสุญูดอยู่ เคราของท่านเปียกชุ่มด้วยน้ำตา และน้ำตาหยดลงบนผ้าละหมาดอย่างไม่ขาดสาย ฉันไม่ได้ยินว่าท่านขอดุอาอ์ว่าอะไร นับแต่วันนั้นเองร่องรอยแห่งการตอบรับดุอาอ์ของท่านก็เริ่มปรากฏ ความแตกแยกและความระส่ำระสายเกิดขึ้นในกองทัพครูเสด ข่าวที่สร้างความอุ่นใจหลั่งไหลเข้ามาไม่ขาดสาย จนกระทั่งรุ่งเช้าวันจันทร์ สนามรบก็โล่งว่างลงโดยสิ้นเชิง และกองทัพผู้รุกรานได้ล้มเลิกความคิดที่จะยึดบัยตุลมักดิส แล้วถอยทัพไปยังเมืองร็อมละฮ์"[^1]

[^1]: อันนะวาดิร อัส-สุลฏอนิยะฮ์ (النوادر السلطانية) หน้า 50

คุณธรรมทางจริยธรรม

นอกเหนือจากอิบาดะฮ์และคุณความดีในการปฏิบัติแล้ว ท่านยังประดับด้วยคุณธรรมแห่งผู้ปกครอง ได้แก่ ความยุติธรรม การให้อภัยและความอดกลั้น ความเผื่อแผ่และความใจบุญ ความมีน้ำใจและความสูงศักดิ์ ความอดทนและความมั่นคง ความกล้าหาญและความเป็นชายชาตรี ตลอดจนความองอาจและความมุ่งมั่นอันสูงส่ง

กอฎีอิบนุชัดดาดเขียนไว้ว่า "ในหนึ่งสัปดาห์ จะมีการเปิดให้เข้าเฝ้าเป็นการทั่วไปสองครั้ง คือวันจันทร์และวันพฤหัสบดี บรรดาฟุเกาะฮาอ์ กอฎี และอุละมาอ์ ตลอดจนคู่ความทั้งหลายจะเข้ามาพบ ทั้งผู้ใหญ่และผู้น้อย คนรวยและคนจน แม้กระทั่งชายชราและหญิงชราสามัญชน ล้วนได้รับอนุญาตให้เข้ามาได้ ไม่ว่าจะอยู่ในระหว่างการเดินทางหรืออยู่กับที่ ธรรมเนียมนี้ก็ไม่เคยเปลี่ยนแปลง ในหนึ่งวันหนึ่งคืน ท่านจะพิจารณากิจการต่าง ๆ ด้วยตนเองหนึ่งครั้ง และลงนามในคำร้องและพระราชโองการด้วยตนเอง ท่านไม่เคยปล่อยให้ผู้มีธุระหรือผู้มีความต้องการกลับไปอย่างผิดหวังเลย ควบคู่กันนั้นท่านก็หมั่นอยู่กับการซิกรุลลอฮ์และการอ่านอัลกุรอาน"

หากมีผู้ใดมาร้องทุกข์หรือร้องเรียน ท่านจะลุกขึ้นยืนฟังคดีของเขาด้วยตนเอง ให้ความยุติธรรมแก่เขา และใส่ใจในเรื่องนั้นอย่างเต็มที่ ครั้งหนึ่ง ชายธรรมดาคนหนึ่งได้ฟ้องร้องตะกียุดดีน หลานชายของท่าน (ซึ่งเป็นที่รักยิ่งของสุลฏอน) สุลฏอนได้เรียกตัวเขามาทันทีและพิจารณาคดีนั้น ครั้งหนึ่งมีชายคนหนึ่งฟ้องร้องตัวสุลฏอนเอง สุลฏอนได้ไต่สวนเรื่องนั้นอย่างถี่ถ้วน แม้ว่าสิทธิของโจทก์จะไม่อาจพิสูจน์ได้ แต่สุลฏอนก็ไม่ปล่อยให้เขากลับไปมือเปล่า หากได้มอบเสื้อคลุมเกียรติยศและทรัพย์สินเป็นรางวัลแก่เขา

ท่านเป็นผู้ใจกว้างและมีอุปนิสัยอดกลั้นอย่างยิ่ง นักประวัติศาสตร์อิบนุคัลลิกานเขียนไว้ว่า "ท่านมักมองข้ามความผิดพลาดและความบกพร่องของสหายและคนรับใช้ บางครั้งท่านได้ยินถ้อยคำที่ทำให้ท่านเจ็บปวดหรือไม่พอใจ แต่ท่านก็ไม่แสดงให้รู้สึกเลย และไม่ปล่อยให้ท่าทีของท่านเปลี่ยนแปลงไป ครั้งหนึ่งท่านขอน้ำ น้ำก็ไม่มา ท่านขออีก ก็ไม่ได้ จนกระทั่งในการชุมนุมเดียวกันนั้นเกิดขึ้นถึงห้าครั้ง ในที่สุดท่านกล่าวว่า "สหายทั้งหลาย ฉันกำลังจะตายเพราะความกระหายแล้ว" ทันใดนั้นน้ำก็มาถึง สุลฏอนจึงดื่ม

และไม่ได้กล่าวสิ่งใดเลยต่อความล่าช้านั้น[^1] ครั้งหนึ่งพระองค์ทรงฟื้นจากการประชวรหนัก และเสด็จเข้าห้องอาบน้ำเพื่ออาบน้ำ (ฉลอง) การหายป่วย น้ำร้อนมาก พระองค์จึงทรงขอน้ำเย็น คนรับใช้นำน้ำมา น้ำบางส่วนกระฉอกหกรดพระองค์ ด้วยความอ่อนแรงของพระองค์จึงทรงรู้สึกเจ็บปวด แล้วพระองค์ทรงขอน้ำเย็นอีกครั้ง คราวนี้ถาดน้ำเย็นทั้งถาดหล่นลงมา และน้ำทั้งหมดก็รดลงบนพระองค์ จนพระองค์เกือบสิ้นพระชนม์ แต่พระองค์ตรัสเพียงว่า "หากเจ้าตั้งใจจะฆ่าฉันก็บอกมาเถิด" คนรับใช้ขออภัย แล้วพระองค์ก็ทรงนิ่งเงียบ และไม่ได้ทรงไต่สวนเอาความใด ๆ เลย[^2] กอฎีอิบนุชัดดาดได้บันทึกเหตุการณ์อันน่าประทับใจหลายเรื่องเกี่ยวกับการให้อภัยและความอดกลั้นของสุลต่านต่อความผิดพลาดของบรรดาแม่ทัพนายกอง และความไม่สำรวมของผู้คนในราชสำนัก[^3]

"ความเอื้อเฟื้อและความใจกว้างของพระองค์นั้นถึงขนาดที่ตามคำของอิบนุชัดดาด บางครั้งพระองค์ทรงยกหัวเมืองที่พิชิตได้ให้แก่ผู้อื่น เมื่อพิชิตเมืองอามิดได้ อิบนุกอเราะฮ์ อัรสลาน ผู้นำคนหนึ่ง ได้ขอเมืองนั้น พระองค์ก็ทรงยกให้ บางครั้งพระองค์ทรงขายทรัพย์สินเพื่อนำมาพระราชทานรางวัลและของขวัญแก่คณะผู้แทน บางครั้งผู้ดูแลคลังหลวงต้องแอบเก็บซ่อนไว้บ้างเพื่อยามคับขัน เพราะรู้ว่าหากสุลต่านทรงทราบ พระองค์จะไม่ทรงเหลือไว้เลย ครั้งหนึ่งพระองค์ตรัสโดยอ้างถึงผู้อื่นว่า อาจมีบางคนที่มองเงินทองกับดินเสมอกัน ข้าพเจ้าทราบดีว่าพระองค์ทรงกล่าวถึงสภาพของพระองค์เอง"[^4]

"ความมีน้ำใจและความสูงส่งของพระองค์นั้นถึงขนาดที่ไม่เคยปล่อยให้ผู้มาเยือนและผู้มาเข้าเฝ้ากลับไปมือเปล่า แม้จะเป็นผู้ปฏิเสธศรัทธาก็ตาม เจ้าเมืองซัยดาเคยมาเข้าเฝ้า สุลต่านทรงต้อนรับเขาเป็นอย่างดี และให้เขาร่วมเสวยพระกระยาหารกับพระองค์ แต่ในขณะเดียวกันก็ทรงเชิญชวนเขาสู่อิสลาม และทรงอธิบายคุณงามความดีและความงดงามของอิสลามเพื่อจูงใจให้เขารับอิสลาม ผลแห่งความมีน้ำใจและความสูงส่งนี้คือ พระองค์ทรงส่งน้ำแข็งและผลไม้ไปให้ริชาร์ด คู่ปรับคนสำคัญที่สุดของพระองค์ ในยามที่เขาป่วย"[^5]

[^1]: ตารีค อิบนุคัลลิกาน (تاریخ ابن خلکان) ชีวประวัติของสุลต่านเศาะลาหุดดีน [^2]: แหล่งเดิม [^3]: อันนะวาดิร อัสสุลฏอนียะฮ์ (النوادر السلطانیہ) หน้า 24, 31 [^4]: แหล่งเดิม หน้า 14, 23 [^5]: อัลฟัตหุลกุสซี ฟิลฟัตหิลกุดสี (الفتح القسی فی الفتح القدسی) ของอิมาดุดดีน อัลกาติบ

«สุลต่านเป็นผู้มีจิตใจสูงส่ง ใจอ่อนโยน และมีความเห็นอกเห็นใจผู้อื่นอย่างยิ่ง ท่านไม่อาจทนเห็นการกดขี่ได้ และไม่อาจทนเห็นความทุกข์ยากของผู้อ่อนแอที่ประสบเคราะห์กรรมได้ อิบนุชัดดาดเขียนไว้ว่า ครั้งหนึ่งมีหญิงชราชาวคริสเตียนคนหนึ่งมาหาท่าน นางทุบอกตนเองและร้องไห้ไม่หยุด สุลต่านจึงถามถึงสาเหตุ นางกล่าวว่า "พวกโจรได้ลักพาลูกสาวตัวน้อยของฉันไปจากกระโจมของฉัน ฉันร้องไห้มาทั้งคืน ชายคนหนึ่งของสุลต่านบอกฉันว่า สุลต่านเป็นผู้มีเมตตาและใจดี พวกเราจะพาเจ้าไปหาท่าน แล้วเจ้าจงร้องทุกข์ต่อท่าน เขาจึงพาฉันมาเข้าพบท่าน บัดนี้ฉันจะขอลูกสาวของฉันคืนจากท่านเท่านั้น" สุลต่านรู้สึกสงสารนางอย่างยิ่ง ดวงตาของท่านเอ่อคลอด้วยน้ำตา ในทันใดนั้นท่านได้ส่งชายคนหนึ่งไปยังตลาดของกองทัพ ให้สืบหาว่าใครเป็นผู้ซื้อเด็กหญิงคนนั้นไป และให้จ่ายเงินแก่ผู้ซื้อตามราคาแล้วนำเด็กหญิงกลับมา ไม่นานนักก็ปรากฏว่าชายผู้ขี่ม้าผู้นั้นกลับมาพร้อมกับแบกเด็กหญิงไว้บนบ่า หญิงชราล้มลงกับพื้น เอาหน้าผากแนบลงกับดินเป็นเวลานาน และพร่ำพูดบางสิ่งด้วยภาษา (ยุโรป) ของนาง จากนั้นนางก็พาลูกสาวกลับไปด้วยความยินดีปรีดา»[^1]

กอฎีอิบนุชัดดาดกล่าวว่า เมื่อใดที่สุลต่านเห็นเด็กกำพร้า ท่านจะพูดจากับเขาด้วยความรักและความเอ็นดู ปลอบประโลมใจเขา และมอบสิ่งของบางอย่างให้ หากเด็กไม่มีผู้ใดเลี้ยงดู ท่านก็จะจัดการดูแลเขาด้วยตนเอง ในทำนองเดียวกัน เมื่อท่านเห็นผู้สูงอายุหรือคนชราคนใด ท่านจะรู้สึกสะเทือนใจอย่างยิ่ง และจะให้ความช่วยเหลือแก่เขา[^2]

คุณลักษณะแห่งความเป็นชายชาตรี

ความอดทนและความมั่นคงของท่านอยู่ในระดับที่กอฎีอิบนุชัดดาดเล่าว่า ครั้งหนึ่งท่านมีตุ่มและฝีขึ้นตั้งแต่เอวลงไปจนถึงหัวเข่ามากมายจนไม่สามารถนั่งได้ ถึงขนาดที่เมื่อปูสำรับอาหาร ท่านก็ไม่อาจรับประทานได้ เพราะไม่มีกำลังจะนั่ง ทั้งๆ ที่เป็นเช่นนั้น ท่านก็ยังคงตั้งแถวประจัญหน้ากับศัตรู ข้าพเจ้าได้เห็นว่าตั้งแต่เช้า…

[^1]: อันนะวาดิร อัสสุลฏอนิยะฮ์ (النوادر السلطانية) หน้า 26 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 28

ไปจนถึงเวลามัฆริบ ท่านขี่ม้าตะเวนจากด้านหนึ่งไปยังอีกด้านหนึ่งอยู่ตลอด ตรวจตรากองทัพและการจัดเตรียมต่าง ๆ ท่านอดทนต่อความเจ็บปวดจากฝีด้วยความขันติ เมื่อข้าพเจ้าแสดงความประหลาดใจ ท่านก็กล่าวว่า เมื่อได้ขึ้นขี่ม้าแล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่รู้สึกถึงความเจ็บปวดอีกเลย[^1]

ในการรบครั้งหนึ่ง ท่านไล่ติดตามศัตรูอยู่ตลอดเวลาทั้งที่กำลังป่วย คืนหนึ่งข้าพเจ้ากับแพทย์ประจำองค์สุลฏอนอยู่ใกล้ท่าน พวกเราคอยดูแลพยาบาลและหาเรื่องให้ท่านเพลิดเพลินใจ สุลฏอนบางครั้งก็หลับ บางครั้งก็ตื่น จนกระทั่งรุ่งเช้า สุลฏอนก็ขึ้นม้าพร้อมรบ ท่านส่งบุตรชายทั้งหลายของท่านออกไปข้างหน้าสุดในหนทางของอัลลอฮ์ และมอบพวกเขาทั้งหมดแด่อัลลอฮ์ สุลฏอนส่งทุกคนออกไปทีละคน จนเหลือเพียงข้าพเจ้ากับแพทย์เท่านั้น สุลฏอนยืนอยู่ ณ ที่ของท่านเช่นนั้นจนถึงเวลาเย็น คอยควบคุมการรบ จนกระทั่งในยามค่ำคืนได้อนุญาตให้กองทัพพักค้างคืนโดยถืออาวุธและเตรียมพร้อมระวังภัย แล้วข้าพเจ้ากับสุลฏอนจึงกลับมายังกระโจมของท่าน[^2]

ในด้านความกล้าหาญ สุลฏอนเป็นที่เลื่องลือจนเป็นแบบอย่าง กอฎีอิบนุชัดดาดเล่าว่า ในวันหนึ่งสุลฏอนจะตระเวนรอบข้าศึกวันละหนึ่งหรือสองครั้ง ในการรบที่ดุเดือด สุลฏอนจะขี่ม้าตะเวนไปตามระหว่างแถวทหารเพียงลำพัง โดยมีม้าสำรองตัวหนึ่งพร้อมคนเลี้ยงม้าติดตามไปด้วย ท่านจะฝ่าแถวทหารจากปีกขวาไปจนถึงปีกซ้าย เรียกหน่วยทหารต่าง ๆ มา และสั่งให้พวกเขาตั้งมั่นหรือรุกไปยังจุดที่เหมาะสม ความสงบใจและความไม่หวั่นเกรงของท่านเห็นได้จากเหตุการณ์ที่ครั้งหนึ่งข้าพเจ้ากล่าวแก่ท่านว่า สุลฏอนได้ฟังหะดีษในโอกาสต่าง ๆ มาแล้ว แต่ยังไม่เคยได้ฟังหะดีษในท่ามกลางสมรภูมิระหว่างสองแถวทัพเลย หากได้รับเกียรตินี้ด้วยก็จะเป็นการดียิ่ง ดังนั้นสุลฏอนจึงยืนอยู่ระหว่างแถวทัพและฟังหะดีษอันทรงเกียรติ[^3] ท่านไม่เคยใส่ใจต่อจำนวนของศัตรู และไม่เคยหวั่นไหวต่อมันเลย บางครั้งท่านต้องเผชิญกับข้าศึกจำนวนห้าแสนหรือหกแสนคน อัลลอฮ์ก็ทรงประทานชัยชนะแก่ท่าน และผู้คนจำนวนมากถูกสังหารและถูกจับเป็นเชลย[^4] ครั้งหนึ่งศัตรูราวเจ็ดสิบ […]

[^1]: อันนะวาดิร อัสสุลฏอนิยะฮ์ (النوادر السلطانية) หน้า 18 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 19 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 15 [^4]: เล่มเดียวกัน

เรือได้เข้ามาถึงอักกา ตั้งแต่เวลาอัศร์จนถึงเวลามัฆริบ แต่บนใบหน้าของสุลต่านไม่มีรอยย่นแห่งความกังวลเลย ในการรบครั้งใหญ่ที่สุดที่อักกา ทัพมุสลิมแตกกระเจิง แม้กระทั่งกองกลางของกองทัพก็ละทิ้งที่มั่น ธงและกลองตกลงบนพื้น แต่สุลต่านพร้อมสหายเพียงไม่กี่คนยังคงยืนหยัดอยู่ ณ ที่ของตน จนกระทั่งท่านยืนพิงหลังกับภูเขา ท่านร้องเรียกเหล่ามุสลิมและปลุกความละอายในใจพวกเขา พวกเขาจึงกลับคืนสู่สนามรบและบุกโจมตีอีกครั้ง ในการโจมตีนั้นข้าศึกถูกสังหารไปเจ็ดพันคน และมุสลิมได้รับชัยชนะ[^1] ความทะเยอทะยานอันสูงส่งและความใฝ่สูงของสุลต่านนั้นประเมินได้จากที่กอฎีอิบนุชัดดาดเล่าว่า วันหนึ่งสุลต่านกล่าวว่า "ฉันจะบอกสิ่งที่อยู่ในใจแก่ท่าน ความตั้งใจของฉันคือ เมื่อชำระชายฝั่งให้สะอาดจากพวกครูเสดแล้ว ฉันจะแบ่งดินแดน ทำพินัยกรรม และให้คำสั่งเสียไว้ แล้วตัวฉันเองจะอำลาจากที่นี่ เดินทางข้ามทะเลไปจนถึงหมู่เกาะของยุโรป และไล่ตามพวกชาวตะวันตก (ชนชาติยุโรป) เหล่านั้นไปจนถึงที่นั่น จนกว่าจะไม่เหลือผู้ปฏิเสธศรัทธาคนใดบนผืนแผ่นดินอีก หรือไม่ฉันก็จะพลีชีพไปในความตั้งใจนี้"[^2]

ความรู้และความประเสริฐ

สุลต่านเป็นผู้มีความรู้และคุณธรรม ท่านเชี่ยวชาญในเชื้อสายและเผ่าพันธุ์ของชาวอาหรับ ถึงขนาดที่รู้แจ้งในสายพันธุ์ของม้าที่มีชื่อเสียงของพวกเขา เหตุการณ์และเรื่องราวของชาวอาหรับท่านจำได้ขึ้นใจ ท่านรู้จักสิ่งมหัศจรรย์และสิ่งหายากของโลก และมีความรู้ในทุกแขนง ผู้ที่ได้นั่งร่วมกับท่านจะได้เรียนรู้สิ่งใหม่ ๆ มากมายจากท่าน[^3] นักประวัติศาสตร์บางท่านกล่าวว่า ท่านท่องจำ "อัล-หะมาสะฮ์" (الحماسة) ได้[^4] เลน พูล เมื่อกล่าวถึงชีวิตช่วงต้นของท่านได้เขียนไว้ว่า:

«ความโน้มเอียงที่แท้จริงในอุปนิสัยของเขาคือด้านศาสนศาสตร์ เขาฟังหะดีษจากอุละมาอ์ในยุคนั้น การตรวจสอบหลักฐานและสายรายงานของหะดีษ การอภิปรายประเด็นทางนิติศาสตร์ (ฟิกฮ์) และการอรรถาธิบายอายะฮ์อัลกุรอาน คือสิ่งที่เขาหมกมุ่นอยู่เสมอ และเหนือสิ่งอื่นใด เขามีความชื่นชอบที่จะให้มัซฮับของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ได้รับการสนับสนุนและพิสูจน์ด้วยหลักฐานที่หนักแน่น»[^5]

[^1]: อัน-นะวาดิร อัส-สุลฏอนิยะฮ์ (النوادر السلطانية) หน้า 15 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 17 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 7 [^4]: แหล่งเดิม [^5]: Saladin (สุลต่านเศาะลาฮุดดีน)

การล่มสลายของรัฐบาลฟาฏิมียะฮ์ และผลงานชิ้นที่สองของเศาะลาหุดดีน

ผลงานชิ้นที่สองของสุลฏอนเศาะลาหุดดีนคือการยุติอำนาจของราชวงศ์อุบัยดียะฮ์[^1] (ซึ่งโดยทั่วไปเป็นที่รู้จักในนามฟาฏิมียะฮ์) ในอียิปต์ ราชวงศ์นี้ดำรงอยู่ด้วยความยิ่งใหญ่และเกรียงไกรตั้งแต่ปี ฮ.ศ. 299 จนถึงปี ฮ.ศ. 567 เป็นเวลาสองร้อยหกสิบแปดปีเต็ม และได้สร้างอิทธิพลอย่างลึกซึ้งต่ออะกีดะฮ์ การปฏิบัติ ศีลธรรม และอารยธรรมของโลกอิสลามส่วนใหญ่ รัฐบาลในยุคนี้เต็มไปด้วยความแปลกประหลาดทางอะกีดะฮ์ บทบัญญัติอันพิสดาร และกฎหมายอันน่าขบขัน ตัวอย่างบางส่วนจะนำเสนอจากหนังสือ "อัล-คิฏ็อฏ วัล-อาษาร" (الخطط والآثار) ของนักประวัติศาสตร์ผู้มีชื่อเสียง อัล-มักรีซี ดังนี้

• ในปี ฮ.ศ. 362 มีการแก้ไขกฎหมายมรดก และออกกฎหมายว่า หากผู้ตายทิ้งบุตรสาวไว้ บุตรชายของพี่น้อง ลุง และคนอื่น ๆ จะไม่ได้รับส่วนแบ่งมรดกใด ๆ เลย การฝ่าฝืนกฎหมายนี้ถือเท่ากับการเป็นศัตรูต่อท่านหญิงฟาฏิมะฮ์ (ร.ฎ.) การดูจันทร์เสี้ยวถูกยกเลิกทั่วทั้งแผ่นดินอียิปต์ และการถือศีลอดกับวันอีดเริ่มกำหนดตามการคำนวณ

• ในปี ฮ.ศ. 372 มีการห้ามละหมาดตะรอวีหฺอย่างเป็นทางการทั่วทั้งอียิปต์ และชายผู้หนึ่งถูกประจานต่อหน้าสาธารณชนเพราะพบว่ามีหนังสือ "อัล-มุวัฏเฏาะอ์" ของอิมามมาลิก (ร.ฮ.) อยู่ในครอบครอง

• ในปี ฮ.ศ. 393 ชายสิบสามคนถูกเฆี่ยนตีและถูกประจานด้วยความผิดฐานละหมาดฎุฮา (ละหมาดช่วงสาย) ในปี ฮ.ศ. 395 ผักมุลูคิยะฮ์ (ผักชนิดหนึ่ง) ซึ่งชาวอียิปต์ชื่นชอบอย่างมาก ถูกประกาศห้าม เพราะท่านมุอาวิยะฮ์ (ร.ฎ.) ชอบมันมาก ผักญัรญีร (ผักร็อกเก็ต) ก็ถูกห้ามด้วยเหตุว่ากล่าวกันว่าท่านหญิงอาอิชะฮ์ (ร.ฎ.) ชอบมัน ในปีเดียวกันนั้นมีการเขียนถ้อยคำด่าทอ ประณาม และสาปแช่งชาวสะลัฟไว้บนผนังมัสยิด สุสาน และทะเลทรายทั้งหมด และมีการแกะสลักถ้อยคำเหล่านั้นไว้ ในปี ฮ.ศ. 411 อัซ-ซอฮิร ลิอิอ์ซาซ ดีนิลลาฮ์ ได้อนุญาตให้ดื่มสุราอย่างเสรีทั่วไป

[^1]: นักวิชาการด้านเชื้อสายเกือบทั้งหมดเห็นพ้องกันว่า บนีอุบัยด์ไม่มีความเกี่ยวพันใด ๆ กับวงศ์ตระกูลแห่งนุบูวะฮ์เลยแม้แต่น้อย บรรพบุรุษสูงสุดของพวกเขาคืออุบัยด์ ซึ่งเป็นชาวมะญูซีหรือชาวยิว กอฎีอบูบักร์ มุฮัมมัด อิบนุฏ็อยยิบ ได้อภิปรายเรื่องนี้โดยละเอียดในหนังสือของท่าน "อัล-กัชฟ์ อัน อัสรอร อัล-บาฏินียะฮ์" (الكشف عن أسرار الباطنية) กอฎีอับดุลญับบาร ในหนังสือ "ตัษบีต ดะลาอิล อัน-นุบูวะฮ์" (تثبيت دلائل النبوة) และอัล-มักดิซี ในหนังสือของท่าน "กัชฟ์ มา กานะ อะลัยฮิ บะนู อุบัยด์" (كشف ما كان عليه بنو عبيد)

ความสำราญ ความหรูหรา และการละเล่นไร้สาระแพร่หลายไปทั่ว ในช่วงเวลานั้นเองบ้านเมืองเกิดภาวะข้าวยากหมากแพงและโรคระบาดอย่างรุนแรง ผู้คนพากันมารวมตัวรอบพระราชวังและร้องตะโกนว่า "อัล-ญูอ์ อัล-ญูอ์" (หิวแล้ว หิวแล้ว) การปล้นสะดมเกิดขึ้นอย่างกว้างขวาง ในปี […] ฮ.ศ. มีการแต่งตั้งรัชทายาทผู้มีอายุเพียง […] ปี ขบวนเสด็จของเขาเคลื่อนไป ตลาดทุกแห่งถูกประดับประดา และผู้คนต่างก้มลงจูบพื้นดิน

ในบรรดาเคาะลีฟะฮ์เหล่านี้ มีหลายคนที่ได้รับการแต่งตั้งเป็นเคาะลีฟะฮ์ขณะยังมีอายุน้อยมาก และการเชื่อฟังพวกเขาถูกกำหนดให้เป็นหน้าที่บังคับเหนือมุสลิม อัล-มุสตันศิร บิลลาฮ์ ขึ้นเป็นเคาะลีฟะฮ์เมื่ออายุเจ็ดขวบ อัล-อามิร บิอะห์กามิลลาฮ์ มีอายุห้าปีกับหนึ่งเดือนและอีกไม่กี่วันในขณะขึ้นครองตำแหน่งเคาะลีฟะฮ์ อัล-ฟาอิซ บินัศริลลาฮ์ มีอายุเพียงห้าปีในขณะขึ้นครองตำแหน่ง และอัล-อาฎิด ลิดีนิลลาฮ์ มีอายุสิบเอ็ดปีเมื่อขึ้นเป็นเคาะลีฟะฮ์[^1]

ยุคนี้สิ้นสุดลงและยุคใหม่เริ่มต้นขึ้นด้วยการปกครองของสุลฏอนเศาะลาหุดดีน ร่องรอยของลัทธิชีอะฮ์และรอฟฎ์เริ่มเลือนหายไปจากอียิปต์ ซุนนะฮ์เจริญรุ่งเรือง มีการก่อตั้งมัดเราะสะฮ์ขึ้นในที่ต่าง ๆ ซึ่งอุละมาอ์ฝ่ายซุนนะฮ์ทำการสอนวิชาการศาสนา อิทธิพลของรัฐอุบัยดีย์ค่อย ๆ หมดสิ้นไปโดยสิ้นเชิง พร้อมกันนั้นลัทธิอิสมาอีลียะฮ์ ซึ่งเคยเป็นศาสนาประจำรัฐของอียิปต์มาเกือบสามศตวรรษ ก็กลายเป็นสิ่งแปลกแยกในอียิปต์ นักประวัติศาสตร์ชาวอียิปต์ อัล-มักรีซี เขียนไว้ว่า

وانتفى مذهب الشيعة والاسماعيلية والامامية حتى فقد من ارض مصر كلها

«ลัทธิชีอะฮ์ อิสมาอีลียะฮ์ และอิมามียะฮ์ได้สาบสูญไป จนกระทั่งไม่หลงเหลืออยู่ที่ใดในแผ่นดินอียิปต์ทั้งหมดอีกเลย»

ยุคการปกครองสองร้อยปีของรัฐอุบัยดีย์จึงเป็นยุคแห่งการทดสอบสำหรับอิสลาม ในช่วงเวลานั้นชะรีอะฮ์ ซุนนะฮ์ อะกีดะฮ์ และจริยธรรมถูกเยาะเย้ยและถูกเล่นตลกอย่างต่อเนื่อง ชาวซุนนะฮ์และผู้มีความรู้ถูกกดขี่และตกอยู่ใต้อำนาจ ส่วนบรรดาผู้มีจิตใจต่ำทราม ผู้มีนิสัยเสเพล และผู้ไร้ศาสนาก็มีอำนาจครอบงำ อัลลามะฮ์ อัล-มักดิซี ได้กล่าวถึงยุคนี้ไว้ในหนังสือของท่าน กิตาบุร-เราฎะตัยน์ ฟี อัคบาริด-เดาละตัยน์ (كتاب الروضتين في أخبار الدولتين) ว่า

وبقي هذا البلاء على الاسلام من اول

«รัฐอุบัยดีย์ปกครองตั้งแต่เริ่มต้นจนถึงจุดสิ้นสุด…»

[^1]: กิตาบุล-คิฏ็อฏ วัล-อาษาร (كتاب الخطط والآثار) ของอัล-มักรีซี หน้า 340, 355

ودولتهم اولها ذو الحجة سنة تسع وتسعين ومائتين الى سنة سبع وستين وخمسمائة وفى ايامهم كثرت الرافضة واستحكم امرهم ووضعت المكوس على الناس واقتدى بهم غيرهم وافسدت عقائد طوائف من اهل الجبال الساكنين بثغور الشام كالنصيرية والدرزية والحشيشة نوع منهم وتمكن دعاتهم منهم لضعف عقولهم وجهلهم ما لم يتمكنوا من غيرهم واخذت الفرنج اكثر البلاد بالشام والجزيرة الى ان من الله على المسلمين بظهور البيت الاتابكى وتقدم مثل صلاح الدين فاستردوا البلاد وازالوا هذه الدولة عن رقاب العباد۔

«อำนาจปกครองของพวกเขา (ราชวงศ์ฟาฏิมียะฮ์) เหนือโลกอิสลามเริ่มต้นในเดือนซุลหิจญะฮ์ ฮ.ศ. 299 และสิ้นสุดลงใน ฮ.ศ. 567 ในยุคของพวกเขา พวกรอฟิเฎาะฮ์ทวีจำนวนขึ้นและมีอำนาจครอบงำ มีการเรียกเก็บภาษีที่ไม่ชอบธรรมจากประชาชน และผู้อื่นก็เอาเยี่ยงอย่างพวกเขา หลักอะกีดะฮ์ของชาวภูเขาที่อาศัยอยู่ตามแนวชายแดนแคว้นชาม เช่น พวกนุศ็อยรียะฮ์ พวกดุรูซ และพวกหะชีชียะฮ์ (ผู้เสพกัญชา ซึ่งเป็นสาขาหนึ่งของพวกเขา) ก็เสื่อมทรามลงเพราะอิทธิพลของพวกเขา นักดะอ์วะฮ์ของพวกอิสมาอีลียะฮ์สามารถแผ่อิทธิพลและครอบงำชาวภูเขาเหล่านั้นได้เพราะความด้อยปัญญาและความโง่เขลาของพวกเขา ซึ่งไม่อาจทำได้กับผู้อื่น ในยุคการปกครองของพวกเขานั่นเอง ชาวฟิรอนญ์ (นักรบครูเสด) ได้ยึดครองเมืองต่าง ๆ ของอิสลามส่วนใหญ่ในแคว้นชามและอัล-ญะซีเราะฮ์ สภาพเช่นนี้ดำเนินไปจนกระทั่งอัลลอฮ์ทรงประทานความโปรดปรานแก่บรรดามุสลิมด้วยการปรากฏขึ้นของราชวงศ์อะตาบัก และการก้าวขึ้นมาของบุคคลอย่างเศาะลาหุดดีน ผู้เป็นมุญาฮิด พวกเขาได้กอบกู้ดินแดนอิสลามกลับคืนมา และปลดปล่อยปวงบ่าวของอัลลอฮ์ให้พ้นจากการปกครองนี้»

การปฏิวัติเปลี่ยนแปลงอำนาจการปกครองครั้งนี้ ซึ่งเป็นบทนำของการปฏิวัติครั้งใหญ่ทางศาสนาและศีลธรรม ย่อมเป็นที่ปลาบปลื้มยินดีของมุสลิมผู้มีอะกีดะฮ์ถูกต้องและผู้รักซุนนะฮ์อย่างเป็นธรรมชาติ อัลลามะฮ์อัล-มักดิซีย์ ซึ่งการปฏิวัติครั้งนี้เกิดขึ้นเพียง 29 ปีก่อนการถือกำเนิดของท่าน ได้ประจักษ์ด้วยตนเองถึงความเปลี่ยนแปลงและผลกระทบที่เกิดขึ้นตามมาจากเหตุการณ์ดังกล่าว

[^1]: กิตาบ อัร-เราฎะตัยน์ ฟี อัคบาร อัด-เดาละตัยน์ (كتاب الروضتين في أخبار الدولتين) เล่ม 1 หน้า 201

ได้แสดงความยินดีของตนไว้ด้วยถ้อยคำเหล่านี้ว่า :

انقرضت تلك الدولة وزالت عن الاسلام بمصر بانقراضها الذلة.

«ราชวงศ์นั้นได้สิ้นสุดลง และพร้อมกับการสิ้นสุดของมัน ยุคแห่งความอัปยศของอิสลามในอียิปต์ก็ได้ถึงกาลอวสานด้วย»

ท่านฮาฟิซ อิบนุก็อยยิม (ร.ฮ.) ได้กล่าวถึงความรุ่งเรืองของพวกบาฏินิยะฮ์และอิทธิพลของพวกเขา ตลอดจนความล่มสลายของอาณาจักรนี้ด้วยน้ำมือของนูรุดดีนและเศาะลาหุดดีน ไว้ในหนังสือของท่าน "อัศเศาะวาอิก อัลมุรสะละฮ์" (الصواعق المرسلة) ด้วยถ้อยคำอันเปี่ยมด้วยพลังดังนี้ :

"ดะอ์วะฮ์ของพวกบาฏินิยะฮ์นี้อ่อนแรงลงในดินแดนตะวันออก แต่ในดินแดนตะวันตก (มัฆริบ) มันค่อย ๆ ปรากฏขึ้นทีละน้อย จนกระทั่งกลายเป็นดะอ์วะฮ์ที่ทรงพลังยิ่ง รากของมันฝังลึก ธงของมันโบกสะบัด และพวกเขาได้ยึดครองเมืองส่วนใหญ่ของมัฆริบตอนไกล จากนั้นพวกเขาก็รุกคืบต่อไปจนถึงอียิปต์ และยึดครองอียิปต์ไว้ได้ พวกเขาได้วางรากฐานเมืองไคโร ผู้ปกครองและกอฎีของพวกเขาได้ดำเนินดะอ์วะฮ์ของตนอย่างเปิดเผย ในยุคของพวกเขานั้นเองที่ได้มีการแต่งสาส์นของอิควานุศเศาะฟา และอิบนุซีนาได้แต่งหนังสือ "อัลอิชาร็อต" และ "อัชชิฟาอ์" รวมทั้งงานเขียนอื่น ๆ อิบนุซีนาเองได้กล่าวว่า บิดาของข้าพเจ้าเป็นหนึ่งในผู้เผยแผ่ของอัลฮากิม บิอัมริลลาฮ์ (เคาะลีฟะฮ์และผู้เผยแผ่ดะอ์วะฮ์แห่งฟาฏิมียะฮ์) ในยุคของพวกฟาฏิมียะฮ์นั้น การปฏิบัติตามซุนนะฮ์และอาษาร (คำรายงานของสลัฟ) ได้ถูกระงับ ตำราซุนนะฮ์ถูกวางทิ้งไว้บนหิ้ง คงมีเพียงบางคนเท่านั้นที่แอบดูและปฏิบัติตามอย่างลับ ๆ ลักษณะเด่นและหลักการพื้นฐานของดะอ์วะฮ์นี้คือ สติปัญญามีความสำคัญเหนือกว่าวะห์ยูและคำสอนของบรรดานบี (อ.ล.)"

ทีละน้อย ๆ พวกบาฏินิยะฮ์ได้เข้าครอบงำดินแดนมัฆริบทั้งหมด อียิปต์ ชาม และหิญาซ อิรักเองก็ตกอยู่ภายใต้การยึดครองของพวกเขาเป็นเวลาหนึ่งปี ในยุคการปกครองของพวกเขาและในอาณาจักรของพวกเขา อะฮ์ลุสซุนนะฮ์ต้องใช้ชีวิตเยี่ยงพวกซิมมี (ราษฎรที่มิใช่มุสลิมภายใต้การปกครองของมุสลิม) แต่ความจริงแล้ว ความปลอดภัย เกียรติ และความน่าเชื่อถือที่พวกซิมมีได้รับนั้น อะฮ์ลุสซุนนะฮ์ยังไม่ได้รับเลย ในยุคนั้นอุละมาอ์จำนวนมากถูกตัดสินว่าสมควรถูกประหาร และทายาทของบรรดานบีจำนวนมากได้จากโลกนี้ไปขณะที่ยังถูกจองจำอยู่ในคุกของพวกเขา

[^1]: แหล่งเดิม (อ้างแล้ว) หน้า […]

ในที่สุด ความหวงแหนของพระผู้เป็นเจ้าก็พลุ่งขึ้น และโดยผ่านนูรุดดีนและเศาะลาฮุดดีน อัลลอฮ์ตะอาลาทรงปลดปล่อยชาวมุสลิมให้พ้นจากกรงเล็บแห่งการกดขี่ของพวกบาฏินียะฮ์ ดูเหมือนว่าในดินแดนเหล่านี้อิสลามกำลังจะสิ้นลมหายใจสุดท้าย แต่การพลิกผันครั้งนี้ทำให้รัฐอิสลามได้รับชีวิตใหม่ ดวงอาทิตย์แห่งความรุ่งเรืองของรัฐนั้นได้พ้นจากคราส และชาวมุสลิมทั่วโลกต่างปลาบปลื้มยินดี ในขณะที่ทุกหนแห่งมีผู้ถามกันว่า ในยุคแห่งการทดสอบนี้ อิสลามจะมีผู้ปกป้องและผู้ช่วยเหลือบ้างหรือไม่? อัลลอฮ์ตะอาลาทรงปลดปล่อยบัยตุลมักดิสให้พ้นจากเงื้อมมือของพวกบูชาไม้กางเขน โดยผ่านบ่าวของพระองค์และกองทัพมุญาฮิดีน และบรรดาผู้ช่วยเหลือของอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ ﷺ ก็ได้ทำหน้าที่ช่วยเหลือศาสนาแห่งสัจธรรมตามกำลังความสามารถและเตาฟีกที่ตนได้รับ[^1]

จากตำราประวัติศาสตร์ในยุคนี้ยังทำให้ทราบอีกว่า โลกอิสลามโดยทั่วไป และชามกับอิรักโดยเฉพาะ ต่างต้อนรับข่าวนี้ด้วยความยินดีอย่างล้นหลาม และมุสลิมทั้งสามัญชนและชนชั้นนำต่างแสดงความปลาบปลื้มอย่างยิ่งต่อเหตุการณ์นี้[^2]

ด้วยเหตุนี้ ในด้านหนึ่ง เศาะลาฮุดดีนได้สกัดกั้นกระแสน้ำหลากของนักรบครูเสดที่กำลังรุกคืบเข้ามา และปกป้องโลกอิสลามไว้เป็นเวลาหลายศตวรรษจากการตกเป็นเหยื่อของการตกเป็นทาสทางการเมือง ความเสื่อมทรามทางศีลธรรมและวัฒนธรรม และความละโมบของผู้รุกรานชาวตะวันตก ในอีกด้านหนึ่ง ด้วยการล้มล้างรัฐบาลอุบัยดียะฮ์ (ซึ่งเป็นที่รู้จักกันอย่างผิดๆ ว่าฟาฏิมียะฮ์) ท่านได้ปิดตาน้ำแห่งความเสื่อมทรามแห่งหนึ่ง ซึ่งไหลออกจากอียิปต์และแพร่กระจายอิทธิพลของลัทธิบาฏินียะฮ์และอิสมาอีลียะฮ์ไปทั่วโลกอิสลาม และเป็นต้นเหตุของความระส่ำระสายทางความคิด ความเสื่อมทรามทางอะกีดะฮ์และศีลธรรมในหมู่อุมมะฮ์มาเป็นเวลาสองถึงสามศตวรรษ ประวัติศาสตร์อิสลามไม่อาจลืมผลงานทั้งสองประการนี้ของเศาะลาฮุดดีนได้เลย และมุสลิมในประเทศใดก็ไม่อาจปลดเปลื้องตนจากภาระแห่งบุญคุณของมุญาฮิดชาวเคิร์ดผู้นี้ได้

جزاہ اللہ عن الاسلام والمسلمین خیر الجزاء

«ขออัลลอฮ์ทรงตอบแทนเขาด้วยการตอบแทนที่ดีที่สุดในนามของอิสลามและมุสลิมทั้งหลาย»

[^1]: อัศเศาะวาอิก อัลมุรสะละฮ์ อะลัลญะฮ์มียะฮ์ วัลมุอัฏฏิละฮ์ (الصواعق المرسلة على الجهمية والمعطلة) เล่ม 1 หน้า 222–223

[^2]: กิตาบุรเราฎะตัยน์ (كتاب الروضتين) เล่ม 1 หน้า 190–199

ชัยค์อัลอิสลาม อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม

ด้วยความพยายามเยี่ยงนักญิฮาดของสุลต่านเศาะลาหุดดีน การอุปถัมภ์ด้านวิชาการและศาสนาของท่าน การก่อตั้งมัดเราะสะฮ์ทางศาสนาขึ้นในที่ต่าง ๆ ตลอดจนการเสื่อมถอยของอิทธิพลชีอะฮ์ และผลจากบรรดาสุลต่านผู้มีอะกีดะฮ์แบบซุนนี ทำให้เกิดความสดชื่นขึ้นในชีวิตด้านวิชาการและการปฏิบัติ และโลกอิสลามได้หันกลับมาให้ความสนใจอีกครั้งต่อการสอนและการเรียนวิชาการด้านชะรีอะฮ์ และการบรรลุความเป็นเลิศในวิชาเหล่านั้น ผลที่ตามมาคือ ในศตวรรษที่เจ็ดแห่งฮิจเราะฮ์ได้มีบุคคลสำคัญทางศาสนาผู้ทรงเกียรติหลายท่านถือกำเนิดขึ้น ซึ่งแต่ละท่านได้ปฏิบัติหน้าที่ด้านดะอ์วะฮ์และการปฏิรูปในขอบเขตของตน และได้ต่อต้านแนวโน้มที่ผิดพลาดของรัฐบาลและของยุคสมัย ในบรรดาท่านเหล่านั้น บุคคลที่ยิ่งใหญ่ที่สุดคือชัยค์อัลอิสลาม อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม (เสียชีวิต ฮ.ศ. 660) ผู้ซึ่งในด้านความรู้ ความยำเกรง การพูดความจริง และความกล้าหาญ ท่านเป็นบุคคลหาได้ยากในยุคของท่าน และเป็นอนุสรณ์แห่งยุคต้น ๆ ของอิสลาม

ความยิ่งใหญ่ทางวิชาการ

อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม ถือกำเนิดที่ดิมัชก์ในปี ฮ.ศ. 577 ท่านได้ศึกษาจากบรรดาครูแห่งดิมัชก์และอุละมาอ์ผู้มีชื่อเสียง ซึ่งรวมถึงฟัครุดดีน อิบนุ อะสากิร, ซัยฟุดดีน อัล-อามิดี, อัล-ฮาฟิซ อบูมุฮัมมัด อัล-กอซิม อิบนุ อะสากิร ผู้เป็นอุละมาอ์ชั้นนำและครูบาอาจารย์แห่งยุคสมัย ตามรายงานบางกระแส ท่านเริ่มศึกษาเล่าเรียนเมื่อเข้าสู่วัยหนุ่มแล้ว แต่ไม่นานท่านก็มีความรู้ลึกซึ้งในวิชาการทั้งปวง และบรรดาผู้ร่วมสมัยของท่านต่างยอมรับในความสูงส่งและความยิ่งใหญ่ทางวิชาการของท่าน อัลลามะฮ์อิบนุ ดะกีก อัล-อีด ได้

ในงานเขียนบางเล่มของท่าน ได้กล่าวถึงท่านด้วยสมญานาม "สุลฏอนุลอุละมาอ์" (สุลต่านแห่งอุละมาอ์) เมื่อท่านเดินทางไปยังอียิปต์ในปี ฮ.ศ. 639 ท่านฮาฟิซ อับดุลอะซีม อัลมุนซิรี ผู้แต่งหนังสือ "อัตตัรฆีบ วัตตัรฮีบ" (الترغيب والترهيب) ได้แสดงความขอปลีกตัวจากการให้ฟัตวา และกล่าวว่า "ในเมืองที่มีอิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลามอยู่ ไม่สมควรที่ผู้อื่นจะให้ฟัตวา" ชัยค์ญะมาลุดดีน อิบนุลฮาญิบ กล่าวว่า ในด้านฟิกฮ์ ชัยค์อิซซุดดีน (ร.ฮ.) มีสถานะสูงกว่าอิมามเฆาะซาลี[^1]

อัษ-ษะฮะบีเขียนไว้ในหนังสือของท่าน "อัลอิบัร" (العبر) ว่า

انتهت إليه معرفة المذهب مع الزهد والورع وبلغ رتبة الاجتهاد

«ท่านบรรลุความสมบูรณ์ในความรู้ด้านฟิกฮ์ (แห่งมัซฮับ) พร้อมทั้งความสมถะและความยำเกรง และได้ถึงระดับแห่งการอิจญ์ติฮาด»[^2]

ชัยค์อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม สอนอยู่ที่ "ซาวิยะฮ์ อัลเฆาะซาลียะฮ์" ในดิมัชก์เป็นเวลานาน และดำรงตำแหน่งคอฏีบและอิมามแห่งมัสยิดอัลอุมะวีเป็นเวลานานเช่นกัน ชัยค์ชิฮาบุดดีน อบูชามะฮ์ เล่าว่า ด้วยเหตุของท่าน บิดอะฮ์ต่าง ๆ จึงถูกขจัดไป ซึ่งในสมัยของท่านได้แพร่หลาย ท่านได้คัดค้านอย่างเปิดเผยต่อ "เศาะลาตุรเราะฆออิบ" และ (การละหมาดใน) คืนนิศฟุชะอ์บาน[^3] และพิสูจน์ว่าสิ่งเหล่านั้นเป็นบิดอะฮ์ ขณะที่อุละมาอ์ชั้นนำบางท่านนิ่งเงียบและลังเลในเรื่องนี้

อัลมะลิก อัลกามิล ได้ยืนกรานอย่างมากให้ท่านรับตำแหน่งกอฎีแห่งดิมัชก์ ชัยค์ได้ยอมรับตำแหน่งนั้นโดยมีเงื่อนไขสำคัญหลายประการ ในช่วงเวลาเดียวกันนี้ ครั้งหนึ่งท่านได้เดินทางไปยังราชสำนักเคาะลีฟะฮ์ (แบกแดด) ในฐานะทูตของอัลมะลิก อัลกามิล

[^1]: ฏอบะกอตุชชาฟิอียะฮ์ อัลกุบรอ เล่ม 5 หน้า 81, หุสนุลมุหาเฎาะเราะฮ์ ของอัสสุยูฏี หน้า 141 [^2]: เศาะลาตุรเราะฆออิบ เป็นละหมาดชนิดหนึ่งที่ละหมาดกันในคืนวันที่ 27 เดือนเราะญับ จำนวนสิบสองร็อกอะฮ์ ด้วยรูปแบบเฉพาะ และมีการกล่าวถึงความประเสริฐอันยิ่งใหญ่ของมัน ละหมาดนี้เกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 448 และได้แพร่กระจายอย่างรวดเร็วเหมือนบิดอะฮ์ทั่วไป ชัยค์อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม ได้เขียนประวัติความเป็นมาของการเกิดขึ้นของมันไว้อย่างครบถ้วน โปรดดู "อิตหาฟุสสาดะฮ์" ชัรห์ อิหฺยาอ์ หน้า 423 [^3]: นิศฟุชะอ์บาน: ในคืนที่สิบห้า (ของเดือนชะอ์บาน) มีการละหมาดหนึ่งร้อยร็อกอะฮ์ด้วยรูปแบบเฉพาะ ตามทัศนะของอุละมาอ์อะฮ์ลุสซุนนะฮ์ ทั้งสองนี้เป็นบิดอะฮ์ อิบนุสสุบกีเขียนว่าเป็นบิดอะฮ์ที่น่าตำหนิ อิมามนะวะวีใช้คำว่า "เมาฎูอ์" (ปลอมแปลง) "มุนกัร" และ "ชะนีอ์" (น่ารังเกียจ) กับมัน (อิตหาฟุสสาดะฮ์ เล่ม 3 หน้า 425–427)

การให้คำแนะนำที่ดีแก่บรรดาสุลต่าน และความหวังดีต่ออิสลามและมุสลิม

ชัยค์อิซซุดดีนเป็นบุคคลสำคัญทางศาสนาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในแผ่นดินชาม แม้แต่บรรดาสุลต่านในสมัยนั้นก็ยังให้ความเคารพยกย่องท่าน ท่านเป็นผู้มีเกียรติ มีบารมีน่าเกรงขาม และมีศักดิ์ศรีในตนเองอย่างยิ่ง ท่านไม่เคยยอมไปปรากฏตัวที่ราชสำนักของกษัตริย์องค์ใด หรือไปเข้าเฝ้าในท้องพระโรงเลย แต่เมื่อใดที่กษัตริย์ในสมัยนั้นทูลขอให้ท่านไปเยือนด้วยตนเอง ท่านก็ไป และให้คำแนะนำที่ถูกต้องแก่เขา ท่านไม่เคยบกพร่องในความหวังดีต่อเขา ต่ออิสลาม และต่อมุสลิมเลย

สุลต่านอัล-มะลิก อัล-อัชร็อฟ ขณะป่วยหนักใกล้สิ้นพระชนม์ ได้ส่งขุนนางชั้นผู้ใหญ่ที่สุดของพระองค์ไปพบชัยค์ และให้กราบเรียนว่า "มูซา บิน อัล-มะลิก อัล-อาดิล อบูบักร์ ผู้รักท่าน ขอส่งสลามมายังท่าน ขอให้ท่านมาเยี่ยมไข้และขอดุอาอ์ให้ และปรารถนาให้ท่านให้คำตักเตือนอันจะเป็นประโยชน์แก่เขาบ้างเมื่อเขาต้องไปอยู่เบื้องหน้าอัลลอฮ์ในวันพรุ่งนี้" เมื่อชัยค์ได้ยินดังนั้นก็กล่าวว่า "การเยี่ยมไข้ครั้งนี้เป็นอิบาดะฮ์ที่ประเสริฐ เพราะอินชาอัลลอฮ์ ประโยชน์ของมันจะแผ่ขยายไปถึงผู้อื่น" ท่านจึงไปเยี่ยม สุลต่านปลื้มปีติอย่างยิ่งต่อการมาเยือนของท่าน และได้จุมพิตมือของท่าน ก่อนหน้านั้นสุลต่านเคยเกิดความเข้าใจผิดบางประการ[^1] และขุ่นเคืองท่านอยู่เป็นเวลานาน สุลต่านจึงขออภัยในเรื่องนั้น และกล่าวว่า ท่าน…

[^1]: ในศตวรรษที่หกและเจ็ด ความขัดแย้งระหว่างแนวทางอัชอะรีย์กับแนวทางหัมบะลีย์ แม้จะมีความเป็นหนึ่งเดียวกันในหลักพื้นฐาน ก็ได้กลายเป็นรูปแบบเดียวกับความขัดแย้งระหว่างมุอ์ตะซิละฮ์กับอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ในศตวรรษที่สี่ ฝ่ายอัชอะรีย์อธิบายและตีความ (ตะอ์วีล) บรรดาคุณลักษณะ (ศิฟาต) ของอัลลอฮ์ ส่วนฝ่ายหะนาบิละฮ์ยึดถือคุณลักษณะเหล่านั้นตามความหมายที่แท้จริงและตามถ้อยคำโดยสมบูรณ์ ทั้งสองฝ่ายต่างถือว่าการกระทำของตนด้วยเจตนาบริสุทธิ์เป็นการรับใช้ศาสนา และเป็นความหวังดีต่อซุนนะฮ์และชะรีอะฮ์ แต่ในศตวรรษต่อมา เรื่องนี้ได้รับความสำคัญและถูกขยายความเกินปกติ จนเรื่องเล็กน้อยกลายเป็นภูเขา การเป็นฝักฝ่ายและความคลั่งพวกถึงกับทำให้เรื่องนี้กลายเป็นเกณฑ์ตัดสินการกุฟร์และอีมาน ในสมัยของชัยค์อิซซุดดีน การโต้แย้งเหล่านี้รุนแรงมาก ท่านเป็นอัชอะรีย์ทั้งในด้านอะกีดะฮ์และการปฏิบัติ ส่วนอัล-มะลิก อัล-อัชร็อฟเป็นผู้ศรัทธาต่อหะนาบิละฮ์และโน้มเอียงไปทางแนวทางหัมบะลีย์ ในตอนแรกเขาจึงเกิดความระแวงและไม่พอใจชัยค์ แต่หลังจากได้พบชัยค์และได้รับข้อมูลโดยละเอียด ความระแวงนั้นก็หมดไป (ดูรายละเอียดใน ฏ็อบเกาะตุชชาฟิอียะฮ์ (طبقات الشافعیہ) เล่ม 5 หน้า 85–95)

โปรดอภัยให้แก่ข้าพเจ้า ขอดุอาอ์ให้แก่ข้าพเจ้าด้วย และโปรดให้คำตักเตือนแก่ข้าพเจ้าบ้าง ชัยค์กล่าวว่า "ในเรื่องการให้อภัยและการเอาผิดนั้น ทุกวันก่อนนอน ข้าพเจ้าให้อภัยแก่บ่าวทั้งหลายของอัลลอฮ์ในส่วนของข้าพเจ้าเองก่อน แล้วจึงนอนในขณะที่ไม่มีผู้ใดเหลือสิทธิ์ ข้อเรียกร้อง หรือข้อร้องเรียนใด ๆ ค้างอยู่กับข้าพเจ้าเลย และผลตอบแทนของข้าพเจ้าก็อยู่ที่อัลลอฮ์ มิใช่อยู่ที่มัคลูก

فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُۥ عَلَى ٱللَّهِ

«ผู้ใดให้อภัยและไกล่เกลี่ยคืนดี รางวัลของเขาอยู่ที่อัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัช-ชูรอ 42:40)

ส่วนเรื่องดุอาอ์นั้น ข้าพเจ้าขอดุอาอ์ให้แก่สุลต่านอยู่บ่อยครั้ง เพราะความดีงามของพระองค์คือความดีงามและความผาสุกของอิสลามและมุสลิม ขออัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานความเข้าใจอันลึกซึ้งแก่สุลต่านในกิจการที่จะทำให้พระองค์มีเกียรติต่อหน้าพระผู้เป็นเจ้า

ส่วนคำตักเตือนนั้น บัดนี้ได้กลายเป็นหน้าที่ที่จำเป็นแก่ข้าพเจ้าแล้ว เนื่องด้วยความพร้อมและการร้องขอของสุลต่าน สิ่งที่ข้าพเจ้าต้องกล่าวคือ ชื่อเสียงแห่งชัยชนะของท่านและการที่ท่านมีชัยเหนือศัตรูนั้นเลื่องลือไปทั่ว แต่สภาพในขณะนี้คือ พวกตาตาร์กำลังบุกรุกเข้ามาในดินแดนอิสลาม ส่วนท่านกลับไม่มีเวลาไปทำสงครามกับศัตรูของอัลลอฮ์ ตะอาลา และศัตรูของมุสลิมเหล่านั้น ในเวลานี้ท่านกำลังมุ่งหน้าไปทำสงครามกับอัล-มะลิก อัล-กามิล และตั้งค่ายอยู่เพื่อเผชิญหน้ากับเขา ทั้งที่อัล-มะลิก อัล-กามิลเป็นพี่ชายและญาติสนิทของท่าน ข้าพเจ้าขอเรียนเพียงว่า ขอให้ท่านหันทิศทางของท่านจากพี่ชายของท่านไปยังเหล่าศัตรูของอิสลาม และอย่าตัดสายสัมพันธ์เครือญาติในบั้นปลายนี้ ขอให้ท่านตั้งเจตนาเพื่อช่วยเหลือศาสนาของอัลลอฮ์และเพื่อความสูงส่งของศาสนา หากอัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงประทานความแข็งแรงแก่สุลต่าน เราก็หวังจากอัลลอฮ์ว่าท่านจะมีชัยเหนือพวกกาฟิร และความผาสุกนี้จะถูกบันทึกไว้ในบัญชีการงานของท่าน และหากการตัดสินของอัลลอฮ์ ตะอาลา เป็นอย่างอื่น สุลต่านก็จะจากโลกนี้ไปพร้อมกับบะเราะกะฮ์แห่งเจตนาของท่าน"

สุลต่านกล่าวว่า "ขออัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงตอบแทนความดีแก่ท่าน สำหรับการตักเตือนอันทันท่วงทีและคำปรึกษาอันบริสุทธิ์ใจนี้" ในทันทีนั้นพระองค์ทรงมีบัญชาให้หันทิศทางของกองทัพจากอียิปต์ (ซึ่งเป็นฝั่งของอัล-มะลิก อัล-กามิล) ไปยังพวกตาตาร์ และให้กองทัพเคลื่อนพลจากที่นั้นไปตั้งค่ายที่ก็อศีเราะฮ์ ดังนั้นในวันเดียวกันนั้นคำสั่งนี้ก็ได้รับการปฏิบัติ และผู้คนก็ได้รู้ว่าบัดนี้กษัตริย์ทรงมีพระประสงค์จะต่อสู้กับพวกตาตาร์

อัลมะลิก อัลอัชร็อฟได้ขอคำตักเตือนเพิ่มเติม ชัยค์จึงกล่าวว่า กษัตริย์อยู่ในสภาพเช่นนี้ ส่วนผู้แทนพระองค์และเจ้าหน้าที่ของรัฐบาลต่างก็หมกมุ่นอยู่กับความสำราญ วงสุราเวียนกันอยู่ บาปต่าง ๆ ถูกกระทำอยู่ ภาษีอากรและค่าธรรมเนียมใหม่ ๆ ถูกเรียกเก็บจากชาวมุสลิม การงานที่ดีเลิศที่สุดที่ท่านจะนำเสนอต่อเบื้องพระพักตร์อัลลอฮ์ได้ก็คือ ท่านขจัดความสกปรกเหล่านี้ทั้งหมดเสีย ยกเลิกภาษีใหม่ ๆ เหล่านี้ ระงับการกระทำอันอยุติธรรมทั้งปวง และอำนวยความยุติธรรมแก่ผู้ร้องทุกข์

อัลมะลิก อัลอัชร็อฟได้ออกคำสั่งห้ามสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดในทันที และกล่าวว่า ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงตอบแทนความดีแก่ท่านจากมุสลิมทั้งปวง สำหรับการรับใช้ศาสนาและความหวังดีนี้ และด้วยความเมตตาและความกรุณาของพระองค์ ขอทรงประทานให้ข้าพเจ้าได้อยู่ร่วมกับท่านในสวรรค์ พร้อมกันนั้นได้ถวายเงินหนึ่งพันดีนาร์อียิปต์เป็นของกำนัล แต่ชัยค์ปฏิเสธที่จะรับ และกล่าวว่า การพบกันครั้งนี้ของข้าพเจ้าเป็นไปเพื่ออัลลอฮ์โดยบริสุทธิ์ ข้าพเจ้าไม่ต้องการให้มีสิ่งใดของโลกนี้เข้ามาปะปน

ความกล้าหาญและความหนักแน่นต่อหน้ากษัตริย์แห่งชาม

ผู้สืบทอดตำแหน่งของอัลมะลิก อัลอัชร็อฟ คือ อัศศอลิห์ อิสมาอีล (อบุลญัยช์) ได้ขอความช่วยเหลือจากพวกฟะรังญ์ (ชาวยุโรปครูเสด) ในการต่อสู้กับอัลมะลิก อัศศอลิห์ นัจญ์มุดดีน อัยยูบ กษัตริย์แห่งอียิปต์ (ซึ่งเป็นภัยคุกคามว่าจะยกทัพมาโจมตีชาม) และในฐานะค่าตอบแทนการช่วยเหลือ เขาได้เขียนหนังสือยกเมืองศ็อยดา (ไซดอน) ป้อมชะกีฟ และป้อมปราการอีกหลายแห่งให้แก่พวกเขา ด้วยความสัมพันธ์ฉันมิตรนี้ พวกฟะรังญ์จึงรู้สึกเป็นกันเองถึงขนาดที่เข้ามาซื้ออาวุธในดิมัชก์ (ดามัสกัส)

ชัยค์รู้สึกเจ็บปวดใจอย่างยิ่งต่อเรื่องนี้ ที่พวกฟะรังญ์เข้ามาในเมืองของชาวมุสลิมเพื่อซื้ออาวุธไปใช้ฟาดฟันคอของชาวมุสลิม พ่อค้าอาวุธได้ขอฟัตวาจากชัยค์ ชัยค์กล่าวอย่างชัดเจนว่า การขายอาวุธให้แก่พวกฟะรังญ์นั้นเป็นที่ต้องห้าม (หะรอม) เพราะพวกท่านรู้ดีว่า อาวุธเหล่านี้จะถูกนำไปใช้ต่อต้านพี่น้องมุสลิมของพวกท่าน

ความไร้ศักดิ์ศรีของกษัตริย์ และความต่ำต้อยไร้ทางสู้ของอิสลามเช่นนี้ ส่งผลกระทบอย่างมากต่อจิตใจของชัยค์ ท่านจึงเลิกขอดุอาอ์ให้แก่กษัตริย์ในคุฏบะฮ์ แทนที่จะเป็นเช่นนั้น เมื่อท่านกล่าวคุฏบะฮ์ทั้งสองบนมิมบัรเสร็จแล้ว ท่านจะขอดุอาอ์ด้วยความรู้สึกอันแรงกล้าว่า "โอ้อัลลอฮ์!

ทรงช่วยเหลือและประทานชัยชนะแก่อิสลามและผู้ปกป้องอิสลาม และทรงประทานความต่ำต้อยและความอัปยศแก่พวกนอกรีตและศัตรูของศาสนา» บรรดามุสลิมทั้งหลายต่างกล่าว "อามีน" ด้วยความซาบซึ้งและจับใจยิ่ง เจ้าหน้าที่ของรัฐได้รายงานเหตุการณ์นี้ต่อสุลต่านโดยเสริมแต่งให้เกินจริง สุลต่านจึงออกคำสั่งให้จับกุมชัยค์ ชัยค์ถูกคุมขังอยู่ระยะหนึ่ง หลังจากนั้นท่านถูกย้ายจากดิมัชก์ไปยังบัยตุลมักดิส

ในระหว่างนั้นเอง สุลต่านอัศ-ศอลิห์ อิสมาอีล, อัล-มะลิก อัล-มันศูร เจ้าเมืองหิมศ์ และบรรดากษัตริย์แฟรงก์ (ชาวยุโรป) ได้ยกทัพและไพร่พลของตนมายังบัยตุลมักดิสด้วยเจตนาจะบุกอียิปต์ ในใจของอัศ-ศอลิห์ อิสมาอีลยังคงขุ่นเคืองชัยค์อิซซุดดีนอยู่เสมอ และเขากังวลเรื่องนี้ เขาจึงมอบผ้าเช็ดหน้าของตนแก่บุคคลหนึ่งในหมู่ขุนนางคนสนิท และกล่าวว่า "จงนำผ้าเช็ดหน้านี้ไปมอบแด่ชัยค์ และด้วยความนอบน้อมเอาอกเอาใจอย่างที่สุด จงบอกท่านว่า ท่านสามารถกลับคืนสู่ตำแหน่งหน้าที่เดิมได้ด้วยเกียรติอย่างเต็มที่ หากท่านยอมรับก็จงพาท่านมาหาข้า หากท่านไม่ยอมรับ ก็จงคุมขังท่านไว้ในกระโจมอีกหลังหนึ่งที่อยู่ข้างกระโจมของข้า"

ขุนนางผู้นั้นได้พูดจาประจบประแจงชัยค์อย่างมาก ไม่ละเว้นแม้แต่น้อยในการให้เกียรติ ยกย่อง และเอาใจท่าน แล้วในที่สุดก็กล่าวว่า "ท่านเพียงไปพบพระราชาสักครู่ แสดงความนอบน้อมต่อพระองค์ และจุมพิตพระหัตถ์ของพระองค์ เรื่องราวทั้งหมดก็จะยุติลง และท่านจะได้กลับคืนสู่ตำแหน่งเดิมพร้อมทั้งได้รับการเพิ่มพูนและเลื่อนขั้นยิ่งขึ้น" ชัยค์ได้ตอบเขาด้วยคำตอบที่จะถูกจดจำไว้ในประวัติศาสตร์ตลอดไป ท่านกล่าวว่า

والله يا مسكين ما أرضاه أن يقبل يدي فضلًا عن أن أقبل يده، يا قوم أنتم في واد وأنا في واد، والحمد لله الذي عافاني مما ابتلاكم به

«ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ โอ้ผู้น่าสงสาร! ฉันยังไม่ยินยอมแม้แต่จะให้พระราชาจุมพิตมือของฉัน แล้วจะให้ฉันไปจุมพิตมือของเขาได้อย่างไร โอ้ประชาชนเอ๋ย! พวกท่านอยู่ในโลกหนึ่ง ส่วนฉันอยู่ในอีกโลกหนึ่ง มวลการสรรเสริญเป็นของอัลลอฮ์ผู้ทรงให้ฉันพ้นจากสิ่งที่พวกท่านถูกทดสอบให้ติดอยู่» (ฏ่อบะกอต อัช-ชาฟิอียะฮ์)

เมื่อได้ยินคำตอบนี้ ขุนนางผู้นั้นจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ข้าได้รับคำสั่งให้จับกุมท่าน" ชัยค์ตอบว่า "เชิญเถิด สิ่งใดที่ท่านทำได้ก็อย่ารีรอที่จะทำ" ขุนนางจึงคุมขังท่านไว้ในกระโจมอีกหลังหนึ่งข้างกระโจมของพระราชา ชัยค์ได้อ่านอัลกุรอานอันทรงเกียรติอยู่ในกระโจมของท่าน

อ่าน (อัลกุรอาน) อยู่เสมอ และกษัตริย์ทรงฟังอยู่ในกระโจมของพระองค์ วันหนึ่งกษัตริย์ตรัสถามกษัตริย์ชาวฟะรังค์ (ชาวยุโรป) ว่า พวกท่านได้ยินชัยค์ผู้นี้อ่านอัลกุรอานหรือไม่? พวกเขาตอบว่า ได้ยิน กษัตริย์ตรัสว่า พวกท่านรู้ไหมว่า ผู้นี้คือพระใหญ่ที่สุดของชาวมุสลิม

(هذا اكبر قسوس المسلمين)

«ผู้นี้คือพระที่ใหญ่ที่สุดของชาวมุสลิม»

เราได้คุมขังเขาไว้ เพราะเขาคัดค้านการที่เรายกป้อมปราการของชาวมุสลิมให้แก่พวกท่าน และเขาได้วิพากษ์วิจารณ์เรื่องนี้ เราจึงปลดเขาออกจากตำแหน่งคอฏีบแห่งดิมัชก์และตำแหน่งอื่น ๆ และเนรเทศเขาออกจากดิมัชก์ แล้วบัดนี้เราก็คุมขังเขาอีกครั้งเพื่อพวกท่าน กษัตริย์คริสเตียนเหล่านั้นกล่าวว่า หากผู้นี้เป็นพระของพวกเรา พวกเราคงจะล้างเท้าของเขาแล้วดื่มน้ำนั้น[^1]

ในช่วงเวลานั้นเอง กองทัพอียิปต์ได้มาถึง อัศศอลิห์ อิสมาอีลพ่ายแพ้ กองทัพฟะรังค์ถูกสังหารและถูกทำลายล้าง ส่วนชัยค์ก็ออกเดินทางสู่มิศร (อียิปต์) โดยปลอดภัย

ระหว่างทาง เมื่อผ่านแคว้นกะรัก เจ้าเมืองกะรักได้ขอร้องให้ท่านพำนักอยู่ที่นั่น ท่านกล่าวว่า

«เมืองเล็ก ๆ ของท่านนี้ ไม่อาจรองรับความรู้ของข้าพเจ้าได้»

ชัยค์อิซซุดดีนในมิศร

ที่มิศร สุลต่านแห่งมิศร อัลมะลิก อัศศอลิห์ นัจญ์มุดดีน ได้ต้อนรับชัยค์อย่างยินดียิ่ง แต่งตั้งท่านเป็นคอฏีบแห่งมัสยิดญามิอ์อัมร์ อิบนุลอาศ และมอบตำแหน่งกอฎีแห่งอัลวัจฮุลกิบลีของมิศร รวมทั้งภารกิจฟื้นฟูมัสยิดที่ร้างให้แก่ท่าน เมื่อสุลต่านสร้างมัดเราะซะฮ์ศอลิหิยะฮ์ ก็ได้มอบหมายการสอนมัซฮับชาฟิอีให้แก่ชัยค์อิซซุดดีน และท่านได้ปฏิบัติหน้าที่สอนและเผยแพร่ความรู้ด้วยความทุ่มเทอย่างเต็มที่ ผู้คนได้รับประโยชน์อย่างมาก

ความกล้าพูดความจริงและความไม่หวั่นเกรงของชัยค์

ในช่วงเวลานี้เอง ครั้งหนึ่ง ฟัครุดดีน อุษมาน ผู้เป็นผู้ดูแลพระราชวัง และโดยพฤตินัยเป็นผู้บริหารสูงสุดของรัฐมิศร

[^1]: ฏ็อบเกาะตุชชาฟิอียะฮ์ อัลกุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى) เล่ม 5 หน้า 101 โดยรายงานจากชัยค์ชะร็อฟุดดีน อับดุลละฏีฟ บุตรของชัยค์อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม

...ได้สร้างอาคารสำหรับเป็นห้องกลองไว้บนหลังคามัสยิดแห่งหนึ่งในอียิปต์ และที่นั่นก็มีการตีกลองและแตรขึ้น เมื่อชัยค์อิซซุดดีนได้ตรวจสอบเหตุการณ์นี้จนแน่ชัดแล้ว ท่านก็ได้ออกคำสั่ง (ในฐานะกอฎีและผู้ดูแลมัสยิดทั้งหลาย) ให้รื้อถอนอาคารหลังนั้น และตัดสินให้ฟัครุดดีนเป็นผู้ที่คำให้การของเขาตกไป (สากิฏุชชะฮาดะฮ์) เนื่องจากความผิดนี้ พร้อมกันนั้นท่านก็ลาออกจากตำแหน่งกอฎีด้วย ฐานะของชัยค์ในสายตาของสุลต่านไม่ได้ลดลงด้วยเหตุนี้ แต่สุลต่านก็ไม่ได้แต่งตั้งชัยค์กลับสู่ตำแหน่งกอฎีอีก

ในอีกด้านหนึ่ง คำตัดสินของชัยค์ได้รับความเคารพอย่างยิ่ง และอิทธิพลทางศาสนาของท่านก็กว้างขวางถึงขนาดที่ว่า ในช่วงเวลาเดียวกันนั้น อัล-มะลิก อัศ-ศอลิห์ สุลต่านแห่งอียิปต์ ได้ส่งคณะทูตไปเข้าเฝ้าเคาะลีฟะฮ์แห่งแบกแดด เมื่อทูตได้เข้าเฝ้าและนำสาส์นของสุลต่านแห่งอียิปต์ไปถวาย เขาก็ถูกถามว่า "ท่านได้ฟังสาส์นนี้จากปากของสุลต่านแห่งอียิปต์เองหรือผ่านผู้อื่น?" เขาตอบว่า "ข้าพเจ้าได้ฟังสาส์นนี้จากปากของฟัครุดดีน ผู้ดูแลพระราชวัง" เคาะลีฟะฮ์จึงกล่าวว่า "คำให้การของฟัครุดดีนเชื่อถือไม่ได้ ชัยค์อิซซุดดีนได้ตัดสินให้คำให้การของเขาตกไปแล้ว ดังนั้นเราจึงไม่อาจรับรายงานของเขาได้" ผลก็คือคณะทูตต้องเดินทางกลับอียิปต์ ไปฟังสาส์นจากสุลต่านโดยตรง แล้วจึงกลับไปแบกแดดเพื่อนำสาส์นนั้นไปถวายเคาะลีฟะฮ์

เหตุการณ์ที่แสดงถึงความกล้าหาญของท่านซึ่งน่าทึ่งยิ่งกว่านั้นก็คือ ในวันอีดวันหนึ่ง มีการออกว่าราชการในป้อมปราการ กษัตริย์ประทับบนบัลลังก์ด้วยความโอ่อ่าและเกียรติยศ กองทหารของราชสำนักยืนเรียงแถวทั้งสองข้างด้วยท่าทีนอบน้อม เหล่าขุนนางเข้ามาถวายความเคารพและก้มลงจุมพิตพื้น ท่ามกลางราชสำนักที่คลาคล่ำไปด้วยผู้คนนั้นเอง ชัยค์ได้เอ่ยพระนามกษัตริย์ขึ้นอย่างกะทันหันแล้วกล่าวว่า "อัยยูบเอ๋ย! ท่านจะตอบอัลลอฮ์ว่าอย่างไร เมื่อพระองค์ทรงถามว่า เรามอบอำนาจปกครองอียิปต์ให้แก่เจ้า เพื่อให้สุราถูกดื่มกันอย่างเสรีกระนั้นหรือ?" กษัตริย์ตรัสถามว่า "เรื่องนี้เกิดขึ้นจริงหรือ?" ชัยค์กล่าวด้วยเสียงอันดังว่า "ใช่แล้ว ในโรงสุราแห่งนั้นแห่งนี้มีการขายสุรากันอย่างเสรี และมีการกระทำอื่น ๆ ที่ไม่อาจเอ่ยถึงได้ ขณะที่ท่านกลับนั่งเสพสุขอยู่ที่นี่" กษัตริย์ตรัสว่า "ท่านผู้ทรงเกียรติ ข้าพเจ้าไม่มีส่วนเกี่ยวข้องในเรื่องนี้เลย สิ่งนี้มีมาตั้งแต่สมัยบิดาของข้าพเจ้าแล้ว" ชัยค์กล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้นท่านก็เป็นหนึ่งในบรรดาผู้คนที่คำตอบของพวกเขาคือ

إِنَّا وَجَدْنَآ ءَابَآءَنَا عَلَىٰٓ أُمَّةٍ

«แท้จริงพวกเราพบบรรพบุรุษของพวกเราอยู่บนแนวทางหนึ่ง» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุครุฟ 43:22) (คือสิ่งนี้สืบทอดมาตั้งแต่สมัยบรรพบุรุษของเรา)"

สุลต่านจึงออกคำสั่งให้ปิดโรงสุราแห่งนั้นในทันที

ศิษย์คนหนึ่งของชัยค์เล่าว่า เมื่อกลับจากราชสำนัก ข้าพเจ้าเรียนถามว่า “ท่านอาจารย์ เกิดอะไรขึ้นหรือ?” ท่านตอบว่า “เมื่อฉันเห็นกษัตริย์ออกว่าราชการด้วยความยิ่งใหญ่และเกียรติภูมิเช่นนั้น ฉันเกรงว่าภาพนี้จะทำให้เขาถูกความหยิ่งผยองครอบงำ และเขาจะตกเป็นเหยื่อของนัฟซูของตน ฉันจึงกล่าวถ้อยคำนั้นเพื่อขัดเกลาเขา” ข้าพเจ้าถามว่า “ท่านไม่รู้สึกหวาดกลัวเลยหรือ?” ท่านตอบว่า “ความเกรงขามและความยิ่งใหญ่ของอัลลอฮ์ตะอาลาปรากฏอยู่ในใจและอยู่ต่อหน้าฉันในขณะนั้นอย่างเต็มที่ จนเขาดูเหมือนแมวตัวหนึ่งเมื่อเทียบกับพระองค์”[^1]

ญิฮาดต่อพวกฟะรังญี (ชาวยุโรปครูเสด)

ยุคนั้นไม่ปลอดจากแผนร้ายของพวกฟะรังญี ครั้งหนึ่งกองทัพฟะรังญีบุกมาถึงเมืองมันศูเราะฮ์ และเอาชนะมุสลิมได้ ชัยค์ได้ร่วมญิฮาดไปกับมุสลิม อัลลอฮ์ตะอาลาได้ประทานความโปรดปรานให้ดุอาอ์ของท่านถูกตอบรับ อิบนุอัส-สุบกีย์บันทึกไว้ในหนังสือ "อัฏ-เฏาะบะกอต" ว่า ด้วยดุอาอ์ของท่าน อัลลอฮ์ตะอาลาได้ประทานชัยชนะแก่มุสลิม ทิศทางลมเปลี่ยนไป เรือของพวกฟะรังญีแตกพัง และพวกฟะรังญีส่วนใหญ่จมน้ำตาย[^2]

การจัดหาค่าใช้จ่ายสำหรับญิฮาดของชัยค์

ในยุคนั้นพวกตาตาร์กำลังรุกรานโลกอิสลามไปทั่วทุกแห่ง ระหว่างนั้นพวกเขาได้มุ่งหน้าสู่อียิปต์ ความหวาดกลัวที่พวกตาตาร์สร้างไว้ในใจมุสลิมนั้นเป็นที่เลื่องลือจนกลายเป็นสำนวน ความตื่นตระหนกแผ่ไปทั่วอียิปต์ สุลต่านแห่งอียิปต์และชาวอียิปต์ไม่กล้าเผชิญหน้า ชัยค์ุลอิสลามได้ปลุกขวัญกำลังใจพวกเขา และกล่าวว่า “พวกท่านจงออกไปด้วยพระนามของอัลลอฮ์ ฉันขอรับประกันชัยชนะ” กษัตริย์กล่าวว่า “ในคลังของข้ามีเงินน้อย ข้าต้องการกู้ยืมจากพวกพ่อค้า” ชัยค์กล่าวว่า “ก่อนอื่น จงนำอัญมณีในวังของท่านและเครื่องประดับของบรรดาพระมเหสีออกมา บรรดาขุนนางแห่งราชอาณาจักร…

[^1]: เฏาะบะกอตอัช-ชาฟิอียะฮ์ (طبقات الشافعیہ) [^2]: แหล่งเดียวกัน

และบรรดาอุมะรออ์ (ขุนนาง) แห่งราชสำนักจงนำเครื่องประดับของภริยาตนที่เป็นสิ่งต้องห้าม (หะรอม) มามอบ แล้วให้นำไปหลอมเป็นเหรียญกษาปณ์ และแจกจ่ายในหมู่กองทัพ หลังจากนั้นหากยังมีความจำเป็นก็อาจกู้ยืมได้ แต่ก่อนหน้านั้นไม่มีความจำเป็นใด ๆ ที่จะต้องกู้ยืมเลย ชัยค์มีบารมีน่าเกรงขามถึงเพียงนั้น จนสุลต่านและบรรดาอุมะรออ์แห่งราชอาณาจักรได้นำอัญมณีและเครื่องประดับมามอบต่อหน้าชัยค์โดยไม่โต้แย้งแม้แต่น้อย ด้วยสิ่งนั้นค่าใช้จ่ายในการสงครามจึงครบถ้วน และชาวมุสลิมก็ได้รับชัยชนะ

การประมูลขายบรรดาอุมะรออ์แห่งราชอาณาจักร

เหตุการณ์ที่น่าอัศจรรย์และสำคัญที่สุดในชีวิตของชัยค์ คือการที่ท่านได้นำบรรดาอุมะรออ์แห่งราชอาณาจักรเหล่านั้นออกประมูลขาย ซึ่งตามทัศนะของท่าน พวกเขาเป็นกรรมสิทธิ์ของบัยตุลมาลของชาวมุสลิม และยังไม่ได้รับการปลดปล่อยให้เป็นไทตามวิธีการของชะรีอะฮ์ อุมะรออ์เหล่านี้มีเชื้อสายเติร์ก และมีอำนาจครอบงำราชอาณาจักรอียิปต์อย่างกว้างขวาง หนึ่งในพวกเขาเป็นถึงผู้สำเร็จราชการแทนสุลต่าน ชัยค์ได้ออกฟัตวาว่า ตราบใดที่อุมะรออ์เหล่านี้ยังไม่ได้รับการปลดปล่อยตามวิธีการของชะรีอะฮ์ ธุรกรรมต่าง ๆ ของพวกเขาย่อมไม่ถูกต้องตามหลักชะรีอะฮ์ และพวกเขายังอยู่ในสถานะของทาส ผลของฟัตวานี้คือผู้คนเริ่มระมัดระวังในการทำธุรกรรมกับพวกเขา และพวกเขาก็ตกอยู่ในความยากลำบากอย่างมาก เมื่อเห็นเช่นนี้ ความไม่พอใจและความกังวลอย่างใหญ่หลวงก็เกิดขึ้นในหมู่อุมะรออ์ พวกเขาจึงรวมตัวกันวันหนึ่งแล้วเชิญชัยค์มา และถามว่าท่านต้องการอะไร ชัยค์กล่าวว่า "เราจะจัดการประชุมขึ้น และจะประมูลขายพวกท่านในนามของบัยตุลมาล แล้วท่านทั้งหลายจะได้รับหนังสือปลดปล่อยให้เป็นไทตามวิธีการของชะรีอะฮ์"

พวกเขาได้ร้องเรียนต่อสุลต่านว่า ชัยค์ต้องการทำให้พวกเราอัปยศ และจะนำพวกเราไปประมูลขายกลางตลาด สุลต่านพยายามโน้มน้าวชัยค์ แต่ท่านไม่ยอมถอนความเห็นของตน ในระหว่างการสนทนานั้น มีถ้อยคำบางอย่างหลุดออกจากปากของสุลต่านซึ่งไม่สมเกียรติของชัยค์ สุลต่านยังได้แสดงออกด้วยว่า ชัยค์จะมาเกี่ยวข้องอะไรกับเรื่องนี้ และเหตุใดท่านจึงเข้ามายุ่งในกรณีของบรรดาอุมะรออ์ เมื่อชัยค์ได้ยินเช่นนั้นก็ไม่พอใจ และตัดสินใจที่จะออกจากอียิปต์ไป ท่านบรรทุกสัมภาระของตนขึ้นหลังสัตว์พาหนะ ให้ครอบครัวขึ้นขี่ แล้วออกเดินทางไป การเดินทางของท่าน

เมื่อข่าวนี้แพร่ไป ทั่วกรุงไคโรก็เกิดความโกลาหล ชาวมุสลิมส่วนใหญ่ของเมืองพากันติดตามท่านไป อุละมาอ์ คนศอลิห์ และพ่อค้า ต่างออกเดินตามหลังท่านไปทั้งสิ้น เมื่อข่าวถึงสุลต่าน มีผู้ทูลว่า หากชัยค์อิซซุดดีนจากไป อำนาจการปกครองของพระองค์ก็จะสิ้นไปด้วย สุลต่านจึงเสด็จขึ้นม้าไปหาท่านด้วยพระองค์เอง ทรงง้อวอนจนท่านยอมกลับเข้าเมือง และตกลงกันว่าชัยค์จะเป็นผู้ประมูลขายบรรดาอุมะรออ์แห่งราชสำนักด้วยตัวท่านเอง

เมื่อผู้สำเร็จราชการ (นาอิบุสสัลฏะนะฮ์) ทราบเรื่อง เขาพยายามโน้มน้าวท่านด้วยถ้อยคำอ่อนหวานให้ล้มเลิกความตั้งใจ แต่ท่านยังคงยืนหยัดในความเห็นของท่าน ผู้สำเร็จราชการจึงโกรธและกล่าวว่า "ชัยค์ผู้นี้จะประมูลขายพวกเราได้อย่างไร ในเมื่อพวกเราเป็นผู้ปกครองแผ่นดิน ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ข้าจะฟันคอเขาด้วยดาบเล่มนี้" แล้วเขาก็ขึ้นม้าพร้อมบริวารไปยังประตูบ้านของชัยค์ ในมือถือดาบเปลือย เขาเคาะประตู บุตรชายของชัยค์ออกมาเห็นสภาพที่ผู้สำเร็จราชการยืนถือดาบเปลือยอยู่หน้าประตู จึงเข้าไปบอกชัยค์ ชัยค์ตอบอย่างไม่สะทกสะท้านว่า "ลูกเอ๋ย พ่อของเจ้าจะมีวาสนาถึงขั้นได้ชะฮีดในหนทางของอัลลอฮ์ได้อย่างไร" ว่าแล้วท่านก็ออกมา ทันทีที่ท่านปรากฏตัว ดาบก็หลุดจากมือผู้สำเร็จราชการ และร่างกายของเขาสั่นเทา เขาร้องไห้ขอให้ชัยค์ดุอาอ์ให้ แล้วกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านประสงค์จะทำสิ่งใด" ท่านตอบว่า "ข้าจะประมูลพวกท่าน และจะขายพวกท่าน" เขาถามว่า "ท่านจะนำเงินค่าตัวของพวกเราไปใช้ในด้านใด" ท่านตอบว่า "ในกิจการของชาวมุสลิม" เขาถามอีกว่า "ใครจะเป็นผู้รับเงินนั้น" ท่านตอบว่า "ข้าเอง" เขากล่าวว่า "ดีแล้ว"

ชัยค์จึงประมูลขายอุมะรออ์ทีละคนจนครบทุกคน มีการเสนอราคาสำหรับแต่ละคน ชัยค์ (เพื่อเป็นเกียรติแก่พวกเขา) ได้ตั้งราคาไว้สูงมาก และขายพวกเขาในราคาประมูลที่สูงยิ่ง แล้วท่านก็รับเงินมาใช้ในการกุศล ส่วนพวกเขาก็ได้เป็นไทและกลับบ้านของตน[^1] อิบนุสสุบกี (ร.ฮ.) เขียนไว้ว่า "ไม่เคยได้ยินเหตุการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นกับผู้อื่นเลย" นี่คือแบบอย่างสูงสุดแห่งความยิ่งใหญ่ของผู้รู้คนหนึ่ง และความเกรงขามที่ผู้คนมีต่อเขา

ชัยค์อิซซุดดีนกับบรรดาสุลต่านแห่งอียิปต์

ในช่วงชีวิตของชัยค์ อียิปต์ได้ผ่านการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ เมื่อท่านมาถึงอียิปต์นั้นเป็นยุคของราชวงศ์อัยยูบี และ

[^1]: ฏ็อบเกาะตุชชาฟิอียะฮ์ อัลกุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى) เล่ม 5 หน้า 84–85

ราชวงศ์ของเศาะลาฮุดดีนยังคงปกครองอยู่ ราชวงศ์นี้สิ้นสุดลงในช่วงชีวิตของท่าน หลังจากอัล-มะลิก อัล-มุอัซซอม ตูรานชาห์ ผู้สืบทอดตำแหน่งของอัล-มะลิก อัศ-ศอลิห์ นัจมุดดีน อัยยูบ ยุคการปกครองของเหล่าอุมะรออ์เชื้อสายเติร์กก็มาถึง พวกเขาทั้งหมดล้วนเป็นผู้ชื่นชมและนอบน้อมต่อท่านชัยค์ และไม่มีความบกพร่องใด ๆ ในการให้เกียรติ ยกย่อง และเคารพนับถือท่านเลย โดยเฉพาะอย่างยิ่งสุลต่านเติร์กผู้มีชื่อเสียงแห่งอียิปต์ อัล-มะลิก อัซ-ซอฮิร บัยบัรส์ ซึ่งเป็นผู้ให้ความเคารพท่านชัยค์อย่างยิ่ง และประทับใจในบุคลิกภาพของท่าน ด้วยคำแนะนำของท่านชัยค์นั่นเอง หลังจากการล่มสลายของแบกแดดและการสิ้นสุดของราชวงศ์อับบาซียะฮ์ สุลต่านได้เชิญอบุลกอซิม อะห์มัด ผู้มีสมญาว่าอัล-มุสตันศิร ซึ่งเป็นอาของเคาะลีฟะฮ์องค์สุดท้ายแห่งแบกแดด อัล-มุสตะอ์ศิม ให้พำนักในอียิปต์อย่างสมเกียรติและได้รับการยกย่อง ในปี ฮ.ศ. 659 (ค.ศ. 1261) ผู้ที่ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) ต่อเขาเป็นคนแรกคือท่านชัยค์อิซซุดดีน จากนั้นคืออัล-มะลิก อัซ-ซอฮิร บัยบัรส์ ต่อมาคือท่านกอฎีอัล-กุฎอต ตาญุดดีน และคนอื่น ๆ[^1]

คุณธรรมอันสูงส่ง

ท่านชัยค์ นอกจากจะมีความรู้ ความประเสริฐ ความสง่างามและความน่าเกรงขามแล้ว ท่านยังเป็นผู้มีจิตใจกว้างขวาง ใจบุญ และชอบทำความดีอย่างยิ่ง ท่านกอฎีอัล-กุฎอต บัดรุดดีน อิบนุญะมาอะฮ์ เล่าว่า ในช่วงที่ท่านพำนักอยู่ในดิมัชก์ ได้เกิดภาวะข้าวยากหมากแพงอย่างหนักในปีหนึ่ง ราคาสวนผลไม้ตกต่ำลงมากและขายกันในราคาถูก ภรรยาผู้มีเกียรติของท่านชัยค์ได้มอบเครื่องประดับชิ้นหนึ่งให้ท่าน เพื่อนำไปซื้อสวนสักแห่งไว้สำหรับพักผ่อนในฤดูร้อน ท่านได้นำเครื่องประดับนั้นไปขาย แล้วบริจาคเงินทั้งหมดเป็นทาน ภรรยาของท่านถามว่า "ท่านซื้อสวนแล้วหรือ?" ท่านตอบว่า "ใช่ แต่เป็นสวนในสวรรค์ ฉันเห็นว่าผู้คนตกอยู่ในความยากแค้นและความทุกข์ยากอย่างมาก ฉันจึงนำเงินนั้นไปใช้จ่ายให้แก่ผู้คนที่ตกทุกข์ได้ยากเหล่านั้น" นางจึงกล่าวว่า "ญะซากัลลอฮ์ (ขออัลลอฮ์ทรงตอบแทนท่าน)"

ท่านกอฎีอัล-กุฎอตผู้นี้ยังเล่าอีกว่า แม้ท่านชัยค์จะมีฐานะขัดสน แต่ท่านก็เป็นผู้มือเติบในการให้และใจบุญอย่างยิ่ง ถึงขนาดที่บางครั้งเมื่อท่านไม่มีสิ่งใดจะให้ ท่านก็จะฉีกผ้าโพกศีรษะ (อิมามะฮ์) ของท่านออกเป็นชิ้นหนึ่งแล้วมอบให้ไป

ท่านชัยค์อิซซุดดีนไม่เพียงแต่เป็นผู้กล้าหาญและพูดความจริงต่อหน้าบรรดาสุลต่านเท่านั้น แต่ในเรื่องที่เกี่ยวกับตัวท่านเองก็เช่นกัน

[^1]: หุสนุลมุหาเฎาะเราะฮ์ (حسن المحاضرة) เล่ม 2 หน้า 49

ในทำนองเดียวกัน ท่านเป็นผู้กล้าหาญและเป็นผู้ยอมรับสัจธรรม อิบนุสสุบกีย์และอัสสุยูฏีย์รายงานว่า ครั้งหนึ่งในช่วงที่ท่านพำนักอยู่ในอียิปต์ ท่านได้ผิดพลาดในการออกฟัตวาครั้งหนึ่ง ท่านจึงให้ประกาศว่า ผู้ใดที่อิบนุอับดิสสลามได้ให้ฟัตวาแก่เขาในเรื่องเช่นนั้น ก็อย่าได้ปฏิบัติตามฟัตวานั้น เพราะมันผิด[^1]

จากคำบอกเล่าของอิบนุสสุบกีย์ เป็นที่ทราบว่า นอกจากความสมบูรณ์ในวิชาการภายนอกแล้ว ชัยค์ยังเปี่ยมล้นด้วยสมบัติแห่งด้านในอีกด้วย แม้ว่าเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่แสดงถึงอีมานและความเชื่อมั่นอย่างแน่วแน่ การมอบหมายต่ออัลลอฮ์ ความไม่หวาดกลัวและความกล้าหาญ และการไม่ให้ความสำคัญแก่ผู้มีอำนาจทางโลกของท่าน จะเป็นหลักฐานในเรื่องนี้อยู่แล้วก็ตาม แต่อิบนุสสุบกีย์ได้ระบุไว้อย่างชัดเจนในหนังสือ อัฏเฏาะบะกอต ว่า ท่านได้รับประโยชน์จากอิมามแห่งตะริเกาะฮ์ ชัยค์ชิฮาบุดดีน อัสสุฮ์รอวัรดีย์ (ร.ฮ.) และได้รับอนุญาต (อิญาซะฮ์) จากท่านในการชี้นำและอบรมขัดเกลา[^2] อัสสุยูฏีย์ยังได้กล่าวถึงการพบปะและการได้รับประโยชน์ของท่านจากชัยค์อบุลหะซัน อัชชาซิลีย์ (ร.ฮ.) ด้วย[^3]

แนวทางของชัยค์ในเรื่องการสั่งใช้ความดีและการห้ามปรามความชั่ว

ในทางวิชาการและทางทฤษฎี ชัยค์ก็มีทัศนะว่า การสั่งใช้ความดีและห้ามปรามความชั่ว การคัดค้านและปฏิเสธบิดอะฮ์และความหลงผิดต่าง ๆ อย่างเปิดเผย เป็นหน้าที่ของอุละมาอ์ และในเรื่องนี้พวกเขาจะต้องอดทนต่ออันตรายและความยากลำบาก และต้องพร้อมรับมือกับเคราะห์กรรมทุกรูปแบบ

ท่านเขียนไว้ในจดหมายฉบับหนึ่งถึงอัลมะลิก อัลอัชร็อฟ ว่า

وبعد ذلك فانا نزعم انا من جملة حزب الله وانصار دينه وجنده وكل جندي لا يخاطر بنفسه فليس بجندي.

«และหลังจากนั้น เราถือว่าเราอยู่ในหมู่พรรคพวกของอัลลอฮ์ เป็นผู้ช่วยเหลือศาสนาของพระองค์และเป็นกองทัพของพระองค์ และทหารทุกคนที่ไม่พร้อมจะเอาชีวิตของตนเข้าเสี่ยงภัย ก็ไม่ใช่ทหาร»[^4]

[^1]: หุสนุลมุหาเฎาะเราะฮ์ หน้า 142 [^2]: อัฏเฏาะบะกอต เล่ม 5 หน้า 83 [^3]: หุสนุลมุหาเฎาะเราะฮ์ หน้า 142 [^4]: อัฏเฏาะบะกอต เล่ม 5 หน้า 95

ท่านเห็นว่าความรู้และวาจาคืออาวุธของอุละมาอ์ ดังนั้นญิฮาดของพวกเขาก็คือการใช้ทั้งสองสิ่งนี้ในการสนับสนุนสัจธรรมและต่อต้านความเท็จ ในจดหมายอีกฉบับหนึ่งท่านเขียนไว้ว่า:

قد امرنا الله بالجهاد في نصرة دينه، الا ان سلاح العالم علمه ولسانه كما ان سلاح الملك سيفه وسنانه، فكما لا يجوز للملوك اغماد اسلحتهم عن الملحدين والمشركين لا يجوز للعلماء اغماد السنتهم عن الزائغين والمبتدعين.

«อัลลอฮ์ทรงบัญชาให้เราทำญิฮาดและพากเพียรเพื่อช่วยเหลือศาสนาของพระองค์ และเป็นที่ประจักษ์ชัดว่า อาวุธของผู้รู้คือความรู้และวาจาของเขา เช่นเดียวกับที่อาวุธของกษัตริย์คือดาบและหอกของเขา ดังนั้น เมื่อกษัตริย์ไม่อาจเก็บอาวุธเข้าฝักต่อหน้าพวกนอกรีตและพวกมุชริกได้ฉันใด อุละมาอ์ก็ไม่อาจปิดปากของตนต่อหน้าผู้หลงผิดเบี่ยงเบนและพวกบิดอะฮ์ได้ฉันนั้น»

ในทัศนะของท่าน ในเรื่องการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว ผู้รู้ที่ยึดมั่นในพระผู้เป็นเจ้า (อาลิมร็อบบานี) จะต้องพร้อมแบกรับอันตรายทุกรูปแบบ ประหนึ่งว่าท่านไม่เห็นพ้องกับอุละมาอ์ที่ถือว่าการเผชิญอันตรายใด ๆ ก็ตามเป็นสิ่งที่ไม่อนุญาตโดยเด็ดขาด และนำอายะฮ์

وَلَا تُلْقُوا۟ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى ٱلتَّهْلُكَةِ

«และพวกเจ้าอย่านำตัวของพวกเจ้าไปสู่ความพินาศ» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:195)

มาอ้างเป็นหลักฐานอย่างผิดพลาดและไม่ถูกที่ ในจดหมายฉบับเดียวกันนั้นท่านกล่าวไว้อย่างทรงพลังว่า:

والمخاطرة بالنفوس مشروعة في اعزاز الدين، ولذلك يجوز للبطل من المسلمين ان ينغمر في صفوف المشركين، وكذلك المخاطرة بالامر بالمعروف والنهي عن المنكر ونصرة قواعد الدين بالحجج والبراهين

«การเสี่ยงชีวิตเพื่อยังเกียรติและชัยชนะแก่ศาสนาเป็นสิ่งที่ศาสนาบัญญัติไว้ ด้วยเหตุนี้จึงอนุญาตให้นักรบผู้กล้าหาญของมุสลิมบุกตะลุยเข้าไปในแถวของพวกมุชริก ในทำนองเดียวกัน การเสี่ยงตนในการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว และการค้ำจุนหลักการของศาสนาด้วยหลักฐานและข้อพิสูจน์ ก็เป็นสิ่งที่ศาสนาบัญญัติไว้»

[^1]: ฏ็อบเกาะตุชชาฟิอียะฮ์ อัลกุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى) เล่ม 5 หน้า 109

مشروعة فمن خشي على نفسه سقط عنه الوجوب وبقي الاستحباب ومن قال بان التغرير بالنفوس لا يجوز فقد بعد عن الحق ونأى عن الصواب وعلى الجملة فمن آثر الله على نفسه آثره الله ومن طلب رضا الله بما يسخط الناس رضي الله عنه وارضى عنه الناس ومن طلب رضا الناس بما يسخط الله سخط الله عليه وأسخط عليه الناس وفي رضا الله كفاية عن رضا كل احد

«…อย่างไรก็ตาม ผู้ใดเกรงว่าจะเกิดอันตรายต่อชีวิตของตน ความเป็นวาญิบก็จะตกไปจากเขา แต่ความเป็นมุสตะหับยังคงอยู่ ส่วนผู้ที่เห็นว่าการนำชีวิตเข้าไปเสี่ยงอันตรายนั้นไม่อนุญาตเลย เขาก็ได้ห่างไกลจากความจริงยิ่งนัก และทัศนะนี้ไม่ถูกต้องโดยสิ้นเชิง โดยสรุปแล้ว ผู้ใดให้อัลลอฮ์มาก่อนตัวเอง อัลลอฮ์ก็จะให้เขามาก่อนผู้อื่น และผู้ใดทำให้ผู้คนไม่พอใจเพื่อแสวงหาความพอพระทัยของอัลลอฮ์ อัลลอฮ์ก็จะทรงพอพระทัยในตัวเขา และจะทรงทำให้ผู้คนพอใจในตัวเขาด้วย ส่วนผู้ใดทำให้อัลลอฮ์กริ้วเพื่อแสวงหาความพอใจของผู้คน อัลลอฮ์ก็จะทรงกริ้วต่อเขา และจะทรงทำให้ผู้คนไม่พอใจเขาด้วย» (ฏ็อบกอต [طبقات] เล่ม 5 หน้า 91)

กวีชาวอาหรับได้กล่าวไว้อย่างไพเราะว่า

فليتك تحلو والحياة مريرة ... وليتك ترضى والانام غضاب

«หากเพียงความหวานชื่นแห่งความรักต่อพระองค์ได้บังเกิดแก่ข้า แม้ชีวิตจะขมขื่นเพียงใดก็ตาม และหากเพียงพระองค์ทรงพอพระทัยในตัวข้า แม้ทั้งโลกจะไม่พอใจก็ตาม»

ชีวิตของท่านบ่งบอกว่า ตลอดทั้งชีวิตท่านได้ปฏิบัติตามอะกีดะฮ์และแนวทางนี้ของท่าน และในเรื่องการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว ตลอดจนการคัดค้านสิ่งที่ท่านเห็นว่าผิดและขัดต่อบทบัญญัติแห่งศาสนา ท่านไม่เคยใส่ใจต่อชีวิต ทรัพย์สิน เกียรติยศ บ้านเกิด หรือตำแหน่งของท่านเลย

ผลงานประพันธ์ของชัยค์

ชัยค์เป็นผู้สอนที่ประสบความสำเร็จ เป็นนักนิติศาสตร์ผู้มีทัศนะกว้างไกล และเป็นมุฟตีผู้รอบรู้ลึกซึ้งฉันใด ท่านก็เป็นนักประพันธ์ผู้ช่ำชองฉันนั้น

ในบรรดาผลงานเขียนของท่าน หนังสือ «อัล-เกาะวาอิดุลกุบรอ» (القواعد الكبرى) และหนังสือ «มะญาซุลกุรอาน» (مجاز القرآن) มีคุณค่าเป็นพิเศษ อิบนุสสุบกีย์เขียนไว้ว่า

وهذان الكتابان شاهدان بامامته وعظيم منزلته في علوم الشريعة

«หนังสือทั้งสองเล่มนี้เป็นพยานยืนยันถึงความเป็นอิมามของท่าน และสถานะอันยิ่งใหญ่ของท่านในวิชาการแห่งชะรีอะฮ์»[^1]

ท่านได้ย่อหนังสือทั้งสองเล่มนี้ไว้เป็นหนังสือแยกต่างหากอีกด้วย อิบนุสสุบกีย์ยังได้ยกย่องเป็นพิเศษถึงหนังสืออีกสองเล่มของท่าน คือ «ชะญะเราะตุลมะอาริฟ» (شجرة المعارف) และ «อัด-ดะลาอิลุลมุตะอัลลิเกาะฮ์ บิลมะลาอิกะฮ์ วัลอินซ์ อะลัยฮิมุสสลาม» (الدلائل المتعلقة بالملائكة والإنس عليهم السلام) หนังสือ «มะกอศิดุศเศาะลาฮ์» (مقاصد الصلاة) ของท่านเล่มหนึ่งได้รับความนิยมอย่างมากตั้งแต่ในสมัยของท่านเอง และผู้คนได้คัดลอกไว้นับพันฉบับ[^2] นอกจากผลงานเขียนน้อยใหญ่แล้ว ยังมีประมวลฟัตวาของท่านอันหนาเล่ม ซึ่งเป็นคลังอันล้ำค่าของฟิกฮ์มัซฮับชาฟิอีย์

หลังจากอิมามเฆาะซาลีย์ (ร.ฮ.) แล้ว ชัยค์อิซซุดดีน น่าจะเป็นนักวิชาการและนักประพันธ์ท่านที่สองที่ได้อภิปรายเป็นการเฉพาะถึงเจตนารมณ์และความละเอียดอ่อนของบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ และอธิบายถึงความลับและแง่คิดอันลึกซึ้งของชะรีอะฮ์ ผู้ประพันธ์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในหัวข้อนี้ คือ ชัยคุลอิสลาม ชาห์วะลียุลลอฮ์ มุหัดดิษ ดิห์ละวีย์ ได้กล่าวถึงนามของอิมามคนสำคัญในหมู่ผู้ประพันธ์รุ่นก่อนในหัวข้อนี้ไว้ในบทนำของหนังสือ «หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์» (حجة الله البالغة) ว่า ได้แก่ หุจญะตุลอิสลาม อัล-เฆาะซาลีย์ อบูสุลัยมาน อัล-ค็อฏฏอบีย์ และชัยคุลอิสลาม อิซซุดดีน[^3]

การเสียชีวิตของชัยค์

ชัยค์ได้เสียชีวิตลงเมื่อวันที่ 9 ญุมาดัลอูลา ฮ.ศ. 660 ในวัย 83 ปี ขณะนั้นเป็นรัชสมัยของอัล-มะลิกุซซอฮิร สุลต่านทรงเสียพระทัยอย่างยิ่งต่อการเสียชีวิตของชัยค์ และตรัสว่า ช่างเป็นพระประสงค์ของอัลลอฮ์ ที่การเสียชีวิตของชัยค์ถูกกำหนดให้เกิดขึ้นในรัชสมัยของเรา บรรดาขุนนาง ข้าราชสำนัก ผู้มีตำแหน่งในราชอาณาจักร และกองทัพหลวงได้เข้าร่วมในการละหมาดญะนาซะฮ์ สุลต่านเองทรงร่วมแบกศพ และร่วมในการฝังศพด้วย

เมื่อขบวนศพของชัยค์ผ่านไปใต้ป้อมปราการ และสุลต่านทรงเห็นฝูงชนหนาแน่น ก็ตรัสกับข้าราชบริพารคนสนิทคนหนึ่งว่า วันนี้เราจึงเข้าใจว่าอาณาจักรของเรามั่นคงแล้ว เพราะบุคคลผู้นี้เป็นที่พึ่งของผู้คน หากท่านเพียงให้สัญญาณ อาณาจักรของเราก็คงสิ้นไป หลังจากท่านจากไปแล้ว บัดนี้เราจึงรู้สึกวางใจในอาณาจักรของตน[^4]

[^1]: ฏ็อบเกาะตุชชาฟิอิยะฮ์ อัล-กุบรอ เล่ม 5 หน้า 103 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 99 [^3]: หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ หน้า 5 สำนักพิมพ์ศิดดีกีย์ [^4]: ฏ็อบเกาะตุชชาฟิอิยะฮ์ อัล-กุบรอ เล่ม 5 หน้า 84

ฟิตนะฮ์ตาตาร์และการทดสอบครั้งใหม่ของอิสลาม

การรุกรานของชาวตาตาร์และสาเหตุของมัน

ในศตวรรษที่เจ็ด โลกอิสลามได้ประสบกับเหตุการณ์อันร้ายแรง ซึ่งยากที่จะหาสิ่งเทียบเคียงได้ในประวัติศาสตร์ของโลก และเกือบจะทำให้การดำรงอยู่ของโลกอิสลามสูญสิ้นไป นั่นคือการรุกรานของพวกโจรปล้นสะดมชาวตาตาร์ ซึ่งรุกคืบมาจากทิศตะวันออกดุจฝูงมดและตั๊กแตน และแผ่คลุมไปทั่วทั้งโลกอิสลาม

สาเหตุของเหตุการณ์อัปมงคลนี้ ในทางผิวเผินคือความผิดพลาดและความไร้วิจารณญาณของสุลต่านแห่งยุคนั้น คืออะลาอุดดีน มุฮัมมัด ควาริซม์ชาห์ ซึ่งในตอนแรกได้สั่งให้สังหารพ่อค้าชาวตาตาร์ที่เดินทางเข้ามาค้าขายในแผ่นดินของเขา ต่อมาเมื่อเจงกีสข่านส่งคณะทูตมาสอบถามถึงเหตุผลของการกระทำนั้น ควาริซม์ชาห์ก็สั่งให้สังหารทูตผู้นั้นด้วย ด้วยเหตุนี้ ข่านแห่งตาตาร์คือเจงกีสข่านจึงโกรธแค้นและเข้าโจมตีจักรวรรดิควาริซม์ชาห์ แล้วต่อมาก็โจมตีทั่วทั้งโลกอิสลาม

แต่ในอัลกุรอานอันทรงเกียรติได้แสดงไว้ถึงกฎอันเป็นนิรันดร์และสากลว่าด้วยผลของการกระทำและศีลธรรม ตลอดจนความรุ่งเรืองและความเสื่อมถอยของชนชาติและประชาชาติทั้งหลาย และโดยเฉพาะอย่างยิ่งในตอนต้นของซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ ได้เล่าเรื่องราวอันเป็นบทเรียนถึงความพินาศของบนีอิสรออีล การถูกสังหารหมู่ ความตกต่ำและความอัปยศ ตลอดจนการทำลายและการลบหลู่บัยตุลมักดิส[^1] ในแสงสว่างของสิ่งนี้ ฟิตนะฮ์ที่ทำให้โลกปั่นป่วนนี้…

[^1]: ในโอกาสนี้ ควรพิจารณาอายะฮ์ต่าง ๆ ของซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ ตั้งแต่ «وَقَضَيْنَا إِلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا» จนถึง «وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا» (ซูเราะฮ์อัล-อิสรออ์ 17:4–7)

และสาเหตุที่แท้จริงของ "วันกิยามะฮ์ย่อม" แห่งโลกอิสลามในครั้งนั้น ก็มิใช่เพียงเพราะกษัตริย์องค์หนึ่งทรงใช้ความคับแคบในการมองการณ์และความไร้วิจารณญาณ แล้วกระแสอุทกภัยนี้ก็ถาโถมเข้าใส่โลกอิสลามอย่างฉับพลัน และเพราะความผิดพลาดของบุคคลเพียงคนเดียว ประชาชาติอิสลามทั้งมวลจึงต้องประสบกับวันเลวร้ายนี้ ซึ่งตนมิได้เตรียมพร้อมรับมือและมิได้สมควรได้รับแต่อย่างใด หากเราถือประทีปแห่งอัลกุรอานไว้ในมือ แล้วพินิจพิเคราะห์สภาพทางศีลธรรม ศาสนา อารยธรรม และการเมืองของชาวมุสลิมในยุคนั้นอย่างถี่ถ้วน ข้อเท็จจริงก็จะปรากฏชัดดุจกลางวันแสก ๆ ว่า เหตุการณ์อัปมงคลนี้มิได้เกิดขึ้นอย่างกะทันหัน และสาเหตุของมันกว้างขวาง ลึกซึ้ง และหนักแน่นยิ่งกว่าที่เข้าใจและกล่าวขานกันอยู่มากนัก ด้วยเหตุนี้เราจึงจำเป็นต้องถอยหลังกลับไปหลายปีเพื่อเริ่มต้นงานของเรา และจะต้องทอดสายตาสำรวจโดยสังเขปถึงอาณาจักรอิสลามในยุคนั้น ศูนย์กลางอารยธรรมที่สำคัญที่สุด และสังคมอิสลาม

ภายหลังการสิ้นพระชนม์ของสุลฏอนเศาะลาฮุดดีน อัล-อัยยูบี (ฮ.ศ. 589) อาณาจักรอันกว้างใหญ่และอุดมสมบูรณ์ของพระองค์ก็ถูกแบ่งปันกันในหมู่ทายาทและสมาชิกราชวงศ์ ดังเช่นผู้สถาปนาอาณาจักรและผู้ปกครองผู้มีความมุ่งมั่นอันยิ่งใหญ่จำนวนมากในโลก[^1] ทายาทของพระองค์มิได้พิสูจน์ตนว่าเป็นผู้สืบทอดความสามารถและเป็นผู้สืบตำแหน่งที่แท้จริงของพระองค์ เป็นเวลานานที่พวกเขาต่างทะเลาะเบาะแว้งและสู้รบกันเอง บางครั้งบางคนในหมู่พวกเขาก็ไม่ลังเลที่จะขอความช่วยเหลือจากผู้ปกครองครูเสดและศัตรูชาวแฟรงก์ และสมคบคิดกับพวกเขาเพื่อต่อต้านพี่น้องและสมาชิกราชวงศ์ของตนเอง ดังตัวอย่างหนึ่งที่ได้กล่าวไปแล้วในชีวประวัติของชัยคุลอิสลาม อิซซุดดีน อิบนุ อับดิสสลาม ด้วยการแข่งขันชิงดีในราชวงศ์และสงครามกลางเมืองแบบรัฐเล็กรัฐน้อยเช่นนี้ ดินแดนในปกครองของอาณาจักรจึงเกิดความแตกแยกทางการเมือง ความระส่ำระสายทางการปกครอง และความเสื่อมถอยทางศีลธรรม ผู้คนต่างใช้ชีวิตอยู่ในบรรยากาศแห่งความไม่แน่นอน การรุกรานของพวกครูเสดและชาวแฟรงก์ต่อเมืองต่าง ๆ ของอิสลามเกิดขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่า ทั้งที่สุลฏอนเศาะลาฮุดดีนได้ทรงยึดคืนมาด้วยความพากเพียรและการเสียสละอันยิ่งใหญ่ ผลของความบกพร่องและความหลงทางทั้งทางการปกครองและศีลธรรมนั้น ปรากฏออกมาในรูปของโรคระบาด โรคภัยไข้เจ็บ และทุพภิกขภัยอย่างรุนแรง

[^1]: ในอินเดีย ตัวอย่างของอาลัมกีร์ผู้ยิ่งใหญ่ (ออรังเซบ) และผู้สืบตำแหน่งของพระองค์ก็เพียงพอสำหรับเราแล้ว

เกิดขึ้น และในประเทศที่อุดมสมบูรณ์อย่างอียิปต์ ซึ่งสามารถเลี้ยงดูประเทศอื่น ๆ ได้ด้วยนั้น ในปี ฮ.ศ. 596 ขณะที่สงครามกลางเมืองระหว่างอา (อัล-มะลิก อัล-อาดิล) กับหลาน (อัล-มะลิก อัล-อัฟฎ็อล) ได้สั่นคลอนอียิปต์อย่างรุนแรง แม่น้ำไนล์ไม่ได้เอ่อล้นตามฤดูกาล และเกิดข้าวยากหมากแพงในอียิปต์ถึงขนาดนั้น จนเกิดทุพภิกขภัยอย่างรุนแรงถึงขั้นที่มนุษย์ย่างมนุษย์กินกัน ความตายระบาดหนักจนไม่อาจห่อกะฟั่นให้แก่ผู้ตายได้ ตามบันทึกของนักประวัติศาสตร์อบูชามะฮ์ อัล-มะลิก อัล-อาดิล (สุลต่านแห่งอียิปต์) เพียงผู้เดียวได้ห่อกะฟั่นศพสองแสนสองหมื่นศพด้วยทรัพย์สินส่วนตัวของพระองค์ภายในเดือนเดียว ถึงขั้นที่ผู้คนต้องกินสุนัขและซากศพ เด็ก ๆ จำนวนมากถูกย่างกิน และเรื่องนี้แพร่หลายถึงขนาดที่ผู้คนไม่รู้สึกว่าเป็นสิ่งน่ารังเกียจแต่อย่างใด ตามบันทึกของนักประวัติศาสตร์อิบนุกะษีร เมื่อไม่มีเด็กและผู้เยาว์เหลือให้กินแล้ว ผู้ใดมีกำลังเหนือผู้อื่นก็จะย่างผู้นั้นกิน[^1]

ตามซุนนะฮ์ของอัลลอฮ์ การตักเตือนจากฟากฟ้าก็ยังคงดำเนินต่อไป และเหตุการณ์ผิดปกติเช่นนี้ก็เกิดขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งเพียงพอที่จะปลุกความคิดและแรงบันดาลใจให้กลับเนื้อกลับตัว (เตาบะฮ์) หันกลับสู่อัลลอฮ์ และปรับปรุงสภาพของตนเอง ดังนั้นในปี ฮ.ศ. 597 นั้นเอง ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ ซึ่งพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบโดยเฉพาะคือแผ่นดินชาม ดินแดนรูม และอิรัก ความร้ายแรงและความน่าสะพรึงกลัวของมันประเมินได้จากการที่ในเมืองนาบลุสและบริเวณโดยรอบเพียงแห่งเดียว มีผู้คนสามหมื่นคนถูกทับเสียชีวิตในแผ่นดินไหว ผู้ประพันธ์ «มิรอาตุซซะมาน» (مرآة الزمان) บันทึกไว้ (ซึ่งไม่พ้นจากการกล่าวเกินจริงอย่างมาก) ว่า มีผู้ตกเป็นเหยื่อของแผ่นดินไหวครั้งนี้หนึ่งล้านหนึ่งแสนคน

ด้านหนึ่งเหตุการณ์ผิดปกติเหล่านี้ได้เกิดขึ้น ซึ่งเพียงพออย่างยิ่งที่จะปลุกมุสลิมให้ตื่นจากการหลับใหลแห่งความหลงลืม อีกด้านหนึ่ง สงครามกลางเมืองและการฆ่าฟันกันเองระหว่างพี่น้องก็ยังคงดำเนินอยู่ในส่วนต่าง ๆ ของโลกอิสลาม ในปี ฮ.ศ. 601 ได้เกิดสงครามอย่างรุนแรงระหว่างบุคคลสองคนจากตระกูลเดียวกัน คือ เกาะตาดะฮ์ อัล-หุซัยนี เจ้าเมืองมักกะฮ์ และสาลิม อัล-หุซัยนี เจ้าเมืองมะดีนะฮ์ ในปี ฮ.ศ. 602 สงครามระหว่างราชวงศ์ฆูรีกับชาห์แห่งเควาริซม์ก็เริ่มต้นขึ้น และมุสลิมได้หลั่งเลือดมุสลิม ด้านหนึ่งสิ่งนี้กำลังเกิดขึ้น อีกด้านหนึ่ง (ในปี ฮ.ศ. 600) พวกฟะรังค์ (ครูเสด) ได้เริ่มโจมตีพื้นที่ต่าง ๆ ของแผ่นดินชาม

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «อัล-บิดายะฮ์ วะ อัน-นิฮายะฮ์» (البداية والنهاية) เล่ม 13 หน้า 21 เหตุการณ์ปี ฮ.ศ. 596

ในปี ฮ.ศ. 607 บรรดาผู้ปกครองมุสลิมแห่งอัล-ญะซีเราะฮ์[^1] ได้สมคบคิดกับพวกฟะรังญ์ (ชาวยุโรป)[^2] และในปี ฮ.ศ. 616 พวกฟะรังญ์ได้ยึดครองเมืองดิมยาฏแห่งอียิปต์ ซึ่งเป็นเมืองที่มีความสำคัญยิ่งในทางการทหารและการป้องกัน

ฝ่ายศูนย์กลางแห่งเคาะลีฟะฮ์ คือนครดารุสสลามแบกแดด ความโอ่อ่าและความเกรียงไกรภายนอกของราชอาณาจักร ความหรูหราฟุ่มเฟือยแบบชาวอะญัม (เปอร์เซีย) และความมั่งคั่งกับอารยธรรมที่กลวงเปล่า ดูเหมือนจะขึ้นถึงจุดสูงสุดแล้ว ความมั่งคั่งของบรรดาคนสนิทและผู้ใกล้ชิดที่เคาะลีฟะฮ์โปรดปราน (ซึ่งเข้ามาสู่ราชสำนักแห่งเคาะลีฟะฮ์ในฐานะทาส และได้ดำรงตำแหน่งต่าง ๆ เช่น ผู้ดูแลที่นอน ผู้รินเครื่องดื่ม และผู้ควบคุมคลังเครื่องแต่งกาย เป็นต้น) นั้นมากมายจนประมาณมิได้ พอจะประเมินได้บ้างจากข้อเท็จจริงที่ว่า รายได้ประจำปีจากทรัพย์สินที่ดินส่วนตัวของอะลาอุดดีน อัฏ-ฏับรอซี อัซ-ซาฮิรี ทาสที่เคาะลีฟะฮ์อัซ-ซาฮิรซื้อมานั้น มีถึงสามแสนดีนาร์ และในแบกแดดไม่มีวังใดเทียบเทียมวังของเขาได้ สภาพเช่นเดียวกันนี้คือความมั่งคั่งของมุญาฮิดุดดีน อัยบัก อัด-ดุวัยดาร อัล-มุสตันศิรี บุคคลเหล่านี้ได้มอบสินสอดและของบรรณาการในงานแต่งงานของบุตรชายบุตรสาวของตน และแจกจ่ายของขวัญต่าง ๆ จนผู้อ่านต้องตะลึงงัน รายได้จากที่ดินพระราชทานของคนหลังนี้มีถึงห้าแสนดีนาร์ต่อปี สภาพเช่นเดียวกันนี้ยังเป็นของอัศ-ศ็อลาห์ อับดุลฆอนี อิบนุ ฟาคิร ผู้ดูแลที่นอน ผู้ซึ่งปราศจากเครื่องประดับแห่งความรู้ แต่ใช้ชีวิตอย่างมีมาตรฐานระดับกษัตริย์ เมื่อเทียบกันแล้ว เงินเดือนของบรรดาคณาจารย์ผู้ทรงคุณวุฒิแห่งมัดเราะสะฮ์อัล-มุสตันศิรียะฮ์ ซึ่งเป็นสถาบันการศึกษาที่ใหญ่ที่สุดของราชอาณาจักรอับบาซียะฮ์ กลับน้อยนิดจนยากจะเชื่อได้ อาจารย์ที่อาวุโสที่สุดในหมู่พวกเขาได้รับไม่เกิน 12 ดีนาร์ต่อเดือน ในขณะที่ในยุคอับบาซียะฮ์ คนรับใช้คนหนึ่งของอะมีร อัช-ชะรอบี ได้ใช้จ่ายเงินสี่พันดีนาร์ในงานแต่งงานของอะมีรผู้หนึ่ง และอัช-ชะรอบีได้จ่ายเงินสามพันดีนาร์เป็นค่านกตัวหนึ่งที่ถูกนำมาจากเมืองเมาศิลเพื่อเป็นของขวัญแก่เขา[^3]

ในการแสดงความโอ่อ่าเกรียงไกร ขบวนแห่อย่างราชวงศ์ที่จัดขึ้นในแบกแดดในโอกาสวันอีดและการขึ้นครองราชย์ทุกปี

[^1]: อัล-ญะซีเราะฮ์ หมายถึงดินแดนที่ตั้งอยู่ระหว่างแม่น้ำดิจญ์ละฮ์ (ไทกริส) และแม่น้ำฟุรอต (ยูเฟรตีส) ซึ่งเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า "บิลาด มา บัยนัน-นะฮ์ร็อยน์" (ดินแดนระหว่างสองแม่น้ำ) ส่วนทางตะวันตกเฉียงเหนือของดินแดนนี้เป็นที่รู้จักในชื่อ "อัล-ญะซีเราะฮ์" และส่วนทางตะวันออกเฉียงใต้เป็นที่รู้จักในชื่อ "อิรัก"

[^2]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 13 หน้า 59

[^3]: ข้อมูลทั้งหมดนี้นำมาจากตำราประวัติศาสตร์สำคัญของยุคนี้ คือ "อัล-หะวาดิษ อัล-ญามิอะฮ์" (الحوادث الجامعة) และ "อัล-อัสญัด อัล-มัสบูก" (العسجد المسبوك)

ผู้ที่เข้าร่วมก็หมกมุ่นอยู่กับการชมความสนุกสนานเหล่านั้นจนลืมตัว ความโอ้อวดและการแสดงออกครอบงำจนหน้าที่ทางศาสนาถูกละเลย และละหมาดต้องขาดไป เพียงเท่านี้ก็พอจะประมาณได้ว่า ในโอกาสวันอีดของปี ฮ.ศ. 640 มีขบวนแห่ของราชสำนักออกมา และกว่าจะสิ้นสุดก็ถึงยามค่ำ ผู้คนจึงหมกมุ่นและจดจ่ออยู่กับขบวนนั้นถึงเพียงนั้น จนในวันนั้นพวกเขาต้องละหมาดอีดชดใช้ (เกาะฎออ์) ก่อนเที่ยงคืน[^1] ในทำนองเดียวกัน ในวันอีดิลอัฎฮาของปี ฮ.ศ. 643 ชาวแบกแดดออกไปนอกเมืองเพื่อชมขบวนแห่ของเคาะลีฟะฮ์ และได้ละหมาดอีดในเวลาดวงอาทิตย์ตก

การก้มลงจูบพื้นดินต่อหน้าเคาะลีฟะฮ์เป็นธรรมเนียมทั่วไป ในทำนองเดียวกัน การจูบธรณีประตูและการแนบจมูกลงกับพื้นก็เป็นประเพณีที่ปฏิบัติกัน และไม่มีผู้ใดรู้สึกว่าเป็นสิ่งน่ารังเกียจ เหตุการณ์การยึดทรัพย์สินเกิดขึ้นบ่อยครั้ง การติดสินบนแพร่หลาย ความเคลื่อนไหวของพวกบาฏินิยะฮ์ พวกฉ้อฉล และพวกโจรปล้นทวีความรุนแรงขึ้น ความเสื่อมทางศีลธรรมเพิ่มพูนอย่างมาก กิจกรรมบันเทิงเริงรมย์เฟื่องฟู นักร้องหญิงมีอยู่มากมาย และความกระหายในการสะสมทรัพย์สมบัติก็มากเกินขอบเขต[^2]

นี่คือยุคสมัยที่พวกตาตาร์กำลังทำลายล้างอิหร่านและเติร์กิสถาน และสายตาของพวกเขาจับจ้องอยู่ที่แบกแดด อันเป็นป้อมปราการที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของอิสลาม นักประวัติศาสตร์อิบนุกะษีรได้บันทึกถึงการเริ่มต้นของปี ฮ.ศ. 626 ด้วยถ้อยคำว่า "ปีฮิจเราะฮ์นี้เริ่มต้นขึ้นในสภาพที่บรรดาสุลต่านแห่งราชวงศ์อัยยูบ (กษัตริย์ในราชวงศ์ของสุลต่านเศาะลาฮุดดีน) กำลังต่อสู้และทำสงครามกันเอง" ในนครหลวงแห่งคิลาฟะฮ์คือแบกแดดเกิดความระส่ำระสายถึงขนาดที่ตั้งแต่ปี ฮ.ศ. 640 ถึง ฮ.ศ. 643 ไม่มีการจัดการพิธีฮัจญ์โดยเคาะลีฟะฮ์ ซึ่งขัดกับธรรมเนียมเก่าแก่และสืบเนื่องมาของบรรดาเคาะลีฟะฮ์แห่งอิสลาม และผ้าคลุมกะอ์บะฮ์ก็ไม่ได้ถูกเปลี่ยน กำแพงของบัยตุลลอฮ์อันทรงเกียรติถูกเปิดโล่งอยู่เป็นเวลาถึง 21 วัน ผู้คนจึงถือว่าเป็นลางร้าย

ในปี ฮ.ศ. 575 อันนาศิร ลิดีนิลลาฮ์ ขึ้นครองบัลลังก์คิลาฟะฮ์ เขาได้มีโอกาสปกครองติดต่อกันยาวนานกว่าสี่สิบหกปี ซึ่งเป็นระยะเวลาที่ไม่มีเคาะลีฟะฮ์อับบาสิยะฮ์คนใดเคยได้รับมาก่อน ทว่ายุคของเขากลับเป็นยุคที่มืดมนที่สุดของคิลาฟะฮ์อับบาสิยะฮ์ บรรดานักประวัติศาสตร์ได้วิพากษ์วิจารณ์เขาด้วยถ้อยคำที่รุนแรงยิ่ง และได้กล่าวถึงพฤติกรรมและอุปนิสัยของเขา…

[^1]: อัลหะวาดิษ อัลญามิอะฮ์ (الحوادث الجامعة), เหตุการณ์ปี ฮ.ศ. 640 [^2]: โปรดดูบทความ "ยุคแห่งความเสื่อมของแบกแดด" (عصر الانحطاط في بغداد) โดยนาญี มะอ์รูฟ ในวารสาร "อัลอักลาม" (الأقلام), แบกแดด, เดือนมุฮัรร็อม ฮ.ศ. 1386

...ได้ตำหนิไว้ นักประวัติศาสตร์อิบนุลอะษีรได้กล่าวถึงเขาด้วยถ้อยคำดังนี้:

«การปฏิบัติของเขาต่อราษฎรนั้นเลวร้ายและอยุติธรรมอย่างยิ่ง ในสมัยของเขาแผ่นดินอิรักกลายเป็นที่รกร้าง ชาวเมืองแตกกระสานซ่านเซ็นไปอยู่ตามเมืองและแคว้นต่าง ๆ และกลายเป็นผู้ระเหเร่ร่อน เขายึดทรัพย์สินที่ดินและความมั่งคั่งของพวกเขา ในการงานของเขามีความขัดแย้งกันอย่างมาก วันนี้เขาทำอย่างหนึ่ง พรุ่งนี้กลับทำตรงกันข้าม ความสนใจทั้งหมดของเขามุ่งอยู่กับงานอดิเรกเพื่อความบันเทิง เขาได้คิดค้นเครื่องแบบพิเศษขึ้นสำหรับความเป็นลูกผู้ชายและการทหาร และอนุญาตให้เฉพาะผู้สวมเครื่องแบบนั้นเท่านั้นที่จะแสดงการละเล่นของลูกผู้ชายและศิลปะการทหารได้ ผลที่ตามมาคือคุณสมบัติความเป็นลูกผู้ชายและศิลปะการทหารได้สูญสิ้นไปจากอิรัก ความหลงใหลของเคาะลีฟะฮ์ในการละเล่นเหล่านี้ถึงขั้นเกินขอบเขต ชาวอิหร่านเล่าว่า เขาคือผู้ที่ชักนำชาวตาตาร์ให้หันมาโจมตีดินแดนอิสลามเป็นคนแรก[^1] และได้ส่งสาส์นไปยังพวกเขา»[^2]

ในปี ฮ.ศ. 622 อันนาศิร ลิดีนิลลาฮ์ได้สิ้นชีวิตลง และอัลมุสตันศิร บิลลาฮ์ (623–640 ฮ.ศ.) ได้สืบตำแหน่งต่อจากเขา เคาะลีฟะฮ์ผู้นี้เป็นผู้เคร่งศาสนา บริสุทธิ์ มีความประพฤติดีงาม มีคุณลักษณะอันประเสริฐ และในคุณสมบัติและลักษณะเฉพาะหลายประการ ท่านเป็นอนุสรณ์ของบรรดาเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงคุณธรรม[^3] แต่น่าเสียดายที่ท่านไม่มีเวลามากพอสำหรับการบริหารและการปฏิรูป ในปี ฮ.ศ. 640 ท่านสิ้นชีวิต และบุตรชายของท่าน อัลมุสตะอ์ศิม บิลลาฮ์ ได้ขึ้นเป็นเคาะลีฟะฮ์ อัลมุสตะอ์ศิมเป็นผู้มีอะกีดะฮ์ถูกต้อง เคร่งศาสนา และเป็นเคาะลีฟะฮ์ที่ระมัดระวัง ไม่เคยเข้าใกล้สิ่งมึนเมาและสิ่งต้องห้าม ทุกเดือนท่านจะถือศีลอดในวันจันทร์และวันพฤหัสบดี และถือศีลอดในเดือนเราะญับ ท่านเป็นผู้ท่องจำอัลกุรอาน และยึดมั่นอย่างเคร่งครัดในการละหมาดตรงเวลา แต่ตามคำกล่าวของนักประวัติศาสตร์อิบนุลอะษีร ในนิสัยของท่านมีความอ่อนโยนเกินความจำเป็น และขาดความตื่นตัวรอบคอบ อีกทั้งในเรื่องทรัพย์สินท่านค่อนข้างโลภและตระหนี่

ในปี ฮ.ศ. 642 ฉลากแห่งตำแหน่งอัครมหาเสนาบดีของเคาะลีฟะฮ์อับบาสิยะฮ์ได้ตกแก่อิบนุลอัลกอมี[^4] นับแต่นั้นมาความระส่ำระสายอย่างใหญ่หลวงได้เกิดขึ้นในการปกครองและการบริหารของรัฐเคาะลีฟะฮ์ เมื่อในปี ฮ.ศ. 655 ได้เกิดความขัดแย้งรุนแรงระหว่างชีอะฮ์และซุนนีในแบกแดด...

[^1]: เพื่อทำลายอำนาจของอาณาจักรควาริซม์ ซึ่งเคาะลีฟะฮ์แห่งแบกแดดมีความสัมพันธ์ที่ไม่ดีด้วย [^2]: ตารีค อัลกามิล เล่ม 12 หน้า 181 [^3]: ดู อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ เล่ม 13 หน้า 159 [^4]: ชื่อเต็มคือ มุอัยยิดุดดีน อบูฏอลิบ มุหัมมัด บิน อะห์มัด บิน อะลี บิน มุหัมมัด อัลอัลกอมี

บ้านเรือนของชาวชีอะฮ์ถูกปล้นสะดม จนกระทั่งบ้านเรือนของญาติพี่น้องของอิบนุลอัลกะมีก็ถูกปล้นไปด้วย[^1] จากเหตุการณ์เหล่านี้ ย่อมไม่ใช่เรื่องเกินคาดหมายที่ในใจของเขาจะเกิดความเปลี่ยนแปลงและความรู้สึกแค้นที่จะแก้แค้นผุดขึ้นมา ในเวลานั้น แม้ภัยคุกคามจากพวกตาตาร์จะมาเคาะประตูแบกแดดอยู่แล้ว และกองทัพตาตาร์กำลังรุกคืบเข้าหาแบกแดด แต่ด้วยคำแนะนำและคำสั่งของอัครมหาเสนาบดีอิบนุลอัลกะมี กองทัพของแบกแดดกลับถูกลดกำลังลงอย่างมาก จำนวนทหารม้าถูกตัดลดเหลือเพียงหนึ่งหมื่นนาย ทหารที่เหลือถูกปลดประจำการ และเบี้ยหวัดของพวกเขาถูกระงับ จนถึงขั้นที่มีผู้พบเห็นพวกเขาขอทานอยู่ตามตลาดและตามประตูมัสยิด บรรดากวีต่างแต่งบทกวีไว้อาลัยถึงสภาพอันน่าเวทนาของอิสลาม[^2]

แม้อัล-มุสตะอ์ศิมโดยส่วนตัวจะเป็นเคาะลีฟะฮ์ผู้มีความประพฤติดีและมีความคิดดี และปรารถนาการปฏิรูปและความเจริญก้าวหน้าก็ตาม แต่ความเสื่อมทรามของยุคสมัย ความแตกแยกของสังคม และความเสื่อมโทรมของผู้ปกครองนั้นได้มาถึงขั้นที่การจะยับยั้งมัน การจะเป่าวิญญาณใหม่แห่งการปฏิรูปเข้าไปในรัฐและสังคม และการจะมอบชีวิตใหม่ให้แก่มันนั้น จำเป็นต้องอาศัยบุคคลผู้มีความมุ่งมั่นเด็ดเดี่ยวและมีบุคลิกภาพอันทรงพลัง ซึ่งโดยทั่วไปในประวัติศาสตร์ คนเช่นนี้ได้กลายเป็นผู้ก่อตั้งอาณาจักรใหม่และผู้พิชิตยุคสมัยใหม่ เหตุการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นในประวัติศาสตร์ครั้งแล้วครั้งเล่า กล่าวคือ บ่อยครั้งที่สมาชิกรุ่นสุดท้ายของราชวงศ์ผู้ปกครอง หรือผู้ปกครองคนสุดท้ายของอาณาจักรที่กำลังเสื่อมถอย โดยตัวเขาเองแล้วเป็นผู้มีความสามารถ มีอุปนิสัยรักการปฏิรูป และมีความประพฤติดี แต่ทว่าถ้วยแห่งชีวิตของราชวงศ์หรือสายอาณาจักรนั้นได้เต็มเปี่ยมจนล้นแล้ว และความเสื่อมทรามได้ทวีขึ้นจนมาถึงจุดสุดท้าย จนบัดนี้ดูเหมือนไม่มีพลังใดจะยับยั้งมิให้มันไปถึงจุดหมายปลายทางสุดท้าย และมิให้ผลลัพธ์ตามธรรมชาติของมันปรากฏออกมาได้ ดังนั้น ความล่มสลายของราชวงศ์และรัฐบาลนี้จึงถูกบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์ในนามของบุคคลผู้นี้ ผู้ซึ่งดีกว่าบรรพบุรุษหลายคนก่อนหน้าเขา และเป็นผู้ปรารถนาจะปฏิรูปสภาพการณ์ในระดับหนึ่งอย่างมาก

แม้ในแบกแดดจะมีนักปฏิรูปจำนวนหนึ่งที่ยุ่งอยู่กับการศึกษา การสอน และการอิบาดะฮ์ และมีบ่าวของอัลลอฮ์บางส่วนที่ปลีกตัวอยู่อย่างสันโดษและมีจิตใจแน่วแน่อยู่ในคอนเกาะฮ์และมัสยิด แต่ในหมู่ผู้ปกครองและชนชั้นผู้มั่งคั่ง ความเสื่อมทรามได้แพร่กระจายไปแล้ว

[^1]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 13 หน้า 196 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 201

นักประวัติศาสตร์ผู้หนึ่งในยุคนี้ คือ อบุลหะซัน ค็อซเราะญี ได้บรรยายสภาพของชาวอิรักในสมัยของเขาไว้ว่า:

«ความกระหายที่จะได้มาซึ่งที่ดินศักดินาและทรัพย์สินได้เพิ่มพูนขึ้นอย่างมาก ผู้คนละสายตาไปจากงานสาธารณประโยชน์และผลประโยชน์ส่วนรวมของสังคม การหมกมุ่นอยู่กับเรื่องราวทางโลกได้ทวีขึ้นเกินกว่าขอบเขตที่อนุญาต ข้าราชการของรัฐได้ตั้งมั่นอยู่กับการกดขี่ และทุกคนต่างคิดแต่จะหาเงินทองให้ได้มากที่สุด»

ต่อมาเขาเขียนว่า:

«สภาพการณ์เช่นนี้อันตรายยิ่งนัก รัฐอาจดำรงอยู่ได้แม้มีการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) แต่จะไม่อาจดำรงอยู่ได้พร้อมกับการกดขี่»[^1]

ในอีกด้านหนึ่ง ทางภาคตะวันออกของโลกอิสลาม ราชวงศ์ควาริซม์ชาฮ์ปกครองอยู่โดยไม่มีผู้ใดร่วมแบ่งปันอำนาจ นี่คือจักรวรรดิที่ยิ่งใหญ่และเกรียงไกร ซึ่งก่อตั้งขึ้นบนซากปรักหักพังของจักรวรรดิสัลญูกในปลายศตวรรษที่ห้า (แห่งฮิจเราะฮ์) ยกเว้นอียิปต์ ชาม อิรัก และหิญาซ ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ดินแดนสัลญูกเล็ก ๆ ในเอเชียไมเนอร์ และรัฐที่เพิ่งก่อตั้งใหม่ของราชวงศ์ฆูรีทางตะวันออกเฉียงใต้แล้ว เกือบทั้งโลกอิสลามอยู่ภายใต้การปกครองของราชวงศ์ควาริซม์ชาฮ์ ผู้ที่มีความทะเยอทะยานสูงสุด มีปณิธานสูงส่ง และพิชิตดินแดนมากที่สุดของราชวงศ์นี้คือ สุลต่านอะลาอุดดีน มุหัมมัด ควาริซม์ชาฮ์ (596–617) ผู้ซึ่งไม่เพียงเป็นกษัตริย์มุสลิมที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในยุคของเขา แต่บางทีอาจเป็นสุลต่านที่ทรงอำนาจที่สุดในยุคนั้นด้วย แฮโรลด์ แลมบ์ (H. Lamb) เขียนไว้อย่างถูกต้องในหนังสือของเขา "เจงกีซข่าน" ว่า:

«ณ ใจกลางของดินแดนอิสลาม สุลต่านมุหัมมัด ควาริซม์ชาฮ์ ประทับอยู่บนบัลลังก์ในฐานะเทพเจ้าแห่งสงคราม อาณาเขตของพระองค์แผ่จากชายแดนอินเดียไปจนถึงแบกแดด และจากทะเลควาริซม์ (ทะเลอารัล) ไปจนถึงอ่าวเปอร์เซีย นอกเหนือจากชาวเติร์กสัลญูกผู้ได้รับชัยชนะเหนือพวกครูเสด และบรรดาสุลต่านมัมลูกแห่งอียิปต์ซึ่งกำลังรุ่งเรืองขึ้นทุกวันแล้ว รัฐอิสลามที่เหลืออยู่ทั้งหมดล้วนถูกสุลต่านมุหัมมัด ควาริซม์ชาฮ์ครอบงำโดยสิ้นเชิง สุลต่านมุหัมมัดมีฐานะเป็นจักรพรรดิ เคาะลีฟะฮ์อับบาซียะฮ์ อันนาศิรุดดีนิลลาฮ์ ไม่พอใจพระองค์ แต่ก็ยอมรับในอำนาจของพระองค์ เคาะลีฟะฮ์…»

[^1]: ดูบทความ "อัศรุนนาศิร ฟี บัฆดาด" (عصر الناصر في بغداد) โดย นาญี มะอ์รูฟ ในวารสาร "อัลอักลาม" (الأقلام) แบกแดด ฉบับเดือนมุหัรร็อม ฮ.ศ. 1386

แบกแดดถูกพรากอำนาจทางโลกไป และกลายเป็นเพียงผู้นำและผู้ชี้ทางในเรื่องศาสนาเท่านั้น ดุจเดียวกับพระสันตะปาปาแห่งโรม[^1]

นักประวัติศาสตร์อาหรับมิได้ชี้ถึงความอ่อนแอใหญ่หลวงหรือข้อบกพร่องส่วนตัวที่ควรกล่าวถึงประการใดในอุปนิสัยและจริยธรรมของอะลาอุดดีน มุหัมมัด เคาะวาริซม์ชาฮ์ ตรงกันข้าม โดยทั่วไปพวกเขายอมรับในความเคร่งครัดต่อศาสนา ความถูกต้องในอะกีดะฮ์ ความกล้าหาญ และความเข้มแข็งของเขา แต่ไม่ต้องสงสัยเลยว่าความสามารถและพละกำลังทั้งหมดของเขาถูกใช้ไปในการล้มล้างรัฐอิสลามน้อยใหญ่ที่ตั้งอยู่ ณ ที่ต่าง ๆ ในดินแดนตะวันออกอันกว้างใหญ่นี้ ด้านหนึ่งทางทิศเหนือและทิศตะวันตก เขาบีบบังคับให้พวกสัลญูกถอยร่นไปจนถึงพรมแดนสุดท้ายของพวกเขา อีกด้านหนึ่งทางทิศตะวันออกและทิศใต้ เขาต่อสู้กับพวกฆูรีอยู่ตลอดเวลา และบีบบังคับให้พวกเขาต้องถูกจำกัดอยู่ในดินแดนส่วนหนึ่งเท่านั้น กำลังพลชั้นเลิศของอิหร่านและเติร์กิสถานต่างอ่อนล้าหมดแรงเพราะการเข้าร่วมในสงครามที่ไม่มีวันสิ้นสุดนี้ บรรยากาศของเมืองและชุมชนในดินแดนอันอุดมสมบูรณ์และมีพลเมืองหนาแน่นเหล่านี้ รวมทั้งจิตใจของผู้คน ถูกปกคลุมด้วยสงครามอยู่ตลอดเวลา ด้วยเหตุที่ความมั่งคั่งของดินแดนที่ถูกพิชิต ผลผลิตของดินแดนที่อุดมสมบูรณ์และให้ผลดี และฝีมือการประดิษฐ์ประดอยของช่างฝีมือและนักอุตสาหกรรม ได้มารวมกันอยู่ที่ศูนย์กลางแห่งอำนาจรัฐและกำลังนี้ อารยธรรมจึงได้ขึ้นถึงจุดสูงสุด และสิ่งประกอบทั้งหลายของความสุขสบาย ความมั่งคั่ง และชัยชนะก็ได้มารวมกันอยู่ ณ ที่นั้น ส่วนการกล่าวถึงความเสื่อมเสียและความอ่อนแอทางอารยธรรมในยุคนั้น เป็นเรื่องยากที่จะพบในหนังสือประวัติศาสตร์ ซึ่งสนใจเพียงเรื่องราชการและราชสำนัก หากจะพบร่องรอยของมันอยู่บ้าง ก็คงพบในบันทึก (บะยาฎ) คำพูด (มัลฟูซาต) และคำสอน (มะวาอิซ) ของผู้มีจิตใจ ศูฟี มะชาอิค และนักปฏิรูป ซึ่งส่วนใหญ่ได้สูญหายไปกับกระแสน้ำหลากของพวกตาตาร์ คำกล่าวของฮาโรลด์ แลมบ์ นักประวัติศาสตร์ชาวคริสต์ผู้เขียนเรื่องเจงกีสข่าน ไม่อาจถือว่าเป็นเพียงอคติทางศาสนาและการกล่าวเกินจริงได้ ที่ว่า

«โลกของมุสลิมเป็นโลกแห่งสงครามและการรบพุ่ง และเป็นโลกที่หมกมุ่นอยู่กับดนตรีและการขับร้องด้วย และพวกเขาก็มีหูที่ดีด้วย แต่ควบคู่ไปกับภาพภายนอกนี้ ภายในนั้นมีสภาพของความปั่นป่วนอยู่ตลอดเวลาอย่างแน่นอน ทาสและพวกมัมลูกปกครองแทนกษัตริย์ ความกระหายในการสะสมทรัพย์มีมาก ความชั่วร้ายทางศีลธรรม…»

[^1]: เจงกีสข่าน หน้า 127 อ้างจากคำแปลของเมาละวี อินายะตุลลอฮ์ ผู้ล่วงลับ

และความโอ้อวดหยิ่งยโสของพวกนางก็มิได้น้อยไปกว่านั้น การบริหารบ้านเมืองถูกมอบไว้ในมือของคนจำพวกที่ปล้นสะดมและกัดกินราษฎร การดูแลบรรดาสตรีอยู่ในความรับผิดชอบของพวกขันที และศรัทธา (อีมาน) นั้นมีอัลลอฮ์เท่านั้นที่ทรงเป็นเจ้าของ[^1]

บรรดาสุลต่านแห่งราชวงศ์ควาริซม์ชาฮ์ได้กระทำความผิดพลาดอันร้ายแรงในครั้งนี้ เช่นเดียวกับที่บรรดาผู้ปกครองอาหรับแห่งสเปนได้เคยกระทำมา และเป็นความผิดที่กฎแห่งการตอบแทนของพระผู้เป็นเจ้ามิได้ให้อภัยแก่ผู้ใด นั่นคือพวกเขาได้ทุ่มเทกำลังทั้งหมดของตนไปกับการขยายและเสริมความมั่นคงของอาณาจักร และการปราบปรามคู่แข่ง ส่วนประชากรมนุษย์หมู่นี้ซึ่งมีพรมแดนติดต่อกับพวกเขา และในตัวเองก็เป็นโลกทั้งโลกอยู่แล้ว พวกเขากลับไม่ใส่ใจแม้แต่น้อยที่จะเผยแผ่อิสลามและนำสาส์นสุดท้ายของอัลลอฮ์ไปถึงพวกเขา ทั้งที่แม้จะละเรื่องแรงจูงใจทางศาสนาไว้ก่อน ความชาญฉลาดทางการเมืองและวิสัยทัศน์อันไกลก็ยังเรียกร้องให้พวกเขาพยายามทำให้ประชากรมนุษย์อันกว้างใหญ่นี้กลมกลืนและมีอะกีดะฮ์เดียวกันกับตน และด้วยวิธีนี้ก็จะปลอดภัยตลอดไปจากภัยอันตรายที่ได้ประสบแก่มิใช่เพียงพวกเขาเท่านั้น หากแต่แก่มุสลิมทั้งมวล

นี่คือยุคสมัยและสภาวการณ์ในเวลาที่พวกตาตาร์ภายใต้การนำของหัวหน้าและผู้นำของพวกเขา คือเจงกิสข่าน[^2] ได้รุกคืบเข้าสู่ภาคตะวันออกของโลกอิสลาม คืออิหร่านและเติร์กิสถาน ประดุจการลงโทษของพระผู้เป็นเจ้า แล้วต่อมาก็ถึงคราวของแบกแดด ซึ่งภาพของมันได้ผ่านไปแล้วในบรรทัดข้างต้น และในที่สุด ในปี ฮ.ศ. 656 พวกเขาก็ได้ทำลายแบกแดดจนไม่เหลืออิฐซ้อนอิฐ

وَٱتَّقُوا۟ فِتْنَةً لَّا تُصِيبَنَّ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوا۟ مِنكُمْ خَآصَّةً ۖ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلْعِقَابِ ﴿٢٥﴾

«และพวกเจ้าจงระวังฟิตนะฮ์ (ภัยพิบัติ) ซึ่งมันจะไม่ประสบเฉพาะแก่บรรดาผู้อธรรมในหมู่พวกเจ้าเท่านั้น และพวกเจ้าจงรู้เถิดว่าแท้จริงอัลลอฮ์นั้นทรงลงโทษอย่างรุนแรง» (ซูเราะฮ์อัล-อันฟาล 8:25)

ในโลกแห่งเหตุปัจจัย มูลเหตุใกล้ของเรื่องนี้คือ เจงกิสข่านได้ส่งสาส์นไปยังควาริซม์ชาฮ์ว่า "ข้าเป็นผู้ปกครองอาณาจักรอันกว้างใหญ่ และท่านก็เป็นกษัตริย์แห่งอาณาจักรอันกว้างใหญ่เช่นกัน เป็นการดีที่เราทั้งสองจะสร้างความสัมพันธ์ทางการค้าต่อกัน พ่อค้าของเราจะได้เดินทางเข้าไปในอาณาเขตของท่านได้โดยไม่มีความหวาดกลัวและอันตราย และนำผลผลิตเฉพาะถิ่นและสินค้าของที่นี่…

[^1]: เจงกิสข่าน หน้า 133 ซีรีส์ลีเบิล คัดจากคำแปลของเมาลาวีอินายะตุลลอฮ์ ผู้ล่วงลับ [^2]: อาณาจักรของเจงกิสข่านเริ่มต้นในปี ฮ.ศ. 599 การโจมตีครั้งแรกต่ออาณาจักรของควาริซม์ชาฮ์เกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 616 เขาเสียชีวิตในปี ฮ.ศ. 624 บรรดาบุตรและหลานของเขาได้สานต่อเป้าหมายของเขาจนสำเร็จ ในปี ฮ.ศ. 656 เมื่อแบกแดดถูกโจมตี แม่ทัพของกองทัพตาตาร์คือหลานของเจงกิสข่าน คือฮูลากูข่าน

ไปขายที่นั่น และพ่อค้าของท่านก็มายังดินแดนของเราได้อย่างสบายใจและขายสินค้าของพวกเขาที่นี่ได้ ควอริซม์ชาห์ยอมรับข้อเสนอนี้ ความสัมพันธ์ทางการค้าจึงเกิดขึ้น และกองคาราวานการค้าก็เริ่มเดินทางไปมาระหว่างสองประเทศอย่างไม่มีอุปสรรค หลังจากนั้นเกิดอะไรขึ้นจนโลกอิสลามจมลงในทะเลเลือดอย่างกะทันหัน? จงฟังรายละเอียดจากปากของนักประวัติศาสตร์ตะวันตก ซึ่งได้รับการยืนยันทุกถ้อยคำจากคำบอกเล่าของนักประวัติศาสตร์มุสลิม[^1]

แฮโรลด์ แลมบ์ เขียนไว้ในหนังสือของเขา "เจงกีสข่าน" ว่า

«แต่ความสัมพันธ์ทางการค้าที่เจงกีสข่านได้สถาปนาขึ้นนั้น ได้สิ้นสุดลงอย่างกะทันหันโดยบังเอิญ และเรื่องเกิดขึ้นเช่นนี้ คือ กองคาราวานพ่อค้ากองหนึ่งกำลังเดินทางมาจากกาเราะกอรุมสู่ทิศตะวันตก ระหว่างทาง เจ้าเมืองอุตรารซึ่งมีนามว่าอินัลจุก ได้จับกุมคนทั้งหมดในกองคาราวาน และรายงานเรื่องนี้ต่อนายของตน คือควอริซม์ชาห์ ในลักษณะว่าในกองคาราวานนี้มีสายลับแฝงอยู่ด้วย ความคิดของอินัลจุกนี้ก็สมเหตุสมผลอยู่ทีเดียว

ทันทีที่รายงานจากเจ้าเมืองอุตรารมาถึง สุลต่านมุฮัมมัด ควอริซม์ชาห์ก็มีคำสั่งโดยไม่ไตร่ตรองว่า ให้ประหารพ่อค้าทั้งหมดในกองคาราวานเสีย ดังนั้นตามคำสั่งนี้ พ่อค้าทั้งหมดที่มาจากกาเราะกอรุมจึงถูกสังหาร เมื่อข่าวนี้ไปถึงเจงกีสข่าน เขาจึงส่งทูตไปร้องเรียนต่อควอริซม์ชาห์ทันที สุลต่านมุฮัมมัดกลับสั่งประหารหัวหน้าคณะทูต และสั่งให้เผาเคราของผู้ที่มาด้วย บรรดาผู้ที่รอดชีวิตจากคณะทูตนี้ได้กลับไปหาเจงกีสข่านและรายงานเหตุการณ์ทั้งหมด ข่านแห่งทะเลทรายโกบีเมื่อได้ฟังเรื่องราวแล้ว ก็ขึ้นไปบนภูเขาลูกหนึ่งเพื่อพิจารณาเหตุการณ์นี้ตามลำพัง การสังหารทูตของมองโกลเป็นการกระทำที่ไม่อาจปล่อยไปโดยไม่ลงโทษได้ เป็นการกระทำที่จำเป็นต้องแก้แค้นตามธรรมเนียมที่สืบทอดมาของชาวมองโกล

เจงกีสข่านกล่าวว่า เช่นเดียวกับที่บนท้องฟ้าจะมีดวงอาทิตย์สองดวงไม่ได้ บนแผ่นดินก็จะมีข่านสองคนไม่ได้ฉันนั้น»[^2]

[^1]: ดู อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 13 หน้า 82–83, อัลกามิล (الكامل) ของอิบนุลอะษีร เล่ม 12 หน้า 139 [^2]: เจงกีสข่าน หน้า 143 แฮโรลด์ แลมบ์

ดินแดนตะวันออกของอิสลามภายใต้การโจมตีของพวกตาตาร์

พวกตาตาร์ได้ทำลายเมืองบุคอราเสียก่อน จนไม่เหลืออิฐก้อนใดซ้อนอยู่บนอิฐอีกก้อนหนึ่ง และทำให้เมืองนั้นกลายเป็นกองดินกองหนึ่ง ไม่มีผู้ใดในประชากรของเมืองรอดชีวิตเลย จากนั้นพวกเขาได้ทำให้สะมัรกันด์กลายเป็นเถ้าถ่านสีดำ และสังหารประชากรทั้งหมดจนสิ้น ชะตากรรมเดียวกันนี้ได้เกิดขึ้นกับเมืองที่มีชื่อเสียงของโลกอิสลาม เช่น เรย์ ฮะมะดาน ซันญาน เกาซวีน มัรว์ นัยซาบูร และเคาะวาริซม์ เคาะวาริซม์ชาห์ ผู้เป็นผู้ปกครองเพียงหนึ่งเดียวและสุลต่านที่ทรงอำนาจที่สุดของโลกอิสลาม ต้องหลบหนีไปมาด้วยความหวาดกลัวพวกตาตาร์ โดยมีพวกตาตาร์ไล่ติดตาม จนกระทั่งเขาสิ้นชีวิตลงบนเกาะแห่งหนึ่งที่ไม่มีใครรู้จัก

เคาะวาริซม์ชาห์ได้ผนวกรัฐอิสลามและรัฐอิสระต่าง ๆ ของอิหร่านและเตอร์กิสถานเข้าไว้ในอาณาจักรของตน ดังนั้นเมื่อเขาพ่ายแพ้ต่อพวกตาตาร์ ก็ไม่มีผู้ใดในแดนตะวันออกที่จะต่อกรกับพวกเขาได้อีก ความน่าเกรงขามของพวกตาตาร์และความหวาดผวาของชาวมุสลิมมีถึงขนาดที่ว่า บางครั้งชาวตาตาร์คนเดียวเข้าไปในตรอกแห่งหนึ่งซึ่งมีมุสลิมอยู่นับร้อยคน ก็ไม่มีผู้ใดกล้าต่อสู้ และเขาก็สังหารคนเหล่านั้นทีละคนจนหมด โดยไม่มีใครยกมือขึ้นต่อต้านเลย หญิงชาวตาตาร์คนหนึ่งปลอมตัวเป็นชายเข้าไปในบ้านหลังหนึ่ง แล้วสังหารคนในบ้านทั้งหมดเพียงลำพัง ต่อมาเชลยคนหนึ่งที่อยู่กับนางรู้สึกได้ว่านางเป็นผู้หญิง จึงสังหารนางเสีย บางครั้งชาวตาตาร์จับมุสลิมคนหนึ่งไว้แล้วสั่งว่า "จงวางศีรษะของเจ้าไว้บนหินก้อนนี้ ข้าจะไปเอามีดมาเชือดเจ้า" มุสลิมผู้นั้นก็นอนนิ่งอย่างหวาดกลัว ไม่กล้าแม้แต่จะหลบหนี จนกระทั่งชาวตาตาร์ผู้นั้นนำมีดมาจากในเมืองแล้วเชือดเขา[^1]

การรุกรานของพวกตาตาร์เป็นภัยพิบัติอันใหญ่หลวงสำหรับโลกอิสลาม ซึ่งทำให้รากฐานของโลกอิสลามสั่นคลอน ชาวมุสลิมต่างตกตะลึงและงุนงง ความหวาดกลัวและความสิ้นหวังได้ปกคลุมไปทั่วจากสุดขอบหนึ่งถึงอีกสุดขอบหนึ่ง

[^1]: สำหรับรายละเอียด โปรดดู «อัลกามิล» (الكامل) ของอิบนุลอะษีร เล่ม 12 และ ดาอิเราะตุลมะอาริฟ (บุสตานี) เล่ม 6 หัวข้อ "ตัตร"

ชาวตาตาร์ถูกมองว่าเป็นภัยพิบัติที่ไม่มีวันสิ้นสุด การต่อต้านพวกเขาเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ และความพ่ายแพ้ของพวกเขาเป็นสิ่งที่เกินกว่าจะนึกคิดได้ ถึงขนาดที่มีวลีหนึ่งแพร่หลายเป็นสุภาษิตว่า

اِذَا قِيْلَ لَكَ اِنَّ التَّتَرَ انْهَزَمُوْا فَلَا تُصَدِّقْ

«หากมีผู้กล่าวแก่ท่านว่าพวกตาตาร์พ่ายแพ้ ณ ที่ใดที่หนึ่ง ก็จงอย่าเชื่อ»

แผ่นดินหรือเมืองใดที่พวกเขาหันหน้าไปหา ก็ถือกันว่าเคราะห์ร้ายได้มาเยือนแล้ว ชีวิตและทรัพย์สิน เกียรติและศักดิ์ศรี มัสญิดและมัดเราะซะฮ์ ไม่มีสิ่งใดปลอดภัยเลย การที่ชาวตาตาร์หันหน้ามาย่อมมีความหมายเดียวกับความพินาศ การสังหารหมู่ ความอัปยศ และความไร้เกียรติ ครั้งหนึ่งโลกอิสลามแทบทั้งหมด (โดยเฉพาะภาคตะวันออก) ได้ตกอยู่ในเปลวเพลิงของฟิตนะฮ์ที่แผดเผาโลกนี้ นักประวัติศาสตร์ได้อ่านและเขียนเหตุการณ์ทุกรูปแบบ เขาได้เห็นภาพความพินาศของชนชาติและความหายนะของแผ่นดินมามากมาย จนจิตใจของเขาด้านชาและปากกาของเขาไม่สะทกสะท้าน แต่เมื่อกล่าวถึงเหตุการณ์นี้ นักประวัติศาสตร์อย่างอิบนุลอะษีร (ผู้ซึ่งเขียนประวัติศาสตร์โลกด้วยความอดทนและความหนักแน่นอย่างยิ่ง) ก็ไม่อาจปกปิดความรู้สึกและความสะเทือนใจของตนได้ เขาเขียนว่า

«เหตุการณ์นี้น่าสะพรึงกลัวและขมขื่นเสียจนข้าพเจ้าลังเลอยู่หลายปีว่าจะกล่าวถึงมันหรือไม่ แม้บัดนี้ข้าพเจ้าก็กล่าวถึงมันด้วยความลังเลและฝืนใจอย่างยิ่ง ความจริงก็คือ การประกาศข่าวมรณะของอิสลามและมุสลิมนั้นใครจะทำได้ง่ายดาย และใครเล่าจะมีใจกล้าพอจะเล่าเรื่องราวความอัปยศและความเสื่อมเสียของพวกเขา โอ้ หากข้าพเจ้าไม่ได้เกิดมา โอ้ หากข้าพเจ้าตายไปก่อนเหตุการณ์นี้ และกลายเป็นสิ่งที่ถูกลืมเลือนไปโดยสิ้นเชิง แต่มิตรสหายบางคนได้เร่งเร้าให้ข้าพเจ้าเขียนเหตุการณ์นี้ ข้าพเจ้าก็ยังคงลังเล แต่แล้วข้าพเจ้าก็เห็นว่าการไม่เขียนนั้นไม่มีประโยชน์อันใด นี่คือเหตุการณ์อันใหญ่หลวงและมหันตภัยอันยิ่งใหญ่ ซึ่งไม่อาจหาสิ่งเทียบเคียงได้ในประวัติศาสตร์โลก เหตุการณ์นี้เกี่ยวข้องกับมนุษยชาติทั้งปวง แต่โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับมุสลิม หากผู้ใดอ้างว่าตั้งแต่สมัยอาดัมจนถึงบัดนี้ ไม่เคยเกิดเหตุการณ์เช่นนี้ขึ้นในโลก คำอ้างนั้นก็หาได้ผิดไม่ เพราะในประวัติศาสตร์ไม่พบเหตุการณ์ใดที่ใกล้เคียงกับเหตุการณ์นี้แม้แต่เสี้ยวเดียว และบางทีโลกนี้จนถึงวันกิยามะฮ์ (ยกเว้นยะอ์ญูจและมะอ์ญูจ) ก็จะไม่ได้เห็นเหตุการณ์เช่นนี้อีก คนป่าเถื่อนเหล่านี้ไม่ปรานีผู้ใดเลย พวกเขาสังหารผู้หญิง ผู้ชาย และเด็ก ผ่าท้องสตรี และ…

ทารกในครรภ์ด้วย (แล้วกล่าวว่า)

إِنَّا لِلّٰهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُوْنَ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللّٰهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيْمِ

«แท้จริงเราเป็นของอัลลอฮ์ และแท้จริงเราจะกลับคืนสู่พระองค์ และไม่มีพลังและไม่มีกำลังใด ๆ นอกจากด้วยอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่ง ผู้ทรงยิ่งใหญ่»

เหตุการณ์นี้เป็นภัยพิบัติที่แผ่ไปทั่วและสร้างความโกลาหลไปทั้งโลก มันลุกขึ้นมาดุจพายุลูกหนึ่ง และในชั่วพริบตาก็แผ่ขยายไปทั่วทั้งโลก"[^1]

ผู้แต่งหนังสือ "มิรศอดุลอิบาด" (مرصاد العباد) ซึ่งเป็นประจักษ์พยานในการรุกรานของพวกตาตาร์ครั้งนี้ และบ้านเกิดของเขาคือเมืองร็อยย์ กับถิ่นพำนักของเขาคือเมืองฮะมะดาน ได้ตกเป็นเหยื่อการปล้นสะดมของพวกตาตาร์ไปแล้ว ได้เขียนไว้ว่า

«ในปีฮิจเราะฮ์ศักราช 617 กองทัพอันน่ารังเกียจของพวกกาฟิรตาตาร์ – ขออัลลอฮ์ทรงทำให้พวกเขาต่ำต้อยและทรงทำลายล้างพวกเขาจนสิ้นซาก – ได้เข้ายึดครองแผ่นดินเหล่านั้น ความวุ่นวาย ความเสียหาย การเข่นฆ่า การทำลาย และการเผาผลาญที่ปรากฏขึ้นจากพวกถูกสาปแช่งเหล่านั้น ไม่เคยมีผู้ใดแจ้งข่าวทำนองนี้มาก่อนในยุคสมัยใดเลย ไม่ว่าในแผ่นดินของกุฟรฺหรืออิสลาม และไม่เคยมีการบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์ใด ๆ ยิ่งกว่านั้นจะเป็นได้อย่างไร ในเมื่อจากเมืองเดียว ซึ่งเป็นบ้านเกิดและถิ่นเติบโตของผู้ต่ำต้อยผู้นี้ มีการคาดคะเนกันว่ามีผู้คนถูกสังหารมากกว่าเจ็ดแสนคน และถูกจับเป็นเชลยอีก ส่วนความวุ่นวายและความเสียหายที่พวกถูกสาปแช่งเหล่านั้นก่อขึ้นในบ้านเมืองและแว่นแคว้น ซึ่งมุ่งหมายจะถอนรากถอนโคนอิสลามและชาวมุสลิมโดยสิ้นเชิงนั้น ยิ่งเกินกว่าที่ถ้อยคำจะบรรยายได้ และเหตุการณ์นี้ก็โด่งดังเสียจนไม่จำเป็นต้องอธิบาย และหากว่า – ขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์ – ความหวงแหนและความรักต่อเกียรติของอิสลามไม่ขยับเขยื้อนขึ้นในหัวใจของบรรดากษัตริย์และสุลต่าน ผู้ซึ่งภาระในการดูแลรักษาอิสลามและชาวมุสลิมอยู่บนบ่าของพวกเขา ดังที่กล่าวไว้ว่า

الْأَمِيْرُ رَاعٍ عَلَى رَعِيَّتِهِ وَهُوَ مَسْئُوْلٌ عَنْهُمْ

«ผู้นำคือผู้ดูแลราษฎรของเขา และเขาจะถูกสอบถามเกี่ยวกับพวกเขา»

และหากพวกเขาไม่ร่วมแรงร่วมใจกันด้วยความหวงแหนในศาสนาและความมีสำนึกรับผิดชอบ เพื่อปกป้องศาสนาและความปลอดภัยของมันอย่างพร้อมเพรียง และไม่ยอมจำนนต่อคำสั่งที่ว่า

ٱنفِرُوا۟ خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَـٰهِدُوا۟ بِأَمْوَٰلِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ

«จงออกไปทั้งในสภาพที่เบาและหนัก และจงต่อสู้ด้วยทรัพย์สินของพวกเจ้าและชีวิตของพวกเจ้าในทางของอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัต-เตาบะฮ์ 9:41)

แล้วผูกเอวด้วยความมุ่งมั่น สละชีวิต ตน ทรัพย์สิน และแผ่นดิน เพื่อขจัดความวุ่นวายนี้ ก็เป็นที่น่าหวั่นเกรงว่า ความเป็นมุสลิมจะถูกโค่นล้มลงโดยสิ้นเชิง เพราะแผ่นดินอิสลามส่วนใหญ่ได้ล่มสลายไปแล้ว และพวกนั้นจะถอนรากสิ่งที่ยังหลงเหลืออยู่จนหมดสิ้น ทั้งโลกจะถูกกุฟรฺยึดครอง – นะอูซุบิลลาฮ์ (ขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์) – ความกลัวและอันตรายคือ ความเป็นมุสลิมที่เหลืออยู่เพียงเล็กน้อยนั้น และเพราะความอัปโชคของการกระทำของพวกเราผู้มีแต่เพียงชื่อแต่ไร้แก่นแท้ จะถูกถอนรากถอนโคนจนไม่เหลือแม้แต่ชื่อหรือร่องรอย»[^2]

มิใช่เพียงโลกอิสลามเท่านั้น โลกที่มีอารยธรรมทั้งมวลในยุคนั้นต่างก็สั่นสะท้านด้วยการรุกรานของพวกตาตาร์ ที่ใด

[^1]: อัล-กามิล (อิบนุลอะษีร ผู้เสียชีวิต ฮ.ศ. 630) เล่ม 12 หน้า 147–148 [^2]: มิรศอดุลอิบาด (ต้นฉบับลายมือ) (เก็บรักษาไว้ที่หอสมุดนัดวะตุลอุละมาอ์) หน้า 8

โอกาสที่พวกเขาจะไปถึงที่นั่นมีน้อยมาก แต่ถึงกระนั้นความหวาดกลัวก็ยังแผ่ไปถึงที่นั่นด้วย กิบบอนเขียนไว้ในหนังสือที่มีชื่อเสียงของเขา «ประวัติศาสตร์ความเสื่อมและการล่มสลายของโรม» ว่า

«เมื่อชาวสวีเดนได้ข่าวพายุตาตาร์ผ่านทางรัสเซีย ความหวาดกลัวก็ครอบงำพวกเขาอย่างมาก จนพวกเขาไม่กล้าออกไปล่าสัตว์ตามชายฝั่งอังกฤษตามที่เคยทำเป็นประจำ เพราะความกลัวพวกตาตาร์»

ผู้เขียนหนังสือ «ประวัติศาสตร์สมัยกลางฉบับเคมบริดจ์» ได้บรรยายถึงการปะทะอันรุนแรงของพวกมองโกล ซึ่งมีเจงกิสข่านเป็นผู้ก่อการ ไว้อย่างดีเยี่ยมด้วยถ้อยคำดังนี้

«การหยุดยั้งพวกมองโกลนั้นเกินกำลังของมนุษย์ พวกเขาเอาชนะภยันตรายทั้งปวงของทะเลทรายและที่ราบกว้างใหญ่ ไม่ว่าจะเป็นภูเขา ทะเล ความทารุณของฤดูกาล ความอดอยาก หรือโรคระบาด ไม่มีสิ่งใดขวางทางพวกเขาได้ พวกเขาไม่หวั่นเกรงภยันตรายใด ๆ ไม่มีป้อมปราการใดทนการโจมตีของพวกเขาได้ และเสียงร้องขอความเมตตาของผู้ถูกกดขี่ก็ไม่มีผลใด ๆ ต่อพวกเขา ในสมรภูมิแห่งประวัติศาสตร์ ณ ที่นี้เราได้พบกับพลังรูปแบบใหม่ พลังและอำนาจนี้เป็นเช่นนั้นเองที่ได้ตัดสินกรณีปัญหาทางการเมืองและประเทศมากมายในชั่วพริบตา และลบล้างมันไปเสียราวกับว่าฟ้าได้ถล่มลงมาบนแผ่นดินและทำลายทุกสิ่งไปสิ้น ปัญหาทางประเทศและการเมืองบางเรื่องนั้นเป็นเช่นว่า หากภัยพิบัตินี้ไม่ได้ลงมา และต่อมามีผู้หาทางแก้ไขอยู่ ก็คงไม่อาจแก้ได้ และหากดำเนินต่อไปก็คงไม่มีวันสิ้นสุด ในประวัติศาสตร์โลก การปรากฏขึ้นของพลังใหม่นี้ คือการที่บุคคลคนเดียวสามารถเปลี่ยนแปลงอารยธรรมของมนุษยชาติด้วยความสามารถของตน ได้เริ่มต้นขึ้นกับเจงกิสข่าน และสิ้นสุดลงที่กุบไลข่านหลานของเขา ซึ่งในสมัยของเขาจักรวรรดิอันสมบูรณ์และกว้างใหญ่ของพวกมองโกลเริ่มแสดงร่องรอยของการแตกแยกและแบ่งแยก พลังเช่นนี้ไม่เคยปรากฏบนเวทีโลกอีกเลย»[^1]

ความพินาศของแบกแดด

ในที่สุด พวกป่าเถื่อนเหล่านี้ได้เหยียบย่ำโลกอิสลามจนราบคาบ ทำให้เลือดไหลนองดั่งแม่น้ำ และจุดไฟเผาผลาญไปทั่ว ในปี ฮ.ศ. 625 เจงกิสข่าน…

[^1]: คัดมาจาก «เจงกิสข่าน» หน้า 266

...หลานของเจงกีสข่าน ภายใต้การนำของฮูลากูข่าน ได้บุกเข้าสู่นครแบกแดด อันเป็นเมืองหลวงแห่งคิลาฟะฮ์ของโลกอิสลาม เป็นศูนย์กลางวิชาการที่ยิ่งใหญ่ที่สุดและเป็นนครที่เจริญรุ่งเรืองที่สุดแห่งยุคนั้น และได้ทำลายมันจนไม่เหลืออิฐก้อนใดซ้อนกันอยู่ รายละเอียดของการทำลายล้างแบกแดดและการสังหารหมู่ชาวมุสลิมนั้นยืดยาวและน่าเศร้าสลดยิ่งนัก พอจะประมาณได้จากคำบอกเล่าของนักประวัติศาสตร์ผู้ได้เห็นร่องรอยของเหตุการณ์นี้ด้วยตาตนเอง และได้รับฟังรายละเอียดจากผู้ที่ได้พบเห็น อิบนุกะษีร นักประวัติศาสตร์ได้บันทึกไว้ว่า

«ในแบกแดด การฆ่าฟันและปล้นสะดมดำเนินไปอย่างดุเดือดตลอดสี่สิบวัน หลังจากสี่สิบวัน นครที่เคยรุ่งเรืองที่สุดในโลกแห่งนี้ก็กลายเป็นที่รกร้างและพินาศ จนแทบมองไม่เห็นผู้คนเหลืออยู่เลย ตามตลาดและถนนหนทาง ซากศพกองสุมกันจนดูราวกับเนินเขา เมื่อฝนตกลงบนซากศพเหล่านั้น สภาพศพก็เน่าเปื่อยผิดรูป กลิ่นเหม็นแพร่กระจายไปทั่วทั้งเมืองจนอากาศเป็นพิษ และเกิดโรคระบาดร้ายแรงซึ่งลุกลามไปถึงแคว้นชาม จากอากาศเป็นพิษและโรคระบาดนี้ ผู้คนจำนวนมากล้มตาย ข้าวยากหมากแพง โรคระบาด และความตาย ทั้งสามอย่างนี้ครอบงำไปทั่ว»[^1]

ชัยค์ตาญุดดีน อัส-สุบกี เขียนไว้ว่า

«ฮูลากูข่านได้เรียกเคาะลีฟะฮ์แห่งแบกแดด (อัล-มุสตะอ์ศิม) ลงมาที่กระโจมแห่งหนึ่ง และอัครมหาเสนาบดีอิบนุลอัลกอมีย์ได้เชิญอุละมาอ์และบุคคลชั้นนำของเมืองมาร่วมเป็นสักขีพยานในการทำสัญญาสันติภาพระหว่างเคาะลีฟะฮ์กับฮูลากู เมื่อพวกเขามาถึง ทุกคนก็ถูกตัดคอ ในทำนองเดียวกัน คนกลุ่มแล้วกลุ่มเล่าถูกเรียกตัวมาและถูกตัดคอ จากนั้นบรรดาข้าราชบริพารและคนใกล้ชิดของเคาะลีฟะฮ์ก็ถูกนำตัวมาและถูกสังหารเช่นกัน เกี่ยวกับตัวเคาะลีฟะฮ์นั้น เป็นที่เชื่อกันทั่วไปว่า หากเลือดของท่านหยดลงบนพื้นดิน จะเกิดภัยพิบัติใหญ่หลวงขึ้น ฮูลากูจึงลังเลใจ นะศีรุดดีน ฏูสีย์[^2] กล่าวว่า เรื่องนี้ไม่ยากเลย จงสังหารเคาะลีฟะฮ์โดยไม่ให้เลือดตก แต่...»

[^1]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 13 หน้า 202–203

[^2]: หนังสือประวัติศาสตร์ของนักวิชาการชาวอิหร่านท่านหนึ่งชื่อ «อัคบาร วะ อาษาร เคาะวาญะฮ์ นะศีรุดดีน ฏูสีย์» จัดพิมพ์โดยมหาวิทยาลัยเตหะราน ก็ยืนยันเรื่องนี้ เพราะผู้แต่งชาวอิหร่านของหนังสือเล่มนี้เองก็ระบุว่านะศีรุดดีน ฏูสีย์เป็นผู้รับผิดชอบต่อเหตุการณ์ครั้งนี้ อุบายทางการเมืองที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของฏูสีย์ซึ่งประสบผลสำเร็จในที่สุด ก็คือการยุยงฮูลากูให้ถอนรากถอนโคนคิลาฟะฮ์อับบาสียะฮ์ และทำลายวังแห่งคิลาฟะฮ์จนไม่เหลืออิฐก้อนใดซ้อนกัน ฮูลากูเองก็ได้รับคำสั่งจากมังกูกาอาน พี่ชายของตน ให้ปราบปรามพวกบาฏินียะฮ์... (มีต่อหน้า 319)

วิธีอื่น เพื่อเอาชีวิตของเขา ดังนั้นเขาจึงถูกห่อไว้ในพรม แล้วถูกเตะและกระทืบจนสิ้นใจ

ในแบกแดด การสังหารหมู่ดำเนินไปนานกว่าหนึ่งเดือน มีเพียงผู้ที่หลบซ่อนตัวเท่านั้นที่รอดชีวิต กล่าวกันว่าเมื่อฮูลากูให้นับจำนวนผู้ถูกสังหาร ปรากฏว่ามีผู้ถูกสังหารถึงหนึ่งล้านแปดแสนคน[^1]

ชาวคริสต์ได้รับคำสั่งให้ดื่มสุราและกินเนื้อสุกรอย่างเปิดเผย แม้ขณะนั้นจะเป็นเดือนเราะมะฎอน แต่มุสลิมก็ถูกบังคับให้ร่วมด้วย สุราถูกเทลงในมัสยิด และการอะซานถูกห้าม นี่คือแบกแดด ซึ่งนับตั้งแต่ถูกสร้างขึ้นก็ไม่เคยเป็นดารุลกุฟร์ (ดินแดนแห่งการปฏิเสธศรัทธา) มาก่อนเลย แต่ที่นั่นได้เกิดเหตุการณ์ที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนในประวัติศาสตร์[^2]

แม้จะมีความเสื่อมโทรมนับพันประการ แบกแดดก็ยังคงเป็นนครที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของโลกอิสลาม เป็นศูนย์กลางแห่งวิชาการและศิลปวิทยา เป็นที่พำนักของอุละมาอ์และผู้ทรงคุณธรรมนับพัน และด้วยการเป็นนครหลวงแห่งคิลาฟะฮ์ จึงเป็นเกียรติศักดิ์ของมุสลิม การล่มสลายของแบกแดดทำให้มุสลิมผู้มีความรู้สึกทั้งปวงต้องปวดร้าว และมีการไว้ทุกข์ให้แก่แบกแดดไปทุกหนแห่ง ชัยค์สะอ์ดี (ร.ฮ.) ผู้เคยศึกษาหาความรู้ในแบกแดดและได้เคยเห็นความรุ่งเรืองของมัน…

(ต่อจากหน้า 318) …เพื่อยุติคิลาฟะฮ์อับบาสิยะฮ์ ฮูลากูได้ส่งคำสั่งให้เคาะลีฟะฮ์แห่งแบกแดด อัล-มุสตะอ์ศิม บิลลาฮ์ ยอมจำนน มีการติดต่อทางจดหมายกันอยู่ช่วงหนึ่ง แต่ก็ไม่เกิดผลอันใด บัดนี้ฮูลากูจึงปรึกษากับบรรดาสหายของตน ชาวมองโกลเชื่อถือโหราศาสตร์เรื่องฤกษ์ดีฤกษ์ร้ายอย่างมาก ในราชสำนักของเขามีโหรผู้หนึ่งชื่อหุสามุดดีน ซึ่งเป็นชาวซุนนี เขากล่าวว่า การโจมตีแบกแดดเป็นฤกษ์ร้าย กษัตริย์องค์ใดที่ยื่นมือเข้าแตะต้องคิลาฟะฮ์ ผู้นั้นย่อมต้องพ่ายแพ้ยับเยิน และต้องประสบภัยพิบัติบางอย่าง หากท่านโจมตี ฝนจะหยุดตก จะเกิดพายุและแผ่นดินไหว โลกทั้งโลกจะร้างผู้คน และที่ร้ายแรงที่สุดคือ กษัตริย์ (มังกู กาอาน) จะสิ้นพระชนม์ เมื่อได้ฟังดังนี้ ฮูลากูก็เกิดความลังเล เขาจึงถามความเห็นของ (นะศีรุดดีน) อัฏ-ฏูซี ว่า "หากโจมตีแบกแดด ผลจะเป็นอย่างไร" อัฏ-ฏูซีตอบว่า "จะไม่มีสิ่งใดเกิดขึ้น นอกจากฮูลากูข่านจะได้เป็นเคาะลีฟะฮ์แทน" ฮูลากูจึงเรียกทั้งอัฏ-ฏูซีและหุสามุดดีนมาโต้วาทีกัน อัฏ-ฏูซีกล่าวว่า "ศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) นับพันคนถูกสังหารเป็นชะฮีด แต่ก็ไม่เห็นมีความวิบัติใดเกิดขึ้น หากท่านอ้างว่าราชวงศ์อับบาสิยะฮ์มีความพิเศษ ก็ดูเถิด ตามคำสั่งของฏอฮิร เคาะลีฟะฮ์อัล-อะมีนก็ถูกรบและถูกสังหาร อัล-มุตะวักกิลถูกบุตรของตนและพวกทาสร่วมกันฆ่า อัล-มุนตะศิรและอัล-มุอ์ตะฎิดถูกบรรดาขุนนางและทาสสังหาร แต่ก็ไม่เคยเกิดแผ่นดินไหวหรือพายุแต่อย่างใด"

[^1]: สำหรับเมืองที่มีประชากรสองล้านห้าแสนคน ตัวเลขนี้ไม่ใช่เรื่องเกินจริง นักประวัติศาสตร์บางท่านระบุจำนวนผู้ถูกสังหารน้อยกว่านี้

[^2]: ฏ็อบเกาะตุชชาฟิอียะฮ์ อัล-กุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى) เล่ม 5 หน้า 114–115

...ได้ประพันธ์บทรำพึงไว้อาลัย (มัรษิยะฮ์) อันบาดลึกถึงหัวใจ ซึ่งสะท้อนความรู้สึกของดวงใจที่บอบช้ำของมุสลิมทั้งปวงในยุคนั้น บางบทจากบทกวีนั้นมีดังนี้:

«ฟากฟ้าสมควรจะหลั่งโลหิตลงสู่แผ่นดิน ด้วยความล่มสลายแห่งอาณาจักรของมุสตะอ์ศิม อะมีรุลมุอ์มินีน»

«โอ้ มุหัมมัด หากในวันกิยามะฮ์ท่านจะชูศีรษะขึ้นจากผืนดิน ก็ขอจงชูศีรษะขึ้นเถิด และจงมองดูกิยามะฮ์ที่เกิดขึ้นท่ามกลางผู้คนในบัดนี้»

«โลหิตของบรรดาผู้เป็นที่รักแห่งฮะรอม ซึ่งผู้คนได้หลั่งรินลงบนแผ่นดิน ได้ไหลบ่าข้ามธรณีประตู ส่วนโลหิตแห่งหัวใจเราก็ได้แต่งแต้มแขนเสื้อของเรา»

«จงระวังความผันผวนของโลกและความพลิกผันของกาลเวลาเถิด ใครเล่าจะคาดคิดว่าเรื่องเช่นนี้จะเกิดขึ้นได้»

«จงลืมตามองดูเถิด ท่านผู้เคยเห็นความยิ่งใหญ่ของบัยตุลฮะรอม ที่ซึ่งบรรดากัยศ็อรแห่งโรมและข่านทั้งหลายเคยก้มศีรษะลงจรดผืนดิน»

«โลหิตของบรรดาบุตรหลานแห่งลุงของท่านมุศฏ่อฟา ﷺ ได้หลั่งรินลงบนผืนดินเดียวกันนั้น ที่ซึ่งบรรดาสุลต่านเคยวางหน้าผากของตนลง»

«ลำน้ำไดจญ์ละฮ์ (ไทกริส) จะกลายเป็นสีโลหิต หลังจากนี้หากมันไหลผ่านไปยังบัฏหาอ์ ผืนดินแห่งสวนดอกไม้ก็จะชุ่มไปด้วยโลหิต»

«ใบหน้าของสายน้ำปั่นป่วนด้วยเรื่องราวอันน่าสะพรึงกลัวนี้ อาจมองเห็นรอยย่นบนผิวน้ำราวกับรอยขมวดคิ้ว»

«การคร่ำครวญไม่สมควรแก่ผืนดินของบรรดาชะฮีด เพราะต่ำสุดในบรรดาเกียรติของพวกเขาคือสวนสวรรค์อันสูงส่งที่สุด»

«แต่ด้วยหน้าที่แห่งความเป็นมุสลิมและวิถีแห่งความเมตตา หัวใจของผู้มีความรักย่อมร้อนรุ่มด้วยความพรากจากผู้เป็นที่รักทั้งหลาย»[^1]

หลังจากแบกแดด พวกตาตาร์ได้มุ่งหน้าสู่ฮะลับ (อะเลปโป) และตามคำบอกเล่าของอิบนุกะษีร พวกเขาได้กระทำต่อเมืองนี้เช่นเดียวกับที่กระทำต่อแบกแดด จากที่นั่นพวกเขาได้รุกคืบไปยังดิมัชก์ (ดามัสกัส) และยึดครองเมืองนั้นได้ในเดือนญุมาดัลอูลา ฮ.ศ. 658 ชาวคริสต์ในเมืองได้ออกมาต้อนรับผู้พิชิตชาวตาตาร์นอกเมือง มอบของกำนัลให้แก่พวกเขา และได้รับประกาศิตจากผู้ปกครองของพวกเขา แล้วเข้าสู่เมืองอย่างผู้มีชัย อิบนุกะษีรซึ่งเป็นชาวดิมัชก์เองได้วาดภาพเหตุการณ์นี้ไว้ ซึ่งทำให้เห็นถึงความไร้ทางสู้ ความต่ำต้อย และความอ่อนแอของมุสลิมได้เป็นอย่างดี:

"ชาวคริสต์เข้ามาทางประตูบาบตูมา พวกเขาชูไม้กางเขนไว้เหนือศีรษะของผู้คน และส่งเสียงคำขวัญเฉพาะของพวกตน..."

[^1]: กุลลิยาตสะอ์ดี (كليات سعدی) หน้า 56

ชูไม้กางเขนขึ้นสูง พวกเขาร้องตะโกนว่า ศาสนาที่แท้จริง คือศาสนาของพระเยซูคริสต์ ได้มีชัยแล้ว และพวกเขาประณามอิสลามและชาวอิสลามอย่างโจ่งแจ้ง ในมือของพวกเขามีภาชนะใส่สุรา เมื่อผ่านมัสยิดใด พวกเขาก็จะประพรมสุราไว้ใกล้มัสยิดนั้น พวกเขามีขวดสุราอยู่ด้วย ซึ่งพวกเขาประพรมลงบนใบหน้าและเสื้อผ้าของผู้คน ผู้ใดก็ตามที่เดินผ่านตามตรอกซอยและตลาด พวกเขาจะสั่งให้ผู้นั้นยืนขึ้นแสดงความเคารพต่อไม้กางเขน ชาวมุสลิมเห็นสภาพเช่นนี้แล้วจึงรวมตัวกัน และผลักไสพวกเขาไปจนถึงโบสถ์มัรยัม ณ ที่นั้นนักเทศน์ชาวคริสต์คนหนึ่งได้ยืนขึ้นกล่าวคำปราศรัยสรรเสริญศาสนาคริสต์ และประณามศาสนาอิสลามและชาวอิสลาม

อิบนุกะษีรได้เขียนต่อไปในหัวข้อ "ซัยลุลมิรอาต" (ذیل المرآۃ) ว่า

«ชาวคริสต์ได้ถือสุราเข้าไปในมัสยิดญามิอ์ พวกเขาตั้งใจว่า หากพวกตาตาร์อยู่นานกว่านี้ พวกเขาจะรื้อทำลายมัสยิดจำนวนมาก เมื่อเหตุการณ์เหล่านี้เกิดขึ้นในเมือง ชาวมุสลิม ผู้พิพากษา พยาน และอุละมาอ์ ได้รวมตัวกันไปยังป้อมปราการ และร้องเรียนต่อ "อิล ซิยาน" ผู้ปกครองชาวตาตาร์ แต่ผลที่ได้คือชาวมุสลิมถูกขับไล่ออกมาอย่างอัปยศอดสู ส่วนคำพูดของบรรดาผู้นำชาวคริสต์กลับได้รับการรับฟัง

إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ ﴿١٥٦﴾

«แท้จริงเราเป็นของอัลลอฮ์ และแท้จริงเราจะกลับคืนสู่พระองค์»[^1]

หลังจากยึดครองชามได้แล้ว เป้าหมายของพวกตาตาร์โดยธรรมชาติย่อมมุ่งไปยังอียิปต์ ซึ่งเป็นดินแดนอิสลามแห่งเดียวที่ยังรอดพ้นจากการปล้นสะดมของพวกเขา สุลต่านแห่งอียิปต์ อัล-มะลิก อัล-มุซ็อฟฟัร ซัยฟุดดีน กุฏุซ ทรงทราบดีว่าบัดนี้ถึงคราวของอียิปต์แล้ว และเมื่อพวกตาตาร์บุกเข้ามา การรักษาประเทศไว้ย่อมเป็นเรื่องยาก พระองค์จึงเห็นสมควรว่า แทนที่จะตั้งรับอยู่ในอียิปต์ ควรรุกไปข้างหน้าเพื่อโจมตีพวกตาตาร์ในชามเสียเอง ดังนั้น ในวันที่ 25 เดือนเราะมะฎอนอัลมุบาร็อก ปี ฮ.ศ. 658 ณ สถานที่ชื่อ "อัยน์ ญาลูต" กองทัพอิสลามแห่งอียิปต์ได้ปะทะกับพวกตาตาร์ และผิดจากประสบการณ์ที่ผ่านมาโดยสิ้นเชิง พวกตาตาร์ประสบความพ่ายแพ้อย่างย่อยยับ พวกเขาแตกหนีอย่างน่าอนาถ ชาวอียิปต์ได้ไล่ติดตาม สังหารพวกเขาเป็นจำนวนมาก และจับกุมไว้ได้อีกเป็นจำนวนมาก

อัส-สุยูฏีย์เขียนไว้ใน "ตารีคุลคุละฟาอ์" (تاریخ الخلفاء) ว่า

[^1]: อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ (البدایۃ والنہایۃ) เล่ม 13 หน้า 219-220

«พวกตาตาร์ประสบความพ่ายแพ้อย่างย่อยยับ และด้วยความโปรดปรานและความเมตตาของอัลลอฮ์ มุสลิมก็ได้รับชัยชนะเหนือพวกเขา พวกตาตาร์ถูกสังหารอย่างกว้างขวาง และพวกเขาแตกพ่ายหนีไปอย่างตื่นตระหนกจนผู้คนมีขวัญกำลังใจเพิ่มขึ้น ผู้คนสามารถจับกุมพวกเขาและริบทรัพย์ของพวกเขาได้อย่างง่ายดาย»[^1]

หลังจากศึกที่อัยน์ ญาลูต สุลฏอนอัล-มะลิก อัซ-ซอฮิร บัยบัรส์ ได้ตีพวกตาตาร์แตกพ่ายหลายครั้ง และขับไล่พวกเขาออกจากดินแดนชามทั้งหมดจนไม่เหลือที่ยืน ด้วยเหตุนี้คำกล่าวที่ว่า "พวกตาตาร์ไม่มีวันพ่ายแพ้" จึงได้รับการพิสูจน์แล้วว่าเป็นความเท็จ

การเผยแผ่อิสลามในหมู่ชาวตาตาร์

โลกอิสลามทั้งหมดเกือบจะถูกกระแสภัยพิบัตินี้กวาดล้างไป และดังที่บรรดาผู้มีวิสัยทัศน์และนักประพันธ์มุสลิมผู้ห่วงใยในยุคนั้นได้แสดงความวิตกไว้ว่า แม้แต่ชื่อและร่องรอยของอิสลามก็อาจถูกลบเลือนไป ทันใดนั้นเอง การเผยแผ่อิสลามในหมู่ชาวตาตาร์ก็ได้เริ่มต้นขึ้น และงานที่คมดาบของมุสลิมและบรรดากษัตริย์มุสลิมไม่อาจทำได้ ก็ได้สำเร็จลงโดยบรรดาผู้เผยแผ่อิสลามและบ่าวผู้มีความบริสุทธิ์ใจของอัลลอฮ์ และอิสลามเองก็เริ่มเข้าไปพำนักอยู่ในหัวใจของศัตรูผู้กระหายเลือดของตน

ในบรรดาเหตุการณ์และข้อเท็จจริงที่น่าอัศจรรย์ที่สุดในประวัติศาสตร์ ก็คือการที่ชนชาติซึ่งไม่มีผู้ใดพิชิตได้นี้ ถูกอิสลามพิชิตใจ และผู้พิชิตเหนือมุสลิมกลับถูกอิสลามพิชิตเสียเอง การที่ชาวตาตาร์แผ่ขยายไปทั่วโลกอิสลามอันกว้างใหญ่ราวกับสายฟ้าและพายุภายในเวลาเพียงปีเดียว และพิชิตโลกอิสลามด้วยกำลังแห่งคมดาบนั้น ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์นัก เพราะโลกอิสลามในศตวรรษที่เจ็ดตกอยู่ในสภาพของโรคภัยและความอ่อนแอ ซึ่งโดยทั่วไปมักเกิดขึ้นในหมู่ชนชาติต่าง ๆ ภายหลังความเจริญรุ่งเรืองสูงสุดของอารยธรรมและวัฒนธรรม และกัดกร่อนพวกเขาจากภายในจนกลวงเปล่า ในทางตรงกันข้าม ชาวตาตาร์เป็นชนที่สดใหม่ แข็งแกร่ง อดทนตรากตรำ คุ้นเคยกับชีวิตเร่ร่อน และกระหายเลือด แต่เหตุการณ์อันน่าอัศจรรย์และความแปลกประหลาดของประวัติศาสตร์ก็คือ ในยุคแห่งความรุ่งโรจน์สูงสุดของพวกเขา

[^1]: ตารีค อัล-คุละฟาอ์ (تاريخ الخلفاء) หน้า 191 (พิมพ์ที่อัล-มัยมะนียะฮ์ มิศร์)

ชนชาติกึ่งป่าเถื่อนนี้ได้กลายมาเป็นผู้น้อมรับศาสนาของผู้ที่ตนพิชิตได้ คือมุสลิมผู้ไร้กำลังและไร้ทางสู้ ซึ่งได้สูญสิ้นอำนาจทั้งทางวัตถุและทางการเมืองไปแล้วทุกรูปแบบ และเป็นผู้ที่บรรดาชาวตาตาร์มองดูผู้นับถือศาสนานี้ด้วยสายตาแห่งความต่ำต้อยและดูแคลนอย่างยิ่ง ศาสตราจารย์ ที. ดับเบิลยู. อาร์โนลด์ ได้เขียนแสดงความประหลาดใจไว้ในหนังสือที่มีชื่อเสียงของเขา «การเผยแผ่อิสลาม» (دعوتِ اسلام – PREACHING IN ISLAM) ว่า

«แต่อิสลามได้ลุกขึ้นอีกครั้งจากเถ้าถ่านแห่งเกียรติภูมิและความยิ่งใหญ่ในอดีตของตน และบรรดานักเผยแผ่อิสลามได้ทำให้ชาวมองโกลป่าเถื่อนเหล่านั้นเอง ซึ่งไม่ได้ละเว้นการกดขี่ใด ๆ ต่อมุสลิมเลย ได้เข้ารับอิสลาม นี่เป็นงานที่มุสลิมต้องเผชิญกับความยากลำบากอย่างยิ่ง เพราะมีสองศาสนาที่พยายามจะทำให้ชาวมองโกลและชาวตาตาร์มาเป็นผู้ศรัทธาของตน สภาพการณ์ในเวลานั้นช่างแปลกประหลาดและพิสดาร และเป็นเหตุการณ์ที่ไม่มีใครเทียบได้ในโลก เมื่อศาสนาพุทธ ศาสนาคริสต์ และศาสนาอิสลามต่างอยู่ในการแข่งขันกันว่า ใครจะทำให้ชาวมองโกลผู้ป่าเถื่อนและโหดร้าย ซึ่งได้ย่ำยีผู้นับถือทั้งสามศาสนาใหญ่นี้ มาเป็นผู้ยอมตามตนได้»[^1]

«สำหรับอิสลามในเวลาเช่นนั้น การต่อสู้แข่งขันกับศาสนาพุทธและศาสนาคริสต์ และการช่วงชิงชาวมองโกลจากทั้งสองศาสนานั้นมาเป็นผู้ติดตามของตน เป็นงานที่โดยผิวเผินแล้วดูเป็นไปไม่ได้ที่จะประสบความสำเร็จ ไม่มีผู้ใดได้รับความเสียหายจากพายุทำลายล้างของมองโกลเท่าเทียมกับมุสลิม นครที่มีชื่อเสียงเลื่องลือซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็นศูนย์กลางของวิชาการและศิลปวิทยาการอิสลาม และเป็นที่พำนักของบรรดาผู้ทรงความรู้และคุณธรรม ส่วนใหญ่ถูกเผาทำลายจนเป็นเถ้าถ่าน บรรดาอุละมาอ์และฟุกอฮาอ์ของมุสลิมถูกสังหาร หรือถูกจับเป็นทาส[^2] บรรดาข่านมองโกลมีความเมตตาต่อทุกศาสนายกเว้นอิสลาม และมีความเกลียดชังและเป็นศัตรูต่ออิสลามในระดับต่าง ๆ กัน เจงกิสข่านได้ออกคำสั่งว่า ผู้ใดที่เชือดสัตว์ตามแบบบทบัญญัติศาสนา…

[^1]: ดะอ์วะติ อิสลาม (แปลโดยเมาละวี อินายะตุลลอฮ์) หน้า 230–231 [^2]: ชาวมองโกลได้กระทำการกดขี่ต่อมุสลิมถึงขนาดที่ว่า เมื่อนักแสดงละครชาวจีนแสดงภาพบนฉาก ในภาพหนึ่งจะมีชายชราเคราขาวคนหนึ่งปรากฏขึ้น โดยคอของเขาถูกผูกติดกับหางม้า และม้าตัวนั้นก็ลากเขาไปมา ภาพนี้แสดงให้เห็นว่าทหารม้ามองโกลได้ทรมานมุสลิมอย่างไร (Howorth, History of the Mongols เล่ม 1 หน้า 159)

ถ้าเชือด (สัตว์ตามวิธีอิสลาม) ก็ให้ประหารเสีย คำสั่งนี้ทูลุยข่าน (?) ได้นำกลับมาบังคับใช้ใหม่ในสมัยของตน และตั้งรางวัลให้แก่ผู้แจ้งเบาะแสและสายลับเพื่อการบังคับใช้คำสั่งนี้ ด้วยเหตุนี้มุสลิมจึงถูกกดขี่อย่างหนักเป็นเวลาเจ็ดปี คนยากจนอาศัยโอกาสนี้รวบรวมทรัพย์สมบัติ และทาสทั้งหลายเพื่อให้ตนได้เป็นอิสระก็กล่าวหานายของตนว่าเชือดสัตว์[^1] ในสมัยของกูยูกข่าน (ฮ.ศ. 644–646 / ค.ศ. 1246–1248) ซึ่งได้มอบการบริหารราชการแผ่นดินทั้งหมดไว้ในมือของเสนาบดีชาวคริสต์สองคน มุสลิมได้รับความเดือดร้อนอย่างหนัก[^2] อัรฆูนข่านซึ่งเป็นอิลข่านองค์ที่สี่ (ฮ.ศ. 683–690 / ค.ศ. 1284–1291) ก็ได้กดขี่มุสลิมเช่นกัน และหน่วยงานด้านศาลยุติธรรมและการคลังซึ่งเคยอยู่ในมือของมุสลิมก็ถูกยึดคืน และห้ามมิให้พวกเขาเข้ามาในราชสำนัก[^3]

แม้จะมีอุปสรรคเหล่านี้ ชนชาติที่ป่าเถื่อนและโหดร้ายซึ่งเข้ามาภายหลังพวกมองโกลกลับได้ยอมรับศาสนาของมุสลิมกลุ่มเดียวกับที่พวกเขาเคยเหยียบย่ำไว้ใต้เท้า[^4]

เหตุการณ์นี้ยิ่งน่าอัศจรรย์และยิ่งใหญ่เพียงใด ก็ยิ่งน่าประหลาดใจเพียงนั้นว่าในประวัติศาสตร์มีรายละเอียดและข้อมูลปลีกย่อยเกี่ยวกับเรื่องนี้น้อยมาก และในบันทึกประวัติศาสตร์ก็พบร่องรอยของผู้ที่ได้กระทำภารกิจนี้สำเร็จน้อยมาก บรรดาผู้มีความบริสุทธิ์ใจที่ได้ทำให้ชนชาติตาตาร์ผู้กระหายเลือดนี้กลายเป็นผู้ภักดีต่ออิสลาม มีเพียงไม่กี่คนที่โลกรู้จักชื่อ ทั้งที่ภารกิจของพวกเขานี้ไม่ได้ด้อยไปกว่าภารกิจทางอิสลามใด ๆ และบุญคุณของพวกเขามิใช่ตกแก่มุสลิมเท่านั้น หากแต่ตกแก่มนุษยชาติทั้งมวลจนถึงวันกิยามะฮ์ ด้วยการที่พวกเขาได้ปกป้องโลกจากความป่าเถื่อนและความโหดร้าย และได้มอบโลกไว้ในการปกครองของชนชาติที่เคารพภักดีต่ออัลลอฮ์ผู้ทรงเอกะ และเป็นผู้ถือธงแห่งศาสนาของท่านเราะห์มะตุลลิลอาละมีน ﷺ

หลังจากเจงกิสข่านสิ้นชีวิต จักรวรรดิของเขาได้แบ่งออกเป็นสี่สายตามบุตรทั้งสี่ของเขา ในทั้งสี่สายนี้อิสลามได้เริ่มแผ่ขยาย และข่านตาตาร์ได้เริ่มเข้ารับอิสลามด้วยดะอ์วะฮ์ การเผยแผ่ และอิทธิพลของพวกเขา จนกระทั่งภายในหนึ่งศตวรรษ ชนชาติตาตาร์เกือบทั้งหมดก็ได้กลายเป็นมุสลิม

[^1]: เฮาเวิร์ธ (Howorth) เล่ม 1 หน้า 111, 37, 134 (ภายหลังเห็นว่าด้วยคำสั่งนี้ พ่อค้ามุสลิมเลิกเข้ามาในราชสำนัก และเป็นเหตุให้การค้าเสียหาย คำสั่งนี้จึงถูกยกเลิก) [^2]: เฮาเวิร์ธ เล่ม 1 หน้า 165 [^3]: ดี โอห์สซง (D'Ohsson) เล่ม 3 หน้า 265 [^4]: ดะอ์วะติ อิสลาม (The Preaching of Islam) หน้า 245–246

ศาสตราจารย์อาร์โนลด์ได้บันทึกเหตุการณ์ต่าง ๆ ไว้เป็นช่วง ๆ ในหนังสือ "การเผยแผ่อิสลาม" (دعوتِ اسلام) ขณะบรรยายประวัติการเผยแผ่อิสลามในสายตระกูลของโจชีข่าน บุตรชายคนโตของเจงกิสข่าน ซึ่งปกครองดินแดนซีร์ออร์ดูอันเป็นส่วนตะวันตกของจักรวรรดิ อาร์โนลด์เขียนไว้ว่า:

«กษัตริย์องค์แรกของมองโกลที่เข้ารับอิสลามคือเบิร์กข่าน ผู้เป็นข่านแห่งซีร์ออร์ดูตั้งแต่ ค.ศ. 1256 ถึง ค.ศ. 1267[^1] มีบันทึกเกี่ยวกับการเข้ารับอิสลามของกษัตริย์องค์นี้ว่า วันหนึ่งพระองค์ได้พบกองคาราวานซึ่งเดินทางมาจากบุคอรอ ในกองคาราวานนั้นมีพ่อค้ามุสลิมสองคน เบิร์กข่านพาทั้งสองแยกออกไป แล้วถามคำถามบางประการเกี่ยวกับอิสลาม มุสลิมทั้งสองได้อธิบายบทบัญญัติและหลักการของศาสนาของตนได้อย่างงดงาม จนข่านแห่งซีร์ออร์ดูเกิดความปรารถนาจะเป็นมุสลิม แล้วพระองค์ก็ทรงเข้ารับอิสลาม พระองค์ได้เล่าเรื่องนี้แก่น้องชาย และแนะนำให้เขารับอิสลามด้วย …… หลังจากนั้นเบิร์กข่านจึงประกาศการเป็นมุสลิมของตน[^2] ภายหลังการเข้ารับอิสลาม เบิร์กข่านได้ทำสัญญาสันติภาพกับสุลต่านแห่งอียิปต์ รุกนุดดีน บัยบัรส์ สาเหตุของสันติภาพนี้คือ สุลต่านแห่งอียิปต์ได้ให้การต้อนรับเป็นอย่างดียิ่งแก่ชาวมองโกลสองร้อยคนแห่งซีร์ออร์ดู เรื่องราวของชาวมองโกลเหล่านี้มีอยู่ว่า เมื่อความเป็นศัตรูระหว่างข่านแห่งซีร์ออร์ดูกับฮูลากูข่านผู้พิชิตแบกแดดทวีความรุนแรงขึ้น ชาวมองโกลสองร้อยคนนี้ซึ่งอยู่ในกองทัพของฮูลากูข่านได้หลบหนีมายังดินแดนชาม และจากที่นั่นก็ถูกนำตัวไปยังไคโรด้วยเกียรติอันสูงส่ง ณ ราชสำนักอียิปต์ พวกเขาได้รับการชักชวนให้เข้ารับอิสลาม[^3] สุลต่านรุกนุดดีนได้ส่งทูตจำนวนหนึ่งไปพร้อมกับชาวมองโกลสองร้อยคนนั้น และส่งพระราชสาส์นถึงเบิร์กข่าน เมื่อคนเหล่านี้เดินทางกลับจากซีร์ออร์ดูมายังไคโร ก็ได้แจ้งแก่สุลต่านว่า ในบ้านของเหล่าขุนนางของเบิร์กข่านและในบ้านของเจ้าหญิงองค์หนึ่ง มีการแต่งตั้งอิมามและมุอัซซินไว้ประจำ และเด็ก ๆ ได้รับการสอนอัลกุรอานในมักตับ[^4] พวกเขายังทูลสุลต่านอีกว่า เมื่อพวกเราออกจากไคโร…»

[^1]: ใน ค.ศ. 1263 นัจญ์มุดดีน มุคตาร อัซ-ซาฮิดี ได้แต่งหนังสือเล่มหนึ่งถวายแด่เบิร์กข่าน ซึ่งพิสูจน์ความเป็นเราะซูล และบันทึกเรื่องราวการโต้วาทีทางศาสนาระหว่างมุสลิมกับคริสเตียน [^2]: อบุลฆอซี เล่ม 2 หน้า 181 [^3]: อัล-มักรีซี เล่ม 1 ภาค 1 หน้า 180–181 [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 215

ออกเดินทางแล้ว ระหว่างทางก็ได้พบกับทูตของบัรกะฮ์ข่าน[^1] ซึ่งกำลังเดินทางไปเข้าเฝ้าสุลต่านแห่งมิศร์ (อียิปต์) เพื่อแจ้งข่าวว่า บัรกะฮ์ข่านและราษฎรของท่านได้เข้ารับอิสลามแล้ว กล่าวโดยสรุปคือ เมื่อสุลต่านรุกนุดดีนกับบัรกะฮ์ข่านได้ผูกสัมพันธไมตรีกันแล้ว ชาวมองโกลจำนวนมากก็พากันเดินทางมายังมิศร์ และที่นั่นพวกเขาก็ได้รับการเชิญชวนให้เข้ารับอิสลาม[^2]

การเผยแผ่อิสลามในอาณาจักรตาตาร์และราชวงศ์อิลข่าน สาขาที่สองของตระกูลเจงกีซข่าน

เกี่ยวกับเรื่องนี้ อาร์โนลด์เขียนไว้ว่า

«ในอิหร่าน ซึ่งฮูลากูข่านเป็นผู้สถาปนาราชวงศ์อิลข่าน อิสลามได้แผ่ขยายในหมู่ชาวเติร์กอย่างค่อยเป็นค่อยไป บุตรของฮูลากูข่านคือ ตะกูดาร์[^3] ผู้สืบราชบัลลังก์ต่อจากอะบาเกาะข่านผู้เป็นพี่ชาย เป็นกษัตริย์องค์แรกแห่งราชวงศ์อิลข่านที่เข้ารับอิสลาม นักเขียนชาวคริสต์ร่วมสมัยคนหนึ่งบันทึกไว้ว่า[^4] ตะกูดาร์ได้รับการศึกษาอบรมในศาสนาคริสต์ ในวัยเยาว์เขาได้รับศีลล้างบาปและได้รับชื่อว่า นิโคลัส แต่เมื่อตะกูดาร์เติบโตขึ้น เขาได้ละทิ้งศาสนาคริสต์และเข้ารับอิสลามด้วยอิทธิพลจากการคบหากับชาวมุสลิม ซึ่งเขารักใคร่ชื่นชอบเป็นอย่างมาก และเขาได้ใช้พระนามว่า สุลต่านมุฮัมมัด (หรืออะห์มัด) เขาได้พยายามอย่างเต็มกำลังให้ชาวตาตาร์ทั้งหมดเข้ารับอิสลาม และได้พระราชทานรางวัล ตำแหน่งอำนาจ และเกียรติยศแก่ผู้ที่เข้ารับอิสลาม จนกระทั่งในสมัยของเขามีชาวตาตาร์จำนวนมากเข้ารับอิสลาม กษัตริย์องค์นี้ได้ส่งข่าวการเข้ารับอิสลามของตนไปยังสุลต่านแห่งมิศร์ผ่านทางพระราชสาส์นดังต่อไปนี้

“ด้วยพลานุภาพของอัลลอฮ์และด้วยบารมีของกาอาน นี่คือพระราชโองการของสุลต่านอะห์มัด ถึงกษัตริย์แห่งมิศร์ หลังจากคำนำแล้ว ขอให้เป็นที่ทราบว่า อัลลอฮ์ได้ทรงประทานความเมตตาและแสงสว่างแห่งทางนำแก่เราตั้งแต่เริ่มวัยหนุ่ม ให้เราได้ยอมรับในความเป็นพระเจ้าและความเป็นหนึ่งเดียวของพระองค์ ได้ยืนยันในความเป็นนบีของท่านมุฮัมมัด ﷺ และให้มีความศรัทธาเลื่อมใสอันดีต่อบรรดามิตรและบ่าวผู้ทรงคุณธรรมของพระองค์ ผู้ใดก็ตามที่พระองค์ทรงประสงค์จะนำไปสู่ทางนำ พระองค์ก็จะทรงเปิดหัวใจของเขาให้ยอมรับศาสนาอิสลาม

[^1]: อัลมักรีซี หน้า 188 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 222 [^3]: วัศศอฟได้เรียกกษัตริย์องค์นี้ว่า ตะกูดาร์ ก่อนเข้ารับอิสลาม และเรียกว่า อะห์มัด หลังจากเข้ารับอิสลามแล้ว [^4]: ฮัยทูม (รามูซิโอ เล่ม 2 หน้า 60)

ได้เปิดเผยอยู่แล้ว นับแต่บัดนั้นจนถึงวันนี้ เรามุ่งมั่นที่จะเชิดชูศาสนาให้สูงส่ง และปรับปรุงสภาพการณ์ของศาสนาอิสลามและของชาวมุสลิม จนกระทั่งเมื่อการปกครองสืบทอดจากบิดาผู้ทรงเกียรติและพี่ชายผู้ยิ่งใหญ่มาถึงเรา และอัลลอฮ์ทรงทำให้ความหวังของเราสมบูรณ์ด้วยความเมตตาของพระองค์ และทรงประทานอำนาจการปกครองและราชบัลลังก์แก่เรา จากนั้นในกุรีลตาย (คุรุลตาย) อันเป็นมงคล ซึ่งหมายถึงที่ประชุมที่บรรดาพี่น้อง บุตรหลาน เจ้าชาย ขุนนางผู้ใหญ่ และแม่ทัพนายกองทั้งหลายนั่งปรึกษาหารือกันนั้น ทุกคนได้ตกลงเป็นเอกฉันท์ว่า ให้ดำเนินการยกทัพตามคำสั่งของพี่ชายผู้ยิ่งใหญ่ของเรา และให้ส่งกองทัพมหึมาจากกองทหารของเรา ซึ่งด้วยจำนวนอันมากมายของพวกเขา แผ่นดินแม้จะกว้างใหญ่ก็ยังคับแคบ และด้วยความเกรียงไกรและความน่าเกรงขามของพวกเขา หัวใจของทุกคนต้องสั่นสะท้านและหวาดหวั่น ไปยังดินแดนต่าง ๆ และให้การยกทัพครั้งนี้เป็นไปด้วยความตั้งใจอันแน่วแน่ ที่ภูเขาสูงจะต้องก้มลง และหินผาแข็งจะต้องอ่อนลงต่อหน้า

เราได้พิจารณาถึงเป้าหมายนี้ ซึ่งพวกเขาได้ตั้งใจไว้อย่างแน่วแน่และมีความเห็นพ้องกัน แต่บทสรุปของทั้งหมดที่ปรากฏนั้น ขัดแย้งกับคุณความดีอันกว้างขวางที่เราตั้งใจจะให้เกิดขึ้น ซึ่งหมายถึงการฟื้นฟูสัญลักษณ์ของอิสลามให้มีชีวิตขึ้นมาอีก และให้คำสั่งต่าง ๆ ที่ออกจากเรานั้น ยุติการหลั่งเลือด ลดทอนความทุกข์ยากของโลก ให้สายลมแห่งความสงบและความปลอดภัยพัดไปทั่วทุกสารทิศของโลก และให้ผู้ปกครองเมืองทั้งปวงได้รับความสงบสุขจากความเอ็นดูและความเมตตาของเรา เพราะเราเทิดทูนอัลลอฮ์ และมีความเมตตาต่อบรรดามัคลูกของพระองค์ ด้วยเหตุนี้ อัลลอฮ์จึงทรงดลใจในหัวใจของเราว่า เราควรดับไฟที่ลุกโชน และระงับความวุ่นวายและความเสื่อมเสีย และบรรดาผู้ที่ได้เสนอความเห็นนี้ เราจะแจ้งให้พวกเขาทราบถึงแนวทางนี้ ซึ่งเป็นที่หวังว่าโรคภัยและความทุกข์ยากของโลกจะหมดไป และสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงชี้นำเราให้ละเว้นจากการใช้วิธีรักษาสุดท้ายเป็นสิ่งแรก ด้วยเหตุนี้ เราจึงไม่รีบร้อนที่จะขยับหอกและขึ้นสายธนู และตราบใดที่ความจริงยังไม่ปรากฏชัดและหลักฐานยังไม่หนักแน่น เราจะไม่อนุญาตให้ดำเนินการ

ด้วยคำแนะนำของชัยคุลอิสลาม กุดวะตุลอาริฟีน (แบบอย่างของผู้รู้แจ้ง) ผู้ซึ่งเป็นผู้ช่วยเหลือที่ดีที่สุดของเราในกิจการศาสนา เราจึงได้ทำให้เจตนานี้ ซึ่งตั้งอยู่บนความปรารถนาในความสำเร็จและความผาสุก และความเห็นนี้ ซึ่งเป็นที่หวังว่าจะนำไปสู่ความสำเร็จ หนักแน่นและแน่วแน่ยิ่งขึ้น ดังนั้น เราจึงได้มีพระราชโองการนี้

ได้บังคับใช้ ซึ่งเป็นความเมตตาของอัลลอฮ์สำหรับผู้ที่ยอมรับ และเป็นการลงโทษของอัลลอฮ์สำหรับผู้ที่ไม่ยอมรับ เราได้ส่งกอฎีอัลกุฎอต กุฏบุดดีน ชีรอซี และอาตาบัก บะฮาอุดดีน ซึ่งเป็นบุคคลสำคัญของราชอาณาจักรนี้ ไปยังผู้ที่ยอมรับอัลกุรอานนี้ เพื่อให้ผู้คนได้รู้จักแนวทางของเรา และเพื่อประโยชน์ของมุสลิมทั้งปวง ให้ทุกคนได้รับรู้ถึงสิ่งที่ซ่อนอยู่ในใจของเรา อีกทั้งให้ทุกคนได้ทราบว่าอัลลอฮ์ได้ประทานความรู้แจ้งและทางนำแก่เรา และอิสลามย่อมลบล้างบาปทั้งปวงที่ได้เกิดขึ้นก่อนการเป็นมุสลิม

บัดนี้อัลลอฮ์ได้ทรงชี้นำเราให้ปฏิบัติตามสัจธรรมและผู้ยึดมั่นในสัจธรรม ดังนั้น หากใจของผู้คนแสวงหาหลักฐานที่ทำให้พวกเขาไว้วางใจเราได้ และแสวงหาข้อพิสูจน์ที่ทำให้พวกเขาหวังในความสำเร็จได้ ก็ขอให้พวกเขาพิจารณาคุณความดีทั้งหลายของเรา ซึ่งได้เป็นที่เลื่องลือทั่วไปในโลกแล้ว เพราะด้วยความเมตตาของอัลลอฮ์ เราได้ยกย่องเชิดชูสัญลักษณ์ของศาสนา และในการออกคำสั่งทุกครั้ง เราได้คำนึงถึงเรื่องนี้เป็นสำคัญ เราได้บังคับใช้บทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์ของท่านนบีมุฮัมมัด ﷺ ตามที่ความยุติธรรมเรียกร้อง โดยคำนึงถึงความยิ่งใหญ่และความประเสริฐของมัน

เราได้ทำให้จิตใจของราษฎรทั้งปวงเบิกบาน และผู้ที่เคยกระทำความชั่วหรือความผิดพลาดมาก่อน เราได้ให้อภัยแก่พวกเขาทั้งหมด โดยกล่าวว่า "ขออัลลอฮ์ทรงอภัยความผิดพลาดในอดีตของพวกท่าน" เราได้ปรับปรุงทรัพย์วะกัฟของมุสลิม ซึ่งรวมถึงมัสยิด สุสาน และมัดเราะซะฮ์ และได้ฟื้นฟูโรงทานและที่พักคนเดินทางทั้งปวงซึ่งร่องรอยได้ลบเลือนไปแล้วให้กลับมาใช้การได้อีกครั้ง และได้ส่งมอบรายได้จากทรัพย์วะกัฟไปถึงผู้มีสิทธิ์ตามธรรมเนียมเดิมและตามเงื่อนไขของผู้อุทิศวะกัฟ

เราได้สั่งให้ข้าราชการของเราถือว่ากิจการของผู้ประกอบพิธีหัจญ์เป็นเรื่องสำคัญยิ่ง ให้จัดเตรียมเสบียงเดินทางแก่พวกเขา ให้เส้นทางที่พวกเขาเดินทางผ่านมีผู้คนอยู่อาศัยและปลอดภัย และให้ส่งคณะผู้ประกอบพิธีหัจญ์ออกเดินทางอย่างสะดวกสบาย เราได้ให้เสรีภาพอย่างเต็มที่แก่พ่อค้าทั้งปวงที่เดินทางไปมาในแผ่นดินนี้ ให้พวกเขาเดินทางได้ตามที่ต้องการ และได้ห้ามกองทัพ ทหารรักษาด่าน และเจ้าหน้าที่ตรวจตราซึ่งประจำอยู่ตามชายแดนของแผ่นดินอย่างเด็ดขาด มิให้ขัดขวางการเดินทางไปมาของพ่อค้าแต่อย่างใด เพื่อให้บ้านเมืองและแผ่นดิน

เจริญรุ่งเรือง ความวุ่นวายและความเสื่อมทรามสงบลง ดาบทั้งหลายอยู่ในฝัก ชาวเมืองทั้งปวงใช้ชีวิตอย่างสงบสุขและผาสุก และพันธนาการแห่งความต่ำต้อยและความอัปยศหลุดออกจากคอของบรรดามุสลิม[^1]

“ผู้อ่านประวัติศาสตร์มองโกล หลังจากได้อ่านเรื่องราวการกดขี่นับร้อยครั้ง และการสังหารนองเลือดต่อเนื่องที่ชาวมองโกลและตาตาร์ก่อขึ้นแล้ว จะรู้สึกโล่งใจอย่างยิ่งเมื่อได้อ่านพระราชโองการฉบับนี้ และจะประหลาดใจว่า ความคิดอันเปี่ยมด้วยความเมตตาและความเห็นอกเห็นใจต่อมนุษย์ถึงเพียงนี้ ได้ออกมาจากปากของผู้ปกครองชาวมองโกลคนหนึ่ง”[^2]

“ในปี ค.ศ. 1284 เกิดการกบฏต่อตะกูดาร์ อะห์มัด โดยมีอัรฆูนข่านเป็นผู้นำ เขาได้สังหารตะกูดาร์และขึ้นครองบัลลังก์เอง ในรัชสมัยของอัรฆูน (ค.ศ. 1284 ถึง ค.ศ. 1291) ซึ่งดำเนินไปเพียงไม่กี่ปี ราชสำนักหันกลับมาโปรดปรานชาวคริสต์อีกครั้ง ส่วนมุสลิมต้องเผชิญความยากลำบาก และถูกปลดออกจากตำแหน่งและหน้าที่ราชการ[^3] จนถึงปี ค.ศ. 1295 ผู้สืบทอดของตะกูดาร์ยังคงยึดถือศาสนาดั้งเดิมของบรรพบุรุษ แต่ในปี ค.ศ. 1295 ฆอซานข่าน กษัตริย์องค์ที่เจ็ดแห่งราชวงศ์อิลข่าน ซึ่งเป็นกษัตริย์ที่ทรงอำนาจและยิ่งใหญ่ที่สุดของราชวงศ์นี้ ได้เข้ารับอิสลาม และประกาศให้อิสลามเป็นศาสนาประจำราชสำนักแห่งอิหร่าน

ก่อนเข้ารับอิสลาม สุลต่านฆอซานได้รับการศึกษาอบรมตามแนวทางศาสนาพุทธ และได้สร้างวัดหลายแห่งให้แก่ชาวพุทธในคุรอซาน พระองค์ทรงโปรดปรานการสมาคมกับนักปราชญ์ชาวพุทธเป็นอย่างยิ่ง และคนเหล่านี้ได้หลั่งไหลเข้ามาในอิหร่านเป็นจำนวนมากนับตั้งแต่ราชวงศ์มองโกลเรืองอำนาจ[^4] สุลต่านฆอซานทรงสนพระทัยอย่างยิ่งในการศึกษาค้นคว้าศาสนาต่าง ๆ และทรงอภิปรายเรื่องศาสนากับนักปราชญ์ของทุกศาสนา[^5]

อัครเสนาบดีของฆอซานและนักประวัติศาสตร์ในยุคของพระองค์คือ หะกีม เราะชีดุดดีน ซึ่งทัศนะของเขาน่าจะถูกต้องว่า สุลต่านฆอซานเข้ารับอิสลามด้วยเจตนาและความเชื่อมั่นอันบริสุทธิ์ และตลอดรัชสมัยของพระองค์ ทรงยึดมั่นปฏิบัติตามอิสลามอย่างเคร่งครัด”[^6]

[^1]: วัศศ็อฟ หน้า 231–232 [^2]: ดะอ์วัตอิสลาม (دعوتِ اسلام) หน้า 249–251 [^3]: ดี.ซี. กิบบอน เล่ม 3 หน้า 263–265 [^4]: ดอห์ซง เล่ม 4 หน้า 145 [^5]: แหล่งเดิม หน้า 365 [^6]: ดะอ์วัตอิสลาม หน้า 253

นักประวัติศาสตร์อิบนุกะษีรก็ได้กล่าวถึงการเข้ารับอิสลามของฆอซานไว้ในเหตุการณ์ของปี ฮ.ศ. 694 ด้วยความปีติยินดียิ่ง และจากคำบอกเล่าของท่านและของนักประวัติศาสตร์คนอื่น ๆ ทำให้ทราบว่า เกียรติแห่งความสำเร็จนี้ตกเป็นของอะมีรเติร์กผู้มีจิตใจเป็นมุสลิมนามว่า อะมีรเตาซูน[^1] ซึ่งด้วยการชักชวนและความพยายามของเขา สุลฏอนแห่งตาตาร์จึงได้เข้ารับอิสลาม อิบนุกะษีรเขียนไว้ในเหตุการณ์ของปี ฮ.ศ. 694 ว่า

«ในปีนี้ เหลนของเจงกีสข่าน คือ ฆอซาน บุตรอัรฆูน บุตรอับฆอ บุตรตูลี บุตรเจงกีสข่าน ได้ขึ้นเป็นกษัตริย์ของชาวตาตาร์ และได้รับเกียรติแห่งอิสลามอย่างเปิดเผยโดยมือของอะมีรเตาซูน (ร.ฮ.) ชาวตาตาร์ทั้งหมดหรือส่วนใหญ่ได้เข้าสู่อิสลาม ในวันที่กษัตริย์เข้ารับอิสลามนั้น มีการโปรยทองคำ เงิน และไข่มุกลงบนศีรษะของผู้คน เขาตั้งชื่อตนเองว่า มะห์มูด และได้เข้าร่วมละหมาดญุมุอะฮ์และฟังคุฏบะฮ์ วัดและโบสถ์จำนวนมากถูกรื้อถอน และมีการเก็บญิซยะฮ์จากพวกเขา ทรัพย์สินที่ถูกยึดไปจากแบกแดดและเมืองและแคว้นอื่น ๆ ได้ถูกส่งคืน และมีการให้ความยุติธรรม ผู้คนได้เห็นลูกประคำ (ตัสบีหฺ) และ […] อยู่ในมือของชาวตาตาร์ และได้ขอบคุณต่อความโปรดปรานและความเมตตาของอัลลอฮ์»[^2]

«อาร์โนลด์เขียนว่า ในปี ฮ.ศ. 703 น้องชายของฆอซาน คือ สุลฏอน มุหัมมัด คุดาบันดะฮ์ ได้ขึ้นครองบัลลังก์แห่งอิหร่าน มารดาของสุลฏอนผู้นี้เป็นคริสเตียน และในวัยเยาว์ การศึกษาและการอบรมของเขาก็เป็นไปตามแบบคริสเตียน และเขาได้รับศีลล้างบาปในนามว่า นิโคลัส แต่หลังจากมารดาเสียชีวิต เขาก็ได้เป็นมุสลิมตามคำชักชวนของภรรยา อิบนุบัฏฏูเฏาะฮ์เขียนไว้ว่า การที่นิโคลัสข่าน คือสุลฏอนคุดาบันดะฮ์ เข้ารับอิสลามนั้น ได้ส่งผลอย่างใหญ่หลวงต่อชาวมองโกล[^3] กล่าวโดยสรุป นับแต่นั้นมา ในอาณาจักรอิลข่าน อิสลามก็มีชัยเหนือศาสนาทั้งปวง»[^4]

ในสาขาที่สามของราชวงศ์นี้ ซึ่งปกครองดินแดนเอเชียกลาง และมีผู้ก่อตั้งคือ ชะฆะตาย บุตรเจงกีสข่าน อาร์โนลด์ได้อธิบายสภาพการเผยแผ่อิสลามไว้ว่า

«ในดินแดนเอเชียกลางซึ่งตกเป็นส่วนของชะฆะตาย บุตรเจงกีสข่าน และลูกหลานของเขา สภาพของดะอ์วะฮ์อิสลาม…

[^1]: อาร์โนลด์และนักประวัติศาสตร์คนอื่น ๆ เรียกเขาว่า เนารูซเบก [^2]: อัลบิดายะฮ์ วันนิฮายะฮ์ (البداية والنهاية) เล่ม 13 หน้า 340 [^3]: อิบนุบัฏฏูเฏาะฮ์ เล่ม 2 หน้า 57 [^4]: ดะอ์วะฮ์อิสลาม (دعوت اسلام) หน้า 254

ก็ปรากฏร่องรอยอยู่น้อยนัก ในสายราชวงศ์นี้ กษัตริย์องค์แรกที่ได้รับบะเราะกะฮ์แห่งรัศมีของอิสลามคือบะรอก ข่าน ผู้เป็นเหลนของชะฆะตาย ข่าน และหลังจากขึ้นครองบัลลังก์ได้เก้าปีก็ได้เข้ารับอิสลาม แล้วตั้งพระนามของตนว่าสุลฏอน ฆิยาษุดดีน (1266–1271 ค.ศ.)[^1] แต่ในช่วงแรกนั้น ความเจริญก้าวหน้าของอิสลามในดินแดนแห่งนี้ไม่อาจดำเนินต่อไปได้นาน เพราะหลังจากบะรอก ข่านสิ้นพระชนม์ บรรดาชาวมุฆัลที่เข้ารับอิสลามก็หวนกลับไปนับถือศาสนาดั้งเดิมของตนอีก และก่อนคริสต์ศตวรรษที่สิบสี่ สภาพการณ์นี้ก็ไม่อาจแก้ไขให้ดีขึ้นได้ อย่างไรก็ตาม เมื่อตัรมะชีรีน ข่าน ผู้ครองราชย์ระหว่างปี 1326 ถึง 1334 ค.ศ. ได้เข้ารับอิสลาม ชาวมุฆัลชะฆะตายโดยทั่วไปก็ได้เข้ารับอิสลามด้วย และเมื่อพวกเขารับอิสลามตามอย่างกษัตริย์ของตนแล้ว พวกเขาก็ยืนหยัดอยู่ในศาสนานี้อย่างมั่นคงแน่วแน่ แต่ถึงกระนั้น การที่อิสลามจะได้รับชัยชนะเหนือศาสนาอื่น ๆ ที่เป็นคู่แข่งของตนก็ยังมิใช่เรื่องที่แน่นอน เพราะบรรดาผู้สืบทอดตำแหน่งของตัรมะชีรีนได้เริ่มกดขี่ข่มเหงชาวมุสลิม และตราบใดที่กษัตริย์แห่งกาชฆัร ซึ่งรัฐของพระองค์ได้เป็นอิสระขึ้นจากการแตกแยกของจักรวรรดิชะฆะตาย ยังไม่ได้ให้การสนับสนุนอิสลาม ตราบนั้นความเจริญก้าวหน้าของอิสลามก็ยังเป็นไปไม่ได้

เกี่ยวกับการเข้ารับอิสลามของสุลฏอนแห่งกาชฆัร ผู้มีพระนามว่าตุฆลุก ตีมูร ข่าน (1347–1363 ค.ศ.) มีบันทึกไว้ว่า มีผู้ทรงคุณธรรมท่านหนึ่งจากบุคอรอคือชัยค์ญะมาลุดดีน ได้เดินทางมายังกาชฆัร และท่านได้ทำให้ตุฆลุก ตีมูรเข้ารับอิสลาม ชัยค์ญะมาลุดดีนและผู้ร่วมเดินทางของท่านกำลังอยู่ในระหว่างการเดินทาง และโดยไม่รู้ตัว พวกเขาได้ผ่านเข้าไปในเขตล่าสัตว์ของตุฆลุก กษัตริย์จึงสั่งให้มัดมือไพล่หลังพวกเขาทั้งหมดในความผิดนี้แล้วนำตัวมาเฝ้า และด้วยความกริ้วอย่างยิ่ง พระองค์ทรงถามพวกเขาว่า "เหตุใดพวกเจ้าจึงบุกรุกเข้ามาในที่ดินของเราโดยไม่ได้รับอนุญาต?" ชัยค์ตอบว่า "พวกเราเป็นคนแปลกหน้าในแผ่นดินนี้ และพวกเราไม่รู้เลยว่ากำลังเดินอยู่บนที่ดินที่ห้ามเดินผ่าน" เมื่อกษัตริย์ทรงทราบว่าคนเหล่านี้เป็นชาวอิหร่าน พระองค์ก็ตรัสว่า "สุนัขยังดีกว่าชาวอิหร่าน" ชัยค์ตอบว่า "ถูกแล้ว หากเราไม่มีศาสนาแห่งสัจธรรม แท้จริงแล้วเราก็เลวยิ่งกว่าสุนัขเสียอีก" เมื่อได้ยินคำตอบนี้ ตุฆลุก ตีมูรก็ทรงตะลึงงัน และ

[^1]: อบุลฆอซี, เล่ม 2, หน้า 155

ได้สั่งไว้ว่า เมื่อพระองค์เสด็จกลับจากการล่าสัตว์แล้ว ให้นำชาวอิหร่านผู้นี้มาเข้าเฝ้าต่อหน้าพระองค์ ก็เป็นไปเช่นนั้น และพระราชาได้นำชัยค์ญะมาลุดดีนไปยังที่ลับ แล้วตรัสว่า "สิ่งที่ท่านกล่าวในตอนนั้น บัดนี้จงอธิบายให้เข้าใจเถิด ว่าความหมายของคำว่าศาสนาเหนือกว่าสุนัขนั้นคืออะไร" เมื่อได้ฟังดังนั้น ชัยค์ก็อธิบายบทบัญญัติและหลักการของอิสลามด้วยความกระตือรือร้นอย่างยิ่ง จนหัวใจของตุฆลุก ตีมูร ซึ่งแต่เดิมแข็งดั่งหิน บัดนี้กลับอ่อนลงดั่งขี้ผึ้ง ชัยค์ได้วาดภาพสภาพของการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) ไว้อย่างน่าสะพรึงกลัว จนพระราชาเกิดความเชื่อมั่นว่าพระองค์ทรงตกอยู่ในความผิดพลาดและความมืดบอดมาจนบัดนี้ แต่พระองค์ตรัสว่า "หากในเวลานี้ข้าประกาศตนว่าเป็นมุสลิม ข้าจะไม่สามารถนำราษฎรเข้าสู่ทางอันเที่ยงตรงได้ ดังนั้นท่านจงนิ่งเงียบไว้ระยะหนึ่ง เมื่อข้าได้ครองบัลลังก์ของบิดาและเป็นเจ้าของแผ่นดินแล้ว เมื่อนั้นท่านจงมาหาข้า"

ในเวลานั้น อาณาจักรจักฆะไตได้แตกแยกออกเป็นแคว้นเล็กแคว้นน้อย และหลายปีต่อมา ตุฆลุก ตีมูรจึงมีความสามารถที่จะรวมแคว้นทั้งหมดเหล่านั้น และสถาปนาอาณาจักรจักฆะไตขึ้นเป็นอาณาจักรเดียวอีกครั้ง

ในระหว่างนั้น ชัยค์ญะมาลุดดีนได้กลับไปยังมาตุภูมิของตน และที่นั่นท่านล้มป่วยหนัก เมื่อใกล้เวลาแห่งความตาย ท่านได้กล่าวแก่บุตรชายชื่อเราะชีดุดดีนว่า "สักวันหนึ่ง ตุฆลุก ตีมูรจะเป็นพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ ในเวลานั้นเจ้าจงไปหาพระองค์ และจงส่งสลามของข้าแด่พระองค์โดยปราศจากความหวาดกลัวและความกังวล และจงเตือนให้พระราชาระลึกถึงสัญญาที่พระองค์ได้ให้ไว้กับข้า"

หลายปีต่อมา เมื่อตุฆลุกได้ครองบัลลังก์ของบิดาแล้ว วันหนึ่งเราะชีดุดดีนก็ได้มายังค่ายทัพของพระราชา เพื่อปฏิบัติตามคำสั่งเสียของบิดา แต่แม้จะพยายามเพียงใด ก็ไม่อาจเข้าเฝ้าข่านผู้นั้นได้ ในที่สุดด้วยความจำเป็น ท่านจึงใช้อุบายว่า วันหนึ่งในยามรุ่งอรุณ ท่านได้เริ่มกล่าวอะซานขึ้นใกล้กระโจมของตุฆลุก เมื่อการบรรทมของตุฆลุกถูกรบกวน พระองค์ทรงกริ้ว จึงรับสั่งให้นำเราะชีดุดดีนมาเข้าเฝ้า เราะชีดุดดีนได้มาและแจ้งสาส์นของบิดาแก่ตุฆลุก ซึ่งตุฆลุกเองก็ระลึกถึงสัญญาของตนอยู่แล้ว พระองค์จึงกล่าวกะลิมะฮ์และเข้ารับอิสลาม หลังจากนั้นพระองค์ได้เผยแผ่อิสลามในหมู่ราษฎรของพระองค์ และในรัชสมัยของพระองค์ ศาสนาอิสลามได้กลายเป็นศาสนาของดินแดนทั้งหมดที่อยู่ภายใต้การปกครองของจักฆะไต บุตรของเจงกิสข่าน[^1]

ในพงศาวดารของนักประวัติศาสตร์ชาวเติร์กบางท่าน มีการบันทึกรายงานนี้ไว้ว่า ตุฆลุก ตีมูรได้นำสุนัขล่าสัตว์ของพระองค์…

[^1]: ดะอ์วะติอิสลาม (دعوتِ اسلام) โดยอาร์โนลด์ หน้า 256

…ไปทางนั้นด้วยความดูแคลนอย่างยิ่ง แล้วถามชัยค์ญะมาลุดดีน (ร.ฮ.) ว่า «สุนัขตัวนี้ดีกว่า หรือท่านดีกว่า?» ชัยค์ตอบด้วยความสงบมั่นอย่างยิ่งว่า «หากข้าพเจ้าจากโลกนี้ไปพร้อมกับอีมาน ข้าพเจ้าก็ดีกว่า มิฉะนั้นสุนัขตัวนี้ดีกว่า» ถ้อยคำนี้ฝังลึกลงในใจของตุฆลุก ติมูร์ เขาจึงขอให้อธิบายโดยละเอียด และถามว่า «อีมานคืออะไร?» ชัยค์จึงอธิบายสัจธรรมแห่งอีมานให้ฟัง ตุฆลุก ติมูร์ได้แสดงความปรารถนาต่อท่านว่า เมื่อเขาขึ้นครองบัลลังก์แล้ว ขอให้ท่านมาเยี่ยมเยียนเขา จากนั้นเหตุการณ์ก็ดำเนินไปดังที่กล่าวมาข้างต้น อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ได้รับการยืนยันแน่ชัดก็คือ สาเหตุที่ปรากฏของการเข้ารับอิสลามของตุฆลุก ติมูร์ และโดยทางอ้อมคือการเผยแผ่อิสลามในกาชฆัรและอาณาจักรชะฆะตาย ก็คือประโยคเดียวที่ออกมาจากใจของชัยค์ญะมาลุดดีน (ร.ฮ.) พลังแห่งอีมาน ความอิคลาศ และความห่วงใยอันลึกซึ้งของท่าน ได้ทำงานที่ปาฐกถานับพันและดาบนับแสนเล่มไม่อาจทำได้

جزاه الله عن الاسلام وبنيه خير الجزاء

«ขออัลลอฮ์ทรงตอบแทนท่านในนามของอิสลามและลูกหลานของอิสลามด้วยการตอบแทนที่ดีที่สุด»

เกี่ยวกับสาขาที่สี่ของเจงกิสข่าน (ซึ่งผู้ก่อตั้งคืออูกะไตข่าน และในสาขานี้มีผู้ปกครองที่มีชื่อเสียง เช่น มังกูข่านและกุบไลข่าน และเป็นผู้ครอบครองภาคตะวันออกของจักรวรรดิตาตาร์อันยิ่งใหญ่) อาร์โนลด์ได้เขียนไว้ว่า

«ทั่วทั้งจักรวรรดิมองโกลมีชาวมุสลิมอยู่ทุกหนแห่ง ซึ่งได้ชักนำผู้ปฏิเสธให้เข้ารับอิสลามอย่างลับ ๆ ในสมัยของอูกะไตข่าน (ค.ศ. 1229–1241) มีบันทึกเกี่ยวกับผู้ปกครองอิหร่านนามว่า กูรกูซ ว่าแต่เดิมเขานับถือศาสนาพุทธ ต่อมาได้ละทิ้งศาสนานี้และรับอิสลาม[^1] ในสมัยของติมูร์ข่าน (ค.ศ. 1294–1307) อานันดาข่าน ซึ่งเป็นหลานของกุบไลข่านและเป็นผู้ปกครองมณฑลกานซูในจีน ได้เข้ารับอิสลาม และที่ตังกุตเขาได้ทำให้ผู้คนจำนวนมากเป็นมุสลิม แม้แต่กองทัพที่อยู่ใต้บังคับบัญชาของเขาส่วนใหญ่ก็กลายเป็นมุสลิม ติมูร์ข่านได้เรียกอานันดาข่านมายังราชสำนักของตน และพยายามให้อานันดาข่านละทิ้งอิสลามแล้วหันไปรับศาสนาพุทธ แต่เขาปฏิเสธ จึงถูกจับขังคุก ไม่นานนักอานันดาข่านก็ได้รับการปล่อยตัวจากคุก เพราะราษฎรแห่งตังกุตซึ่งรักใคร่ผู้ปกครองของตนอย่างมาก ได้เตรียมพร้อมที่จะก่อการกบฏแล้ว»[^2]

[^1]: ดอห์สัน (D'Ohsson) เล่ม 3 หน้า 121 [^2]: แหล่งเดียวกัน เล่ม 2 หน้า 522–523

โดยสรุป ด้วยเหตุนี้ ชนชาติตาตาร์ทั้งชนชาติ ซึ่งได้เหยียบย่ำโลกอิสลามทั้งมวลจนราบคาบ และไม่มีกำลังอำนาจใดของอิสลามจะยืนหยัดต้านทานพวกเขาได้ ก็ได้กลายมาเป็นผู้น้อมรับใช้อิสลามภายในเวลาเพียงไม่กี่ปี และอิสลามได้แสดงหลักฐานอีกครั้งหนึ่งว่า อิสลามมีพลังอันน่าอัศจรรย์ในการพิชิตศัตรูของตน และในการจับพวกเขาไว้ในบ่วงแห่งความรัก ชาวตาตาร์มิได้เพียงเข้ารับอิสลามเท่านั้น หากแต่ในหมู่พวกเขายังได้บังเกิดนักญิฮาดผู้ยิ่งใหญ่ อุละมาอ์และนักนิติศาสตร์ (ฟะกีฮ์) ผู้ยิ่งใหญ่ ตลอดจนดัรวีชผู้ใกล้ชิดอัลลอฮ์อีกมากมาย และพวกเขายังได้ทำหน้าที่พิทักษ์อิสลามในหลายวาระอันคับขันอีกด้วย

«เรื่องราวแห่งความหายนะของตาตาร์นั้นประจักษ์ชัด ว่าบรรดาผู้พิทักษ์กะอ์บะฮ์ได้มาจากหมู่ผู้กราบไหว้เจว็ดนั่นเอง»

เมาลานา ญะลาลุดดีน รูมี (ร.ฮ.)

วิกฤตของวิชากะลามและลัทธิเหตุผลนิยม

ในศตวรรษที่เจ็ด (แห่งฮิจเราะฮ์) โลกอิสลามทั้งมวลอึกทึกไปด้วยประเด็นและข้อถกเถียงของวิชากะลาม ผู้ใดที่ไม่รู้จักศัพท์เฉพาะของวิชากะลาม และประเด็นขัดแย้งต่าง ๆ ระหว่างพวกมุอ์ตะซิละฮ์กับพวกอะชาอิเราะฮ์ แล้วระหว่างพวกอะชาอิเราะฮ์กับพวกหะนาบิละฮ์ ผู้นั้นย่อมไม่ถูกนับว่าเป็นผู้มีการศึกษา ในช่วงต้นของศตวรรษนี้เอง (ปี ฮ.ศ. 606) อิมามรอซีได้ถึงแก่กรรม ท่านเป็นผู้เป่าแตรแห่งวิชากะลามด้วยเสียงอันดังกึกก้องถึงเพียงนั้น จนนอกจากเสียงสะท้อนของมันแล้ว ก็ไม่มีเสียงอื่นใดให้ได้ยินอีก แวดวงวิชาการและความคิดของโลกอิสลามคุ้นชินกับการอ้างหลักฐานและการเทียบเคียงด้วยเหตุผล การมีอยู่ของสิ่งใด ความจริงแท้ของสิ่งใด หรืออะกีดะฮ์ใด ๆ ของศาสนา ไม่ถือว่าเป็นที่ยอมรับได้ จนกว่าจะได้รับการพิสูจน์ด้วยหลักฐานทางปัญญา การเรียงลำดับตามตรรกศาสตร์ และข้อตั้งเชิงปรัชญา

แม้นักกะลามสายอะชาอิเราะฮ์จะได้รับชัยชนะเหนือพวกมุอ์ตะซิละฮ์และพวกนักปรัชญาในชีวิตทั่วไป และเมื่อเทียบกับวิชากะลามของพวกเขาแล้ว เสียงของลัทธิมุอ์ตะซิละฮ์และปรัชญาก็แผ่วเบาลง แต่จิตวิญญาณของลัทธิมุอ์ตะซิละฮ์และลัทธิเหตุผลนิยมกลับได้ทำให้ผู้พิชิตของมันเองกลายเป็นผู้ถูกพิชิต จิตวิญญาณแห่งการบูชาเหตุผลของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ได้ซึมซาบเข้าสู่วิชากะลามของพวกอะชาอิเราะฮ์ พวกเขาเองก็ได้ให้ขอบเขตแก่ปัญญามากถึงขนาดที่สามารถถกเถียงอย่างเสรีในประเด็นและรายละเอียดอันละเอียดอ่อนและอยู่เหนือปัญญา (มิใช่ขัดแย้งกับปัญญา) เกี่ยวกับซาตและคุณลักษณะ (ของอัลลอฮ์) พวกเขาเองก็ได้ (ถือเอา) สิ่งที่ปรากฏภายนอกและสิ่งที่สัมผัสได้ในระดับอย่างมาก…

ที่ชี้ขาด พวกเขาจึงวางรากฐานของการพิสูจน์ประเด็นทางศาสนาและการยืนยันการมีอยู่ของสัจธรรมแห่งสรรพสิ่งไว้บนการอ้างเหตุผลและการอนุมาน (กิยาส)

ผลที่ตามมาคือ รสนิยมแบบถ้อยคำและการอ้างเหตุผลได้ครอบงำไปทั่วทั้งโลกอิสลาม วิชากะลามกลายเป็นเพียงการคัดลอกต่อ ๆ กันมา ซึ่งเป็นเวลานานแล้วที่ไม่อาจสร้างสิ่งใหม่ขึ้นได้ ในวงการของวิชานี้ เป็นเวลายาวนานยิ่งไม่มีผู้ใดที่เป็นนักอิจญ์ติฮาดและมีปัญญาเฉียบแหลมอย่างอิมามอบุลหะซัน อัลอัชอะรีย์ หรือหุจญะตุลอิสลาม อัลเฆาะซาลีย์ (ร.ฮ.) ถือกำเนิดขึ้นเลย การหมกมุ่นเกินขอบเขตในการอนุมานและการอ้างเหตุผล แม้จะให้ความคล่องแคล่วแก่สมองเพียงใดก็ตาม แต่ก็ได้สร้างความเสียหายแก่ความอบอุ่นของหัวใจและแสงสว่างแห่งความเชื่อมั่น (ยะกีน) นักวิชากะลาม (มุตะกัลลิมูน) ได้ใช้พลังแห่งการอ้างเหตุผล ตลอดจนการเรียบเรียงข้อตั้งและข้อสรุป ทำให้ลิ้นของบรรดาผู้คัดค้านต้องเงียบลง แต่พวกเขาล้มเหลวในการมอบความสงบ (สะกีนะฮ์) และอีมานแก่หัวใจ และมอบความเชื่อมั่นและการยอมรับแก่ผู้ที่ตกอยู่ในความสงสัยและความลังเล วิธีการถกเถียงและอ้างเหตุผลของพวกเขาได้ผูกปมนับสิบ ๆ ปมไว้ในสมองและหัวใจ ซึ่งวิชากะลามไม่สามารถคลี่คลายได้ "วิจดาน" (ญาณสำนึกภายใน) ซึ่งเป็นตาน้ำอันยิ่งใหญ่แห่งความรู้และความเชื่อมั่น กลับถูกทอดทิ้งจนแทบหมดบทบาทไปอย่างสิ้นเชิง เนื่องจากความละเลยอย่างต่อเนื่อง หรือถึงขั้นการดูแคลนของวิชากะลาม นอกเหนือจากประสาทสัมผัสภายนอกทั้งห้าแล้ว ไม่มีการยอมรับการมีอยู่ของประสาทสัมผัสภายในใด ๆ เลย ด้วยเหตุนี้ ประเด็นปัญหาและสัจธรรมจำนวนมากที่ไม่อาจรับรู้และเข้าใจได้หากปราศจากประสาทสัมผัสภายใน จึงกลายเป็นเป้าแห่งการโจมตี และแนวโน้มที่จะปฏิเสธและลบล้างสิ่งเหล่านั้นก็เกิดขึ้นเรื่อย ๆ โดยสรุปแล้ว ทั้งโลกตกอยู่ในวิกฤตทางวิชากะลาม และ "ลัทธิผิวเผินทางปัญญา" ได้แผ่ปกคลุมทุกสิ่ง พลังแห่งการปฏิบัติของประชาชาติ และยิ่งไปกว่านั้นคือ "ความร้อนแรงแห่งความรัก (อิชก์)" ซึ่งเป็นทุนรอนของประชาชาตินี้ เป็นต้นธารแห่งพลังของมัน และเป็นความโปรดปรานที่หลั่งไหลมาจากนุบูวะฮ์ กำลังเย็นชาลงเรื่อย ๆ หัวใจว่างเปล่าจากความรุ่มร้อน และผู้คนกำลังปราศจาก "ความร้อนแรงแห่งความรัก" การถกเถียงเชิงปรัชญาและการประลองทางวิชากะลามได้เปลี่ยนโลกอิสลามให้กลายเป็น "โรงเรียน" แห่งหนึ่ง ซึ่งในนั้นมีการพูดว่า "เขากล่าว…ข้าพเจ้ากล่าว" อยู่มากมาย แต่ "ชีวิต" "ความรัก" "มะอ์ริฟะฮ์" และ "สายตาแห่งการหยั่งรู้" กลับหาได้ยากยิ่ง แน่นอนว่าในหมู่เกาะทางจิตวิญญาณของบรรดาผู้มีหัวใจ ยังพบความปีติแห่งความรักและแสงสว่างแห่งความเชื่อมั่นอยู่ มิฉะนั้นแล้ว โลกทั้งโลกก็ตกเป็นเชลยแห่งมนตร์สะกดของถ้อยคำ และเป็นผู้บูชาสิ่งภายนอกและสิ่งที่รับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัส

ความจำเป็นต่อนักกะลามผู้มีหัวใจ

ในสภาพเช่นนี้ โลกอิสลามจำเป็นต้องมีบุคคลผู้สูงส่งและทรงพลังสักคนหนึ่ง ผู้ได้รับประโยชน์จากผู้มีหัวใจอันเปี่ยมด้วยความเจ็บปวด และผู้มีความคิดอันลึกซึ้งซาบซึ้ง ผู้ซึ่งทะเลแห่งเหตุผลนิยมได้กลายเป็นเพียงลำธารที่เดินลุยข้ามได้สำหรับเขา และมนตร์สะกดแห่งถ้อยคำและรูปลักษณ์ภายนอกได้แตกสลายไปแล้วสำหรับเขา ผู้ซึ่งด้วยความร้อนแรงแห่งความรัก (อิชก์) และความแผดเผาภายในของตน จะก่อให้เกิดความอบอุ่นแห่งชีวิตใหม่ขึ้นในโลกอิสลามที่เย็นเฉียบดุจน้ำแข็งนี้ และจะเป่าแตรแห่งความรักขึ้นใน "หอภาพ" แห่งปัญญานี้ ผู้ซึ่งจะวางรากฐานของวิชากะลามแบบใหม่ ที่แทนที่จะใช้กำลังบีบบังคับต่อสมองและปิดปากฝ่ายตรงข้าม กลับจะคลายรอยย่นของสมอง แก้ปมของหัวใจ และเติมเต็มมันด้วยความสงบ (สะกีนะฮ์) อีมาน ความเชื่อมั่นและความสงบใจ บุคคลผู้นั้นคือเมาลานาญะลาลุดดีน รูมี (ร.ฮ.) (เสียชีวิต ฮ.ศ. 672) ผู้ซึ่งมัษนะวีของท่านเป็นทั้งเสียงประท้วงต่อความไม่พอดีของวิชากะลามและ "ความโลภ" ของปัญญา หรือยิ่งกว่านั้นคือการประกาศสงคราม และท่านได้เปลี่ยนแปลงรากฐานของวิชากะลามโดยวางรากฐานของวิชากะลามแบบใหม่ขึ้น ซึ่งโลกอิสลามมีความจำเป็นอย่างยิ่ง

ประวัติโดยย่อ

ผู้ประพันธ์ "มิรอตุลมัษนะวี" (مرآة المثنوی) ได้เขียนประวัติของเมาลานาไว้อย่างละเอียดและผ่านการค้นคว้าเป็นอย่างดีในงานเขียนของท่าน (ที่ยังไม่ได้ตีพิมพ์) ชื่อ "ศอฮิบุลมัษนะวี" (صاحب المثنوی) ณ ที่นี้จะขอนำบทสรุปของงานนั้นมาเสนอ[^1]

[^1]: กอฎีตะละมฺมุซฺฮุซัยน์ โครักห์ปูรี ผู้ล่วงลับ เป็นผู้ที่หลงรักอย่างยิ่งในมัษนะวีและผู้ประพันธ์มัษนะวี และเป็นนักวิชาการผู้ค้นคว้าในยุคหลังนี้ หนังสือของท่าน "มิรอตุลมัษนะวี" ไม่มีเล่มใดเทียบได้ในบรรดาวรรณกรรมที่เกี่ยวกับมัษนะวี นอกจาก "มิรอตุลมัษนะวี" (ซึ่งได้ตีพิมพ์และได้รับการยอมรับแล้ว) ท่านยังมีงานค้นคว้าอีกสองเล่มซึ่งยังไม่ได้ตีพิมพ์ คือ (1) ศอฮิบุลมัษนะวี (2) นักดุลมัษนะวี การตีพิมพ์หนังสือทั้งสองเล่มนี้จะเป็นการเพิ่มพูนอันมีค่าและเป็นการรับใช้อันยิ่งใหญ่ต่อ "วรรณกรรมรูมี" หนังสือศอฮิบุลมัษนะวีกำลังอยู่ระหว่างการจัดพิมพ์ที่ดารุลมุศ็อนนิฟีน ผู้เขียนบรรทัดเหล่านี้ได้มีโอกาสใช้ประโยชน์และคัดตอนจากหนังสืออันทรงคุณค่านี้ด้วยความเมตตาของบุตรชายของท่าน คือ ตะกัลลุมฺมุซฺฮุซัยน์ ขออัลลอฮ์ทรงตอบแทนเขาด้วยความดี

วงศ์ตระกูลและบิดาผู้ทรงเกียรติ

นามของท่านคือ มุฮัมมัด ฉายานามว่า ญะลาลุดดีน เป็นที่รู้จักในนาม เมาลานา รูม หรือ เมาลานา รูมี เชื้อสายของท่านทางฝ่ายบิดาสืบไปถึงท่านอบูบักร์ อัศศิดดีก (ร.ฎ.) โดยผ่านเก้าชั่วคน และทางฝ่ายมารดาสืบไปถึงท่านอะลี กัรร่อมัลลอฮุ วัจญ์ฮะฮู

บรรพบุรุษผู้ทรงเกียรติของเมาลานาเป็นชาวเมืองบัลค์ แคว้นคุรอซาน[^1] เมาลานาก็ถือกำเนิดที่นั่น ในสายตระกูลทั้งฝ่ายบิดาและฝ่ายมารดาของเมาลานามีทั้งอุละมาอ์ชั้นนำและสุลต่านแห่งยุค ย่าของเมาลานา คือ มะลิกะฮ์ ญะฮาน มาจากราชวงศ์ของบรรดากษัตริย์แห่งควาริซม์

บิดาของเมาลานามีนามว่า มุฮัมมัด และฉายานามว่า บะฮาอุดดีน วะลัด ท่านน่าจะเกิดในปี ฮ.ศ. 543 ท่านบะฮาอุดดีน วะลัด เชี่ยวชาญและแตกฉานในวิชาการทั้งปวงตั้งแต่ยังเยาว์วัย ความรู้และคุณธรรมของท่านอยู่ในระดับที่ปัญหาฟัตวาที่ยุ่งยากจากทั่วแคว้นคุรอซานล้วนถูกส่งมาให้ท่านวินิจฉัย การจัดชุมนุมของท่านเป็นแบบอย่างของบรรดากษัตริย์ และท่านได้รับสมญานามว่า "สุลฏอนุลอุละมาอ์" ด้วย ธรรมเนียมของท่านคือ ตั้งแต่เช้าจนถึงเที่ยงจะเป็นการสอนทั่วไป หลังละหมาดซุฮ์ริ ท่านจะอธิบายเรื่องหะกออิก (สัจธรรม) และมะอาริฟ (ญาณความรู้) ในวงของสานุศิษย์ใกล้ชิด ในวันจันทร์และวันศุกร์ท่านจะให้การเทศนาแก่สาธารณชน ท่านมีความเกรงขามปรากฏเด่นชัดอยู่เสมอ และดูเหมือนครุ่นคิดอยู่ตลอดเวลา

การถือกำเนิดและการศึกษาเบื้องต้นของเมาลานา

บุตรชายของท่าน คือ เมาลานา ญะลาลุดดีน รูมี ถือกำเนิดเมื่อวันที่ 6 เราะบีอุลเอาวัล ฮ.ศ. 604 ในบรรดามุรีดคนสนิทของสุลฏอนุลอุละมาอ์ มีผู้อาวุโสระดับสูงท่านหนึ่งคือ ซัยยิด บุรฮานุดดีน มุหักกิก ติรมิซี สุลฏอนุลอุละมาอ์ได้แต่งตั้งท่านให้เป็นอาจารย์ผู้อบรมเมาลานา เมาลานาอยู่ภายใต้การอบรมของท่านจนถึงอายุ 4–5 ปี และภายหลังการถึงแก่กรรมของบิดาผู้ทรงเกียรติ เมาลานาก็ได้ผ่านขั้นตอนต่าง ๆ ของสุลูก (การเดินทางทางจิตวิญญาณ) ภายใต้การชี้นำของท่านผู้นี้

[^1]: ปัจจุบันอยู่ในประเทศอัฟกานิสถาน (นัดวี)

การอพยพของบิดาออกจากบัลค์

เมื่ออิทธิพลของบิดาผู้ทรงเกียรติของเมาลานาเพิ่มพูนขึ้นอย่างมาก และการดะอ์วะฮ์และการตักเตือนของท่านได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางเกินประมาณ อีกทั้งจำนวนมุรีดก็มากมายจนนับไม่ถ้วน อุละมาอ์บางคนในยุคนั้นก็เริ่มเกิดความริษยา ท่านสุลฏอนุลอุละมาอ์มักกล่าวตำหนิแนวทางของนักปราชญ์กรีกในการบรรยายธรรมของท่านว่า ผู้คนบางกลุ่มได้โยนคัมภีร์จากฟากฟ้าไว้เบื้องหลัง และยึดถือถ้อยคำอันไร้สาระของนักปรัชญาเป็นแนวทางของตน คนเหล่านี้จะหวังความรอดพ้นได้อย่างไร

การตำหนิอย่างเปิดเผยนี้ทำให้เกิดความขุ่นเคืองต่อท่านขึ้นในใจของอุละมาอ์สายภายนอก แต่เนื่องจากเคาะวาริซมีชาห์มีความเลื่อมใสศรัทธาในท่านอย่างยิ่ง คนเหล่านั้นจึงไม่มีโอกาสร้องเรียน เผอิญวันหนึ่งสุลฏอนมาเยี่ยมคารวะท่าน และได้เห็นว่าผู้คนที่ชุมนุมกันอยู่นั้นมีจำนวนมหาศาล จึงหันไปกล่าวกับอาลิมผู้หนึ่งซึ่งร่วมอยู่ในขบวนของพระองค์[^1] ว่า ผู้คนชุมนุมกันมากเหลือเกิน ปราชญ์ผู้นั้นจึงได้โอกาส และกล่าวว่า หากไม่หาทางจัดการเรื่องนี้ เกรงว่าการปกครองของอาณาจักรจะเกิดความระส่ำระสาย และจะแก้ไขได้ยาก ถ้อยคำนี้ฝังลงในใจของเคาะวาริซมีชาห์ พระองค์จึงถามว่า ควรจัดการอย่างไร ปราชญ์ผู้นั้นจึง…

[^1]: โดยทั่วไปในหนังสือชีวประวัติระบุว่า ผู้นั้นคืออิมามฟัครุดดีน อัร-รอซี ซึ่งอยู่ร่วมกับสุลฏอน แต่ตามการวิจัยของผู้แต่งหนังสือ "ศอฮิบุลมัษนะวี" ระบุว่า นี่เป็นความผิดพลาดทางประวัติศาสตร์ที่ถ่ายทอดสืบต่อกันมา เพราะท่านบะฮาอุดดีน วะลัด ได้ละทิ้งบัลค์ในปี ฮ.ศ. 610 หรือ 616 ส่วนอิมามรอซีได้เสียชีวิตไปแล้วในปี ฮ.ศ. 606 ที่เมืองเฮรอตซึ่งเป็นบ้านเกิดของท่าน และท่านได้ตั้งถิ่นฐานถาวรที่นั่นหลายปีก่อนเสียชีวิต ผลการวิจัยในหนังสือ "ซินดะกานีเย เมาลานา ญะลาลุดดีน มุฮัมมัด" ซึ่งเป็นผลงานเชิงวิชาการของบะดีอุซซะมาน ฟุรูซานฟัร นักเขียนชีวประวัติผู้ปราดเปรื่องของเมาลานารูมี ที่ตีพิมพ์ในอิหร่าน ก็เป็นเช่นเดียวกันว่า รายงานนี้ไม่น่าเชื่อถือในทางประวัติศาสตร์ และเหตุผลก็คือ การอพยพของบะฮาอุดดีน วะลัด ตามความเห็นส่วนใหญ่เกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 616 ขณะที่อิมามฟัครุดดีน รอซี ได้เสียชีวิตที่เฮรอตไปแล้วในปี ฮ.ศ. 606 (โปรดดูหน้า 14) ท่านกอฎี ตะละมุซ ฮุเซน ผู้ล่วงลับ กล่าวว่า เป็นไปได้ว่าอาลิมผู้นี้คือ ซัยยิด บะฮาอุดดีน รอซี ซึ่งเป็นหนึ่งในผู้ใกล้ชิดของเคาะวาริซมีชาห์ และมีการกล่าวถึงท่านในหนังสือ "เฏาะบะกอต นาศิรี" (طبقات ناصری) หน้า 335 (นัดวี)

ได้ให้คำแนะนำว่า ควรส่งกุญแจคลังสมบัติและกุญแจป้อมปราการทั้งหลายไปยังเมาลานา แล้วให้กล่าวแก่ท่านว่า ความพรั่งพร้อมและความมากมายทั้งปวงนั้นท่านก็มีอยู่แล้ว ในกิจการแผ่นดินทั้งหลาย ข้าพเจ้าเหลืออยู่เพียงกุญแจเหล่านี้เท่านั้น และกุญแจเหล่านี้ก็ขอนำมามอบแด่ท่านแล้ว

เมื่อท่านได้ฟังสาส์นนี้ ท่านก็กล่าวว่า "จงกล่าวสลามของข้าพเจ้าแก่สุลต่านแห่งอิสลาม และจงบอกเขาว่า คลังสมบัติ ทรัพย์สมบัติ แผ่นดิน และกองทัพทั้งหมดของโลกอันไม่จีรังนี้ คู่ควรแก่บรรดากษัตริย์ พวกเราเหล่าดัรวีชจะไปเกี่ยวข้องอะไรกับสิ่งเหล่านี้เล่า? ข้าพเจ้าจะออกเดินทางด้วยความยินดียิ่ง เพื่อให้กษัตริย์ได้ครองราชย์อยู่ที่นี่อย่างมั่นคงพร้อมกับบริวารและมิตรสหายของพระองค์ ข้าพเจ้าจะกล่าวเทศนาในวันศุกร์แล้วจึงจะจากไป"

เมื่อชาวบัลค์ทราบเรื่องนี้ ก็เกิดความโกลาหลใหญ่หลวงขึ้นในเมือง ควาริซม์ชาห์ทรงวิตกกังวลอย่างยิ่ง จึงส่งผู้แทนไป และในยามค่ำคืนพระองค์เองก็เสด็จมาพร้อมกับวะซีร เพื่อขอให้ท่านล้มเลิกความตั้งใจที่จะเดินทาง แต่ท่านไม่ยอมรับ ในที่สุดพระองค์จึงขอร้องว่า ขอให้ท่านออกเดินทางไปในลักษณะที่ผู้คนไม่รู้ มิฉะนั้นจะเกิดความวุ่นวายร้ายแรงขึ้น เมาลานาก็ยอมรับข้อนี้ ท่านกล่าวเทศนาในวันศุกร์ และในวันเสาร์ก็ออกเดินทางจากบัลค์มุ่งสู่แบกแดด ในการเทศนาครั้งนั้น ท่านได้เตือนควาริซม์ชาห์ว่า หลังจากข้าพเจ้าจากไปแล้ว กองทัพตาตาร์กำลังจะมา[^1]

สุลต่านอุลอุละมาอ์ออกเดินทางจากบัลค์ด้วยเกียรติภูมิเช่นนี้ คือเมื่อท่านไปใกล้เมืองใด บรรดาผู้มีเกียรติและอุละมาอ์ของเมืองนั้นก็จะออกมานอกเมืองเพื่อต้อนรับ และนำท่านเข้าเมืองด้วยความเคารพและการให้เกียรติอย่างยิ่ง

ท่านผ่านแบกแดด มักกะฮ์อัลมุกัรเราะมะฮ์ ดิมัชก์ และสถานที่ต่าง ๆ จนมาถึงมะละฏิยะฮ์ ท่านพำนักอยู่ในเมืองนั้นเป็นเวลาสี่ปี และยุ่งอยู่กับการสอนและการบรรยายวิชาความรู้ จากนั้นท่านจึงย้ายไปยังลารันดะฮ์ ซึ่งเป็นเมืองในเขตปกครองของกูนิยะฮ์

เมาลานาที่กูนิยะฮ์

ตามความปรารถนาและคำขอร้องของอะลาอุดดีน ไกกุบาด สุลต่านแห่งรูม ท่านได้ไปยังกูนิยะฮ์ในปี ฮ.ศ. 626

[^1]: จากหนังสือ «ตารีค-ฟีรูซ อัลฟะรัซ» (تاریخ فیروز الفرز) [อ่านได้ไม่ชัดเจน] ปรากฏว่า สาเหตุที่แท้จริงของการอพยพของบะฮาอุดดีน วะลัด คือการที่พวกตาตาร์มีเจตนาจะบุกโจมตีคุรอซานและอิหร่าน เมื่อได้ข่าวนี้ ตระกูลผู้มีเกียรติและอุละมาอ์ชั้นนำจำนวนมากต่างพากันละทิ้งบ้านเกิด และเดินทางมุ่งสู่ดินแดนที่ปลอดภัย ดูหน้า 15 (นัดวี)

สุลต่านได้ออกมาต้อนรับด้วยตนเอง เมื่อใกล้ถึงพระราชวังก็ลงจากหลังม้า และแสดงความนอบน้อมถ่อมตนอย่างยิ่ง ท่านได้พำนักอยู่ในมัดเราะซะฮ์แห่งเมืองกูนิยะฮ์ (คอนยา) สุลต่านพร้อมด้วยบรรดาขุนนางส่วนใหญ่ได้เข้าเป็นมุรีดของท่าน

ท่านบะฮาอุดดีน วะลัด ได้พำนักอยู่ในเมืองกูนิยะฮ์เป็นเวลาสองปี หลังจากนั้นท่านก็ถึงแก่กรรมในปี ฮ.ศ. 628

ตลอดช่วงเวลานี้ เมาลานาได้อยู่เคียงข้างบิดาของท่านเสมอ และได้ศึกษาวิชาการทั้งด้านภายนอก (ซาฮิร) และด้านภายใน (บาฏิน) จากท่าน เมื่ออายุได้ 22 ปี ท่านได้เดินทางมาถึงเมือง (กูนิยะฮ์) ซึ่งต่อมาจะกลายเป็นที่พำนักและที่ฝังศพของท่าน

ในเมืองกูนิยะฮ์ อะตาลีก (ราชครู) ของสุลต่าน คืออะมีร บัดรุดดีน กุฮัรตาช ได้ประทับใจในความรอบรู้อันลึกซึ้งและสติปัญญาอันเป็นของประทานจากพระผู้เป็นเจ้าของท่าน จึงได้สร้างมัดเราะซะฮ์ "ค็อดาวันดิการ" ขึ้นสำหรับท่าน และได้มอบทรัพย์สินเป็นวะกัฟจำนวนมากแก่มัดเราะซะฮ์นั้น

สุลต่านอะลาอุดดีน ไกกุบาด ให้ความเคารพยกย่องท่านอย่างสูง และมีความศรัทธาต่อท่านเป็นอย่างมาก เมื่อสุลต่านสร้างป้อมปราการแห่งเมืองกูนิยะฮ์เสร็จแล้ว วันหนึ่งได้ขอให้ท่านไปเยี่ยมชม ท่านกล่าวว่า «สำหรับการป้องกันน้ำหลากและการต้านทานกองทัพนั้น ป้อมนี้ก็ดีอยู่ แต่ท่านได้คิดหรือไม่ว่าจะมีทางแก้อย่างไรต่อลูกศรแห่งดุอาอ์ของผู้ถูกกดขี่ ซึ่งทะลุผ่านป้อมนับพันนับแสนป้อม และทำให้โลกทั้งโลกพินาศได้ จงสร้างป้อมปราการแห่งความยุติธรรมและความเที่ยงธรรมเถิด เพราะในนั้นมีความสงบสุขและความปลอดภัยของโลก»

คำตักเตือนนี้ส่งผลอย่างมากต่อสุลต่าน

หลังจากการถึงแก่กรรมของเมาลานาบะฮาอุดดีน วะลัด สุลต่านในขณะนั้นพร้อมด้วยบรรดาอุละมาอ์และผู้อาวุโสได้มีมติร่วมกันให้ท่านเป็นผู้สืบทอดตำแหน่งของเมาลานา (บิดา) และท่านก็ได้ดำเนินภารกิจการสอน การบรรยาย การอบรมสั่งสอน และการชี้นำ (อิรชาด) สืบต่อไปตามเดิม ท่านซัยยิดบุรฮานุดดีน มุหักกิก ติรมิซี ซึ่งเคยเป็นอะตาลีก (ครูพี่เลี้ยง) ของท่าน และได้เดินทางไปยังติรมิซแล้วนั้น ได้กลับมายังกูนิยะฮ์หลังการถึงแก่กรรมของเมาลานาบะฮาอุดดีน วะลัด เมาลานาจึงได้เป็นมุรีดของท่าน และหลังจากบิดาผู้ทรงเกียรติแล้ว ท่านก็ได้ผ่านขั้นตอนต่าง ๆ ของการสุลูกภายใต้การชี้นำของท่านผู้นี้ เมาลานาได้อยู่ใกล้ชิดกับท่านเป็นเวลาเก้าปี ท่านถึงแก่กรรมในปี ฮ.ศ. 637

การเดินทางเพื่อการศึกษาและกิจกรรมต่าง ๆ ของท่าน

ในปี ฮ.ศ. 630 เมาลานาได้เดินทางไปยังแคว้นชาม เพื่อศึกษาวิชาการเพิ่มเติมให้สมบูรณ์และเพื่อแสวงหาฟัยฎ์ (ความจำเริญทางจิตวิญญาณ) และได้เดินทางมาถึงเมืองหะลับ

สุลต่านเศาะลาหุดดีนได้มีบุตรชื่ออัล-มะลิก อัซ-ซาฮิร ซึ่งด้วยการริเริ่มของกอฎี บะฮาอุดดีน อิบนุชัดดาด ผู้เป็นหนึ่งในอุละมาอ์ชั้นนำ ได้ก่อตั้งมัดเราะสะฮ์ขนาดใหญ่หลายแห่งขึ้นในปี ฮ.ศ. 591 ด้วยเหตุนี้เมืองหะลับจึงกลายเป็น "นครแห่งวิชาความรู้" (มะดีนะตุลอุลูม) เช่นเดียวกับดิมัชก์

ที่หะลับ เมาลานาได้พำนักอยู่ในมัดเราะสะฮ์หะลาวิยะฮ์ และได้ศึกษาหาความรู้จากกะมาลุดดีน อิบนุลอะดีม แม้ว่าเมาลานาจะยังอยู่ในฐานะผู้ศึกษาวิชาความรู้ในที่แห่งนี้ แต่ความเป็นเลิศของท่านถึงขั้นที่ว่า ตามคำกล่าวของสิปะฮ์ซาลาร ปัญหายากๆ ที่ไม่มีผู้ใดสามารถแก้ไขได้ ท่านก็เป็นผู้แก้ไขมัน และท่านยังได้อธิบายเหตุผลต่างๆ ที่ไม่มีบันทึกอยู่ในตำราเล่มใดเลย

จากหะลับ เมาลานาได้เดินทางไปยังดิมัชก์ ที่นั่นท่านพำนักอยู่ในมัดเราะสะฮ์มุก็อดดะสิยะฮ์ ดิมัชก์ในเวลานั้นเป็นที่ชุมนุมของอุละมาอ์ สิปะฮ์ซาลารได้เขียนไว้ว่า ในดิมัชก์ เมาลานาได้คบหาสมาคมกับชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบี, ชัยค์สะอ์ดุดดีน หะมะวี, ชัยค์อุษมาน รูมี, ชัยค์เอาหะดุดดีน กิรมานี และชัยค์ศ็อดรุดดีน กูนะวี และพวกท่านได้สนทนาแลกเปลี่ยนกันในเรื่องหะกออิก (สัจธรรม) และมะอาริฟ (ความรู้แจ้งทางจิตวิญญาณ)

ในปี ฮ.ศ. 634 หรือ 635 ท่านได้กลับจากดิมัชก์มาตั้งรกรากอย่างถาวรที่เมืองกูนิยะฮ์ (คอนยา) หลังจากการเสียชีวิตของซัยยิด บุรฮานุดดีน (ฮ.ศ. 637) เป็นเวลาห้าปี ท่านยังคงอยู่ในภาพลักษณ์ของอุละมาอ์สายวิชาการภายนอก (อุละมาอ์ซอฮิร) และทุ่มเทตนเองอย่างเต็มที่ในงานวิชาการและการสอน ในปี ฮ.ศ. 638 ชัยค์มุห์ยิดดีน อิบนุอะเราะบีได้เสียชีวิตลง บรรดาผู้คนส่วนใหญ่ในวงวิชาการที่เคยรวมตัวอยู่รอบท่าน ได้ย้ายมายังกูนิยะฮ์ ซึ่งในจำนวนนั้นมีชัยค์ศ็อดรุดดีนด้วย บรรดาอุละมาอ์และผู้ทรงความรู้จากทางตะวันออกที่เดือดร้อนจากความพินาศในดินแดนของตน และมุ่งหน้ามายังรูม ส่วนใหญ่ก็ได้ยึดเอากูนิยะฮ์เป็นที่พึ่งพิงและที่พักพิง ด้วยเหตุนี้ กูนิยะฮ์ในยุคนั้นจึงกลายเป็น "นครแห่งอุละมาอ์" (มะดีนะตุลอุละมาอ์) และในหมู่อุละมาอ์เหล่านั้น สถานะของเมาลานาสูงส่งที่สุด ในยุคนั้น กิจกรรมของเมาลานาเป็นกิจกรรมแบบเดียวกับที่อุละมาอ์สายวิชาการภายนอกปฏิบัติกัน กล่าวคือ การสอนและการเรียนการสอน การเทศนาและการตักเตือน และการเขียนฟัตวา เมาลานาใช้เวลาส่วนใหญ่ไปกับงานสอน ในมัดเราะสะฮ์ของท่านเองมีนักศึกษามากกว่าสี่ร้อยคน

นอกเหนือจากการสอนและการเรียนการสอนแล้ว กิจกรรมอีกประการหนึ่งของเมาลานาคือการให้คำเทศนาตักเตือน งานเขียนฟัตวาก็เป็นงานที่ท่านปฏิบัติเป็นประจำเช่นกัน

เงินหนึ่งดีนาร์จากบัยตุลมาลได้ถูกกำหนดไว้สำหรับเมาลานา ท่านถือว่าเงินนี้เป็นค่าตอบแทนสำหรับการเขียนฟัตวานั่นเอง และท่านเคร่งครัดในเรื่องนี้ถึงขนาดว่า เมื่อสภาวะแห่งความเป็นฟะกีรครอบงำท่าน และท่านจมดิ่งอยู่ในมัจลิส ในเวลานั้นท่านก็ยังสั่งไว้ว่า ไม่ว่าฟัตวาจะมาถึงเวลาใด ให้แจ้งท่านทันที ปากกาและหมึกจึงอยู่กับท่านตลอดเวลา

ความเปลี่ยนแปลงแห่งสภาวะ

สภาวะนี้ดำรงอยู่จนถึง ฮ.ศ. 642 หลังจากนั้นได้เกิดเหตุการณ์หนึ่งขึ้นในชีวิตของเมาลานา ซึ่งก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในชีวิตของท่าน และทำให้เมาลวี ญะลาลุดดีน กูนวี กลายเป็น "เมาลานาแห่งรูม" ผู้เลื่องชื่อ เหตุการณ์นั้นคือการที่เมาลานาได้พบกับชัมส์ ตับรีซี และความหลงใหลและการหลอมรวมตนเข้ากับบุคคลของท่านผู้นั้น

«เมาลวีจะไม่มีวันกลายเป็นเมาลาแห่งรูมได้เลย ตราบใดที่เขายังมิได้เป็นทาสของชัมส์ ตับรีซี»

ชัมส์ ตับรีซ

(มุฮัมมัด บิน อะลี บิน มะลิกดาด) ชัมส์ ตับรีซีมีเชื้อสายและบ้านเกิดที่ใด? ในบรรดาข้อกล่าวหาอื่นๆ ที่ฝ่ายตรงข้ามของท่านกล่าวหาท่านนั้น มีข้อกล่าวหาหนึ่งว่า เชื้อสายของท่านไม่เป็นที่รู้จัก[^1]

«ทั้งรากเหง้าและเชื้อสายของเขาก็ไม่ปรากฏ เราเองก็ไม่รู้ว่าเขามาจากที่ใด»

ท่านมีความพร้อมอันสูงส่งและแรงดึงดูดแห่งความรักและความผูกพันมาตั้งแต่วัยเด็ก ในหนังสือ "มะนากิบุลอาริฟีน" (مناقب العارفین) มีรายงานจากคำพูดของท่านเองว่า ขณะที่ท่านยังไม่ถึงวัยบรรลุนิติภาวะ ด้วยความรักต่อท่านนบี ﷺ …

[^1]: ในประวัติศาสตร์บางเล่มกล่าวว่า ท่านสืบเชื้อสายมาจากบุซรุก อุมมีด ผู้สืบทอดและสหายผู้ร่วมแนวทางของหะซัน บิน ศ็อบบาห์ อัลอิสมาอีลี เมื่อบิดาของท่าน ญะลาลุดดีน หะซัน ได้ขึ้นดำรงตำแหน่งอิมามัต ท่านได้ละทิ้งแนวทางของบรรพบุรุษ และยึดถืออะกีดะฮ์อิสลามที่ถูกต้อง และเป็นที่รู้จักในฉายา "นูมุสลิม" (มุสลิมใหม่) แต่รายงานเหล่านี้เป็นที่น่าสงสัยและควรแก่การอภิปราย ดู ซินดะกานี เมาลานา ญะลาลุดดีน มุฮัมมัด หน้า 52–53 (นัดวี)

สามสิบ สี่สิบวันท่านไม่มีความต้องการอาหารเลย หลังจากสำเร็จวิชาความรู้ภายนอก (อุลูมซอฮิรี) แล้ว ท่านได้เป็นมุรีดของชัยค์อบูบักร์ สัลละฮ์บาฟ บางรายงานแสดงว่าท่านเป็นมุรีดของชัยค์ซัยนุดดีน สันญาซี[^1] และในบางรายงานมีการกล่าวถึงชื่ออื่น ๆ เป็นไปได้ว่าท่านได้รับประโยชน์ทางจิตวิญญาณจากท่านเหล่านี้ทั้งหมด

เมื่อท่านยังไม่อิ่มเอมด้วยวิธีนี้ ท่านจึงออกท่องไปตามดินแดนต่าง ๆ ของโลกเพื่อแสวงหาบรรดาบุรุษแห่งอัลลอฮ์ ท่านเดินทางในลักษณะที่ผู้คนไม่ล่วงรู้ถึงความเป็นวะลีและความสมบูรณ์ของท่าน ท่านสวมอาภรณ์สีดำ และไม่ว่าจะไปที่ใด ท่านก็จะพักในโรงแรมพักแรม แล้วติดกุญแจราคาแพงไว้ที่ประตู เพื่อให้ผู้คนคิดว่าเป็นพ่อค้าใหญ่คนหนึ่ง ทว่าภายในห้องไม่มีสิ่งใดเลยนอกจากเสื่อผืนหนึ่ง ด้วยเหตุที่ท่านเดินทางบ่อยครั้ง ผู้คนจึงเรียกท่านว่า "ชัมส์ปะรันดะฮ์" (ชัมส์ผู้โบยบิน) ท่านได้เดินทางไปยังตับรีซ บัฆดาด อัรรูม ไกเซรียะฮ์ และดิมัชก์ วิถีการเลี้ยงชีพของท่านคือการถักสายรัดเอว (อิซารบันด์) แล้วนำไปขายเพื่อใช้จ่ายในการดำรงชีพ ส่วนเรื่องอาหารนั้น ขณะที่อยู่ในดิมัชก์เป็นเวลาหนึ่งปี ท่านดื่มน้ำซุปหัวแกะเพียงถ้วยเดียวต่อสัปดาห์ และถึงกระนั้นก็เป็นน้ำซุปที่ไม่มีไขมัน ท่านไม่พบผู้ใดที่สามารถทนต่อการคบหาสมาคมกับท่านได้ ท่านจึงมักขอดุอาอ์ว่า "โอ้อัลลอฮ์ ขอพระองค์โปรดประทานสหายผู้หนึ่งที่สามารถทนต่อการคบหาสมาคมกับข้าพระองค์ได้แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด"

การพบกับเมาลานาและการเปลี่ยนแปลงครั้งยิ่งใหญ่

ชัยค์ของท่านกล่าวแก่ท่านว่า "จงไปยังรูมเถิด ที่นั่นมีหัวใจที่ลุกไหม้อยู่ดวงหนึ่ง จงทำให้มันสว่างไสว" ท่านจึงเดินทางถึงเมืองกูนียะฮ์ในวันจันทร์ที่ 26 ญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 642 และพักอยู่ในย่านของพ่อค้าน้ำตาล วันหนึ่งท่านเห็นเมาลานากำลังเดินมา โดยมีผู้คนห้อมล้อมเพื่อรับประโยชน์จากท่าน ชัมส์ได้ก้าวออกไปข้างหน้าแล้วถามว่า "จุดประสงค์ของการฝึกฝนบำเพ็ญตน (ริยาฎอต) และการศึกษาวิชาความรู้คืออะไร?" เมาลานาตอบว่า "คือการรู้จักมารยาทและชะรีอะฮ์" ชัมส์กล่าวว่า "ไม่ใช่ จุดประสงค์คือการเข้าถึงสิ่งที่ถูกรู้ (มะอ์ลูม)" แล้วท่านก็ได้กล่าวบทกวีของหะกีมสะนาอีบทนี้

[^1]: ในหนังสือของบะดีอุซซะมาน ฟุรูซานฟัร ระบุว่าเป็นรุกนุดดีน สันญาซี แทนที่จะเป็นซัยนุดดีน สันญาซี เขาเขียนว่าสันญาส (สันญาซ) เป็นท้องที่หนึ่งในเขตปริมณฑลของซันญาน (หน้า 56) แต่ในทางประวัติศาสตร์ เขามีข้อกังขาต่อความถูกต้องของรายงานนี้ (นัดวี)

«ความรู้ใดที่มิได้พรากเจ้าไปจากตัวตนของเจ้า ความไม่รู้ยังดีกว่าความรู้เช่นนั้นเสียอีก»

เมาลานาถึงกับตะลึงงันและเปลี่ยนแปลงไปเพราะคำนี้ ลูกธนูได้ปักเข้าเป้าแล้ว[^1]

เมาลานาพาท่านชัมส์ไปยังที่พำนักของตน ตามคำกล่าวของอัฟลากี ท่านอยู่กับท่านชัมส์ในห้องหนึ่งเป็นเวลาสี่สิบวัน โดยไม่มีผู้ใดเข้าไปได้ ส่วนสิปะฮ์ซาลารบันทึกไว้ว่า ท่านผู้ทรงคุณทั้งสองปลีกตัวอยู่ในห้องของเศาะลาหุดดีน ซัรกูบ เป็นเวลาหกเดือน และนอกจากชัยค์เศาะลาหุดดีนแล้ว ไม่มีผู้ใดอาจเข้าไปในห้องนั้นได้

การพบกับชัมส์ได้มอบจิตวิญญาณใหม่และโลกใหม่แห่งสัจธรรมและรสลึกซึ้งทางจิตใจแก่เมาลานา ดังที่ท่านกล่าวเองว่า

«ชัมส์ แห่งตับรีซได้ชี้ทางแห่งสัจธรรมแก่เรา ด้วยความโปรดปรานจากย่างก้าวของเขา เราจึงมีอีมาน»

จนถึงบัดนั้น เมาลานาเป็นปรมาจารย์แห่งยุคสมัยและเป็นผู้นั่งบนผืนสัจญาดะฮ์ (ผู้นำทางจิตวิญญาณ) โดยมีอุละมาอ์ นักศึกษา และนักตะเซาวุฟเป็นผู้แสวงหาและรับประโยชน์จากท่าน แต่บัดนี้เมาลานากลับกลายเป็นผู้แสวงหาและผู้รับประโยชน์ ส่วนชัมส์ ตับรีซีเป็นผู้ประทานความโปรดปรานและการชี้นำ บุตรของเมาลานา คือ สุลฏอน วะลัด กล่าวว่า

«ชัยค์ผู้เป็นปรมาจารย์กลับกลายเป็นผู้เริ่มเรียนใหม่ ทุกวันเขาร่ำเรียนบทเรียนต่อหน้าเขา (ชัมส์) แม้ท่านจะสมบูรณ์ในวิชาความรู้แล้วก็ตาม แต่ความรู้ใหม่นั้นเป็นอีกแบบหนึ่งที่ได้ปรากฏขึ้น»

เมาลานาเองกล่าวด้วยถ้อยคำของท่านว่า

«ข้าเคยเป็นผู้สมถะ ท่านทำให้ข้ากลายเป็นผู้ขับร้อง ท่านทำให้ข้าเป็นตัวการแห่งความวุ่นวาย เป็นผู้แสวงหาวงสังสรรค์และสุรา (แห่งรักทิพย์) ข้าเคยเป็นผู้นั่งบนสัจญาดะฮ์อย่างสง่างาม ท่านทำให้ข้ากลายเป็นของเล่นของเด็ก ๆ ในตรอกซอย»

ผลก็คือ หลังจากพบกับชัมส์ เมาลานาได้ละทิ้งการสอน การบรรยายธรรม และกิจอื่น ๆ ทั้งหมดในทันที

[^1]: ผู้เขียนหนังสือ «อัลมัษนะวี» ได้เลือกรายงานนี้จากบรรดารายงานต่าง ๆ รายงานนี้มาจาก «ตัซกิเราะฮ์ เดาละต ชาฮ์» หน้า 196–197 ฟุรูซานฟัรได้ยกรายงานทั้งหมดในเรื่องนี้มาแล้วแสดงความไม่พอใจต่อรายงานเหล่านั้น และเห็นว่าสาเหตุที่เมาลานาได้รับอิทธิพลจากชัมส์และหลงใหลในตัวเขา มิใช่เหตุการณ์ฉับพลันหรือการแสดงอำนาจทางจิตวิญญาณใด ๆ หากแต่เป็นความโน้มเอียงตามธรรมชาติของเมาลานาในการแสวงหาความรักและผู้มีความรักในหมู่บุรุษของอัลลอฮ์ โปรดดู «ชีวิตของญะลาลุดดีน มุฮัมมัด» หน้า 61 (นัดวี)

...ละทิ้งไป ท่านเองได้กล่าวไว้ว่า

«ข้าเคยเป็นดั่งนักปราชญ์ผู้ถือตำราอยู่ในมือ นั่งอยู่บนธรรมาสน์ของการสอนสั่ง ครั้นได้เห็นอักษรที่จารึกบนหน้าผากของผู้รินเครื่องดื่ม ข้าก็มึนเมาและหักปากกาของตนเสีย»

ความวุ่นวายทั่วไป

เมื่อเมาลานาเริ่มปฏิบัติตามท่านชัมส์ในทุกเรื่องเช่นนี้ และความสัมพันธ์ทั้งหลายเริ่มขาดสะบั้นลง เรื่องนี้ก็เป็นที่หนักใจอย่างยิ่งแก่บรรดาศิษย์และมุรีดของเมาลานา จนเกิดสภาพคล้ายความวุ่นวายขึ้น ความไม่พอใจนั้นมีความประหลาดใจปะปนอยู่บ้างด้วย เพราะผู้คนไม่รู้จักความเป็นมาของชัมส์ บรรดามุรีดคิดกันว่า "พวกเราใช้ชีวิตรับใช้เมาลานามาทั้งชีวิต ได้เห็นกะรอมะฮ์ของเมาลานา และเป็นเหตุให้ชื่อเสียงของท่านขจรขจายไปทั่วทุกสารทิศ บัดนี้มีชายไร้ชื่อไร้วงศ์ตระกูลคนหนึ่งมาพรากเมาลานาไปจากทุกคน จนแม้แต่จะได้เห็นหน้าท่านก็ยังไม่ได้ การเรียนการสอนและการเทศนาก็หยุดลงทั้งหมด ชายผู้นี้ต้องเป็นนักไสยศาสตร์หรือคนเจ้าเล่ห์เป็นแน่ มิฉะนั้นเขาจะมีความสามารถอะไรที่จะพัดพาภูเขาเช่นนี้ไปได้ดั่งเศษฟาง"

กล่าวโดยสรุป ทุกคนต่างกลายเป็นศัตรูของชัมส์ ต่อหน้าเมาลานาพวกเขาไม่อาจพูดอะไรได้ แต่เมื่อแยกย้ายไปที่อื่นก็กล่าวร้ายต่าง ๆ นานา และกระวนกระวายอยู่กับความคิดนี้ทั้งวันทั้งคืนว่าจะขับไล่ท่านชัมส์ออกไปจากที่นั่นได้อย่างไร เพื่อพวกตนจะได้รับประโยชน์จากการอยู่ใกล้ชิดเมาลานาดังเดิม

การหายตัวไปของชัมส์

ท่านชัมส์ุดดีนอดทนต่อการล่วงเกินของคนเหล่านี้เรื่อยมา และเข้าใจว่าคนเหล่านี้ขุ่นเคืองเช่นนี้ก็เพราะความศรัทธาอันล้นเหลือที่มีต่อเมาลานา แต่เมื่อเรื่องราวเลยขอบเขตไป ท่านก็เข้าใจว่าบัดนี้ผลลัพธ์ของมัน...

...ความวุ่นวายและความไม่สงบจะเกิดขึ้น ท่านจึงออกจากเมืองกูนิยะฮ์ไปอย่างเงียบ ๆ ในวันหนึ่ง อัฟลากีได้ระบุวันที่ของการหายตัวไปครั้งแรกนี้ว่าเป็นวันพฤหัสบดีที่ 1 เดือนเชาวาล ฮ.ศ. 643 ด้วยเหตุนี้ การพำนักของท่านที่กูนิยะฮ์ในครั้งแรกจึงกินเวลาหนึ่งปีกับอีกสามเดือน

การพลัดพรากจากชัมส์เป็นสิ่งที่หนักหนาสาหัสยิ่งสำหรับเมาลานา สิ่งที่บรรดามุรีดคาดคิดไว้กลับเกิดผลตรงกันข้าม แทนที่เมาลานาจะหันมาใส่ใจผู้คนเหล่านั้นหลังจากชัมส์จากไป ความใส่ใจเท่าที่เคยมีอยู่ก็กลับหมดไปเสียอีก และเพราะคนบกพร่องเหล่านี้ บรรดาสหายผู้สัจจริงและซื่อสัตย์ก็พลอยถูกตัดขาดจากการได้อยู่ใกล้ชิดเมาลานาไปด้วย

ความกระสับกระส่ายของเมาลานาและการกลับมาของชัมส์

ตามคำบอกเล่าของสิปะฮ์สาลาร สภาพการตัดขาดจากผู้คนโดยสิ้นเชิงนี้ดำเนินอยู่จนกระทั่งจดหมายของชัมส์ อัด-ดีน จากเมืองดิมัชก์ได้มาถึงเมาลานาโดยไม่คาดคิด เมื่อได้รับจดหมายฉบับนั้น สภาพของเมาลานาก็เปลี่ยนไปบ้าง ท่านหันมาสนใจการฟังสะมาอ์ด้วยความคิดถึงและความรักต่อชัมส์ และท่านเริ่มกลับมาเมตตาผู้ที่มิได้มีส่วนร่วมในการกระทำต่อต้านท่านชัมส์ดังเช่นเคย ในช่วงเวลานี้ เมาลานาได้เขียนจดหมายเป็นบทกวีสี่ฉบับถึงท่านชัมส์ ซึ่งในนั้นท่านได้บรรยายถึงสภาพของตนและความกระวนกระวายที่ปรารถนาจะได้พบ ในจดหมายแห่งความคิดถึงฉบับแรก ท่านกล่าวว่า

ايّها النور فی الفواد تعال ۔ غاية الوجد والمراد تعال

«โอ้ แสงสว่างในหัวใจ โปรดมาเถิด โอ้ จุดสูงสุดแห่งความปีติและความปรารถนา โปรดมาเถิด»

ايّها السابق الذی سبقت ۔ منك مصدوقة الوداد تعال

«โอ้ ผู้นำหน้า ผู้ซึ่งความรักอันสัจจริงได้หลั่งไหลมาจากท่านก่อนแล้ว โปรดมาเถิด»

«หากท่านมา ช่างเป็นความเบิกบานและความสมหวังยิ่งนัก หากท่านไม่มา ช่างเป็นความซบเซายิ่งนัก โปรดมาเถิด»

انت كالشمس اذ دنت ونأت ۔ يا قريبًا علی البعاد تعال

«ท่านดั่งดวงอาทิตย์ ทั้งยามใกล้และยามไกล โอ้ ผู้ที่ใกล้ชิดแม้อยู่ห่างไกล โปรดมาเถิด»

ในระหว่างนั้น ความวุ่นวายสงบลงไปมาก เมื่อเมาลานามั่นใจแล้วว่าบัดนี้ผู้คนได้เลิกต่อต้านชัมส์แล้ว ท่านจึงวางแผนเรียกชัมส์กลับมา ท่านกล่าวแก่บุตรชายของท่าน สุลฏอน วะลัด ว่า "เจ้าจงไปหาราชาผู้เป็นที่รักผู้นั้นในนามของข้า นำของขวัญเหล่านี้ไปวางโปรยไว้แทบเท้าของท่าน และบอกแทนข้าว่า...

...เหล่ามุรีดที่ได้ล่วงเกินท่านนั้น ต่างพากันเตาบะฮ์ด้วยความจริงใจทั้งสิ้น และวิงวอนขอให้ท่านโปรดอภัยในความผิดที่เกิดขึ้น และโปรดเดินทางกลับมายังที่นี่ ในสาส์นแห่งความรักที่ส่งไปกับเขา ท่านเมาลานาได้พรรณนาสภาพของตนเองในยามพลัดพรากจากกันนี้ไว้ว่า

«นับแต่ยามที่ท่านออกเดินทางไป เราก็ห่างหายจากความหวานชื่น ดุจขี้ผึ้งที่ถูกบีบคั้นจนสิ้นน้ำผึ้ง ตลอดทั้งคืนเรามอดไหม้ดุจเทียน คู่กับเปลวไฟของมัน แต่ไร้ซึ่งน้ำผึ้ง ในการพลัดพรากจากความงามของท่าน เรือนกายของเราร้างดุจซากปรักหักพัง และดวงวิญญาณก็ดุจนกฮูกที่สิงอยู่ในนั้น โปรดเถิด จงหันบังเหียนกลับมาทางนี้ และตัดงวงช้างแห่งความสำราญ (ของผู้ไม่ประสงค์ดี) ให้ขาดสิ้น เมื่อปราศจากท่าน การฟังสะมาอ์ย่อมไม่เป็นที่อนุมัติ ความรื่นรมย์ถูกขับไล่ไปดุจชัยฏอนที่ถูกขว้างด้วยก้อนหิน ไม่มีฆอซัลใดสักบทถูกกล่าวขึ้นโดยไร้ท่าน จนกระทั่งสาส์นอันประเสริฐนั้นมาถึงและเข้าใจได้ ครั้นด้วยรสแห่งการได้สดับสาส์นของท่าน ฆอซัลห้าหกบทจึงถูกร้อยเรียงขึ้น ขอให้ยามค่ำของเราสว่างไสวดุจยามรุ่งอรุณด้วยท่าน โอ้ ผู้เป็นความภาคภูมิแห่งชาม (ซีเรีย) อัรมัน (อาร์มีเนีย) และรูม»

สุลฏอน วะลัด ได้นำท่านชัมส์กลับมายังกูนียะฮ์ด้วยเกียรติและความยกย่องอย่างสมพระเกียรติ

การหายตัวไปครั้งที่สองของชัมส์

เมื่อท่านชัมส์มาถึงกูนียะฮ์ ความปีติยินดีของท่านเมาลานาก็ไม่มีขอบเขต บรรดาผู้ที่เคยล่วงเกินต่างมาขออภัยกันทั้งหมด การคบหาครั้งนี้ดำรงอยู่ได้ระยะหนึ่งโดยปราศจากความขุ่นเคืองใดๆ ในช่วงเวลานี้ ความจริงใจและความผูกพันของท่านเมาลานาที่มีต่อชัมส์ยิ่งทวีขึ้นกว่าเดิม แต่ช่วงเวลาแห่งความสุขนี้ผ่านไปไม่นานนัก ก็เกิดเหตุแห่งความบาดหมางขึ้นอีก ท่านชัมส์พำนักอยู่ในเฉลียงด้านหนึ่งของ "ศุฟฟะฮ์" ใกล้กับบ้านของท่านเมาลานา ชัมส์อาศัยอยู่ที่นั่นกับภรรยาของท่าน ซึ่งได้แต่งงานกันที่กูนียะฮ์ บุตรชายคนกลางของท่านเมาลานา (เจลบี อะลาอุดดีน) เมื่อจะเข้าบ้านของท่านเมาลานาก็จะเดินผ่านทางนั้น เมาลานาชัมส์ุดดีน...

แม้เรื่องนี้จะไม่เป็นที่พอใจ แต่ก็ได้ตักเตือนด้วยความเอ็นดูหลายครั้ง ทว่าอะลาอุดดีนรู้สึกขุ่นเคืองกับเรื่องนี้ ในใจของเขายังมีความขุ่นมัวอยู่บ้างจากการที่ท่านชัมซุดดีนให้ความเอาใจใส่ต่อสุลฏอน วะลัด มากกว่า เขาได้นำเรื่องนี้ไปพูดกับผู้คน บรรดาผู้ที่รอคอยโอกาสเช่นนี้อยู่แล้วก็ยิ่งเติมแต่งเรื่องราวขึ้นไปอีก และพากันพูดว่า ช่างดีจริง! คนแปลกหน้าคนหนึ่งเข้ามายึดครองบ้านของเมาลานา และไม่ยอมให้บุตรชายของท่านเข้าบ้าน

ท่านชัมซุดดีนมิได้เอ่ยเรื่องนี้ใด ๆ แก่เมาลานาเลย ด้วยความกรุณาและความอดทนอดกลั้นของท่าน แต่เมื่อสถานการณ์เลยเถิดเกินขอบเขต ท่านจึงกล่าวกับสุลฏอน วะลัด ในเชิงปรารภว่า จากพฤติกรรมของคนเหล่านี้ ดูเหมือนว่าคราวนี้ฉันจะหายไปในแบบที่จะไม่มีใครรู้ร่องรอยอีกเลย จากบทเฆาะซัลบางบทของเมาลานา ปรากฏให้เห็นว่าเมาลานาเองก็มิใช่ไม่รู้เรื่องนี้เสียทีเดียว หากแต่ท่านมีความกังวลในเรื่องนี้อยู่ และได้วิงวอนร้องขอในบทกวีของท่านมิให้ (ท่านชัมซ์) ทำเช่นนั้น

อย่างไรก็ตาม ความคิดต่อต้านท่านชัมซุดดีนได้ปะทุขึ้นอีกครั้งในหมู่ผู้คน และตัวท่านเองก็รู้สึกเจ็บช้ำใจ ผลก็คือท่านได้หายตัวไปอย่างกะทันหัน[^1]

«ทันใดนั้นเขาก็หายไปจากท่ามกลางพวกเรา เพื่อที่ความรู้สึกเศร้าจะได้ผ่านพ้นไปจากใจของทุกคน»

ความกระวนกระวายใจของเมาลานา

เมื่อเมาลานามาถึงมัดเราะซะฮ์ในยามเช้า และไม่พบชัมซ์อยู่ในบ้าน ท่านก็ร้องตะโกนขึ้น และสุลฏอน วะลัด

[^1]: บางคนกล่าวว่า ที่เมืองกูนิยะฮ์ (โกนยา) มีผู้คนกลุ่มหนึ่งได้สังหารท่านชัมซ์ และเมาลานาได้กล่าวว่า «يَفْعَلُ اللّٰهُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيْدُ» (อัลลอฮ์ทรงกระทำสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ และทรงตัดสินสิ่งที่พระองค์ทรงต้องการ) แต่ฟุรูซานฟัรได้ให้น้ำหนักแก่รายงานเรื่องการหายตัวไป เพราะสุลฏอน วะลัด เป็นผู้ใกล้ชิดที่สุดและรู้สภาพการณ์ดีที่สุด รายงานของเขาในเรื่องนี้จึงน่าเชื่อถือที่สุด ดังนั้นรายงานเรื่องการสังหารชัมซ์จึงไม่น่าเชื่อถือ สิ่งที่สนับสนุนข้อนี้อีกประการหนึ่งคือ หากชัมซ์ถูกสังหารจริง และเมาลานารู้ถึงเหตุการณ์นี้ ท่านก็คงไม่ต้องร่อนเร่ออกตามหาท่านชัมซ์ (ซินดะกานี หน้า 83–93) (นัดวี)

…ที่ห้องเก็บตัว (คัลวะฮ์) แล้วร้องเรียกว่า «บะฮาอุดดีนเอ๋ย เจ้ายังหลับอยู่หรือ! จงลุกขึ้นและออกตามหาชัยค์เถิด เพราะดวงวิญญาณของเรามิได้รับกลิ่นหอมแห่งความกรุณาของท่านอีกแล้ว»

ท่านออกตามหาไปทุกทิศทางอยู่สองสามวัน แต่ก็ไม่พบร่องรอยของท่านชัมส์ ณ ที่ใดเลย การหายตัวไปของท่านชัมส์ในครั้งนี้ทำให้สภาพของเมาลานาแปรเปลี่ยนไปยิ่งกว่าครั้งก่อนเสียอีก

«ชัยค์กลายเป็นคนคลั่งเพราะความพลัดพรากจากเขา ไร้ทั้งหัวและเท้าด้วยความรัก ดุจซุนนูน»

ผู้คนที่เป็นต้นเหตุให้ท่านชัมส์ขุ่นเคืองใจนั้น เมาลานาได้ขับพวกเขาออกจากวงสนทนาของท่านโดยเด็ดขาด แต่ครั้งนี้ต่างจากครั้งก่อน คือท่านเริ่มใช้เวลาของท่านไปกับการประพันธ์บทกวีฆอซัลและการฟังสะมาอ์ เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นในปี ฮ.ศ. 645

หลังจากท่านชัมส์หายตัวไป เมาลานาได้ตามหาท่านไปทุกทิศทาง แต่เมื่อไม่ได้ข่าวคราวของท่านเลยแม้แต่น้อย สภาพของเมาลานาก็เริ่มแปรเปลี่ยนไป แนวทางแห่งสะมาอ์นั้นท่านได้ยึดถือมาตั้งแต่ก่อนแล้ว แต่บัดนี้สภาพของท่านถึงขั้นที่ไม่อาจผ่านไปแม้เพียงชั่วลมหายใจเดียวโดยปราศจากสะมาอ์ ท่านเดินวนไปมาในมัดเราะซะฮ์ และส่งเสียงคร่ำครวญร่ำร้องทั้งโดยเปิดเผยและในที่ลับ จนเกิดความโกลาหลไปทั่วทั้งเมือง ในช่วงเวลานี้เองที่เมาลานาได้ประพันธ์บทฆอซัลอันเร่าร้อนจับใจไว้เป็นจำนวนมากในความพลัดพรากจากท่านชัมส์ บทฆอซัลแห่งความพลัดพรากอันปวดร้าวของท่านส่วนใหญ่ล้วนมาจากช่วงเวลานี้

แม้จะอยู่ในความทุกข์ระทมและความกระสับกระส่ายถึงเพียงนี้ ความคิดหนึ่งก็มิอาจลบเลือนไปจากใจของเมาลานาได้ คือ ด้วยสงครามกลางเมืองของชาวรูม การรุกรานของชาวมิศร์ (อียิปต์) และการปล้นสะดมของชาวตาตาร์ ทั้งแผ่นดินกำลังพลิกคว่ำคะมำหงาย ไม่รู้ว่าในโลกอันวุ่นวายเช่นนี้ ท่านชัมส์จะต้องพบกับสิ่งใดบ้าง?!

หลังจากชัมส์ุดดีนหายตัวไป ความโหยหาของเมาลานาถึงขั้นที่ว่า หากมีใครสักคนแม้จะกล่าวเท็จว่า "ฉันได้เห็นท่านชัมส์ที่สถานที่แห่งนั้น" เมาลานาก็จะถอดแม้แต่เสื้อผ้าของท่านมอบให้แก่ผู้นั้นเป็นของกำนัลแสดงความขอบคุณ และแสดงความขอบคุณอย่างมากมาย

การเดินทางสู่แผ่นดินชาม และความสงบแห่งจิตใจ

ในสภาวะแห่งความร้อนรุ่มและความเร่าร้อนนี้เอง เมาลานาได้ตั้งใจออกเดินทาง และมุ่งหน้าไปยังแผ่นดินชาม บรรดาสหายของท่านก็ออกเดินทางไปพร้อมกับท่านด้วย ท่านเดินทางถึงดิมัชก์ในลักษณะเดียวกันนั้น และที่นั่นท่านก็ได้จุดไฟแห่งความรักขึ้นในหัวใจของผู้คนเช่นกัน ผู้คนทั้งหลายต่างพากันประหลาดใจว่า เหตุใดผู้รู้และนักปราชญ์เช่นนี้จึงกลายเป็นผู้คลั่งไคล้ไปถึงเพียงนี้ ชัมส์ ตับรีซีย์เป็นใครกันหนอ ที่บุคคลผู้หาใครเทียบมิได้เช่นนี้ต้องระหกระเหินติดตามเขาไป ความลับข้อนี้ไม่อาจเข้าใจได้เลย

เมื่อไม่พบร่องรอยของชัมส์ในดิมัชก์ ในเวลานั้นเมาลานาได้กล่าวว่า ฉันกับชัมส์มิได้เป็นสอง หากเขาคือดวงอาทิตย์ ฉันก็คือละอองธุลี หากเขาคือมหาสมุทร ฉันก็คือหยดน้ำ การดำรงอยู่ของละอองธุลีนั้นมาจากดวงอาทิตย์ และความชุ่มชื้นของหยดน้ำนั้นก็มาจากมหาสมุทร แล้วจะมีอะไรแตกต่างกันเล่า หลังจากนั้นไม่กี่วัน ท่านก็เดินทางกลับจากชามสู่แผ่นดินรูม

ท่านพำนักอยู่ในเมืองกูนิยะฮ์ได้ไม่กี่ปี แต่ความรักก็กลับเร่าร้อนขึ้นอีกครั้ง ท่านจึงพาผู้คนจำนวนหนึ่งออกเดินทางไปยังดิมัชก์ และในที่สุด... ท่านก็กลับมายังกูนิยะฮ์อีก คราวนี้ท่านกลับมาพร้อมกับความคิดที่ว่า ตัวฉันเองนี่แหละคือชัมส์ การที่ฉันแสวงหาชัมส์นั้น แท้จริงแล้วคือการแสวงหาตัวฉันเอง ในครั้งนี้ท่านกลับมายังกูนิยะฮ์พร้อมกับความคิดที่ว่า สิ่งใดที่มีอยู่ในชัมส์ สิ่งนั้นก็มีอยู่ในตัวฉันเองแล้ว

หลังจากกลับจากดิมัชก์ในครั้งนี้ เมาลานาก็หมดหวังโดยสิ้นเชิงที่จะได้พบท่านชัมส์ แต่สภาวะที่ท่านเคยพบเห็นในตัวชัมส์นั้น บัดนี้ท่านเริ่มพบเห็นมันในตัวของท่านเอง ถ้อยคำของสุลฏอน วะลัด มีว่า «แม้ว่าเมาลานา (ขออัลลอฮ์ทรงทำให้ความลับของท่านบริสุทธิ์) จะไม่พบชัมส์ุดดีน ตับรีซีย์ (ขออัลลอฮ์ทรงยกย่องการรำลึกถึงท่าน) ในรูปกายที่ดิมัชก์ แต่ท่านได้พบเขาในตัวของท่านเอง เพราะสภาวะที่ชัมส์ุดดีนมีอยู่นั้น ได้บังเกิดแก่ท่านเช่นเดียวกัน»

ชัยค์เศาะลาฮุดดีน ซัรกูบ

หลังจากกลับจากดิมัชก์เป็นครั้งที่สอง เมาลานาพำนักอยู่อย่างสงบได้ระยะหนึ่ง หลังจากนั้นท่านได้…

ท่านได้แต่งตั้งเศาะลาหุดดีนให้เป็นผู้ร่วมรู้ความลับและเป็นเคาะลีฟะฮ์ของท่าน ในปี ฮ.ศ. 645 ท่านได้รับเขาเป็นผู้ใกล้ชิดเป็นการเฉพาะ และได้ยกให้เขาเป็นผู้ช่วยเหลือและผู้ร่วมทางของท่านแทนท่านชัยค์ชัมสุดดีน[^1]

«ชัยค์เศาะลาหุดดีน ภายหลังจากชัมส์แห่งศาสนา ได้กลายเป็นผู้ช่วยเหลือของท่านในหนทางนี้ สภาวะและถ้อยคำของเขาเพิ่มพูนการมีอยู่ของท่าน ท่านได้ยินความลับอันหาได้ยากและเร้นลับจากเขา»

ชัยค์เศาะลาหุดดีนเป็นชาวหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้เมืองกูนิยะฮ์ (คอนยา) เป็นบุตรหลานของพวกชาวบ้านที่ประกอบอาชีพจับปลา ส่วนตัวชัยค์เศาะลาหุดดีนเองนั้นประกอบอาชีพช่างตีทอง ตั้งแต่ต้นเขามีชื่อเสียงในด้านความซื่อสัตย์และความสุจริต เมื่อซัยยิดบุรฮานุดดีนมายังกูนิยะฮ์ เขาก็ได้เป็นมุรีดของท่าน และได้รับความใกล้ชิดเป็นพิเศษในสายตาของท่าน ภายหลังการเสียชีวิตของซัยยิด เขาได้ให้สัตยาบัน (บัยอะฮ์) ใหม่กับเมาลานา สิบปีก่อนการเสียชีวิตของเขา เขาได้รับความใกล้ชิดดังกล่าวจากเมาลานา และตลอดระยะเวลาสิบปีนั้น เขาเป็นเคาะลีฟะฮ์คนสนิทของเมาลานา ชัยค์ได้เสียชีวิตในวันที่ 1 เดือนมุหัรร็อม ฮ.ศ. 657[^2]

ความใกล้ชิดและความพิเศษนี้ได้ก่อให้เกิดความวุ่นวายขึ้นในหมู่ผู้คนอีกครั้ง บัดนี้ผู้คนต่างบ่นว่า ชัมส์ ตับรีซีนั้นยังดีกว่ามากนัก อย่างไรเสียท่านก็เป็นผู้มีความรู้ แต่ผู้นี้เป็นคนที่อาศัยอยู่ใกล้ ๆ พวกเรานี่เอง ทุกคนรู้ดีว่าเขาเป็นคนไม่รู้หนังสือ ใช้ชีวิตตลอดมาตีแผ่นทองอยู่ แต่บัดนี้กลับกลายเป็นสหายของเมาลานา น่าประหลาดใจที่เมาลานาซึ่งมีฐานะและตำแหน่งสูงส่งถึงเพียงนี้ ยังให้การยกย่องให้เกียรติบุคคลเช่นนี้อย่างเกินเลย เมื่อชัยค์ได้ยินเข้า ท่านกล่าวว่า "ผู้คนขุ่นเคืองใจที่เมาลานาเลือกข้าพเจ้าเป็นการเฉพาะเหนือทุกคน แต่พวกเขาไม่เข้าใจความจริงว่า เมาลานานั้นเป็นผู้หลงรักตัวของท่านเอง ข้าพเจ้าเป็นเพียงสื่อกลางเท่านั้น"[^3]

[^1]: ฟุรูซานฟัร เขียนว่า "เมาลานาเมื่อหมดหวังจากชัมส์ จึงหันหน้าหัวใจอันโดดเดี่ยวไปยังเศาะลาหุดดีน และยกเขาเป็นชัยค์และเคาะลีฟะฮ์ ตั้งเขาเป็นผู้นำแทนตนเอง และสั่งให้บรรดาสหายเชื่อฟังเขา" หน้า 93 (เมาละวี)

[^2]: บะดีอุซซะมาน ฟุรูซานฟัร ในหนังสือ "ชีวประวัติเมาลานาญะลาลุดดีน" (زندگانی مولانا جلال الدین) เขียนว่า "เมาลานาจึงหันสายตาที่จ้องมองหาผู้ล้ำค่าไปยังเศาะลาหุดดีน และดับความกระหายแห่งความรักและหัวใจอันอ่อนล้าของตนกับเขา เพราะเศาะลาหุดดีนเป็นคนสงบนิ่งและอ่อนโยน การดึงดูดและการชี้นำของเขาเป็นอีกแบบหนึ่ง ความวุ่นวายและความปั่นป่วนของเมาลานาจึงสงบลง และไม่ต้องการ […] อีกต่อไป และเพื่อทำลายความระทมจากการพลัดพรากชัมส์ ท่านจึงดื่มจากถ้วยแห่งการพบปะและการแสวงหาที่เบาลง" หน้า 102

[^3]: […]

หลังจากรับใช้และอยู่ในความใกล้ชิดเป็นเวลาสิบปี ชัยค์ก็ล้มป่วยลงอย่างกะทันหัน และท่านได้เดินทางจากโลกแห่งความลวงนี้สู่โลกแห่งความสุขด้วยหัวใจที่สงบอย่างยิ่ง

เจลาบี หุสามุดดีน

หลังจากชัยค์ศ็อลาหุดดีนถึงแก่กรรม เมาลานาได้แต่งตั้งเจลาบี[^1] หุสามุดดีน อิบนุ อะคี ตุรก์ ให้เป็นผู้แทนและเคาะลีฟะฮ์ของท่าน เจลาบี หุสามุดดีนเป็นหนึ่งในบรรดามุรีดคนสำคัญของเมาลานา และหลังจากเมาลานาถึงแก่กรรม ท่านได้ปฏิบัติหน้าที่เคาะลีฟะฮ์ของเมาลานาเป็นเวลาสิบเอ็ดปี ท่านมีเชื้อสายเติร์กและมีภูมิลำเนาอยู่ที่อุรมียะฮ์ และมีความเกี่ยวพันกับตระกูลอะคี ซึ่งเป็นตระกูลที่มีชื่อเสียงและมีอิทธิพลแห่งรูม[^2]

ท่านยังมีความผูกพันในฐานะมุรีดกับท่านชัมสุดดีน ตับรีซี และชัยค์ศ็อลาหุดดีนด้วย และท่านได้รับประโยชน์อย่างมากมายจากความเมตตาทางจิตวิญญาณ (ฟัยฎ์) ของบุคคลเหล่านั้นด้วยเช่นกัน

ท่านหุสามุดดีน เจลาบี ได้สั่งให้คนรับใช้และทาสทั้งหมดของท่านไปทำงานด้วยตนเอง ท่านค่อย ๆ อุทิศทรัพย์สินทั้งหมดของท่านเพื่อรับใช้เมาลานา และในท้ายที่สุดก็ได้ปลดปล่อยทาสทั้งหมดให้เป็นอิสระ ท่านรักษามารยาทต่อเมาลานาอย่างเคร่งครัดถึงขนาดที่ไม่เคยอาบน้ำละหมาดในห้องอาบน้ำละหมาดของเมาลานาเลย แม้ในยามที่อากาศหนาวจัดและหิมะตก ท่านก็จะกลับไปอาบน้ำละหมาดที่บ้านแล้วจึงกลับมา ส่วนอีกด้านหนึ่ง เมาลานาก็ปฏิบัติต่อท่านในลักษณะที่ผู้พบเห็นเข้าใจว่าเมาลานาเป็นมุรีดของท่าน[^3]

[^1]: คำว่า "เจลาบี" ในภาษาตุรกีมีความหมายเดียวกับคำว่า "ซัยยิด" [^2]: ฟุรูซานฟัรได้บันทึกปีเกิดของท่านไว้ว่า ฮ.ศ. 622 [^3]: สิ่งใดก็ตามที่เมาลานาได้รับเป็นของกำนัล ท่านจะส่งทั้งหมดไปให้เจลาบี เมื่อบุตรของท่าน คือสุลฏอน วะลัด ได้ร้องเรียนเรื่องนี้ครั้งหนึ่ง ท่านกล่าวว่า "ขอสาบานด้วยอัลลอฮ์ หากมีผู้สมถะผู้สมบูรณ์นับแสนคนต้องตกอยู่ในความยากลำบาก หรือประสบความพินาศ ข้าก็ไม่ใส่ใจ แต่ขออย่าให้ท่านเจลาบีต้องได้รับแม้กลิ่นแห่งความเจ็บปวด" เมาลานาไม่เกิดความเบิกบานใจและความอิ่มเอิบหากปราศจากท่านเจลาบี ในชุมนุมใดที่ท่านเจลาบีไม่อยู่ ในจิตใจของเมาลานาก็ไม่เกิดความฮึกเหิมและความร้อนแรง และท่านจะไม่กล่าวถึงความลี้ลับและมะอ์ริฟะฮ์ ผู้ที่รู้ความจริงข้อนี้จึงเอาใจใส่อย่างยิ่งในการให้ท่านเจลาบีอยู่ร่วมในชุมนุม เพื่อให้สายธารแห่งฟัยฎ์หลั่งไหล (ดู ซินดะกานี หน้า 101) – นัดวี

แรงบันดาลใจในการประพันธ์มัษนะวี

การประพันธ์มัษนะวีชะรีฟเป็นผลงานในช่วงเวลานี้เอง และแรงกระตุ้นของท่านหุซามุดดีนมีส่วนอย่างมากในเรื่องนี้ แท้จริงแล้วหากจะกล่าวว่า "มัษนะวีชะรีฟถือกำเนิดขึ้นได้ก็เพราะท่านนั่นเอง" ก็คงไม่เกินเลยไป[^1]

เหตุแห่งการเลือกสหาย

ท่านเมาลานาไม่อาจพบความสงบใจได้หากปราศจากสหายสักคนหนึ่ง หลังจากชัมสุดดีนแล้ว ก็คือเศาะลาหุดดีน และเศาะลาหุดดีน…

[^1]: ฟิรูซุลอัฟฆอนบันทึกไว้ว่า การประพันธ์มัษนะวีเกิดขึ้นตามคำขอและความประสงค์ของชะละบี หุซามุดดีน เขาได้เขียนไว้ว่า ชะละบีเห็นว่าบรรดาสหายของท่านเมาลานาง่วนอยู่กับการศึกษางานประพันธ์และถ้อยคำของชัยค์อัฏฏ็อร และสะนาอี แม้ว่าบทเฆาะซัลของท่านเมาลาจะมีอยู่เป็นจำนวนมาก แต่ในนั้นมีความร้อนแรงของอารมณ์และความเร่าร้อนแห่งความรักมากกว่าสัจธรรมแห่งตะเซาวุฟและรายละเอียดอันลึกซึ้งของการสุลูก ชะละบีจึงรอคอยโอกาสอยู่ คืนหนึ่งเขาเห็นท่านเมาลานาอยู่ตามลำพัง จึงเรียนท่านว่า หากมีหนังสือสักเล่มหนึ่งที่เขียนในแบบ "หะดีเกาะฮ์" ของสะนาอี หรือ "มันฏิกุฏฏ็อยร์" ก็จะดียิ่ง ทันทีที่ได้ยิน ท่านเมาลานาก็หยิบกระดาษแผ่นหนึ่งออกมาจากผ้าโพกศีรษะของท่าน ซึ่งมีบทกวีเขียนไว้ 18 บท บทแรกคือบทที่ได้รับเกียรติให้เป็นบทเปิดของมัษนะวี

«จงฟังขลุ่ยไม้อ้อเถิด ว่ามันเล่าเรื่องราวอย่างไร มันพร่ำรำพันถึงความพลัดพราก» และวรรคสุดท้ายคือ «ดังนั้น จงทำให้ถ้อยคำสั้นลงเถิด และสันติจงมีแด่ท่าน» นี่คือการเริ่มต้นประพันธ์มัษนะวี ท่านเมาลานาจะกล่าวบทกวีออกมาโดยฉับพลันจากวาจาอันประเสริฐของท่าน และเมาลานาหุซามุดดีนก็จดบันทึกไป เมื่อเขียนเสร็จแล้ว หุซามุดดีนก็จะอ่านออกเสียงดังด้วยน้ำเสียงไพเราะ บางครั้งทั้งคืนก็ผ่านไปกับงานนี้ และการประพันธ์มัษนะวีก็ดำเนินไปตั้งแต่ค่ำจนรุ่งเช้า มัษนะวีเล่มแรกเพิ่งเสร็จสมบูรณ์ ภรรยาของหุซามุดดีนก็ถึงแก่กรรม หุซามุดดีนได้รับผลกระทบทางจิตใจอย่างหนักและซึมเศร้าไป ด้วยความหดหู่ของเขา อารมณ์ของท่านเมาลานาก็หยุดชะงักลงด้วย การประพันธ์มัษนะวีจึงหยุดไปเป็นเวลาสองปี จากนั้นด้วยแรงกระตุ้นและการเรียกร้องของหุซามุดดีน งานนี้จึงเริ่มต้นขึ้นอีกครั้ง และดำเนินต่อไปจนถึงแก่วาระสุดท้ายของท่านเมาลานา รวมเป็นระยะเวลา 15 ปี (ซินดะกานี เมาลานา ญะลาลุดดีน มุหัมมัด หน้า 118–119) – นัดวี

ภายหลังจากนั้น หุซามุดดีนก็เป็นผู้ร่วมรู้ความลับและเป็นสหายใกล้ชิดของท่าน แต่หากขยายแนวความคิดนี้ต่อไปอีก ก็จะเห็นได้ชัดว่า ซัยยิดบุรฮานุดดีน ติรมิซี ก็อยู่ในกลุ่มนี้ด้วยเช่นกัน แม้ว่าท่านจะอยู่ในฐานะที่ต่างออกไปก็ตาม ช่วงเวลาห้าปีระหว่างการถึงแก่กรรมของซัยยิดผู้นี้กับการมาถึงของชัมส์ เมาลานาใช้ชีวิตในลักษณะที่ราวกับว่าท่านรู้สึกขาดบางสิ่งไปในช่วงนั้น จากข้อนี้จึงได้ข้อสรุปว่า ความสมบูรณ์ต่าง ๆ ที่ซ่อนเร้นอยู่ในด้านภายในของเมาลานานั้น จำเป็นต้องมีผู้กระตุ้นสักคนหนึ่งเพื่อให้มันปรากฏออกมา "ดีวาน" และ "มัษนะวี" ก็คือหลักฐานที่ประจักษ์ของการกระตุ้นทางด้านภายในจากบุคคลเหล่านี้ เพียงเพราะหุซามุดดีนไม่มีเวลาว่าง การประพันธ์มัษนะวีอันทรงเกียรติจึงหยุดชะงักไปถึงสองปี

บรรดาสหายที่เมาลานาคัดเลือกมาเป็นผู้ร่วมนั่งชุมนุมกับท่านนั้น เหตุแห่งการคัดเลือกมิใช่กัชฟ์ (การเปิดเผยทางจิต) และกะรอมะฮ์ ทัศนะและแนวทางของท่านคือ เหตุแห่งความรักนั้นคือความเป็นพวกเดียวกัน (ความคล้ายคลึงทางธรรมชาติ) เมาลานาเองได้ตอบคำถามของสุลฏอน วะลัดว่า "ฉันรักพวกเขาเป็นพิเศษเพราะความสอดคล้องและความเป็นพวกเดียวกัน" และกล่าวว่า "ความรักที่เกิดจากความสอดคล้องกันนั้น ผลของมันไม่ใช่ความเสียใจ ความรักที่แท้จริงและความสอดคล้องกันจะไม่นำไปสู่ความเสียใจไม่ว่าในดุนยาหรืออาคิเราะฮ์ ดังนั้นมิตรสหายที่คบกันเพื่อผลประโยชน์ จะปรารถนาในอาคิเราะฮ์ว่า

وَيْلَتَىٰ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا ﴿٢٨﴾

«โอ้ ความวิบัติแก่ฉัน หากฉันไม่ได้ยึดเอาคนนั้นเป็นสหายสนิทก็ดี» (ซูเราะฮ์อัล-ฟุรกอน 25:28)

ส่วนคุณลักษณะของผู้รักกันอย่างมีตักวานั้นจะเป็นดังนี้

ٱلْأَخِلَّآءُ يَوْمَئِذٍۭ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا ٱلْمُتَّقِينَ ﴿٦٧﴾

«บรรดามิตรสนิทในวันนั้น บางส่วนของพวกเขาจะเป็นศัตรูต่ออีกบางส่วน นอกจากบรรดาผู้ยำเกรง» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุครุฟ 43:67)

ท่านเองกล่าวไว้ว่า:

«สิ่งที่ก่อให้เกิดอีมานนั้นมิใช่ปาฏิหาริย์ หากแต่เป็นความเป็นพวกเดียวกันที่ดึงดูดคุณลักษณะเข้าหากัน»

การถึงแก่กรรมของเมาลานา

สิปะฮ์สาลาร์กล่าวว่า ก่อนการถึงแก่กรรมของเมาลานา ได้เกิดแผ่นดินไหวในเมืองกูนิยะฮ์ (คอนยา) ติดต่อกันถึงสี่สิบวัน ส่วนอัฟลากีรายงานว่า ขณะที่เมาลานายังคงนอนป่วยอยู่บนเตียง แผ่นดินไหวต่อเนื่องเจ็ดวัน ผู้คนทั้งหลายหมดหนทาง จึงมาขอความช่วยเหลือจากเมาลานา ท่านกล่าวว่า "แผ่นดินหิวโหยแล้ว มันต้องการคำอันโอชะ ในไม่ช้ามันก็จะได้สมหวัง และความเมตตานี้ก็จะ[…]จากพวกท่าน

...จะหายไป และในช่วงเวลานั้นท่านได้กล่าวเฆาะซัลบทนี้ว่า

«ทั้งที่มีความเมตตาและความรักใคร่ถึงเพียงนี้ ใจจะยอมให้เจ้าระบายความกริ้วได้อย่างไร ทั้งที่ภาชนะแก้วแห่งชีวิตทั้งหลายเหล่านี้ เจ้าจะทุบให้แตกด้วยเสียงอันดังก้องของเจ้า»

เจลบี หุซามุดดีน เล่าว่า วันหนึ่งชัยค์ศ็อดรุดดีนพร้อมด้วยบรรดาดัรวีชผู้อาวุโสได้มาเยี่ยมไข้ท่านเมาลานา เมื่อเห็นอาการของท่านเมาลานาก็รู้สึกเศร้าใจ และกล่าวว่า ขออัลลอฮ์ทรงประทานการหายป่วยโดยเร็ว หวังว่าท่านจะหายเป็นปกติโดยสมบูรณ์ ท่านเมาลานาตอบว่า บัดนี้ขอให้การหายป่วยนั้นเป็นมงคลแก่ท่านเถิด ระหว่างผู้รักกับผู้เป็นที่รักเหลือเพียงอาภรณ์บางเท่าเส้นผมกั้นอยู่เท่านั้น ท่านไม่ปรารถนาหรือว่าให้มันถูกยกออกไป แล้วแสงสว่างจะได้รวมเข้ากับแสงสว่าง

ในระหว่างที่ป่วยนั้นเอง ท่านได้เริ่มกล่าวเฆาะซัลบทนี้ เจลบี หุซามุดดีนจดบันทึกไปพลางร้องไห้ไปพลาง

«จงไปเถิด จงวางศีรษะลงบนหมอน และปล่อยฉันไว้ลำพัง จงละทิ้งฉันผู้ถูกทำลายยามค่ำคืน ผู้เร่ร่อนและเป็นทุกข์ระทม พวกเราอยู่กับคลื่นแห่งความหลงใหลตลอดคืนจนรุ่งเช้าเพียงลำพัง หากท่านประสงค์ก็จงมาให้อภัย หากประสงค์ก็จงไปและกระทำการอันโหดร้ายเถิด จงหลีกหนีจากฉันเถิด เพื่อว่าท่านจะไม่ต้องตกอยู่ในภัยพิบัติด้วย จงเลือกหนทางแห่งความปลอดภัย และละทิ้งหนทางแห่งภัยพิบัติเสีย พวกเราและน้ำตา คืบคลานอยู่ในซอกมุมแห่งความโศกเศร้า ด้วยน้ำตาของเรา จงหมุนกังหันโม่นับร้อยเถิด มีผู้ทรงอำนาจผู้หนึ่งที่ฆ่าผู้คน มีหัวใจดั่งหินแกร่ง เขาฆ่าแล้วก็ไม่มีผู้ใดกล่าวว่า จงจ่ายค่าสินไหมแห่งเลือดเถิด สำหรับราชาแห่งผู้มีใบหน้างดงาม การรักษาสัญญานั้นมิได้เป็นข้อบังคับ โอ้ผู้รักผู้มีใบหน้าซีดเผือด จงอดทนและรักษาสัญญาเถิด เป็นความเจ็บปวดที่ไม่มียารักษาอื่นใดนอกจากความตาย แล้วฉันจะกล่าวได้อย่างไรว่า จงรักษาความเจ็บปวดนี้เถิด เมื่อคืนในความฝัน ฉันเห็นชายชราผู้หนึ่งในตรอกแห่งความรัก เขาใช้มือส่งสัญญาณว่า จงตั้งใจมุ่งมาหาเราเถิด»

ในขณะที่ใกล้จะสิ้นชีวิต ท่านได้กล่าวว่า

«หากท่านเป็นผู้ศรัทธาและหวานชื่น ความตายของท่านก็เป็นผู้ศรัทธาด้วย หากท่านเป็นผู้ปฏิเสธและขมขื่น ความตายก็เป็นผู้ปฏิเสธด้วย»

วันที่ 5 ญุมาดัลอาคิเราะฮ์ ฮ.ศ. 672 ในยามดวงอาทิตย์ตก ดวงอาทิตย์แห่งสัจธรรมและความรู้แจ้ง (มะอ์ริฟะฮ์) ได้ลาลับไป ขณะที่ท่านกำลังบรรยายถึงสัจธรรมและความรู้แจ้งอยู่นั้น ท่านก็ได้สิ้นชีวิต...

ล่วงลับไปแล้ว ขณะที่ท่านเมาลานาสิ้นชีวิตนั้น ท่านมีอายุ 68 ปี 3 เดือน

เมื่อนำญะนาซะฮ์ออกมาข้างนอก ผู้คนก็หลั่งไหลมาเบียดเสียดกันราวกับวันกิยามะฮ์ ผู้คนจากทุกชนชาติและทุกศาสนาร่วมเดินไปด้วย และทุกคนต่างร่ำไห้ ชาวยิวและชาวคริสต์อ่านคัมภีร์เตารอตและอินญีลไปตลอดทาง ชาวมุสลิมพยายามกันพวกเขาออกไป แต่พวกเขาก็ไม่ยอมถอย จนเกรงว่าจะเกิดความวุ่นวายขึ้น เมื่อข่าวนี้ไปถึงปัรวานะฮ์[^1] เขาจึงเรียกนักพรตและบาทหลวงมาถามว่า "พวกท่านเกี่ยวข้องอะไรกับเรื่องนี้" พวกเขาตอบว่า "พวกเราเข้าใจสัจธรรมของบรรดานบีในอดีตก็จากคำอธิบายของท่านผู้นี้ และรู้จักวิถีของบรรดาวะลีผู้สมบูรณ์ก็จากแบบอย่างของท่านผู้นี้" คนเหล่านั้นจึงเดินตามหีบศพต่อไปเช่นนั้น ฝูงชนแน่นขนัดถึงขนาดว่าหีบศพออกจากมัดเราะซะฮ์ตั้งแต่เช้าตรู่ แต่กว่าจะถึงกุโบร์ก็ใกล้ค่ำ ในที่สุดเมื่อถึงยามราตรี ดวงตะวันแห่งความสมถะ (ฟักร์) และตะเซาวุฟดวงนี้ก็ลับไปจากสายตาของโลก

จริยธรรมและคุณลักษณะพิเศษ

ท่านเมาลานาชิบลี ผู้ล่วงลับ เขียนไว้ในหนังสือ "ชีวประวัติเมาลานารูม" (سوانح مولانا روم) ว่า

«ตราบใดที่ท่านเมาลานายังไม่ได้ก้าวเข้าสู่วงแห่งตะเซาวุฟ ชีวิตของท่านเปี่ยมด้วยเกียรติยศและความสง่างามแบบนักวิชาการ เมื่อท่านออกเดินทาง อุละมาอ์และนักศึกษา ตลอดจนบรรดาขุนนางกลุ่มใหญ่ต่างติดตามขบวนของท่าน ท่านยังมีความสัมพันธ์กับราชสำนักของบรรดาสุลต่านและขุนนางด้วย แต่เมื่อท่านเข้าสู่เส้นทางสุลูก สภาพเช่นนี้ก็เปลี่ยนไป การสอน การให้ฟัตวา และการถ่ายทอดความรู้ยังคงดำเนินอยู่ แต่สิ่งเหล่านั้นเป็นเพียงร่องรอยของชีวิตในอดีตเท่านั้น โดยส่วนใหญ่แล้วท่านดื่มด่ำอยู่ในความมึนเมาแห่งความรักและมะอ์ริฟะฮ์»

การฝึกฝนตนและการต่อสู้กับอารมณ์ (ริยาฎะฮ์และมุญาฮะดะฮ์)

การฝึกฝนตนและการต่อสู้กับอารมณ์ของท่านนั้นเกินขอบเขตปกติ ซิปะฮ์ซาลาร ผู้ซึ่งอยู่กับท่านมาหลายปี เล่าว่า

[^1]: มุอีนุดดีน ปัรวานะฮ์ ผู้ปกครองเมืองกูนิยะฮ์ (โกนยา)

ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นท่านอยู่ในชุดนอนเลย ที่นอนและหมอนก็ไม่มีเลยแม้แต่น้อย ท่านไม่เคยตั้งใจเอนกายลงนอน เมื่อความง่วงครอบงำ ท่านก็หลับไปทั้งที่นั่งอยู่อย่างนั้น ในฆอซัลบทหนึ่งท่านกล่าวว่า

«ผู้ที่ที่นอนของเขาคือหนาม จะหลับลงด้วยสีข้างใดเล่าจึงจะได้พักผ่อน»

ในวงซะมาอ์ เมื่อความง่วงครอบงำบรรดามุรีด ท่านจะคำนึงถึงพวกเขา โดยพิงกำแพงและวางศีรษะลงบนเข่า เพื่อให้พวกเขาได้หลับอย่างไม่ต้องเกรงใจ ครั้นพวกเขาเอนกายหลับไปแล้ว ท่านก็ลุกขึ้นนั่ง และหมกมุ่นอยู่กับการซิกร์และการงานทางจิตวิญญาณ ในฆอซัลบทหนึ่งท่านได้พาดพิงถึงเรื่องนี้ไว้ว่า

«ทุกคนหลับใหล แต่ข้าผู้สูญเสียหัวใจไปแล้วนั้น ความหลับมิได้พาข้าไป ตลอดคืนดวงตาของข้านับดวงดาวบนฟากฟ้า ความหลับได้จากดวงตาข้าไปเสียจนไม่หวนกลับมาอีก เพราะความหลับของข้าได้ดื่มยาพิษแห่งการพลัดพรากจากเธอแล้วสิ้นใจไป»

ท่านถือศีลอดเป็นส่วนใหญ่ และบ่อยครั้งไม่รับประทานอะไรเลยติดต่อกันหลายวัน

สภาพการละหมาด

เมื่อถึงเวลาละหมาด ท่านจะหันไปทางกิบละฮ์ทันที และสีหน้าของท่านก็เปลี่ยนไป ในการละหมาดท่านจะดื่มด่ำลึกซึ้งยิ่งนัก สิปะฮ์ซาลาร์กล่าวว่า ข้าพเจ้าได้เห็นกับตาตนเองหลายครั้ง ว่าท่านตั้งเจตนาละหมาดตั้งแต่ต้นเวลาอิชาอ์ และสองร็อกอะฮ์นั้นก็ยาวนานไปจนถึงรุ่งเช้า เมาลานาได้พรรณนาสภาพการละหมาดของท่านไว้ในฆอซัลบทหนึ่งว่า

«ยามละหมาดค่ำ ทุกคนจุดตะเกียงและปูโต๊ะอาหาร แต่ตัวข้ากับภาพแห่งยอดรัก มีแต่ความโศก การคร่ำครวญ และเสียงร่ำไห้ เมื่อข้าอาบน้ำละหมาดด้วยน้ำตา การละหมาดของข้าก็ลุกโชนดั่งไฟ ไฟนั้นจะแผดเผาประตูมัสยิด เมื่ออะซานมาถึงประตู ช่างน่าประหลาด! การละหมาดของผู้มัวเมาเช่นนี้ จงบอกเถิดว่าถูกต้องหรือไม่ เพราะเขาไม่รู้จักกาลเวลาและไม่รู้จักสถานที่ ช่างน่าประหลาด! นี่คือสองร็อกอะฮ์ หรือว่าสี่ร็อกอะฮ์? ช่างน่าประหลาด! ข้าได้อ่านซูเราะฮ์ใดไป? เพราะข้าไม่มีลิ้นจะเอื้อนเอ่ย ข้าจะเคาะประตูแห่งพระผู้เป็นสัจธรรมได้อย่างไร ในเมื่อไม่มีทั้งมือและหัวใจเหลืออยู่ ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระองค์ได้ทรงนำหัวใจและมือของข้าไปเสียแล้ว»

«ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ข้าพเจ้าไม่รู้ตัวเลยว่าละหมาดไปอย่างไร ว่าเป็นอันครบถ้วนหรือไม่ และใครคือผู้เป็นอิมาม»

ครั้งหนึ่งเป็นช่วงฤดูหนาว เมาลานาร้องไห้ในละหมาดมากจนใบหน้าและเคราของท่านเปียกชุ่มด้วยน้ำตา ด้วยความหนาวจัด น้ำตาเหล่านั้นจึงแข็งตัวเป็นน้ำแข็ง แต่ท่านก็ยังคงจดจ่ออยู่กับการละหมาดเช่นเดิม

ความสมถะและความพอเพียง

ท่านมีนิสัยสมถะและพอเพียงอย่างถึงที่สุด บรรดาสุลต่านและเหล่าขุนนางต่างส่งเงินทองและของกำนัลนานาชนิดมาให้ แต่เมาลานาไม่เก็บสิ่งใดไว้กับตัวเลย สิ่งใดที่ได้มา ท่านก็ส่งต่อไปให้เศาะลาหุดดีน ซัรกูบ หรือจะละบี หุซามุดดีน บางครั้งในบ้านขัดสนอย่างยิ่ง และบุตรชายของเมาลานา คือสุลต่านวะลัด ได้รบเร้า ท่านจึงยอมเก็บไว้บ้างเล็กน้อย วันใดที่ในบ้านไม่มีอาหารเหลืออยู่เลย ท่านจะดีใจมากและกล่าวว่า "วันนี้บ้านของเรามีกลิ่นอายของความเป็นดัรวีช"

ความใจกว้างและการเสียสละ

ความใจกว้างและการเสียสละของท่านเป็นเช่นนี้ คือ เมื่อมีผู้ขอมาขอ ท่านจะถอดเสื้อคลุมหรือสิ่งใดก็ตามที่สวมอยู่บนตัวให้ไป ด้วยเหตุนี้ เสื้อของท่านจึงเปิดด้านหน้าเหมือนเสื้อคลุม เพื่อจะได้ถอดได้โดยสะดวก

การไม่ถือตนและการลบล้างตัวตน

ครั้งหนึ่ง ท่านเดินไปตามทางพร้อมกับเหล่ามุรีด ในตรอกแคบแห่งหนึ่งมีสุนัขตัวหนึ่งนอนขวางทางอยู่ จนทางถูกปิด เมาลานาก็หยุดอยู่ตรงนั้นและยืนรออยู่นาน ขณะนั้นมีชายคนหนึ่งเดินมาจากอีกฝั่งหนึ่งและไล่สุนัขตัวนั้นไป เมาลานาเสียใจอย่างยิ่ง และกล่าวว่า "เขาทำให้มันเดือดร้อนโดยไม่มีเหตุอันสมควร"

ครั้งหนึ่ง มีชายสองคนทะเลาะวิวาทกันกลางทาง และต่างก็ด่าทอกันและกัน คนหนึ่งในนั้นกล่าวว่า "เจ้าคนถูกสาปแช่ง! ถ้าเจ้าด่าข้าหนึ่งคำ ข้าจะได้ยินกลับไปสิบคำ" บังเอิญเมาลานาเดินผ่านมาทางนั้นพอดี ท่านกล่าวแก่ชายผู้นั้นว่า "พี่น้องเอ๋ย สิ่งใดที่ท่านจะพูด จงพูดกับฉันเถิด ถ้าท่านพูดกับฉันเป็นพันคำ ท่านก็จะไม่ได้ยินกลับมาแม้แต่คำเดียว" ทั้งสองคนจึงก้มลงแทบเท้าของเมาลานา และคืนดีกัน

การทำมาหากินที่หะลาล

วิธีการเลี้ยงชีพของท่านคือ ได้รับเงินจากกองทุนวะกัฟเดือนละสิบห้าดีนาร์ ซึ่งเป็นเงินเดือนที่กำหนดไว้แน่นอน และเนื่องจากเมาลานารังเกียจการกินเปล่าอย่างยิ่ง ท่านจึงเขียนฟัตวาเป็นการตอบแทน ท่านกำชับบรรดามุรีดไว้ว่า หากมีผู้ใดนำฟัตวามา ไม่ว่าฉันจะอยู่ในสภาพใดก็ตาม จงแจ้งให้ฉันทราบเสมอ เพื่อให้รายได้นี้เป็นสิ่งหะลาลสำหรับฉัน

ครั้งหนึ่ง มีผู้กล่าวว่า "ชัยค์ศ็อดรุดดีนได้รับเบี้ยเลี้ยงเป็นเงินหลายพันรูปี แต่ท่านได้รับเพียงเดือนละสิบห้าดีนาร์เท่านั้น" เมาลานาตอบว่า "ชัยค์มีค่าใช้จ่ายมากเช่นกัน และความจริงแล้ว สิบห้าดีนาร์นี้ก็ควรตกเป็นของท่านด้วยซ้ำ"

การปลีกตัวจากชาวโลก

โดยธรรมชาติแล้ว เมาลานารังเกียจบรรดาขุนนางและสุลต่าน ท่านพบปะกับพวกเขาเพียงเพราะมีมารยาทดีเท่านั้น มิฉะนั้นท่านก็จะหลีกหนีให้ห่างไกลจากการคบหาสมาคมกับพวกเขา ครั้งหนึ่ง มีขุนนางคนหนึ่งกล่าวขออภัยว่า "เนื่องจากภารกิจมากมายจึงไม่มีเวลาว่าง ทำให้ข้าพเจ้ามาเยี่ยมท่านได้น้อย โปรดให้อภัยด้วย" ท่านกล่าวว่า

«ไม่จำเป็นต้องขออภัยเลย ฉันรู้สึกขอบคุณที่ท่านไม่มา ยิ่งกว่าที่ท่านมาเสียอีก»[^1]

มัษนะวีมะอ์นะวี และสถานะกับสาส์นทางวิชาการและการปฏิรูปของมัน

มัษนะวีมะอ์นะวี

จากชีวประวัติของเมาลานาปรากฏชัดว่า ท่านมีอุปนิสัยที่เปี่ยมด้วยความกระตือรือร้นอันแรงกล้า ความรักเป็นธรรมชาติของท่าน

[^1]: สะวานิห์ เมาลานารูม (سوانح مولانا روم) โดยสรุปและมีการปรับแก้เล็กน้อย

...อัดแน่นอยู่เต็มเปี่ยม ความหมกมุ่นในวิชาความรู้ภายนอกและศาสตร์แห่งเหตุผลได้กดทับไฟนั้นไว้ การได้คบหาอันลุกโชนของชัมส์ ตับรีซีได้ไปกระตุ้นฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม) ของท่าน และสิ่งที่การอบรมและสภาพแวดล้อมได้ปิดคลุมไว้ ไฟนั้นก็ลุกโพลงขึ้นมาโดยฉับพลัน และท่านก็กลายเป็นความร้อนรุ่มและท่วงทำนองแห่งความรักทั้งตัว

«เปลวไฟผุดขึ้นจากทุกเส้นขนของข้าในที่สุด ไฟหยดลงจากเส้นเลือดแห่งความคิดของข้า»[^1]

เมื่อมาถึงสถานะนี้ เสียงหนึ่งก็ดังออกมาจากทุกเส้นขนของผู้รู้แจ้ง (อาริฟ) ว่า

«ในโลกนี้ โอ้พระผู้อภิบาล สหายสนิทของข้าอยู่ที่ใด ข้าคือต้นไม้แห่งซีนาย แล้วกะลีม (มูซา) ของข้าอยู่ที่ใด»[^2]

นี่คือเหตุผลที่การมีชีวิตอยู่โดยปราศจากสหายและผู้รู้ใจเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้สำหรับท่าน หลังจากชัมส์ ตับรีซี ตราบใดที่ท่านยังไม่ได้พบเศาะลาฮุดดีน ซัรกูบ และหลังจากเศาะลาฮุดดีน ซัรกูบ ตราบใดที่ท่านยังไม่ได้พบหุซามุดดีน จะละบี จิตใจอันกระสับกระส่ายของท่านก็ไม่เคยสงบลงเลย

«การที่เทียนจะดิ้นทุรนทุรายอยู่เพียงลำพังนั้นมิใช่เรื่องง่าย»

ไฟอันลุกโชนนี้เองที่ฉุดลากท่านไปสู่การสะมาอ์ (การฟังบทขับร้องทางจิตวิญญาณ) และท่านได้รับพลังและอาหารจากสิ่งนั้น ดังที่ท่านกล่าวว่า

«ดังนั้นการสะมาอ์จึงเป็นอาหารของบรรดาผู้มีความรัก เพราะในนั้นมีจินตนาการแห่งการได้พบพาน จินตนาการแห่งมโนธรรมได้รับพลัง และยิ่งกว่านั้นยังกลายเป็นรูปร่างขึ้นจากเสียงขับขาน»[^3]

«ไฟแห่งความรักลุกโชติช่วงขึ้นด้วยท่วงทำนอง ดุจไฟที่ลุกแรงเมื่อมีผู้โปรยเมล็ดวอลนัตลงไป»[^4]

ความร้อนรุ่มนี้เองที่บรรเลงพิณ (แห่งดวงใจ) ของท่าน และทำให้การนิ่งเงียบเป็นสิ่งที่ท่านไม่อาจทำได้ ดังนั้นตามคำกล่าวของท่าน

«การพลุ่งพล่านของถ้อยคำเป็นสัญญาณว่าหัวใจมีสหาย การปิดปากเงียบงันเป็นสัญญาณว่าขาดความผูกพันกับหัวใจ หัวใจที่ได้เห็นผู้เป็นที่รัก จะยังคงขมขื่นได้อย่างไร นกบุลบุลที่ได้เห็นดอกกุหลาบ จะยังคงนิ่งเงียบได้อย่างไร»[^5]

[^1]: อิกบาล ใน มัษนะวี อัสรอเร คูดี (اسرار خودی) [^2]: อ้างแล้ว [^3]: มัษนะวี หน้า 319 สำนักพิมพ์นะวัลกิชอร์ พิมพ์ครั้งที่เก้า [^4]: อ้างแล้ว [^5]: อ้างแล้ว หน้า 551

เพลงทำนองที่บรรเลงออกมาจากเครื่องดนตรีนี้ ซึ่งรวบรวมไว้เป็นชุดนั้นมีชื่อว่า "มัษนะวี" มันคือกระจกสะท้อนความคิด สภาวะ ประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ ความรู้สึกประทับใจ การประจักษ์แจ้ง และประสบการณ์ต่าง ๆ ของท่าน ในนั้นเปี่ยมล้นไปด้วยความเร่าร้อนและความปวดร้าว ความกระตือรือร้นและความดื่มด่ำ ตลอดจนอีมานและความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ของผู้ประพันธ์ และนี่เองคือเหตุผลที่แท้จริงของการเป็นที่ยอมรับไปทั่วโลกและพลังอิทธิพลอันหาที่เปรียบมิได้ของมัน

«ในเส้นเอ็นของเครื่องดนตรีนั้น มีโลหิตของผู้บรรเลงไหลเวียนอยู่»[^1]

การวิพากษ์แนวคิดเหตุผลนิยมและการยึดถือแต่สิ่งภายนอก

พัฒนาการทางวิชาการของเมาลานาเกิดขึ้นทั้งหมดในบรรยากาศทางวิชาการของสำนักอัชอะรียะฮ์ ตัวท่านเองเป็นครูผู้สอนที่ประสบความสำเร็จและเป็นอาลิมผู้เชี่ยวชาญด้านวิชาการเชิงเหตุผล (มะอ์กูลาต) เมื่อเตาฟีก (การชี้นำช่วยเหลือ) จากอัลลอฮ์ได้นำพาท่านไปสู่ระดับแห่งมะอ์ริฟะฮ์และความรู้แจ้ง ท่านได้ก้าวจากคำพูด (กอล) ไปสู่สภาวะ (ฮาล) จากการรับรู้ด้วยข่าวคราวไปสู่การประจักษ์ด้วยตา จากถ้อยคำไปสู่ความหมาย และก้าวพ้นจากมนต์สะกดแห่งถ้อยคำของศัพท์บัญญัติและนิยามต่าง ๆ จนเข้าถึงสัจธรรมและแก่นแท้ เมื่อนั้นท่านจึงได้ตระหนักถึงจุดอ่อนของปรัชญาและวิชาอิลมุลกะลาม และความผิดพลาดของการอนุมานและการเทียบเคียง (กิยาส) ความขาดแคลนภูมิรู้และความไม่รู้จักสัจธรรมของบรรดานักปรัชญา นักกะลาม และผู้ยึดถือการใช้เหตุผลก็ปรากฏชัดแก่ท่าน ท่านจึงวิพากษ์วิชาอิลมุลกะลามด้วยพลังและความชัดเจนอย่างยิ่ง เนื่องจากท่านรู้จักทุกซอกทุกมุมของแวดวงนี้เป็นอย่างดี สิ่งที่ท่านกล่าวจึงเป็นประสบการณ์และการประจักษ์ด้วยตนเอง และไม่มีผู้ใดสามารถปฏิเสธความจริงของมันได้

ปรัชญาและวิชาการเชิงเหตุผลในยุคนั้นเน้นหนักที่สุดไปที่ประสาทสัมผัสภายนอก ประสาทสัมผัสทั้งห้านี้ถูกถือว่าเป็นช่องทางที่น่าเชื่อถือและไว้วางใจได้มากที่สุดในการได้มาซึ่งความรู้และความเชื่อมั่น ส่วนสิ่งใดที่ไม่อยู่ในขอบเขตการรับรู้ของประสาทสัมผัสเหล่านี้และไม่อาจยืนยันได้ด้วยประสาทสัมผัสนั้น แนวโน้มที่จะปฏิเสธและไม่ยอมรับสิ่งนั้นก็เพิ่มพูนขึ้นทุกวัน พวกมุอ์ตะซิละฮ์คือผู้เผยแพร่ "แนวคิดประสาทสัมผัสนิยม" นี้ที่ยิ่งใหญ่ที่สุด การยึดถือแต่ประสาทสัมผัสนี้ได้สร้างความเสียหายอย่างมากต่อการศรัทธาในสิ่งเร้นลับ (อีมานบิลฆัยบ์) และก่อให้เกิดความไม่เชื่อถือต่อสัจธรรมที่ชะรีอะฮ์และวะห์ยูได้นำเสนอไว้

[^1]: อิกบาล, บาเล ญิบรีล (بالِ جبریل)

ท่านเมาลานาวิพากษ์ลัทธิบูชาประสาทสัมผัสนี้และบรรดาทนายผู้แข็งขันของมันว่า

«ตาแห่งประสาทสัมผัสคือแนวทางของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ ส่วนตาแห่งปัญญาคือซุนนีผู้อยู่ในการบรรลุถึง พวกมุอ์ตะซิละฮ์คือทาสแห่งประสาทสัมผัส พวกเขาแสดงตนว่าเป็นซุนนีเพราะความหลงผิด ผู้ใดติดอยู่ในประสาทสัมผัส เขาคือมุอ์ตะซิลี แม้เขาจะกล่าวว่าตนเป็นซุนนีก็ด้วยความไม่ประสา ผู้ใดก้าวพ้นออกจากประสาทสัมผัส เขาคือซุนนี เขาคือผู้มีสายตาและผู้มีปัญญาอันงดงาม»[^1]

ท่านได้พิสูจน์ไว้ในหลายแห่งว่า นอกจากประสาทสัมผัสภายนอกเหล่านี้แล้ว มนุษย์ยังได้รับประสาทสัมผัสภายในบางประการด้วย และประสาทสัมผัสภายในเหล่านี้กว้างขวางและสูงส่งกว่าประสาทสัมผัสภายนอกอย่างมาก ท่านกล่าวว่า

«นอกจากประสาทสัมผัสทั้งห้านี้ ยังมีประสาทสัมผัสอีกห้าประการ สิ่งนั้นเปรียบดั่งทองคำแดง ส่วนสิ่งนี้เปรียบดั่งทองแดง ในตลาดที่ผู้คนล้วนเป็นชาวมะห์ชัร ใครเล่าจะซื้อประสาทสัมผัสที่เป็นทองแดงเหมือนประสาทสัมผัสที่เป็นทองคำ ประสาทสัมผัสแห่งร่างกายกินอาหารคือความมืด ส่วนประสาทสัมผัสแห่งวิญญาณเล็มกินจากดวงอาทิตย์»[^2]

ในทัศนะของท่าน การที่สิ่งใดมองไม่เห็นด้วยตา หรือประสาทสัมผัสไม่ยืนยันสิ่งนั้น ไม่เป็นหลักฐานที่เพียงพอเลยสำหรับการปฏิเสธสิ่งนั้น ในทัศนะของท่าน ด้านในซ่อนอยู่เบื้องหลังด้านนอก และแฝงอยู่ในด้านนอกเหมือนสรรพคุณที่แฝงอยู่ในยา ท่านกล่าวถึงผู้ปฏิเสธด้านในว่า

«ข้อโต้แย้งของผู้ปฏิเสธคือ ข้าไม่เห็นสิ่งใดนอกจากด้านนอกนี้เลย เขาไม่เคยใคร่ครวญว่า สิ่งใดก็ตามที่ปรากฏ ล้วนบ่งชี้ถึงวิทยปัญญาที่ซ่อนอยู่ สรรพคุณของทุกสิ่งภายนอกนั้นคือด้านในของมันเอง ดั่งคุณประโยชน์ที่แฝงเร้นอยู่ในยาทั้งหลาย»[^3]

ท่านกล่าวว่า บรรดาผู้ปฏิเสธนั้น เพราะนิสัยมองแต่ด้านนอกและสายตาอันคับแคบของพวกเขา จึงถูกปิดกั้นจากการมองเห็นสัจธรรมด้านในเหล่านี้ และพลาดจากเป้าหมายและจุดประสงค์ที่แท้จริง

[^1]: มัษนะวี หน้า 101 [^2]: เล่มเดียวกัน [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 368

«เมื่อคนโง่ยึดถือเอาแต่สิ่งที่ปรากฏภายนอก ความละเอียดลึกซึ้งเหล่านั้นจึงถูกซ่อนเร้นไปจากพวกเขาอย่างสิ้นเชิง ด้วยเหตุนี้พวกเขาจึงถูกปิดกั้นจากเป้าหมาย เพราะความละเอียดลึกซึ้งได้หลุดลอยไปจากพวกเขาในสิ่งที่ถูกกำหนดไว้»[^1]

ท่านก้าวเลยประสาทสัมผัสไปอีกขั้นหนึ่ง โดยวิพากษ์ปัญญาด้วยว่า ในเรื่องข้อเท็จจริงแห่งโลกที่เร้นลับ (อาลัมอัลฆ็อยบ์) และวิชาความรู้กับมะอ์ริฟะฮ์ของบรรดานบีนั้น ปัญญาก็ยังสั้นและเอื้อมไปไม่ถึง การอนุมานของปัญญาไม่มีรากฐานที่มั่นคงในเรื่องนี้ และปัญญาก็ไม่มีประสบการณ์ใดๆ เกี่ยวกับโลกนั้นเลย ผู้ที่อาศัยอยู่ในทะเลน้ำเค็มจะประเมินรสชาติของน้ำจืดได้อย่างไร?

«โอ้ผู้ที่ชีวิตของเขาอยู่ในตาน้ำเค็ม เจ้าจะรู้จักแม่น้ำชัฏฏ์ (อัลอะร็อบ) แม่น้ำญัยหูน และแม่น้ำฟุรอตได้อย่างไร»[^2]

ปัญญาที่ผูกติดอยู่กับสิ่งที่สัมผัสได้และข้อตั้งต้นเชิงตรรกะนั้น ท่านเรียกว่า "ปัญญาส่วนย่อย" (อักล์ ญุซวี) ในทัศนะของท่าน ผลของมันคือความเพ้อฝันและความเคลือบแคลงสงสัย โลกแห่งความมืดคือถิ่นฐานของมัน มันเป็นเหตุให้ปัญญาเสื่อมเสียชื่อเสียง และเป็นต้นเหตุแห่งความล้มเหลวของมนุษย์ ความบ้าคลั่ง (ในความรัก) ยังดีกว่าปัญญาส่วนย่อยเช่นนี้!

«ปัญญาส่วนย่อยคือความยุ่งเหยิง ความเพ้อฝัน และความคลางแคลง เพราะในความมืดนั้นแหละคือถิ่นฐานของมัน»[^3]

«ปัญญาส่วนย่อยทำให้ปัญญาเสื่อมเสียชื่อเสียง ความปรารถนาทางโลกทำให้มนุษย์ไร้ซึ่งความสมหวัง»[^4]

«จากปัญญาเช่นนี้ เราต้องกลายเป็นผู้ไม่รู้ และต้องยื่นมือคว้าเอาความบ้าคลั่ง»[^5]

ท่านกล่าวว่า ตัวท่านเองได้ทดลองปัญญาที่คิดการณ์ไกลนี้มาแล้ว และได้ข้อสรุปนี้

«ข้าได้ทดลองปัญญาที่คิดการณ์ไกลแล้ว นับแต่นี้ไปข้าจะทำให้ตัวเองเป็นคนบ้าคลั่ง»[^6]

จากนั้นท่านได้กล่าวถึงเรื่องง่ายๆ ที่คนทั่วไปเข้าใจได้ว่า หากปัญญาเพียงพอแก่การเข้าใจข้อเท็จจริงและมะอ์ริฟะฮ์แห่งศาสนาแล้ว บรรดานักตรรกะ นักหาหลักฐานเหตุผล และอิมามแห่งวิชากะลามก็คงจะเป็นผู้รู้แจ้งที่ยิ่งใหญ่ที่สุด และเป็นผู้ล่วงรู้ความลับแห่งศาสนา

«หากในการถกเถียงนี้ ปัญญาจะเป็นหนทางนำไปได้ไซร้ ฟัครุรรอซีก็คงจะเป็นผู้ล่วงรู้ความลับแห่งศาสนาแล้ว»[^7]

ในทัศนะของท่าน วิชาความรู้ที่มนุษย์ประดิษฐ์ขึ้นเองนั้นเป็นม่านกั้นขวางความรู้ที่แท้จริง และสำหรับผู้เดินทางบนหนทางสู่อัลลอฮ์ (ซาลิก)…

[^1]: มัษนะวี หน้า 422 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 96 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 233 [^4]: แหล่งเดิม หน้า 302 [^5]: แหล่งเดิม หน้า 151 [^6]: แหล่งเดิม หน้า 152 [^7]: แหล่งเดิม หน้า 309

เป็นเหตุแห่งความสับสนและความกระวนกระวาย ดังนั้นเพื่อความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ (ยะกีน) และมะอ์ริฟะฮ์ จึงจำเป็นต้องปลดเปลื้องตนให้พ้นจากสิ่งเหล่านี้ แทนที่จะเพิ่มพูนและพัฒนามันให้มากขึ้น ท่านกล่าวว่า:

«หากท่านปรารถนาให้ความอับโชคของท่านลดน้อยลง จงพยายามให้ปรัชญา (ฮิกมะฮ์) ลดลงไปจากตัวท่าน ปรัชญาที่เกิดจากธรรมชาติและจินตนาการ เป็นปรัชญาที่ปราศจากการหลั่งไหลแห่งรัศมีของพระผู้ทรงเกียรติและยิ่งใหญ่ ปรัชญาแห่งโลกนี้เพิ่มพูนแต่การคาดเดาและความสงสัย ส่วนวิทยปัญญาแห่งศาสนานั้นพาให้ทะยานขึ้นเหนือฟากฟ้า»[^1]

ในทัศนะของท่าน การจัดเรียงข้อตั้ง (มุก็อดดิมาต) ของการอนุมานเชิงเหตุผล และการสกัดข้อสรุปออกมานั้น เป็นวิธีการที่ประดิษฐ์ขึ้น ซึ่งให้ผลลัพธ์ได้เพียงอย่างจำกัดและบกพร่องอย่างยิ่ง การพิสูจน์สัจธรรมทางศาสนาด้วยวิธีการนี้ยากลำบากพอ ๆ กับการเดินและเดินทางอย่างอิสระด้วยขาเทียมที่ทำจากไม้ อุปมาของท่านข้อนี้ได้กลายเป็นสุภาษิต และติดปากทั้งชนชั้นนำและสามัญชน:

«ขาของนักอนุมานเชิงเหตุผลนั้นเป็นขาไม้ และขาไม้นั้นไร้ความมั่นคงยิ่งนัก»[^2]

ในทัศนะของท่าน วิชากะลาม ตลอดจนการถกเถียงและการอนุมานแบบนักวิชาการกะลาม (มุตะกัลลิม) นั้น ไม่อาจก่อให้เกิดสภาวะแห่งยะกีนและความหวานชื่นแห่งอีมานได้ เพราะนักวิชาการกะลามนั้นเพียงแต่ถ่ายทอดหลักฐานและข้อพิสูจน์ของบรรพชนรุ่นก่อนตามแบบตักลีด และท่องสิ่งที่ตนเรียนมาให้ฟัง ส่วนตัวเขาเองนั้นไร้วิญญาณ และปราศจากรสสัมผัส (เซาก์) และสภาวะแห่งยะกีน

«ผู้ตามแบบตักลีดนั้น นำหลักฐานนับร้อยและคำอธิบายนับร้อยออกมาทางลิ้น แต่ไม่มีวิญญาณใด ๆ เลย เมื่อผู้พูดไม่มีวิญญาณและรัศมี คำพูดของเขาจะมีใบและผลได้อย่างไร»[^3]

แทนที่จะยึดถือปัญญาย่อย (อักล์ ญุซอี) ซึ่งผูกพันอยู่กับสิ่งที่รับรู้ได้ด้วยประสาทสัมผัส ความรู้ และประสบการณ์ และถูกจำกัดอยู่ภายในโลกนี้ ท่านกลับยึดถือปัญญาแห่งอีมาน (อักล์ อีมานี) ซึ่งเป็นผู้ชี้นำแก่ปัญญาเอง และเป็นตะเกียงส่องทางให้แก่มัน และมีความสัมพันธ์เช่นเดียวกับที่ปัญญาย่อยมีต่อร่างกาย และหากปราศจากมันแล้ว ปัญญานี้ก็ไม่สมควรที่จะได้ชื่อว่าปัญญา ดังนั้นจึงเรียกมันว่าปัญญาแห่งปัญญา

[^1]: มัษนะวี หน้า 171 [^2]: แหล่งเดียวกัน […] [^3]: แหล่งเดียวกัน หน้า 249

...กล่าวได้ว่า "ปัญญาแห่งปัญญา" (อักลิอักล์) เป็นส่วนของผู้คนที่ได้รับรัศมีแห่งอีมานและทรัพย์สมบัติแห่งความเชื่อมั่นอันแน่วแน่ (ยะกีน)

«นักปรัชญานั้นเป็นผู้ถูกพันธนาการด้วยเหตุผลทางตรรกะ ส่วนผู้บริสุทธิ์ (ศูฟี) นั้นเป็นอัศวินขี่ม้าแห่งปัญญาแห่งปัญญา»[^1]

ปัญญาย่อย (อักล์ ญุซอี) ทำให้บันทึกแห่งชีวิตของมนุษย์ดำมืด ส่วนปัญญาแห่งปัญญาทำให้โลกกลายเป็นที่อุทัยแห่งรัศมี

«ปัญญาย่อยทำให้บันทึกทั้งหลายดำมืดไปทั้งสิ้น ส่วนปัญญาแห่งปัญญาทำให้ขอบฟ้าทั้งหลายเปี่ยมด้วยแสงจันทร์ มันพ้นจากทั้งความดำและความขาว รัศมีแห่งดวงจันทร์ของมันส่องลงบนหัวใจและวิญญาณ»[^2]

ปัญญาแห่งอีมานมีฐานะเสมือนผู้พิทักษ์เมือง ปัญญาย่อยเรียกร้องความหวาดกลัว ความหวั่นวิตก และความกังวลต่อเรื่องดุนยา ส่วนปัญญาแห่งอีมานเรียกร้องความสงบนิ่ง ความเยือกเย็น และการปกป้องตนจากความใคร่ของนัฟซู

«ปัญญาแห่งอีมานเปรียบดั่งเจ้าหน้าที่รักษาการณ์ผู้เที่ยงธรรม เป็นผู้พิทักษ์และผู้ปกครองนครแห่งหัวใจ ปัญญาในร่างกายนั้นคือผู้ปกครองแห่งอีมาน ด้วยความยำเกรงต่อมัน นัฟซูจึงถูกขังอยู่ในคุก»[^3]

ในทัศนะของท่าน (เมาลานารูมี) ประสาทสัมผัสทั้งหลายเป็นผู้ตามและอยู่ใต้บังคับของปัญญาฉันใด รูห์ (วิญญาณ) ก็มีความเหนือกว่าและมีอำนาจปกครองปัญญาฉันนั้น รูห์สามารถคลายปมนับร้อยของปัญญาได้ด้วยการชี้เพียงครั้งเดียว และทำให้ความยุ่งยากของมันง่ายดายได้ในพริบตา

«ประสาทสัมผัสเป็นเชลยของปัญญา โอ้ท่านผู้นั้น และพึงรู้เถิดว่าปัญญาก็เป็นเชลยของรูห์เช่นกัน รูห์ได้แก้มือที่ถูกมัดของปัญญาให้หลุดออก และทำให้กิจการที่ติดขัดทั้งหลายลุล่วงไป»[^4]

นักปรัชญาไม่ก้าวพ้นไปจากขั้นของเหตุผลระดับต่ำและความรู้ขั้นต้น ปัญญาของเขายังไม่เคยก้าวเท้าออกนอกประตูเลยด้วยซ้ำ

«นักปรัชญากล่าวถึงแต่เรื่องเหตุผลอันต่ำต้อย ปัญญาของเขาไม่ได้ก้าวออกพ้นธรณีประตู»[^5]

นักปรัชญาเป็นผู้ถูกทำร้ายโดยปัญญาและความคิดของตนเอง เขาเป็นนักเดินทางผู้อาภัพที่หันหลังให้จุดหมาย และหันหน้าไปทางทะเลทราย ดังนั้นยิ่งเขาก้าวเท้าเร็วเท่าใด เขาก็ยิ่งห่างไกลจากจุดหมายที่มุ่งหวังมากขึ้นเท่านั้น

[^1]: มัษนาวี หน้า 246 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 246 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 347 [^4]: แหล่งเดิม หน้า 23 [^5]: แหล่งเดิม หน้า 83

«นักปรัชญาได้ฆ่าตนเองด้วยความคิดฟุ้งซ่าน จงบอกให้เขาวิ่งไปเถิด เพราะขุมทรัพย์นั้นอยู่ข้างหลังเขา จงบอกให้เขาวิ่งไปเถิด ยิ่งเขาวิ่งมากเท่าใด เขาก็ยิ่งห่างไกลจากจุดหมายแห่งหัวใจมากขึ้นเท่านั้น»[^1]

นักปรัชญารอบรู้ในวิชาการทางโลก เป็นผู้มีวิสัยทัศน์กว้างไกล รู้จักสิ่งต่าง ๆ นับร้อยนับพัน แต่กลับไม่รู้จักตนเอง ทั้งที่ความรู้ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดคือการรู้จักตนเอง

«เขามีความรู้ความประเสริฐนับแสนในวิชาการทั้งหลาย แต่ผู้อธรรมเช่นนี้กลับไม่รู้จักชีวิตจิตของตนเอง เขารู้คุณลักษณะเฉพาะของแก่นสารทุกสิ่ง แต่ในการอธิบายแก่นสารของตนเอง เขากลับเป็นดั่งลา ท่านรู้คุณค่าของทุกสิ่งว่าเป็นเช่นไร แต่ไม่รู้คุณค่าของตนเอง นี่คือความโง่เขลา แก่นแท้ของวิชาการทั้งปวงคือสิ่งนี้ คือการที่ท่านรู้ว่าตัวฉันเป็นใครในวันแห่งการตอบแทน»[^2]

ท่านเชิญชวนนักวิชาการและนักกะลามแห่งยุคสมัยของท่านให้อพยพจากปรัชญากรีกไปสู่ปรัชญาแห่งอีมาน ซึ่งเป็นความรู้และวิทยปัญญาที่แท้จริง

«จะอีกนานเท่าใดกับปรัชญาของชาวกรีก จงอ่านปรัชญาของบรรดาผู้ศรัทธาบ้างเถิด»[^3]

ท่านกล่าวว่า ด้วยการขัดเกลาจิตใจ (ตัซกียะฮ์นัฟส์) จะได้มาซึ่งการรู้จักตนเองอย่างถูกต้อง แผ่นจารึกแห่งหัวใจจะสะอาดเพียงใด ร่องรอยแห่งปรัชญาแห่งอีมานก็จะสว่างไสวและชัดเจนเพียงนั้น เมื่อนั้นวิชาการและความรู้อันลึกซึ้งของบรรดานบี (อ.ล.) จะหลั่งลงมาโดยไม่ต้องอาศัยตำราและครู และธารแห่งวิทยปัญญาจะเปิดออก

«จงทำตัวท่านให้บริสุทธิ์จากคุณลักษณะของตนเอง เพื่อท่านจะได้เห็นแก่นแท้อันบริสุทธิ์ของตน ท่านจะได้เห็นวิชาการของบรรดานบีในหัวใจ โดยไม่ต้องมีตำรา ไม่ต้องมีผู้ทบทวนและครู»[^4]

ในอีกที่หนึ่งท่านกล่าวว่า

«เมื่อกระจกแห่งหัวใจใสสะอาดและบริสุทธิ์ ท่านจะได้เห็นภาพต่าง ๆ ที่อยู่นอกเหนือน้ำและดิน»

[^1]: มัษนะวี หน้า 543 [^2]: อ้างแล้ว หน้า 249 [^3]: อ้างแล้ว หน้า 86 [^4]: อ้างแล้ว

«หากช่องแห่งหัวใจถูกเปิดออกด้วยความบริสุทธิ์และใสสะอาด รัศมีของพระผู้เป็นเจ้าจะมาถึงโดยไม่ต้องผ่านสื่อกลางใด ๆ»

ดะอ์วะฮ์แห่งความรัก (อิชก์)

ในศตวรรษที่เจ็ด ความเย็นชาอันเกิดจากวิชาเทววิทยาวิภาษ (อิลมุลกะลาม) และลัทธิเหตุผลนิยมได้แผ่ซ่านไปทั่วโลกอิสลามตั้งแต่ตะวันออกจรดตะวันตก ด้วยเหตุนี้ เตาไฟแห่งหัวใจทั้งหลายจึงมอดเย็นลง หากยังมีประกายไฟแห่งความรักหลงเหลืออยู่ที่ใดบ้าง ก็ถูกกลบฝังอยู่ใต้กองขี้เถ้า มิฉะนั้นแล้ว ความหดหู่ หรือยิ่งกว่านั้นคือความตายของหัวใจ ได้ปกคลุมไปทั่วจากสุดขอบหนึ่งถึงอีกสุดขอบหนึ่ง และกวีผู้หนึ่งได้กล่าวไว้ด้วยความกล้าหาญว่า

«ครั้งหนึ่งไฟแห่งความรักเคยลุกโชน บัดนี้มีแต่ความมืดมิด มุสลิมนั้นมิใช่อะไรอื่นนอกจากกองธุลีดิน»

ในบรรยากาศที่เย็นชาและหลับใหลเช่นนี้ เมาลานาได้เปล่งเสียงเรียกร้องสู่ "ความรัก" และเปล่งด้วยพลังอันแรงกล้าถึงเพียงนั้น จนครั้งหนึ่งได้เกิดประกายดุจสายฟ้าแลบขึ้นในร่างกายของโลกอิสลาม

เมาลานาได้เรียกร้องสู่ความรักอย่างเปิดเผย และได้พรรณนาถึงความมหัศจรรย์ของความรักและปาฏิหาริย์แห่งความรักไว้ว่า

«ด้วยความรัก สิ่งขมขื่นกลายเป็นหวานชื่น และด้วยความรัก ทองแดงกลายเป็นทองคำ ด้วยความรัก ตะกอนขุ่นกลายเป็นใสสะอาด และด้วยความรัก ความเจ็บปวดกลายเป็นการเยียวยา ด้วยความรัก คุกกลายเป็นสวนดอกไม้ หากปราศจากความรัก อุทยานก็กลายเป็นเตาไฟ ด้วยความรัก ก้อนหินกลายเป็นน้ำมัน หากปราศจากความรัก ขี้ผึ้งก็กลายเป็นเหล็ก ด้วยความรัก ความเจ็บไข้กลายเป็นความสุขภาพดี และด้วยความรัก ความกริ้วกลายเป็นความเมตตา ด้วยความรัก คนตายกลับฟื้นคืนชีพ และด้วยความรัก กษัตริย์กลายเป็นบ่าว»[^1]

ท่านได้กล่าวพรรณนาถึงพลังและความโปรดปรานแห่งความรักไว้ว่า

[^1]: มัษนะวี (مثنوی) หน้า 134

«ร่างกายที่เป็นดินได้ขึ้นสู่ฟากฟ้าด้วยความรัก ภูเขาเริ่มร่ายรำและว่องไวขึ้น โอ้ผู้มีรัก ความรักคือวิญญาณของภูเขาฏูร ฏูรจึงมึนเมา และมูซาล้มลงสลบไสล»[^1]

ท่านกล่าวว่า ความรักนั้นมีศักดิ์ศรีและความทะนงในตนเองยิ่งนัก มันไม่ใส่ใจแม้อำนาจปกครองเหนือเจ็ดแผ่นดิน ผู้ใดได้ลิ้มรสของมันเพียงครั้งเดียว ผู้นั้นก็จะไม่เงยหน้าขึ้นมองสิ่งใดอีกเลย

«มันทำให้หัวใจเหินห่างจากทั้งสองโลก รสแห่งการรู้จักคุ้นเคยนั้นช่างเป็นสิ่งอัศจรรย์ยิ่งนัก»[^2]

มันเหินห่างจากทั้งสองโลก และเป็นผู้มึนเมาและบ้าคลั่งที่สุดในโลก

«ความรักนั้นแปลกแยกจากทั้งสองโลก ในนั้นมีความบ้าคลั่งอยู่เจ็ดสิบสองประการ»[^3]

มันคือราชาเหนือบรรดาราชา และเป็นที่ปรารถนาของบรรดาผู้ถูกปรารถนา บัลลังก์และมงกุฎของบรรดากษัตริย์อยู่ใต้เท้าของมัน

«มันซ่อนเร้นยิ่งนัก แต่ความตื่นตะลึงที่มันก่อนั้นปรากฏชัด วิญญาณของบรรดาสุลต่านแห่งดวงวิญญาณร่ำร้องคร่ำครวญเพราะมัน แนวทางของมันอยู่นอกเหนือเจ็ดสิบสองลัทธิและนิกาย บัลลังก์ของบรรดากษัตริย์เป็นเพียงแผ่นกระดานต่อหน้ามัน»[^4]

เมื่อท่านกล่าวถึงความยากไร้อันกล้าหาญและความรักอันมีศักดิ์ศรีนี้ ตัวท่านเองก็ตกอยู่ในภาวะเร่าร้อนและมึนเมา และกล่าวออกมาอย่างลืมตนว่า

«อาณาจักรแห่งโลกนี้ เป็นของที่อนุมัติสำหรับผู้บูชาร่างกาย ส่วนเราคือทาสแห่งอาณาจักรแห่งความรักซึ่งไม่มีวันเสื่อมสลาย»[^5]

ท่านกล่าวว่า ความรักคือโรคชนิดหนึ่งที่ผู้ป่วยไม่เคยปรารถนาจะหายจากมันเลย ตรงกันข้าม เขากลับวิงวอนขอให้มันเพิ่มพูนและทวีขึ้น

«ผู้ป่วยทั้งหลายล้วนแสวงหาการหายจากโรค แต่ผู้นี้กลับแสวงหาให้ความทุกข์เพิ่มพูน และร่ำร้องขอความเจ็บปวดเช่นนี้ ฉันไม่เคยเห็นเครื่องดื่มใดหอมหวานยิ่งกว่ายาพิษนี้ และไม่มีสุขภาพดีใดจะดียิ่งไปกว่าโรคนี้»[^6]

แต่ความรักเป็นโรคชนิดที่หลังจากนั้นจะไม่มีโรคใดเกิดขึ้นอีก

[^1]: มัษนะวี หน้า 5 [^2]: อิกบาล (บาเล ญิบรีล) [^3]: อ้างแล้ว หน้า 243 [^4]: อ้างแล้ว หน้า 247 [^5]: อ้างแล้ว หน้า 591 [^6]: อ้างแล้ว หน้า 595

«ความเจ็บป่วยนั้นปลดปล่อยจากการพูด และความเจ็บไข้นั้นพาให้พ้นจากสถานะ»[^1]

ความเจ็บป่วยนี้ก็เป็นความเจ็บป่วยชนิดที่ความสมบูรณ์แข็งแรงนับพันพร้อมจะพลีให้แก่มัน ความทุกข์ยากของมันเป็นความทุกข์ยากชนิดที่ความสุขสบายนับพันพร้อมจะโปรยลงบูชามัน

«ดังนั้น สถานะแห่งความรักคือชีวาของความสมบูรณ์ ความทุกข์ทรมานของมันเป็นที่ปรารถนาของความสุขสบายทั้งปวง»[^2]

ความรักของผู้ที่พลีตนอย่างบริสุทธิ์ หากจะเป็นบาปก็เป็นบาปชนิดที่การภักดีทั้งหลายด้อยค่าเมื่ออยู่ต่อหน้ามัน ความก้าวหน้าที่ได้รับจากมันเพียงชั่วครู่ ไม่อาจได้มาด้วยการฝึกฝนตน (ริยาเฎาะฮ์) นานหลายปี

«บาปเช่นนี้ย่อมดีกว่าการภักดีใด ๆ การภักดีหลายปีเทียบได้กับลมหายใจเพียงชั่วขณะนี้»[^3]

เลือดที่หลั่งรินในหนทางแห่งความรัก จะด้อยกว่าน้ำใดว่าบริสุทธิ์? ผู้พลีชีพแห่งความรัก (ชะฮีดแห่งอิชก์) ไม่จำเป็นต้องอาบน้ำ (ฆุสล์) และอาบน้ำละหมาด (วุฎูอ์)

«เลือดของบรรดาชะฮีดนั้นสมควรยิ่งกว่าน้ำ ความผิดพลาดนี้ยังดีกว่าความถูกต้องนับร้อย»[^4]

ผู้รักคือผู้ที่ตับไหม้เกรียมและสูญเสียหัวใจ กฎเกณฑ์ของมนุษย์สามัญไม่อาจนำมาใช้กับพวกเขาได้ หมู่บ้านที่ร้างไปทั้งหมดแล้ว จะเรียกเก็บภาษีจากมันได้อย่างไร?

«บรรดาผู้รัก ทุกลมหายใจคือการมอดไหม้ หมู่บ้านที่ร้างแล้วไม่มีทั้งภาษีและส่วนสิบ (อุชร์)»[^5]

ความรักคือมรดกของท่านนบีอาดัม (อ.) ส่วนความฉลาดหลักแหลมและเจ้าเล่ห์คือทุนรอนของชัยฏอน

«ผู้มีโชคดีย่อมรู้ว่า ความฉลาดหลักแหลมมาจากอิบลีส และความรักมาจากอาดัม»[^6]

ในความฉลาดหลักแหลมและเจ้าเล่ห์ คนเราพึ่งพามือและแขนของตนเอง (คือสติปัญญาและเหตุผล) ส่วนในความรัก คนเรายึดเหนี่ยวชายผ้าของผู้อื่นและมอบตนอย่างสิ้นเชิง ความฉลาดหลักแหลมและเจ้าเล่ห์คือการว่ายน้ำ ส่วนความรักคือเรือของท่านนบีนูห์ (อ.) ผู้ฉลาดและเจ้าเล่ห์เคยรอดพ้นจากพายุนี้และไปถึงฝั่งเมื่อใด และเคยเห็นผู้มีความรักจมน้ำเมื่อใดเล่า?

«ความฉลาดหลักแหลมคือการว่ายน้ำในทะเล ส่วนใหญ่ว่ายไม่รอด ปลายทางของเขาคือการจมน้ำ»

[^1]: มัษนะวี หน้า 595 [^2]: เล่มเดียวกัน [^3]: เล่มเดียวกัน [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 139 [^5]: เล่มเดียวกัน [^6]: เล่มเดียวกัน หน้า 334

«เมื่อความรักกลายเป็นเรือสำหรับผู้ดำน้ำผู้เลือกสรร ภยันตรายย่อมน้อยนิด และส่วนใหญ่คือความรอดพ้น»[^1]

ความเฉลียวฉลาดของปัญญานั้นสมควรที่จะถูกพลีให้แก่ความงุนงงของความรัก ความเฉลียวฉลาดนั้นเป็นเพียงการคาดคะเนและการอนุมาน ส่วนความงุนงงนี้คือการประจักษ์และมะอ์ริฟะฮ์

«จงขายความเฉลียวฉลาดเสีย แล้วซื้อความงุนงงมา เพราะความเฉลียวฉลาดคือการคาดเดา ส่วนความงุนงงคือการมองเห็น»[^2]

ท่านเมาลานาได้สั่งสอนเรื่องความรัก โดยกล่าวว่า การเป็นผู้ถูกรักนั้นไม่ได้อยู่ในวิสัยของทุกคน แต่การเป็นผู้รักนั้นเป็นไปได้ หากพระผู้เป็นเจ้ามิได้ทรงทำให้ท่านเป็นผู้ถูกรัก ท่านก็จงเป็นผู้รัก แล้วลิ้มรสความหวานชื่นของชีวิตเถิด

«หากท่านมิใช่ยูซุฟ ก็จงเป็นยะอ์กูบ จงเป็นเช่นเขาผู้เปี่ยมด้วยน้ำตาและความระทม»

«หากท่านมิใช่ชีรีน ก็จงเป็นฟัรฮาด หากท่านมิใช่ไลลา ก็จงเป็นมัจญ์นูน»[^3]

ท่านก้าวไปอีกขั้นหนึ่งและกล่าวว่า รสชาติและความก้าวหน้าที่มีอยู่ในการเป็นผู้รักนั้น จะหาได้ที่ไหนในการเป็นผู้ถูกรัก? หากบรรดาผู้เป็นที่รักของโลกได้รู้ถึงความมั่งคั่งอันเป็นนิรันดร์นี้ พวกเขาก็จะออกจากแถวของผู้ถูกรัก แล้วเข้าร่วมในแถวของ "ผู้รัก"

«จงละทิ้งการเป็นผู้ถูกรัก และจงเป็นผู้รักเถิด โอ้ผู้ที่คิดว่าตนงดงามและเหนือกว่าผู้อื่น»[^4]

แต่ความมั่งคั่งอันตื่นตัวแห่ง "ความรัก" นี้ ไม่เหมาะกับผู้เป็นที่รักที่ตายแล้วและไม่จีรัง ความรักนั้นมีชีวิตอยู่ในตัวเอง จึงต้องการผู้เป็นที่รักที่มีชีวิตและคงอยู่ตลอดไป

«ความรักต่อผู้ที่ตายแล้วย่อมไม่จีรัง จงมอบความรักแด่ผู้ที่มีชีวิตและเป็นผู้ประทานชีวิต»[^5]

ด้วยผู้เป็นที่รักอันมีชีวิตและคงอยู่ ผู้ทรงชีวิน ผู้ทรงดำรงอยู่ (อัล-หัยยุ อัล-ก็อยยูม) นี้เอง ความรักอันเป็นนิรันดร์จึงได้รับความอิ่มเอมและความมั่นคง และจากพระองค์เท่านั้นที่ความรักได้รับความสดชื่นและการหล่อเลี้ยง

«ความรักต่อผู้มีชีวิตนั้นอยู่ในจิตวิญญาณและในสายตา ทุกขณะยิ่งสดชื่นกว่าดอกตูม»

[^1]: มัษนะวี หน้า 323 [^2]: แหล่งเดียวกัน [^3]: แหล่งเดียวกัน หน้า 19 [^4]: แหล่งเดียวกัน หน้า 266 [^5]: แหล่งเดียวกัน หน้า 26

«จงรักผู้ที่มีชีวิตนิรันดร์ ผู้ซึ่งคงอยู่ตลอดไป และประทานสุราแห่งการชุบชีวิตแก่เจ้า จงรักผู้ที่บรรดานบีทั้งปวงเลือกสรรแล้ว และได้รับผลสำเร็จจากความรักต่อพระองค์»[^1]

ในราชสำนักอันสูงส่งแห่งความงามนี้ ความรักไม่ควรคร่ำครวญถึงการที่ตนเอื้อมไปไม่ถึง เพราะความงามอันเป็นนิรันดร์นั้นโปรดปรานความรักอยู่เสมอ และใฝ่หาผู้เป็นมิตรตลอดมา

«เจ้าอย่ากล่าวเลยว่า เราไม่อาจเข้าเฝ้ากษัตริย์องค์นั้นได้ สำหรับผู้มีความเอื้อเฟื้อ กิจการทั้งหลายย่อมไม่ใช่เรื่องยาก»[^2]

ความรักนี้ดูภายนอกเป็นโรคชนิดหนึ่ง ซึ่งเกิดจากความแตกสลายของหัวใจ โรคนี้ร้ายแรงถึงชีวิตยิ่งนัก แต่หากมนุษย์อดทนต่อมันได้ ผลของมันคือมะอ์ริฟะฮ์ (การรู้จักอัลลอฮ์) อันแท้จริงและชีวิตนิรันดร์

«ความเป็นผู้รักปรากฏชัดจากความคร่ำครวญของหัวใจ ไม่มีโรคใดเหมือนโรคแห่งหัวใจ โรคของผู้รักนั้นแตกต่างจากโรคทั้งปวง ความรักคือเครื่องวัดดาว (แอสโตรเลบ) แห่งความเร้นลับของพระผู้เป็นเจ้า»[^3]

โรคนี้คือยารักษาโรคทั้งปวง และเป็นการบำบัดโรคทางจิตใจและทางศีลธรรมทุกชนิด โรคทางจิตวิญญาณใดที่แพทย์หมดหวังในการรักษา ผู้บำบัดและผู้ปฏิรูปยอมวางมือ และไม่มีวิธีการใดได้ผล ความรักสามารถรักษาให้หายได้ด้วยการมองเพียงครั้งเดียว ผู้ป่วยที่ทุกข์ทรมานมาหลายปี เมื่อได้รับการเยียวยาจากโรคทางจิตวิญญาณอันเรื้อรังด้วยมือของความรัก เขาก็จะร้องออกมาในภาวะแห่งความปีติและความลืมตน

«จงเบิกบานเถิด โอ้ความรัก ผู้เป็นความหลงใหลอันแสนดีของเรา โอ้แพทย์ผู้รักษาโรคทั้งปวงของเรา โอ้ยารักษาความหยิ่งผยองและการยึดติดชื่อเสียงของเรา โอ้ผู้เป็นเพลโตและกาเลนของเรา»[^4]

ความรักคือเปลวไฟที่เผาเศษหญ้าและเศษไม้ให้มอดไหม้เป็นเถ้าธุลี และไม่ยอมผ่อนปรนแก่สิ่งใดนอกจากผู้เป็นที่รัก มันคือผู้ยึดมั่นในเตาฮีดอย่างยิ่ง และหวงแหนอย่างยิ่ง

«ความรักคือเปลวไฟที่เมื่อลุกโชนขึ้น ทุกสิ่งนอกจากผู้เป็นที่รักจะถูกเผาไหม้สิ้น»

[^1]: มัษนะวี (مثنوی) [^2]: แหล่งเดิม [^3]: แหล่งเดิม [^4]: แหล่งเดิม

«ดาบแห่ง “ลา” (ไม่มี) ได้ฟาดฟันประหารทุกสิ่งที่มิใช่สัจธรรม จงมองดูเถิดว่าหลังจาก “ลา” แล้วสิ่งใดยังคงเหลืออยู่ “อิลลัลลอฮ์” (นอกจากอัลลอฮ์) ยังคงอยู่ ส่วนสิ่งอื่นทั้งปวงล้วนจากไปสิ้น ขอแสดงความยินดีเถิด โอ้ความรักผู้เผาผลาญการตั้งภาคี»[^1]

ความรักต่ออัลลอฮ์นี้คือมหาสมุทรอันไร้ฝั่ง เรื่องราวของมันไม่มีวันจบสิ้น แม้ความกว้างไกลของกาลเวลาก็ยังคับแคบเกินไปสำหรับมัน และอายุของโลกก็ยังสั้นเกินกว่าจะเล่าเรื่องราวของมันได้หมด นี่คือเรื่องราวของความงามนิรันดร์ซึ่งไม่มีทั้งจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุด ดังนั้น ณ ที่นี้ การนิ่งเงียบและการยอมรับในความไร้กำลังของตนจึงเป็นสิ่งที่เหมาะสมที่สุด

«หากข้าพเจ้าจะอธิบายความรักนี้ไปไม่หยุดหย่อน แม้ร้อยวันกิยามะฮ์ผ่านไปก็ยังไม่จบสิ้น เพราะวันกิยามะฮ์ยังมีขอบเขตจำกัด แต่จะมีขอบเขตได้อย่างไรในที่ซึ่งเป็นคุณลักษณะของพระผู้เป็นเจ้า»[^2]

โลกแห่งหัวใจ

แต่ความรักที่เมาลานาเรียกร้องเชิญชวนด้วยความกระตือรือร้นเร่าร้อนเช่นนี้ ย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากชีวิตของหัวใจ การตื่นตัวของหัวใจ และความอบอุ่นของหัวใจ ในสมัยของเมาลานาก็เช่นเดียวกับทุกยุคสมัย ความไม่รู้และความหลงลืมต่อพลังและความกว้างใหญ่ของหัวใจได้แผ่ขยายเพิ่มพูนขึ้น ความยิ่งใหญ่ของสมองได้ฝังแน่นลงในหัวใจทั้งหลาย สมองสว่างไสวแต่หัวใจกลับเย็นชา และกระเพาะอาหารกำลังได้รับตำแหน่งศูนย์กลางในชีวิต เมาลานาได้หันความสนใจของผู้คนไปสู่ความยิ่งใหญ่และความกว้างใหญ่ของหัวใจ ได้บรรยายถึงความมหัศจรรย์และการเปิดเผยทั้งหลายของมัน และเตือนให้ระลึกว่ามนุษย์ได้ครอบครองสวนอันเขียวขจีชั่วนิรันดร์ไว้ในร่างกายที่ทำจากดินนี้ และในอกของเขามีโลกอันกว้างใหญ่ดำรงอยู่ ซึ่งแม้อาณาจักรทั้งหลายก็ยังสาบสูญไปในนั้น เป็นโลกที่ไม่ต้องหวาดหวั่นภัยจากศัตรูใด หรือกลัวโจรปล้นสะดมคนใด

«โอ้บุรุษทั้งหลาย หัวใจคือดินแดนที่ปลอดภัยและรุ่งเรือง เป็นป้อมปราการอันแข็งแกร่ง เป็นที่แห่งความสงบและความปลอดภัย เป็นสวนอันเขียวขจีตามความปรารถนาของเหล่ามิตร มีธารน้ำและสวนดอกไม้ซ้อนอยู่ในสวนดอกไม้»[^3]

[^1]: มัษนะวี หน้า 305 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 442 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 199

ท่านได้ชี้ให้เห็นว่าสวนทั้งหลายของโลกนี้เป็นเพียงแขกที่อยู่ได้ไม่กี่วัน แต่ต้นอินทผลัมแห่งหัวใจนั้นเขียวสดอยู่ตลอดกาล และสวนแห่งหัวใจคือฤดูใบไม้ผลิที่ไม่มีวันร่วงโรย สวนของร่างกายต้องใช้เวลาหลายปีกว่าจะเติบโต แต่กลับพังทลายลงได้ในชั่วพริบตา ส่วนสวนแห่งหัวใจนั้นเติบโตได้ไม่นาน ทว่าความงดงามและความสดชื่นของมันไม่เคยเสื่อมคลายเลย

«สวนที่งอกขึ้นจากการเลียนแบบนั้นอยู่ได้เพียงชั่วขณะ สวนที่งอกขึ้นจากปัญญานั้นเขียวสดชื่น สวนที่งอกขึ้นจากร่างกายย่อมพลันพินาศ สวนที่งอกขึ้นจากหัวใจนั้นเบิกบานรื่นรมย์»[^1]

ท่านสั่งสอนว่า แทนที่จะพยายามอย่างไร้ผลเพื่อทำให้ร่างกายเยาว์วัย และแทนที่จะเสาะหา "ตาน้ำแห่งชีวิต" อย่างล้มเหลวเหมือนอะเล็กซานเดอร์ (อิสกันดัร) สิ่งที่จำเป็นคือการดื่มน้ำแห่งชีวิตจากความรักสักอึกหนึ่ง และการตระเตรียมปัจจัยแห่งชีวิตให้แก่หัวใจ เพื่อจะได้มาซึ่งความมีชีวิตชีวาของหัวใจและความเบิกบานของวิญญาณอย่างแท้จริง และรู้สึกถึงพลังและความงดงามในชีวิตทุกยุคทุกสมัย

«จงแสวงหาหัวใจ เพื่อเจ้าจะได้เยาว์วัยอยู่เสมอ ด้วยรัศมีที่ฉายบนใบหน้าดุจดอกอุรฆวาน (ดอกไม้สีแดงสด) จงเป็นผู้แสวงหาหัวใจ เพื่อเจ้าจะได้เป็นดั่งหัวใจ เพื่อเจ้าจะได้เบิกบานและแย้มยิ้มดุจดอกกุหลาบ»[^2]

แต่อย่าได้หลงผิดไปกับคำว่า "หัวใจ" หัวใจนั้นมิใช่สิ่งที่เต้นอยู่ในอก และเป็นที่พักพิงของความใคร่แห่งนัฟซูและความโลภโมโทสัน ซึ่งไม่รู้จักรสชาติแห่งความรัก ถูกปิดกั้นจากทรัพย์อันล้ำค่าแห่งความเชื่อมั่น (ยะกีน) ว่างเปล่าจากรสนิยมและความปรารถนาอันสูงส่ง ดอกตูมของมันไม่เคยผลิบาน และโชคชะตาของมันไม่เคยเปล่งประกาย สิ่งนี้มิใช่หัวใจ หากเป็นเพียงก้อนหินก้อนหนึ่ง

«คับแคบและมืดมิดดุจวิญญาณของชาวยิว ไร้ซึ่งความไพเราะจากรสนิยมแห่งสุลต่านผู้เป็นที่รัก ในหัวใจนั้นไม่มีแสงอาทิตย์ส่องถึง ไม่มีความกว้างขวางของลาน และไม่มีประตูเปิดออก»[^3]

หัวใจดวงนี้ หากพิจารณาจากโครงสร้าง รูปร่าง และขนาด ก็ย่อมเป็นหัวใจเช่นเดียวกับหัวใจที่ตื่นตัวและมองเห็นของผู้มีหัวใจ (อะฮ์ลุลก็อลบ์) แต่หากพิจารณาตามความเป็นจริงแล้ว นอกจากการใช้ชื่อร่วมกันและความคล้ายคลึงทางกายภาพแล้ว ทั้งสองย่อมไม่มีความเกี่ยวข้องกันเลย เปรียบได้ดั่งน้ำที่ไหลอยู่ในตาน้ำอันใสสะอาดก็เป็นน้ำ และน้ำในหนองบึงโคลนตมก็เป็นน้ำเช่นกัน

[^1]: มัษนะวี หน้า 690 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 515 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 151

...หรืออยู่ในโคลนตม แต่น้ำแรกเป็นน้ำบริสุทธิ์ ซึ่งใช้ดับกระหายได้ และใช้ชำระมือให้สะอาดได้ ส่วนน้ำอีกอย่างหนึ่งมีดินปนอยู่มากเสียจนยากที่จะนำมาใช้ประโยชน์อย่างน้ำได้ นี่แหละคือความแตกต่างระหว่างหัวใจกับหัวใจ หัวใจหนึ่งเป็นหัวใจของมนุษย์ผู้ต่ำต้อยด้วยวัตถุ หลงใหลในตัณหา ไร้ความรู้สึก และตายด้าน อีกหัวใจหนึ่งเป็นหัวใจของบรรดานบีและบรรดาวะลี ซึ่งเมื่อเทียบกับความสูงส่งของมันแล้ว แม้ฟากฟ้าก็ยังต่ำ และเมื่อเทียบกับความกว้างขวางของมันแล้ว ความกว้างใหญ่ของสากลโลกทั้งมวลก็ยังเป็นเพียงฝุ่นผง ดังนั้นจงคิดใคร่ครวญให้ดีเสียก่อนจึงค่อยกล่าวว่า ในอกของเราก็มีหัวใจอยู่เช่นกัน

«เจ้ากล่าวว่า ข้าเองก็มีหัวใจ แต่หัวใจนั้นอยู่สูงเหนืออารัช มิใช่ต่ำต้อย แน่นอนว่าในโคลนขุ่นก็มีน้ำอยู่ แต่น้ำเช่นนั้นไม่อาจใช้ชำระมือได้ เพราะแม้จะเป็นน้ำ แต่ก็ถูกโคลนครอบงำ ดังนั้นอย่าได้กล่าวถึงหัวใจของเจ้าว่า นี่ก็คือหัวใจเช่นกัน หัวใจที่สูงส่งยิ่งกว่าฟากฟ้าทั้งหลายนั้น คือหัวใจของอับดาล หรือหัวใจของนบี»[^1]

แต่แล้วท่านก็ปลอบใจว่า ไม่ว่าอย่างไรหัวใจก็คือหัวใจ และ ณ อัลลอฮ์ไม่มีหัวใจใดถูกปฏิเสธ พระองค์ทรงเป็นผู้รับซื้อหัวใจทุกดวง เพราะการรับซื้อนั้นพระองค์มิได้ทรงมุ่งหวังผลประโยชน์ใด ๆ แก่พระองค์เอง

«สินค้าที่ไม่มีผู้ใดในหมู่มนุษย์แลมอง ผู้ทรงเอื้ออารีองค์นั้นทรงรับซื้อไว้ด้วยความโปรดปราน ไม่มีหัวใจใดถูกปฏิเสธ ณ พระองค์ เพราะการรับซื้อของพระองค์มิได้มุ่งหวังผลกำไร»[^2]

จากนั้นท่านกล่าวว่า จงละทิ้งกรงทองแห่งกระเพาะอาหาร แล้วออกท่องไปในดินแดนอันอิสระของหัวใจ และชมดูความมหัศจรรย์แห่งเดชานุภาพของอัลลอฮ์ ม่านกั้นอันใหญ่หลวงระหว่างเจ้ากับพระผู้สร้างก็คือการบูชากระเพาะและท้อง เจ้าจงหลุดพ้นออกจากม่านนี้ เพื่อสลามจากเบื้องอันสูงส่งนั้นจะมาถึงเจ้า

«จงละทิ้งกระเพาะ แล้วก้าวเดินไปสู่หัวใจ เพื่อสลามจากอัลลอฮ์จะมาถึงเจ้าโดยไร้ม่านกั้น»[^3]

สถานะแห่งความเป็นมนุษย์

อันเป็นผลจากอิทธิพลของบรรดาอาณาจักรเผด็จการที่ปกครองโดยบุคคล และการกดขี่ข่มเหงอย่างต่อเนื่อง ตลอดจนสงครามที่ไม่ขาดสาย ในหมู่มนุษย์ทั่วไป...

[^1]: มัษนะวี หน้า 239 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 521 [^3]: แหล่งเดียวกัน หน้า 45

ความเบื่อหน่ายต่อชีวิต ความสิ้นหวังต่ออนาคตของตน และปมด้อยได้ก่อตัวขึ้น มนุษย์ได้กลายเป็นผู้ต่ำต้อยในสายตาของตนเอง ตะเซาวุฟแบบอะญัม (เปอร์เซีย) ได้สั่งสอนเรื่องฟะนาอ์ (การลบล้างตัวตน) การปฏิเสธตัวตน และการบั่นทอนตนเองด้วยความแรงกล้าและความเข้มข้นถึงเพียงนั้น จนกระทั่งความสำนึกในตนเองและการรู้จักตนเอง ซึ่งการเคลื่อนไหว ความพากเพียร และการต่อสู้ทั้งปวงล้วนขึ้นอยู่กับมัน ได้เริ่มถูกมองว่าเป็นความผิดทางศีลธรรมและเป็นอุปสรรคต่อความก้าวหน้า การเผยแผ่เรื่องการได้มาซึ่งคุณลักษณะแบบมลาอิกะฮ์ การหลุดพ้นจากสิ่งที่เป็นธรรมชาติของความเป็นมนุษย์ การปลีกตัวและการอยู่อย่างโดดเดี่ยวต่อหน้าผู้คน ได้กระทำไปในลักษณะที่ทำให้มนุษย์เริ่มรู้สึกละอายต่อความเป็นมนุษย์ของตน และเขาเริ่มเข้าใจว่าความก้าวหน้าของตนมิได้อยู่ในความเป็นมนุษย์ หากแต่อยู่ในการละทิ้งความเป็นมนุษย์ โดยทั่วไปแล้วได้เกิดความเพิกเฉยต่อสถานะของความเป็นมนุษย์ และความหลงลืมต่อความสูงส่งและเกียรติของมนุษย์ขึ้น และในวรรณกรรมและบทกวีของยุคนั้น จิตวิญญาณแห่งการดูแคลนความเป็นมนุษย์ได้แทรกซึมอยู่ทั่วไป ผลทางจิตวิทยาของสิ่งนี้คือ ในหมู่ผู้คนโดยทั่วไปพบความไม่มั่นใจในตนเอง ความสิ้นหวัง ความหดหู่ และความท้อแท้ใจ และบางครั้งมนุษย์ถึงกับอิจฉาสัตว์และวัตถุไร้ชีวิต เขาไม่รู้จักแก่นแท้แห่งความเป็นมนุษย์ และเพิกเฉยต่อความยิ่งใหญ่และความก้าวหน้าของตนเอง เมาลานาได้หยิบยกแง่มุมนี้ขึ้นมาในแบบฉบับเฉพาะของท่าน และขับขานบทเพลงแห่งความสูงส่งของมนุษย์ด้วยความแรงกล้าเสียจนความเป็นตัวตน (คูดี) ที่หลับใหลของเขาได้ตื่นขึ้น และเขาได้ตระหนักถึงสถานะของตน การขับขานบทกวีปลุกใจนี้ของเมาลานาได้ส่งผลต่อวรรณกรรมอิสลามทั้งหมด และได้ก่อให้เกิดแนวโน้มใหม่ในบทกวีและตะเซาวุฟ

เมาลานาชี้ให้มนุษย์หันมาใส่ใจต่อการสร้างอันเป็นมนุษย์ของตน ซึ่งอัลลอฮ์ ตะอาลา ได้ทรงกล่าวถึงในอัลกุรอานอันทรงเกียรติหลายแห่งด้วยคำว่า "أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ" (รูปลักษณ์ที่ดีเลิศที่สุด) อาภรณ์อันเหมาะเจาะนี้ถูกตัดเย็บขึ้นมาเพื่อเขาโดยเฉพาะ และพอดีกับรูปร่างของเขาอย่างลงตัว

«จงอ่าน "อะห์สะนุตตักวีม" ใน (ซูเราะฮ์) วัตตีน เถิด เพราะความประเสริฐนั้นคืออัญมณี โอ้มิตรแห่งดวงวิญญาณ "อะห์สะนุตตักวีม" นั้นอยู่เหนือการครุ่นคิด "อะห์สะนุตตักวีม" นั้นสูงส่งยิ่งกว่าบัลลังก์อะร์ช»[^1]

[^1]: มัษนะวี หน้า 515

ท่านกล่าวว่า นอกจากมนุษย์แล้ว มีผู้ใดอีกเล่าที่ได้รับการสวมมงกุฎแห่ง "กะรอมะฮ์" (เกียรติ) ไว้บนศีรษะ และได้รับเกียรติด้วยการตรัสว่า "กัรร็อมนา" (เราได้ให้เกียรติ) และ "อะอ์ฏ็อยนากะ" (เราได้ประทานแก่เจ้า)?!

«เจ้าได้ยินคำว่า "กัรร็อมนา" บ้างหรือไม่ อันเป็นสิ่งที่มนุษย์ผู้นี้ซึ่งเปี่ยมด้วยความทุกข์โศกได้ยินมา»[^1]

«มงกุฎแห่ง "กัรร็อมนา" อยู่บนกลางศีรษะของเจ้า และสร้อยแห่ง "อะอ์ฏ็อยนากะ" ห้อยอยู่บนอกของเจ้า»[^2]

ท่านกล่าวว่า มนุษย์คือแก่นแท้แห่งสรรพสิ่ง และเป็นที่รวมแห่งคุณลักษณะทั้งปวงของโลก มนุษย์คืออะไรเล่า? คือทะเลที่ถูกบรรจุไว้ในคนโทใบหนึ่ง และคือโลกทั้งใบที่ซ่อนอยู่ในร่างอันเล็กจิ๋ว

«ดวงอาทิตย์ดวงหนึ่งซ่อนอยู่ในอณูหนึ่ง แล้วทันใดนั้นอณูนั้นก็เปิดปากของมันออก»

«ทุกอณูของฟากฟ้าและแผ่นดินก็กลายเป็นผุยผงต่อหน้าดวงอาทิตย์นั้น เมื่อมันพุ่งออกมาจากที่ซ่อน»[^3]

«ทะเลแห่งความรู้ซ่อนอยู่ในความชื้นเพียงหยดหนึ่ง และโลกทั้งใบซ่อนอยู่ในร่างกายเพียงสามศอก»[^4]

มนุษย์คือเป้าหมายแห่งการสร้างโลก และเป็นที่อิจฉาของสรรพสิ่งทั้งมวล ด้วยมนุษย์นี่เองที่โลกแห่งสีสันและกลิ่นหอม และชีวิตนี้มีเกียรติ การเชื่อฟังมนุษย์เป็นสิ่งจำเป็นแก่สรรพสิ่งทั้งปวง

«สุราทุกชนิดเป็นทาสของรูปร่างและใบหน้านั้น ผู้มึนเมาทั้งหลายล้วนอิจฉาเจ้า»

«เจ้ามิได้ต้องการสุราสีแดงดั่งดอกกุหลาบ จงละทิ้งแก้มที่แต่งแต้มเสียเถิด เพราะเจ้าเองคือผู้มีแก้มแดงดั่งกุหลาบ»

«มนุษย์คือแก่นสาร ส่วนฟากฟ้าคือสิ่งที่อาศัยแก่นสาร ทั้งหมดนั้นเป็นเพียงกิ่งก้านและเงา ส่วนเจ้าคือเป้าหมาย»

«เจ้าแสวงหาความรู้จากตำรา ช่างน่าเสียดาย เจ้าแสวงหาความลิ้มรสจากขนมหวานที่ทำจากรำข้าว ช่างน่าเสียดาย»

«การรับใช้เจ้าเป็นหน้าที่บังคับแก่สรรพสิ่งทั้งปวง เพราะสิ่งที่อาศัยแก่นสารจะเป็นไปได้อย่างไรเล่าที่ปราศจากแก่นสาร»[^5]

ไม่เพียงเท่านั้น มนุษย์ยังเป็นที่ปรากฏแห่งคุณลักษณะของอัลลอฮ์ มนุษย์คือกระจกบานเดียวที่สะท้อนให้เห็นการปรากฏ (ตะญัลลียาต) และสัญญาณต่าง ๆ (อายาต) ของพระองค์

[^1]: มัษนะวี หน้า 495 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 476 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 593 [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 475 [^5]: เล่มเดียวกัน

«อาดัมคือแอสโทรเลบแห่งคุณลักษณะอันสูงส่ง คุณลักษณะของอาดัมคือที่ปรากฏแห่งสัญญาณของพระองค์ ทุกสิ่งที่ปรากฏในตัวเขาคือเงาสะท้อนของพระองค์ ดุจเงาจันทร์ในสายน้ำแห่งธารน้ำ จงรู้เถิดว่าสรรพสิ่งเปรียบดั่งน้ำใสบริสุทธิ์ ในนั้นคุณลักษณะของพระผู้ทรงเกียรติอันสูงส่งส่องประกาย ความรู้ของพวกเขา ความยุติธรรมของพวกเขา และความเมตตาของพวกเขา ดุจดวงดาวแห่งฟากฟ้าที่สะท้อนในน้ำไหล»[^1]

หลังจากกล่าวทั้งหมดนี้แล้ว ท่านรู้สึกว่าการพรรณนาถึงมนุษย์ ตลอดจนคุณค่าและราคาของเขานั้นยังไม่ครบถ้วนสมบูรณ์ และหากจะพูดตามจริงแล้ว ก็ไม่มีใครมีกำลังพอจะรับฟังมันได้

«หากข้าจะบอกถึงคุณค่าอันเหลือประมาณนั้น ข้าย่อมมอดไหม้ และผู้ฟังก็จะมอดไหม้ไปด้วย»[^2]

ด้วยความสูงส่งและความสง่างามเช่นนี้ นอกจากอัลลอฮ์แล้ว ใครเล่าจะเป็นผู้ซื้อมนุษย์ได้ และใครเล่าจะตีราคาเขาได้ น่าเสียดายยิ่งที่มนุษย์ไม่รู้ราคาของตนเอง และพร้อมที่จะขายตัวให้แก่ใครก็ได้ในทุกราคา ท่านจึงกล่าวด้วยความห่วงใยอย่างยิ่งว่า

«โอ้ผู้เป็นทาสของสติปัญญา การวางแผน และไหวพริบเอ๋ย เหตุใดเจ้าจึงขายตัวเองอย่างถูก ๆ เล่า»[^3]

แล้วท่านก็กล่าวต่อว่า การซื้อขายมนุษย์ได้เกิดขึ้นแล้ว อัลลอฮ์คือผู้ซื้อเขา และพระองค์เท่านั้นคือผู้รู้คุณค่าที่แท้จริงของมนุษย์

«ผู้ซื้อของเราคืออัลลอฮ์ ดังที่ตรัสว่า "อิชตะรอ" (ทรงซื้อ) จงยกตนให้สูงพ้นความกังวลถึงผู้ซื้อทุกผู้ จงแสวงหาผู้ซื้อที่แสวงหาเจ้าอยู่ ผู้ซึ่งเป็นผู้รู้ถึงจุดเริ่มต้นและจุดจบของเจ้า»[^4]

แต่ทั้งหมดนี้เป็นการกล่าวถึงมนุษย์ที่ประดับด้วยแก่นแท้แห่งความเป็นมนุษย์ และรู้จักสัจธรรมแห่งความเป็นมนุษย์ ไม่ใช่การกล่าวถึงบรรดาผู้ที่ดูเหมือนมนุษย์ ซึ่งมีเพียงเปลือกและรูปลักษณ์ของความเป็นมนุษย์ เป็นผู้ที่ถูกอารมณ์ใฝ่ต่ำของตนเองฆ่าตาย และถูกตัณหาแห่งนัฟซูของตนสังหาร พวกนั้นไม่ใช่มนุษย์ หากแต่เป็นภาพไร้ชีวิตของมนุษย์

«พวกนี้มิใช่บุรุษ หากเป็นเพียงรูปภาพ เป็นผู้ตายเพราะขนมปัง และถูกตัณหาสังหาร»[^5]

[^1]: มัษนะวี หน้า 528 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 515 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 475 [^4]: เล่มเดียวกัน หน้า 426 [^5]: เล่มเดียวกัน หน้า 459

เช่นเดียวกับทุกยุคสมัย ในยุคของเมาลานาก็เช่นกัน มนุษย์ที่แท้จริงเป็นสิ่งที่หายากและมีคุณลักษณะประหนึ่งนกอันกาอ์ (ที่ไม่มีใครเคยพบเห็น) โดยทั่วไปแล้วผู้คนที่พบเจอล้วนเป็นมนุษย์ที่มีอุปนิสัยเยี่ยงปศุสัตว์และสัตว์ร้าย เมาลานาเบื่อหน่ายต่อมนุษย์ที่มีคุณลักษณะเยี่ยงปศุสัตว์และนิสัยเยี่ยงสัตว์ร้ายเหล่านั้น และท่านแสวงหา "มนุษย์" การแสวงหานั้นเป็นการแสวงหาของท่านเอง ท่านได้เล่าเรื่องราวการแสวงหาของท่านไว้ในรูปของบทสนทนาที่น่าสนใจ ดังนี้

«เมื่อวานนี้ ชัยค์ผู้หนึ่งถือตะเกียงเดินวนไปรอบเมือง (พลางกล่าวว่า) ข้าเบื่อหน่ายต่อปีศาจและสัตว์ร้าย ข้าปรารถนามนุษย์ ใจของข้าหน่ายแหนงต่อเพื่อนร่วมทางที่เกียจคร้านเหล่านี้ ข้าปรารถนาสิงห์แห่งอัลลอฮ์ (ท่านอะลี) และรุสตัม-ดัสตาน ข้ากล่าวว่า สิ่งนั้นหาไม่พบหรอก พวกเราได้ค้นหามาแล้ว เขากล่าวว่า สิ่งที่หาไม่พบนั่นแหละคือสิ่งที่ข้าปรารถนา»[^1]

การเรียกร้องสู่การลงมือปฏิบัติ

ตะเซาวุฟของเมาลานาและคำสอนของท่านมิได้เผยแผ่ความเฉื่อยชา การละทิ้งการงาน และการบวชแบบนักพรต (ร็อฮบานียะฮ์) หากแต่ท่านเป็นผู้เรียกร้องและเผยแผ่การลงมือปฏิบัติ ความพากเพียร การประกอบอาชีพ และการใช้ชีวิตในสังคม ท่านถือว่าการบวชแบบนักพรตและการละทิ้งโลกนั้นขัดแย้งกับจิตวิญญาณของอิสลามและคำสอนแห่งนุบูวะฮ์ ในทัศนะของท่าน หากการใช้ชีวิตในสังคมไม่ใช่สิ่งที่พึงประสงค์แล้ว ไฉนจึงมีการเน้นย้ำเรื่องการละหมาดวันศุกร์ (ญุมุอะฮ์) การละหมาดญะมาอะฮ์ และการกำชับความดีและห้ามปรามความชั่ว (อัมรุบิลมะอ์รูฟ วะนะฮ์ยุอะนิลมุนกัร) ท่านกล่าวว่า

«นกกล่าวกับเขาว่า ท่านเจ้าเอ๋ย อย่าอยู่ในความสันโดษเลย การบวชแบบนักพรตนั้นไม่ใช่สิ่งดีในศาสนาของอะห์มัด ﷺ ท่านเราะซูล ﷺ ได้ห้ามการบวชแบบนักพรตไว้ เจ้าผู้ไร้สาระเอ๋ย ไฉนเจ้าจึงยึดถือบิดอะฮ์ การละหมาดวันศุกร์เป็นเงื่อนไข และการละหมาดญะมาอะฮ์ก็เช่นกัน การกำชับความดีและการหลีกห่างจากความชั่ว จงอยู่ท่ามกลางประชาชาติเถิด ท่านผู้เปี่ยมด้วยความเมตตา ซุนนะฮ์ของอะห์มัด ﷺ จงอย่าละเลย จงยอมอยู่ใต้บัญชาของมัน»[^2]

ในยุคสมัยของท่าน การมอบหมาย (ตะวักกุล) ได้กลายเป็นคำพ้องความหมายกับความเฉื่อยชาล้วน ๆ การระมัดระวังและการจัดเตรียมใด ๆ ก็ตาม (ถูกมองว่าขัดกับ) ตะวักกุล

[^1]: ดีวาน (ديوان) [^2]: แหล่งเดิม (อัยฎอน) หน้า […]

...ถูกมองว่าขัดแย้งกับ [การตะวักกุล] และถูกมองด้วยสายตาที่ไม่ดี เมาลานาได้อธิบายความหมายของการตะวักกุลตามหลักชะรีอะฮ์ และได้ส่งเสริมให้ประกอบอาชีพ พร้อมทั้งกล่าวถึงความประเสริฐของมัน ขณะอธิบายเนื้อหาของหะดีษ «จงผูกมันไว้ แล้วจงมอบหมายต่ออัลลอฮ์»[^1] ท่านกล่าวว่า

«ท่านนบี ﷺ กล่าวด้วยเสียงอันดังว่า จงผูกขาอูฐไว้พร้อมกับการตะวักกุล จงฟังรหัสนัยแห่ง "ผู้ประกอบอาชีพคือที่รักของอัลลอฮ์" อย่าเกียจคร้านในการทำมาหากินโดยอ้างการตะวักกุล จงไปเถิด จงตะวักกุลพร้อมกับการประกอบอาชีพ โอ้พี่น้อง จงพากเพียร จงทำมาหากินอย่างจริงจังทุกเส้นขน จงพากเพียรอย่างจริงจังจนกว่าจะบรรลุผล แล้วท่านจะพ้นจากความโง่เขลาด้วยความพากเพียรนั้น»[^2]

ท่านได้ยกหลักฐานทั้งหมดของการตะวักกุลและการละทิ้งการงาน ผ่านปากของสัตว์ทั้งหลาย ซึ่งโดยทั่วไปคนที่มีใจอ่อนแอมักยกมาอ้าง หลักฐานเหล่านี้ดูมีเหตุผลและมีน้ำหนักมาก จากนั้นท่านได้ตอบโต้อย่างละเอียด คำตอบของสิงโตเป็นกระจกสะท้อนความคิดที่แท้จริงของเมาลานา

ท่านกล่าวผ่านปากของสิงโตว่า อวัยวะ แขนขา ความสามารถ และพลังที่มนุษย์ได้รับมานั้น ย่อมแสดงออกในตัวเองว่ามนุษย์ถูกเรียกร้องให้พยายามและพากเพียร หากผู้ใดยื่นจอบหรือขวานให้แก่ทาสของตน ความหมายที่ชัดเจนก็คือให้เขาขุดดินหรือผ่าฟืน โดยไม่จำเป็นต้องเอ่ยปากสั่งเลย ในทำนองเดียวกัน เมื่อเราได้รับมือ เท้า และความสามารถในการทำงาน จุดประสงค์ของมันก็ย่อมเป็นว่า เราจะใช้มือเท้าและพลังทางกายของเรา และนำเจตนาและความสามารถในการเลือกของเรามาปฏิบัติ ด้วยเหตุนี้ ความพยายาม การงาน และการประกอบอาชีพจึงเป็นสิ่งที่ตรงกับความพอพระทัยของอัลลอฮ์และธรรมชาติที่พระองค์ทรงสร้าง ส่วนการเกียจคร้านและการละทิ้งการงานนั้นขัดต่อพระประสงค์ของอัลลอฮ์และเป็นการเนรคุณต่อความโปรดปราน การตะวักกุลที่ถูกต้องคือ ไม่ลดหย่อนในความพยายาม แล้วมอบความไว้วางใจต่ออัลลอฮ์ในเรื่องผลลัพธ์ เพราะความสำเร็จอยู่ในพระหัตถ์ของอัลลอฮ์ ท่านกล่าวว่า

[^1]: ผูกอูฐไว้ แล้วจงมอบหมายต่ออัลลอฮ์ [^2]: หน้า [...]

«สิงโตกล่าวว่า ใช่ ทว่าพระผู้อภิบาลแห่งปวงบ่าวได้ทรงวางบันไดไว้เบื้องหน้าเรา ต้องก้าวขึ้นไปทีละขั้นสู่หลังคา การเป็นผู้ถือลัทธิญับร์ (ยอมจำนนต่อชะตาโดยไม่ขวนขวาย) ณ ที่นี้เป็นความใฝ่ฝันอันดิบเขลา ท่านมีเท้า ไฉนจึงทำตนเป็นคนขาเป๋ ท่านมีมือ ไฉนจึงซ่อนนิ้วไว้ เมื่อนายยื่นจอบใส่มือบ่าว แม้ไม่เอ่ยวาจา เจตนาของเขาก็เป็นที่รู้แจ้ง หากท่านน้อมรับสัญญาณของพระองค์ด้วยดวงใจ ท่านก็จะถวายชีวิตเพื่อทำตามสัญญาณนั้น แล้วสัญญาณของพระองค์จะเปิดเผยความลี้ลับแก่ท่าน จะปลดภาระจากท่านและมอบกิจการงานให้แก่ท่าน การขวนขวายคือการขอบคุณต่อความโปรดปรานแห่งความสามารถ ส่วนญับร์ของท่านคือการปฏิเสธความโปรดปรานนั้น การขอบคุณต่อความโปรดปรานย่อมทำให้ความโปรดปรานทวีขึ้น การเนรคุณต่อความโปรดปรานย่อมทำให้มันหลุดลอยไปจากมือ ระวังเถิด อย่านอนหลับไป โอ้ผู้ถือญับร์ผู้ไร้หลักยึด เว้นแต่จะนอนใต้ต้นไม้ที่ออกผล เพื่อว่าลมจะเขย่ากิ่งก้านอยู่ทุกขณะ และโปรยผลไม้กับเสบียงลงบนผู้หลับใหล หากท่านมอบหมาย (ตะวักกุล) ก็จงมอบหมายในการงาน จงขวนขวายเถิด แล้วจึงพึ่งพิงต่อพระผู้ทรงอำนาจ»[^1]

จากนั้นท่านได้แสดงความจริงข้อนี้ผ่านวาจาของสิงโตว่า ความพากเพียร ความวิริยะ และการลงมือกระทำ คือซุนนะฮ์ของบรรดานบีและแนวทางของบรรดาวะลี แล้วท่านยังได้ชี้ประเด็นละเอียดว่า ทรัพย์สมบัติและลูกหลานมิใช่ "ดุนยา" ที่ถูกตำหนิในชะรีอะฮ์ หากแต่ดุนยาคือชีวิตแห่งความหลงลืมที่ห่างไกลจากความเมตตาของอัลลอฮ์ ท่านกล่าวว่า

«สิงโตกล่าวว่า ใช่ แต่จงดูความพากเพียรของบรรดานบีและบรรดาเราะซูลเถิด อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งทรงทำให้ความพากเพียรของพวกท่านสัมฤทธิ์ผล พร้อมกับสิ่งที่พวกท่านได้ประสบ ทั้งความอยุติธรรม ความร้อนและความหนาว จงพากเพียรเท่าที่ท่านสามารถเถิด โอ้ผู้มีปัญญา ในแนวทางของบรรดานบีและบรรดาวะลี ดุนยาคืออะไรเล่า คือการหลงลืมอัลลอฮ์ มิใช่ผ้าผ่อน เงินทอง ลูกหลานและภรรยา»

[^1]: ดีวาน หน้า 27

«ทรัพย์สินนั้น หากเจ้าแบกไว้เพื่อศาสนา ท่านเราะซูลผู้นั้นกล่าวว่า ‹ทรัพย์สินที่ดีนั้นช่างประเสริฐนัก›»

«การต่อสู้ดิ้นรนคือสัจธรรม และยาก็คือสัจธรรม แต่ความเจ็บป่วยก็มีอยู่จริง ผู้ปฏิเสธนั้นได้ทุ่มเทความพยายามของเขาไปในการปฏิเสธการต่อสู้ดิ้นรน»[^1]

ท่านมิได้วิพากษ์วิจารณ์เพียงแต่สามัญชนในยุคของท่านเท่านั้น และมิได้มุ่งตำหนิเพียงความผิดพลาดของผู้คนที่เกี่ยวข้องกับแวดวงวิชาการและศาสนาเท่านั้น หากแต่ท่านยังวิพากษ์ชนชั้นที่กุมบังเหียนอำนาจการปกครองไว้ในมืออย่างกล้าหาญเต็มที่ ท่านประกาศความจริงข้อนี้อย่างเปิดเผยว่า อำนาจการปกครองได้ตกไปอยู่ในมือของผู้ไม่คู่ควร และได้กลายเป็นของเล่นของเด็ก ๆ ในยุคแห่งการปกครองแบบเผด็จการที่ผู้ปกครองมีอำนาจเบ็ดเสร็จ การวิพากษ์เช่นนี้อาจก่อให้เกิดผลร้ายแรงยิ่ง แต่ลิ้นที่พูดความจริงของเมาลานาก็ไม่เคยนิ่งเงียบ ท่านกล่าวว่า

«เมื่ออำนาจตัดสินตกอยู่ในมือของผู้คุมคุก ย่อมแน่นอนว่าซุนนูน (ร.ฮ.) จะต้องตกอยู่ในคุก

เมื่อปากกาอยู่ในมือของผู้ทรยศ ย่อมแน่นอนว่ามันศูร (ร.ฮ.) จะต้องอยู่บนตะแลงแกง

เมื่อกิจการทั้งหลายตกอยู่แก่คนโง่เขลา ย่อมเป็นการสมควรที่ ‹พวกเขาสังหารบรรดานบี› จะเกิดขึ้น»[^2]

ท่านได้กล่าวถึงผลของการที่อำนาจการปกครองตกอยู่ในมือที่ผิด พร้อมทั้งร้องทุกข์ต่อสภาพยุคสมัยของตนว่า

«เมื่ออำนาจตัดสินตกอยู่ในมือของผู้หลงผิด เขาย่อมคิดว่าบ่อน้ำคือตำแหน่งอันสูงส่ง แล้วก็ตกลงไปในบ่อนั้น

คนโง่ทั้งหลายกลายเป็นผู้นำ ส่วนผู้มีปัญญาด้วยความหวาดกลัวได้ซุกศีรษะไว้ในผ้าห่ม»[^3]

อะกีดะฮ์และวิชาอิลมุลกะลาม

เมาลานามิได้เพียงวิพากษ์ศาสตร์แห่งเหตุผลนิยมและปรัชญา รวมถึงความไม่สมดุล การยึดติดรูปแบบภายนอก และความหลงใหลในการเล่นถ้อยคำของวิชาอิลมุลกะลามในยุคของท่านเท่านั้น และท่านมิได้พอใจเพียงการเรียกร้องให้ใช้ความรู้สึกภายใน ญาณหยั่งรู้ จิตวิญญาณ และความรัก (อิชก์) เท่านั้น หากแต่ท่านยังได้คลี่คลายประเด็นปัญหาและข้อยุ่งยากทางวิชาอิลมุลกะลามด้วยแนวทางเฉพาะของท่านเองอีกด้วย

[^1]: ดีวาน หน้า 280 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 131 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 325

...และพยายามอธิบายด้วยลีลาเฉพาะตัวของท่าน และทำให้เข้าไปจับใจผู้อ่าน กล่าวได้ว่าดะอ์วะฮ์ของเมาลานาและปรัชญาของท่านมิได้เป็นเพียงการปฏิเสธและการวิพากษ์เท่านั้น หากยังเป็นเชิงบวกและเชิงสั่งสอนด้วย ประเด็นปัญหาต่าง ๆ ที่วิชากะลามต้องพ่ายแพ้ในการแก้ไข และปมต่าง ๆ ที่ยิ่งพยายามคลี่คลายก็ยิ่งเกิดปมขึ้นนับไม่ถ้วน เมาลานากลับอธิบายประเด็นเหล่านั้นได้ราวกับว่าไม่มีความซับซ้อนใด ๆ อยู่ในนั้นเลย และราวกับว่ามันเป็นความจริงอันประจักษ์ชัด เป็นเรื่องราวและเหตุการณ์ในชีวิตประจำวัน วิธีการเฉพาะของเมาลานาคือ ท่านไม่พยายามเอาชนะสติปัญญาหรือทำให้คู่สนทนาจนมุมไร้คำตอบ แต่ท่านพยายามทำให้คำพูดของท่านฝังลงในหัวใจและซึมเข้าสู่ความคิดของเขาด้วยความยินดีและความพอใจของเขาเอง จนคู่สนทนารู้สึกว่าเรื่องนี้มีอยู่ในใจของเขามาก่อนแล้ว และเมาลานาเพียงแต่เป็นผู้ถ่ายทอดมันออกมาเท่านั้น ผลของลีลาการพูดเช่นนี้คือ จาก "มัษนะวี" ทำให้เกิดการยอมรับอย่างมั่นคง ความเปิดกว้างของอก และความสงบของหัวใจในเรื่องหลักการศาสนา อะกีดะฮ์ ตลอดจนประเด็นและข้อถกเถียงทางวิชากะลาม ซึ่งไม่อาจเกิดขึ้นได้จากห้องสมุดหนังสือวิชากะลามทั้งห้อง พร้อมกันนั้นยังก่อให้เกิดรสชาติและความปีติอย่างหนึ่ง ซึ่งจะเกิดได้ก็จากถ้อยคำของผู้มีความเชื่อมั่นอย่างแท้จริง (ยะกีน) และผู้มีความรัก (อิชก์) เท่านั้น

แม้ว่าเมาลานาจะเป็นปรมาจารย์ผู้ช่ำชองและผู้รู้ผู้ลึกซึ้งแห่งสำนักคิดอัชอะรีย์ แต่ด้วยประสบการณ์ส่วนตัวและพรสวรรค์ที่อัลลอฮ์ประทานให้ ท่านมีสถานะเป็นมุจญ์ตะฮิดในเรื่องอะกีดะฮ์และกะลาม และเป็นผู้วางรากฐานวิชากะลามแบบใหม่ วิถีของท่านแตกต่างอย่างสิ้นเชิงจากนักกะลามและอุละมาอ์ด้านอะกีดะฮ์ทั่วไป และใกล้เคียงกับวิธีการให้เหตุผลของอัลกุรอานและฟิฏเราะฮ์อันบริสุทธิ์มากกว่าอย่างไม่ต้องสงสัย

การมีอยู่ของพระผู้สร้าง

ประเด็นการมีอยู่ของพระผู้สร้างเป็นประเด็นพื้นฐานและเป็นสมรภูมิแห่งความคิดเห็นของวิชากะลามและของทุกศาสนา หลักฐานที่วิชากะลามแบบเก่าเสนอไว้นั้นเป็นเพียงหลักฐานเชิงตรรกะล้วน ๆ ซึ่งไม่ก่อให้เกิดสภาวะแห่งการยอมรับอย่างมั่นคงและความเชื่อมั่นแท้จริง อย่างมากที่สุด...

...ผู้คนส่วนใหญ่ก็จนด้วยคำตอบ วิธีการของอัลกุรอานในเรื่องนี้คือ ปลุกเร้าฟิฏเราะฮ์อันบริสุทธิ์ของมนุษย์ และแสดงความไว้วางใจต่อฟิฏเราะฮ์นั้น จนปลุกสำนึกที่หลับใหลอยู่ให้ตื่นขึ้น อัลกุรอานให้ท่านนบีกล่าวออกมาอย่างเป็นธรรมชาติว่า

أَفِى ٱللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ

«จะมีความสงสัยใด ๆ เกี่ยวกับอัลลอฮ์ได้หรือ ผู้ทรงบังเกิดชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน» (ซูเราะฮ์อิบรอฮีม 14:10)

ด้วยความเป็นธรรมชาติและความประหลาดใจเช่นนี้ ฟิฏเราะฮ์ของมนุษย์ก็สะดุ้งตื่น และเริ่มทำงานอย่างถูกต้อง แล้วจากการสร้างแผ่นดินและชั้นฟ้า ก็ถูกชี้นำไปสู่การรู้จักผู้สร้างจากสิ่งที่ถูกสร้าง และรู้จักผู้กระทำจากร่องรอยของการกระทำในทันที ทั่วทั้งอัลกุรอานจะพบวิธีการอ้างเหตุผลเช่นนี้ คือ ให้มองดูสัญญาณทั้งหลายของอัลลอฮ์ และจากสิ่งถูกสร้างไปถึงพระผู้สร้าง จากสิ่งที่ถูกประดิษฐ์ไปถึงผู้ประดิษฐ์ ในทัศนะของอัลกุรอาน นี่คือหนทางแห่งการรู้จักพระผู้เป็นเจ้าที่แน่นอน สั้น และปราศจากภัยอันตราย

سَنُرِيهِمْ ءَايَـٰتِنَا فِى ٱلْـَٔافَاقِ وَفِىٓ أَنفُسِهِمْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ ۗ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ شَهِيدٌ ﴿٥٣﴾

«บัดนี้เราจะให้พวกเขาเห็นสัญญาณทั้งหลายของเราในโลก และในตัวของพวกเขาเอง จนกระทั่งเป็นที่ชัดแจ้งแก่พวกเขาว่า มันคือความจริง ยังไม่เพียงพอดอกหรือที่พระผู้อภิบาลของเจ้านั้นทรงเป็นพยานต่อทุกสิ่ง» (ซูเราะฮ์ฮา-มีม อัสสัจญ์ดะฮ์ [ฟุศศิลัต] 41:53)

เมาลานา (รูมี) ก็ได้ใช้วิธีการอ้างเหตุผลเช่นนี้ในหนังสือมัษนะวี (مثنوی) ด้วย ท่านอ้างเหตุผลถึงการมีอยู่ของพระผู้สร้างจักรวาลจากจักรวาลในหลายแห่ง ท่านกล่าวว่า ในโลกนี้เราเห็นสิ่งต่าง ๆ มากมายเกิดขึ้น แต่ผู้กระทำนั้นไม่ปรากฏแก่สายตาภายนอก ทว่าสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นนั้นเองคือหลักฐานว่า เบื้องหลังม่านนี้มีผู้กระทำอยู่ แต่การกระทำนั้นปรากฏชัด ส่วนผู้กระทำนั้นซ่อนเร้น

«มือนั้นซ่อนเร้น แต่ปากกากำลังเขียนตัวอักษร ม้ากำลังควบทะยาน แต่ผู้ขี่นั้นมองไม่เห็น»

«ลูกธนูปรากฏให้เห็น แต่คันธนูมิได้ปรากฏ ชีวิตทั้งหลายปรากฏให้เห็น แต่ชีวาแห่งชีวิตนั้นซ่อนเร้นอยู่»[^1]

ทว่าการเคลื่อนไหวนั้นเองคือหลักฐานแห่งการมีอยู่ของผู้ทำให้เคลื่อนไหว หากที่ใดได้ยินเสียงลมพัดสะบัด ก็จงเข้าใจเถิดว่ามีผู้ทำให้ลมพัดอยู่ด้วย

«เจ้าเห็นลมที่พัดไหว แต่ลมนั้นมิใช่ผู้ทำให้ลมพัด เพราะฉะนั้น จงเชื่อมั่นในปัญญาของเจ้าทุกครั้ง ว่าเมื่อมีสิ่งที่เคลื่อนไหว ย่อมต้องมีผู้ทำให้มันเคลื่อนไหว»[^2]

หากเจ้ามองไม่เห็นผู้ก่อผล ร่องรอยของเขาก็ย่อมปรากฏแก่ตา จงเข้าใจจากร่องรอยเหล่านั้นเถิดว่าผู้ก่อผลมีอยู่จริง การเคลื่อนไหวและชีวิตในร่างกายมาจากวิญญาณ แม้วิญญาณจะมองไม่เห็น แต่การเคลื่อนไหวของร่างกายคือหลักฐานยืนยันการมีอยู่ของมัน

«แม้เจ้าจะมองไม่เห็นเขาด้วยสายตา ก็จงเข้าใจเขาด้วยการปรากฏของร่องรอย ร่างกายเคลื่อนไหวด้วยวิญญาณ เจ้ามองไม่เห็นวิญญาณ แต่จงรู้จักวิญญาณจากการเคลื่อนไหวของร่างกาย»[^3]

สำหรับผู้ก่อผลนั้น จะมีหลักฐานใดเล่ายิ่งไปกว่าร่องรอยของเขา และสำหรับผู้สร้างนั้น จะมีหลักฐานใดเล่ายิ่งไปกว่าสิ่งที่เขาสร้างขึ้น? สำหรับการมีอยู่ของดวงอาทิตย์ จะมีหลักฐานใดเล่ายิ่งไปกว่าแสงสว่างของมัน?

«ดวงอาทิตย์จะไม่มีหลักฐานใดเลย นอกจากแสงแห่งดวงอาทิตย์ที่สาดส่องแผ่ไพศาล»[^4]

ยิ่งกว่านั้น จักรวาลมิใช่เพียงมีอยู่เท่านั้น แต่ยังเป็นระเบียบ มีกฎเกณฑ์ และจัดวางอย่างเป็นแบบแผน ทุกสิ่งต่างผูกติดอยู่กับกรอบของตน การโคจรของดวงดาวมีระบบเฉพาะ ดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ก็มีหลักการและกฎเกณฑ์ของมัน แม้แต่เมฆและลมก็มิใช่ช้างที่ไร้โซ่ตรวน ซึ่งจะไปทางใดก็ได้ตามใจชอบ สำหรับพวกมันก็มีแส้กำหนดไว้ หากแข็งข้อแม้เพียงเล็กน้อย ก็จะถูกเฆี่ยนตีทันที ระบบและระเบียบนี้เป็นหลักฐานอันชัดแจ้งว่า เหนือจักรวาลนั้นมีพระผู้สร้างและพระผู้บริหารจัดการ และพระองค์ทรงปรีชาญาณและทรงรอบรู้ยิ่ง และจักรวาลมิได้หลุดพ้นออกไปจากอำนาจและการบริหารจัดการของพระองค์แม้แต่ชั่วขณะเดียว

[^1]: มัษนะวี หน้า 305 [^2]: แหล่งเดียวกัน [^3]: แหล่งเดียวกัน [^4]: แหล่งเดียวกัน

«หากเจ้าเห็นความเร่าร้อน ก็จงใคร่ครวญถึงพระประสงค์อันลึกซึ้ง จงพินิจดูการหมุนเวียนและการเดือดพล่านในธาตุทั้งหลาย ดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ดุจวัวสองตัวที่หมุนโม่แป้ง พวกมันหมุนวนและเฝ้าระวังอยู่ ดวงดาวทั้งหลายก็เคลื่อนจากเรือนหนึ่งไปสู่อีกเรือนหนึ่ง เป็นพาหะของทั้งโชคร้ายและโชคดี เมฆก็เช่นกัน ด้วยแส้แห่งไฟ (ฟ้าแลบ) มันหวดว่า จงปล่อยฝนเช่นนั้นเช่นนี้ ให้ตกลงบนหุบเขาโน้น ฝนจงตกลงมาตรงนี้ มันบิดหูเมฆไว้ว่า จงฟังให้ดี»[^1]

แล้วท่านกล่าวต่อไปว่า พระผู้สร้างจักรวาลมิได้ทรงสร้างจักรวาลนี้เพื่อประโยชน์ของพระองค์เอง หากแต่ทรงสร้างขึ้นเพื่อประโยชน์ของมนุษย์และความก้าวหน้าของเขา ด้วยวิธีนี้ ท่านได้อธิบายวิทยปัญญาแห่งการสร้างโลก ซึ่งนักปรัชญาและนักเทววิทยาต่างพากันสับสนงุนงง ด้วยลีลาอันจับใจยิ่ง และในเรื่องนี้ก็ปรากฏความแช่มชื่นและความปีติยินดีของท่านอยู่ด้วย

«ท่านนบีกล่าวว่า องค์อัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรมได้ตรัสไว้ว่า เจตนาของข้าในการสร้างสรรพสิ่งคือการให้ความเมตตา ข้าสร้างขึ้นเพื่อให้พวกเขาได้รับประโยชน์จากข้า เพื่อให้พวกเขาได้ลิ้มน้ำผึ้งของข้าจนมือเปื้อน มิใช่เพื่อให้ข้าได้รับประโยชน์ใด ๆ หรือเพื่อข้าจะถอดเสื้อคลุมจากผู้เปลือยกาย ข้ามิได้สร้างสรรพสิ่งเพื่อแสวงกำไรให้ตนเอง หากแต่เพื่อจะประทานความโปรดปรานแก่บ่าวทั้งหลาย»[^2]

นุบูวะฮ์และบรรดานบี

การแนะนำบรรดานบี (อ.ล.) นั้น ท่าน (เมาลานารูมี) ได้ให้ไว้ด้วยถ้อยคำของพวกท่านเอง และชี้ว่าพวกท่านคือแพทย์แห่งพระเจ้าและผู้รักษาหัวใจ แพทย์ทั้งหลายเข้าถึงหัวใจได้ทางชีพจร ส่วนบรรดานบีเข้าถึงหัวใจได้โดยตรง แพทย์ทั้งหลายใส่ใจต่อการคงไว้ซึ่งสุขภาพของร่างกาย ส่วนบรรดานบีใส่ใจต่อการเยียวยาหัวใจ ตลอดจนการแก้ไขปรับปรุงและความสมดุลของจริยธรรมและการกระทำ

«เราเป็นแพทย์ เป็นศิษย์ของพระผู้ทรงสัจธรรม ทะเลแดงได้เห็นเรา จึงแยกออกจากกัน»

[^1]: มัษนะวี หน้า 513 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 159

«แพทย์เหล่านั้น [แพทย์ทางกาย] คือแพทย์แห่งธรรมชาติอีกประเภทหนึ่ง ซึ่งมองเข้าไปในหัวใจโดยอาศัยชีพจร ส่วนพวกเรามองเข้าไปในหัวใจได้ดีโดยไม่ต้องอาศัยสื่อกลางใด เพราะด้วยฟิรอสะฮ์ (ญาณหยั่งรู้) เราจึงอยู่ในทัศนะที่สูงกว่า แพทย์เหล่านั้นคือแพทย์แห่งอาหารและผลไม้ ชีวิตแห่งสัตว์ดำรงมั่นอยู่ได้ด้วยพวกเขา ส่วนพวกเราคือแพทย์แห่งการกระทำและถ้อยคำ แสงแห่งความยิ่งใหญ่ (ของอัลลอฮ์) คือผู้ดลใจแก่เรา ว่าการกระทำเช่นนี้จะเป็นประโยชน์แก่ท่าน และการกระทำเช่นนั้นจะตัดขาดท่านออกจากหนทาง ว่าถ้อยคำเช่นนี้จะนำท่านไปข้างหน้า และถ้อยคำเช่นนั้นจะนำความเจ็บปวดมาสู่ท่าน สิ่งนี้และสิ่งนั้นจะเกิดผลดีหรือผลร้ายอย่างไร เราเห็นอยู่เบื้องหน้าท่านและแสดงให้ท่านเห็นอย่างจริงจัง แพทย์เหล่านั้นมีหลักฐานคือปัสสาวะ ส่วนหลักฐานของเราคือวะฮ์ยูอันสูงส่ง»[^1]

ในเรื่องหลักฐานแห่งความเป็นนบีก็เช่นกัน แทนที่ท่านจะอ้างหลักฐานจากเหตุผลทางปัญญาและข้อตั้งทางตรรกะ ท่านมักอ้างหลักฐานทางรสนิยมแห่งจิต (ซูก) และทางความรู้สึกภายใน (วิจดาน) ท่านกล่าวว่า ทุกอิริยาบถของนบีประกาศว่าท่านเป็นนบี ท่านเป็นมุอ์ญิซะฮ์ตั้งแต่ศีรษะจรดเท้าสำหรับผู้ที่ได้เห็น (หากในใจพวกเขาไม่มีความดื้อรั้นและความหยิ่งผยอง) ตัวท่านเองคือหลักฐานแห่งความเป็นนบีของท่าน นี่แหละคือสิ่งที่ทำให้อับดุลลอฮ์ อิบนุสะลาม (ร.ฎ.) กล่าวออกมาอย่างเป็นธรรมชาติทันทีที่สายตาของท่านได้ประสบกับความงามอันประดับโลกของท่านนบี ﷺ ว่า

وَاللهِ هٰذا ليس بوجهِ كَذَّابٍ

«ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ นี่ไม่ใช่ใบหน้าของคนโกหกเป็นอันขาด»

«ในหัวใจของผู้ใดก็ตามที่มีรสแห่งปัญญา เสียงของนบีก็คือมุอ์ญิซะฮ์สำหรับเขา»

ท่านกล่าวว่า ระหว่างนบีกับมโนธรรมของอุมมะฮ์นั้นมีความสอดคล้องกันอย่างหนึ่ง จนกระทั่งเมื่อนบีกล่าวสิ่งใด มโนธรรมของอุมมะฮ์ก็จะร้องขึ้นว่า "อามันนา วะศ็อดดักนา" (เราศรัทธาและเราเชื่อ) มโนธรรมของอุมมะฮ์จะเกิดความปีติล้ำลึกต่อทุกเสียงเรียกของนบี เพราะเสียงเรียกนั้นช่างดึงดูดใจ ไร้มลทิน และพิเศษไม่เหมือนใครในโลกนี้ จนไม่มีความคล้ายคลึงใด ๆ หรือโอกาสแห่งความสับสนใด ๆ ระหว่างเสียงนั้นกับเสียงเรียกและการเชิญชวนอื่นใด ท่านกล่าวว่า

[^1]: มัษนะวี หน้า 25

«เมื่อนบีส่งเสียงเรียกจากภายนอก ดวงวิญญาณของประชาชาติก็สุญูดอยู่ภายใน เพราะเสียงเช่นนั้น หูของจิตวิญญาณไม่เคยได้ยินจากผู้ใดในโลกนี้ ผู้เป็นคนแปลกหน้านั้น ด้วยความดื่มด่ำในเสียงอันแปลกประหลาด ย่อมได้ยินจากลิ้นแห่งสัจธรรมว่า "แท้จริงข้าใกล้ชิด"»[^1]

ท่านกล่าวว่า ผู้ฟังไม่จำเป็นต้องอาศัยหลักฐานจากภายนอกใด ๆ เพื่อยืนยันความสัจจริงของนบี คำพูดของท่านเป็นทั้งคำอ้างและเป็นทั้งหลักฐานในตัว และระบบของโลกก็ตั้งอยู่บนหลักการนี้ เมื่อคนกระหายน้ำ (หากเขากระหายจริง) ได้รับการเชิญชวนให้ดื่มน้ำ เขาย่อมไม่ขอหลักฐานพิสูจน์ว่านั่นคือน้ำ เมื่อแม่ต้องการให้ลูกดื่มนม ลูกก็ไม่รอหลักฐานใด ความต้องการ ความรัก และความกระหายอย่างแท้จริงก็เพียงพอแล้ว

«เมื่อเจ้ากล่าวแก่คนกระหายน้ำว่า "จงรีบเถิด ในถ้วยนี้มีน้ำ ดื่มเสียโดยเร็ว" คนกระหายจะพูดหรือว่า "นี่เป็นเพียงคำอ้าง ท่านผู้อ้างจงห่างไปจากข้าเถิด" หรือเมื่อแม่ร้องเรียกทารกที่ยังกินนมว่า "มาเถิด ลูกเอ๋ย ข้าคือแม่ของเจ้า" ทารกจะพูดหรือว่า "แม่จงนำหลักฐานมาก่อน เพื่อข้าจะได้สงบใจด้วยนมของท่าน"»[^2]

ในทัศนะของท่าน ปาฏิหาริย์ (มุอ์ญิซาต) มิใช่ต้นเหตุแห่งอีมาน กล่าวคือ ไม่จำเป็นว่าผู้ที่ได้เห็นปาฏิหาริย์จะต้องศรัทธา และข้อเท็จจริงก็เป็นเช่นนั้น คือรายชื่อของผู้ที่ศรัทธาเพราะได้เห็นปาฏิหาริย์นั้นแทบจะหาไม่พบในตำราซีเราะฮ์ ศอฮาบะฮ์ (ร.ฎ.) ผู้มีชื่อเสียงทั้งหลายล้วนเป็นผู้ที่ศรัทธาเพราะได้เห็นตัวท่านนบี ﷺ และอีมานที่แท้จริงก็คืออีมานของพวกท่านเหล่านั้น เมาลานากล่าวว่า ปาฏิหาริย์มีไว้เพื่อทำให้ฝ่ายตรงข้ามพ่ายแพ้และจนด้วยคำตอบ แต่ผู้ที่พ่ายแพ้และจนด้วยคำตอบนั้น ยากนักที่จะกลายเป็นสหายในถ้ำและผู้พร้อมสละชีวิตได้ สิ่งที่ดึงดูดและพิชิตใจอย่างแท้จริงคือความเป็นพวกเดียวกันและความสอดคล้องกลมกลืน

«ปาฏิหาริย์มิใช่ต้นเหตุแห่งอีมาน กลิ่นอายแห่งความเป็นพวกเดียวกันต่างหากที่ดึงดูดคุณลักษณะ»

[^1]: มัษนะวี หน้า 1 [^2]: แหล่งเดียวกัน

«ปาฏิหาริย์มีไว้เพื่อสยบศัตรู ส่วนกลิ่นอายแห่งความเป็นพวกเดียวกันนั้นคือสิ่งที่ดึงดูดหัวใจ ศัตรูถูกสยบ แต่หาได้กลายเป็นมิตรไม่ จะเป็นไปได้อย่างไรที่ลำคอจะถูกผูกมัดแล้วกลายเป็นมิตร»[^1]

เมื่อกล่าวถึงบรรดานบี ท่านกล่าวว่า พวกเขามีความหวงแหนในเกียรติและมีศักดิ์ศรีอย่างยิ่ง การจะได้รับประโยชน์จากพวกเขาต้องอาศัยมารยาทและความนอบน้อม พวกเขามีอุปนิสัยดุจกษัตริย์[^2] ฐานะของพวกเขาคือการเป็นผู้กล่าว และผู้อื่นเป็นผู้ฟัง การโต้แย้งและการถกเถียงย่อมเป็นเหตุแห่งการพลาดโอกาส และเป็นม่านกั้นที่ใหญ่หลวงที่สุด

«แม้มีผู้แสวงหาหลายพันคน แต่ท่านเราะซูลกลับรู้สึกเบื่อหน่าย จนแทบจะละทิ้งการเผยแผ่สาส์น บรรดาเราะซูลแห่งมโนธรรมเหล่านี้จะไม่เปิดเผยความลับ หากผู้ฟังไม่มีอุปนิสัยดุจอิสรอฟีล พวกเขามีความทระนงและความยิ่งใหญ่ดุจกษัตริย์ และต้องการให้ชาวโลกรับใช้พวกเขา หากเจ้ายังไม่ปฏิบัติต่อพวกเขาด้วยมารยาท เจ้าจะได้รับประโยชน์จากสาส์นของพวกเขาได้อย่างไร»[^3]

ท่านกล่าวว่า และจะไม่เป็นเช่นนั้นได้อย่างไร ลองพิจารณาดูเถิดว่าพวกเขามาจากที่ใด และนำสาส์นของผู้ใดมา

«มารยาทใดเล่าจะคู่ควรแก่พวกเขา เพราะพวกเขามาจากราชวังอันสูงส่ง»[^4]

การกลับคืน (มะอาด)

ในทัศนะของเมาลานา ความตายคือบทนำของชีวิตที่แท้จริง และเป็นบันไดแห่งความก้าวหน้าของมนุษย์ ความเจริญเป็นไปไม่ได้หากปราศจากความพังทลาย ขุมทรัพย์จะได้มาก็ต่อเมื่อขุดดินลงไป เมื่อบ้านที่สร้างไว้แล้วถูกทำให้พังทลาย จงเข้าใจเถิดว่ากำลังมีการตระเตรียมเพื่อสร้างขึ้นใหม่

«ราชาแห่งวิญญาณทำให้ร่างกายพังทลาย และหลังจากความพังทลายนั้น พระองค์ทรงทำให้มันเจริญรุ่งเรือง บ้านถูกทำให้พังทลายเพื่อขุมทรัพย์และทองคำ และด้วยขุมทรัพย์นั้นเอง บ้านก็ถูกสร้างให้เจริญรุ่งเรืองยิ่งกว่าเดิม»[^5]

[^1]: มัษนะวี หน้า 519 [^2]: นิสัยดุจกษัตริย์ [^3]: มัษนะวี หน้า 271 [^4]: เล่มเดียวกัน [^5]: เล่มเดียวกัน หน้า 12

การแตกสลายของร่างกายที่ทำจากดินนี้ เป็นสัญญาณแห่งการก่อสร้างอันยิ่งใหญ่ เมื่อดอกตูมแย้มบาน ก็พึงเข้าใจได้ว่าผลไม้กำลังจะมา

«เมื่อกลีบดอกร่วงหล่น ผลไม้ก็ผลิขึ้นมา เมื่อร่างกายแตกสลาย ดวงวิญญาณก็เงยศีรษะขึ้น»[^1]

พระผู้ทรงโปรดปรานอย่างสมบูรณ์ พระผู้ทรงประทานอย่างเผื่อแผ่และทรงสัจจริงนั้น จะทรงริบเอาสมบัติอันมีค่าอย่างวิญญาณไปเสียสิ้นเชิงได้อย่างไรกัน ดังนั้นพึงเข้าใจเถิดว่า พระองค์ทรงประสงค์จะประทานชีวิตนิรันดร์แทนวิญญาณอันอ่อนแอและผอมบางนี้ พระองค์ทรงประสงค์จะนำออกจากโลกดินนี้ แล้วประทานความโปรดปรานที่แม้แต่ในจินตนาการและความนึกคิดก็ไม่เคยมี

مَالَاعين رأت ولَا اذن سمعت، ولا خطر علىٰ قلب بشرٍ

«สิ่งที่ไม่เคยมีดวงตาใดได้เห็น ไม่เคยมีหูใดได้ยิน และไม่เคยผุดขึ้นในหัวใจของมนุษย์คนใด»

«ผู้ที่พระองค์ทรงสังหารเช่นนี้ พระองค์ย่อมทรงฉุดเขาไปสู่บัลลังก์และตำแหน่งที่ดีที่สุด พระองค์ทรงเอาไปครึ่งชีวิต แล้วประทานให้ร้อยชีวิต สิ่งที่ไม่อาจเข้ามาในความนึกคิดของเจ้า พระองค์ก็ทรงประทานให้»[^2]

เพื่อขั้นแห่งความก้าวหน้าอันสูงส่ง การดับสลาย (ฟะนาอ์) และความไม่มีตัวตนเป็นสิ่งจำเป็น เคยมีใครบ้างที่เขียนลงบนกระดานโดยไม่ล้างกระดานเก่าและลบรอยเดิมออกเสียก่อน? เคยมีน้ำผุดขึ้นจากใต้ดินโดยไม่ขุดดินออกบ้างหรือ? สำหรับการเขียน คนเราย่อมหากระดาษเปล่า และสำหรับการหว่านเพาะ คนเราย่อมหาที่ดินว่างเปล่า

«ผู้รู้ย่อมลบกระดานเสียก่อน แล้วจึงเขียนตัวอักษรลงบนนั้น พึงรู้ว่าเวลาแห่งการล้างกระดานนั้น ก็เพื่อจะทำให้เป็นหนังสือขึ้นมา เมื่อเขาวางรากฐานของบ้าน ขั้นแรกเขาย่อมรื้อฐานเดิมออก ขั้นแรกเขาขุดดินขึ้นจากก้นแผ่นดิน จนในที่สุดเจ้าได้น้ำที่ไหลริน กระดาษต้องเป็นที่ซึ่งยังไม่ได้เขียน เมล็ดพันธุ์ต้องหว่านในที่ที่ยังไม่ได้เพาะปลูก»[^3]

ความไม่มีตัวตนนั่นเองที่ก่อให้เกิดความคู่ควรแก่การมีอยู่ และกระตุ้นความเมตตาของพระผู้สร้างให้พลุ่งพล่าน ผู้ทรงโปรดปราน

[^1]: มัษนะวี หน้า 43 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 101 [^3]: แหล่งเดิม หน้า 141

เศรษฐีย่อมให้ทานแก่คนยากจนเสมอ

«ความมีอยู่ปรากฏขึ้นในความไม่มีอยู่ (เปรียบดั่ง) ผู้มั่งคั่งย่อมนำความเอื้อเฟื้อมาสู่ผู้ยากไร้»

จงพินิจพิจารณาสภาวะของตัวท่านเองเถิด ท่านได้ผ่านขั้นตอนแห่งวิวัฒนาการมาโดยตลอด กระบวนการแห่งการแตกสลายและการก่อตัวขึ้นใหม่ดำเนินมาไม่ขาดสาย ท่านถอดอาภรณ์แห่งความมีอยู่ชุดหนึ่งออก แล้วสวมอีกชุดหนึ่ง จากความดับสูญ (ฟะนาอ์) ครั้งหนึ่ง ท่านได้รับความคงอยู่ (บะกออ์) หากท่านยังคงอยู่ในสภาวะแรก ท่านจะได้รับความก้าวหน้าและความสมบูรณ์นี้มาจากที่ใดเล่า ท่านก็คงถูกจองจำอยู่ในน้ำและดินต่อไป แล้วบัดนี้ เหตุใดท่านจึงหวาดหวั่นต่อความก้าวหน้าขั้นสุดท้าย และเหตุใดนกแห่งวิญญาณของท่านจึงกลัวที่จะออกจากกรงแห่งธาตุทั้งหลาย

«ตั้งแต่วันที่เจ้าเข้ามาสู่ความมีอยู่ เจ้าเคยเป็นไฟ หรือดิน หรือลม หากเจ้ายังคงอยู่ในสภาวะนั้นเรื่อยไป เจ้าจะบรรลุถึงความสูงส่งนี้ได้อย่างไร ผู้เปลี่ยนแปลงความมีอยู่มิได้คงความมีอยู่แรกไว้ แต่ได้ประทานความมีอยู่อีกอย่างหนึ่งมาแทนที่[^1] ความคงอยู่เหล่านี้เจ้าได้มาจากความดับสูญ แล้วเหตุใดเจ้าจึงหันหน้าหนีจากความดับสูญเล่า ความดับสูญเหล่านี้ได้ทำความเสียหายอันใดแก่เจ้า เจ้าจึงยึดติดอยู่กับความคงอยู่ โอ้ผู้ยากไร้เอ๋ย»[^2]

ด้วยเหตุนี้ ความตายแท้จริงแล้วมิใช่ความตาย หากแต่เป็นบทนำแห่งชีวิต และวันแห่งความตายสำหรับผู้ศรัทธานั้นมิใช่ยามค่ำแห่งความโศกเศร้า หากแต่เป็นรุ่งอรุณแห่งวันอีด

«ความตายของข้าคือชีวิต จงทดสอบข้าเถิด ข้าจะหลุดพ้นจากชีวิตอันคับแคบนี้ประดุจหลุดพ้นจากครรภ์มารดา»[^3]

ไม่ควรนำความตายของผู้รู้แจ้ง (อาริฟีน) ไปเทียบกับความตายของคนทั่วไป พวกเขาไม่โศกเศร้าที่จะต้องจากโลกอันไม่จีรังนี้ไป ความตายสำหรับพวกเขาคือข่าวดีอันชุบชูชีวิต และกระแสแห่งความตายพัดมาสู่พวกเขาประดุจลมแห่งฤดูใบไม้ผลิ ลมที่ถูกส่งมาลงโทษกลุ่มชนอ๊าด ได้กลายเป็นสายลมอ่อนโยนสำหรับท่านนบีฮูด (อ.ล.) และสาวกของท่าน

«ฮูดได้ขีดเส้นรอบบรรดาผู้ศรัทธา ลมจึงอ่อนโยนลงเมื่อมาถึงเส้นนั้น»

[^1]: มัษนะวี หน้า 311 [^2]: เล่มเดียวกัน [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 276

«เช่นเดียวกันนั้น ความตายย่อมมาหาบรรดาผู้รู้แจ้ง อ่อนโยนและรื่นรมย์ ดุจสายลมอ่อนแห่งอุทยาน»[^1]

ญับรฺและอิคติยารฺ (การถูกบังคับและเจตจำนงเสรี)

การถกเถียงเรื่องญับรฺและอิคติยารฺเป็นหนึ่งในประเด็นที่ยากที่สุดของวิชาอิลมุลกะลาม มีกลุ่มหนึ่งที่ปฏิเสธเจตจำนงเสรี และยึดถือว่ามนุษย์ถูกบังคับโดยสิ้นเชิง กลุ่มนี้เป็นที่รู้จักในประวัติศาสตร์ของอะกีดะฮ์และนิกายต่าง ๆ ในนาม "ญับรียะฮ์" เมาลานากล่าวว่า หากมนุษย์ถูกบังคับโดยสิ้นเชิงแล้ว เหตุใดเขาจึงเป็นผู้ถูกกล่าวถึงด้วยคำสั่งใช้และคำสั่งห้ามจากพระผู้เป็นเจ้า และเหตุใดบทบัญญัติแห่งชะรีอะฮ์จึงมุ่งมายังเขา เคยมีใครได้ยินว่ามีผู้ใดออกคำสั่งแก่ก้อนหินบ้างหรือ

«ปรัชญาแห่งการถูกบังคับกล่าวว่า คำสั่งใช้และคำสั่งห้ามนั้นมีอยู่จริง แต่เจตจำนงเสรีไม่มี ทั้งหมดนี้เป็นความผิดพลาด อัลกุรอานทั้งเล่มคือคำสั่งใช้ คำสั่งห้าม และคำสัญญาลงโทษ ใครเล่าเคยเห็นการออกคำสั่งแก่หินอ่อน»[^2]

ท่านกล่าวว่า ความเชื่อในเจตจำนงเสรีนั้นฝังอยู่ในฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม) ของมนุษย์ และในชีวิตประจำวัน มนุษย์ก็ยอมรับความเชื่อนี้และปฏิเสธการถูกบังคับอยู่ตลอดเวลา หากไม้จากหลังคาหล่นใส่ใครสักคน เขาก็ไม่โกรธหลังคา หากน้ำท่วมพัดพาข้าวของไป ก็ไม่เห็นใครระบายความโกรธใส่มัน หากลมพัดผ้าโพกศีรษะของใครปลิวไป ก็ไม่มีใครวิวาทกับลม ทุกคนรู้ว่าสิ่งเหล่านี้ถูกบังคับและไม่มีความผิด แต่การปฏิบัติของมนุษย์ต่อมนุษย์ด้วยกันหาเป็นเช่นนั้นไม่ ราวกับว่ามีเพียงมนุษย์เท่านั้นที่เป็นผู้มีเจตจำนงเสรี

«หากไม้จากหลังคาบ้านหักหล่นลงมาใส่เจ้า และทำให้เจ้าบาดเจ็บสาหัส เจ้าจะไม่โกรธไม้หลังคานั้นเลยแม้แต่น้อย และจะไม่ผูกใจเจ็บแค้นต่อมันเลย ว่าเหตุใดมันจึงหล่นใส่ข้าและทำให้มือข้าหัก หรือเหตุใดมันจึงหล่นใส่ข้าและเป็นศัตรูกับข้า แต่ผู้ที่มุ่งหมายจะละเมิดเกียรติของภรรยาเจ้า ความโกรธนับร้อยนับพันจะพลุ่งขึ้นจากเจ้า»

[^1]: อ้างแล้ว หน้า 25 [^2]: อ้างแล้ว เล่ม 5 หน้า 361–362

«หากน้ำหลากมาพัดพาข้าวของของเจ้าไป เจ้าจะไม่ทะเลาะวิวาทกับน้ำหลาก ไม่มีปัญญาใดจะทำเช่นนั้น หากลมมาแย่งผ้าโพกศีรษะของเจ้าไป ใจของเจ้าจะแสดงความโกรธต่อลมเมื่อใดเล่า ความโกรธที่เกิดขึ้นในตัวเจ้านั้นคือคำอธิบายถึงการมีอิสระในการเลือก เพื่อเจ้าจะได้ไม่อ้างการบังคับ (ญับร์) เป็นข้อแก้ตัว»[^1]

ท่านก้าวไปอีกขั้นหนึ่งและกล่าวว่า แม้แต่สัตว์ก็ยังรู้ถึงประเด็นเรื่องการบังคับ (ญับร์) และกำหนดสภาวะ (เกาะดัร) โดยสัญชาตญาณ และเข้าใจว่าเครื่องมือและวัตถุไม่มีความผิดใด ๆ หากเอาก้อนหินขว้างสุนัข มันจะไม่กระโจนเข้าใส่ก้อนหิน แต่จะวิ่งไล่ตามมนุษย์ เมื่อคนเลี้ยงอูฐตีอูฐ อูฐไม่โกรธไม้ แต่ต้องการแก้แค้นคนเลี้ยงอูฐ เมื่อสัตว์ยังรู้ถึงความจริงข้อนี้ มนุษย์ก็ควรละอายที่จะเป็นพวกญับรียะฮ์ (ผู้ถือว่ามนุษย์ถูกบังคับ)

«เช่นเดียวกัน หากเจ้าขว้างก้อนหินใส่สุนัข มันจะหันมาหาเจ้าและกลายเป็นศัตรู หากคนเลี้ยงอูฐขว้างอูฐ อูฐตัวนั้นจะหมายเอาชีวิตผู้ขว้าง ความโกรธของอูฐไม่ได้อยู่ที่ไม้นั้น ดังนั้นอูฐจึงรู้ถึงการมีอิสระในการเลือก สติปัญญาของสัตว์ยังรู้ถึงการมีอิสระในการเลือก อย่าได้พูดเช่นนี้เลย จงละอายเถิด โอ้สติปัญญาของมนุษย์ เรื่องนี้ชัดแจ้งอยู่แล้ว แต่ผู้กินอาหารยามรุ่งอรุณ (สะหูร) กลับปิดตาจากแสงสว่าง เมื่อความปรารถนาทั้งหมดของเขาคือการกินขนมปังนั้น เขาจึงหันไปหาความมืดเพื่อบอกว่ายังไม่ใช่กลางวัน»[^2]

เหตุและผล (อิลละฮ์ วะ มะอ์ลูล)

ในเรื่องของสาเหตุและเหตุปัจจัยนั้น กลุ่มต่าง ๆ ในอิสลามมีความสุดโต่งและความหละหลวมอย่างมาก ตามทัศนะของนักปรัชญา (ฮุกะมาอ์) ในจักรวาลมีลำดับสายของเหตุและผลดำรงอยู่ ผลจะไม่มีวันแยกออกจากเหตุได้ และสิ่งที่ถูกทำให้เกิดขึ้นก็จะไม่มีวันแยกออกจากสาเหตุได้ พวกมุอ์ตะซิละฮ์ก็ได้รับอิทธิพลจากทัศนะนี้อย่างมาก แนวโน้มของพวกเขาก็คือ สิ่งใดที่ถูกยอมรับว่าเป็นเหตุของสิ่งใด สิ่งนั้น…

[^1]: มัษนะวี หน้า 463 [^2]: แหล่งเดียวกัน

คุณสมบัติเฉพาะและผลใดที่ได้รับการยอมรับแล้ว ย่อมมีความเป็นไปได้น้อยมากที่จะเปลี่ยนแปลงหรือพลิกผัน ผลของทัศนะนี้คือ พวกเขายอมรับการมีอยู่ของสิ่งที่ผิดไปจากปกติวิสัย (เคาะร็อก อาดะฮ์) ด้วยความยากลำบากยิ่ง และเห็นว่าเป็นเรื่องห่างไกลอย่างยิ่งที่สิ่งใดจะเกิดขึ้นขัดกับคุณสมบัติเฉพาะของมัน หรือที่เหตุการณ์ใดจะอุบัติขึ้นโดยปราศจากสาเหตุ ส่วนพวกอะชาอิเราะฮ์อยู่ในอีกสุดขั้วหนึ่ง ตามทัศนะของพวกเขา ไม่มีสิ่งใดเป็นสาเหตุ (อิลละฮ์) ของสิ่งใด และไม่มีสิ่งใดมีคุณสมบัติเฉพาะหรืออิทธิพลในตัวเอง ความไม่พอดีและความสุดโต่งนี้ก็ก่อให้เกิดความเสียหายเช่นกัน ทุกคนได้ข้ออ้างในการพูดอะไรก็ได้ และในการปฏิเสธและละทิ้งสาเหตุทั้งหลาย และจากสิ่งนี้เองจึงเกิดความไร้ระเบียบและการละเลยหน้าที่ (ตะอ์ฏีล) ขึ้น

แนวทางของเมาลานาอยู่ระหว่างสองสุดขั้วนี้ ท่านยอมรับว่าสาเหตุทั้งหลายมีความเป็นจริงอยู่ และเหตุกับผล สาเหตุกับสิ่งที่เกิดจากสาเหตุ เป็นสายโซ่ที่ไม่อาจปฏิเสธได้ และไม่สมเหตุสมผลที่จะปฏิเสธ ซุนนะตุลลอฮ์โดยทั่วไปคือ ผลย่อมขึ้นอยู่กับสาเหตุ และคุณสมบัติของสิ่งต่าง ๆ ย่อมปรากฏออกมาจากสิ่งนั้น อย่างไรก็ตาม เคาะร็อก อาดะฮ์ก็เป็นไปได้ และบางครั้งก็เกิดขึ้นจริง ท่านกล่าวว่า:

«สภาพการณ์ส่วนใหญ่ดำเนินไปตามซุนนะฮ์ (แบบแผน) บางคราวอานุภาพ (ของพระองค์) ก็กลายเป็นสิ่งที่ฝ่าฝืนแบบแผน พระองค์ทรงวางแบบแผนและปกติวิสัยไว้อย่างมีรสชาติ แล้วทรงกระทำมุอ์ญิซะฮ์ซึ่งผิดไปจากปกติวิสัย แม้ไม่มีสาเหตุ หากเราไม่บรรลุถึงก็ตาม อานุภาพนั้นก็หาได้ถูกปลดออกจากสาเหตุไม่»[^1]

คนทั่วไปมองเห็นเพียงสาเหตุเหล่านี้ และพวกเขาก็มีข้อแก้ตัวที่ไม่เห็นสิ่งอื่นใด:

«สรุปคือ ผู้ที่ติดพันอยู่ในสาเหตุ ข้อแก้ตัวของเขาก็คือ ดวงตาที่เห็นเพียงเท่านี้»[^2]

ท่านกล่าวว่า แน่นอนว่าการตัดขาดจากสาเหตุนั้นไม่เหมาะสม สาเหตุทั้งหลายมีความเป็นจริงอยู่ แต่ผู้ทรงสร้างสาเหตุ (มุสับบิบุลอัสบาบ) นั้นเป็นความจริงที่สูงส่งยิ่งกว่า พระองค์คือผู้ทรงสร้างสาเหตุ พระผู้อภิบาลแห่งสาเหตุทั้งหลาย และผู้ทรงอานุภาพโดยสมบูรณ์ ดังนั้นอย่าบูชาสาเหตุจนถึงขั้นมองว่าผู้ทรงอานุภาพโดยสมบูรณ์ถูกปลดและไร้บทบาทโดยสิ้นเชิง

[^1]: มัษนะวี หน้า 427 [^2]: แหล่งเดียวกัน หน้า 261

«โอ้ผู้ถูกพันธนาการด้วยเหตุปัจจัย จงอย่าหลุดออกไปนอกเหตุปัจจัยเลย แต่ก็อย่าได้คิดคาดเดาว่าการปลดผู้เป็นต้นเหตุแห่งเหตุทั้งปวงออกจากหน้าที่จะเป็นไปได้ สิ่งใดก็ตามที่ผู้เป็นต้นเหตุแห่งเหตุทั้งปวงประสงค์ พระองค์ย่อมนำมันมา อำนาจอันเด็ดขาดนั้นย่อมขจัดเหตุปัจจัยทั้งหลายให้สิ้นไป»[^1]

พึงเข้าใจด้วยว่า เหตุปัจจัยมิได้มีเพียงเท่าที่อยู่ในความรู้และการรับรู้ของเราเท่านั้น หากแต่เหนือเหตุปัจจัยภายนอกเหล่านี้ยังมีเหตุปัจจัยอื่นอีก ซึ่งถูกปิดบังไว้จากสายตาของเรา เหตุปัจจัยภายในเหล่านี้เป็นต้นเหตุและแรงขับเคลื่อนของเหตุปัจจัยภายนอก เช่นเดียวกับที่เหตุปัจจัยภายนอกเป็นต้นเหตุของผลและสิ่งที่ตามมา เหตุอันแท้จริงนั้นบางครั้งทำให้เหตุปัจจัยภายนอกเคลื่อนไหวและส่งผล และบางครั้งก็ทำให้มันไร้ผลและหยุดนิ่ง เหตุที่สูงสุดและเป็นรากฐานแห่งทั้งปวงคือพระประสงค์ของอัลลอฮ์และพระบัญชาของพระองค์

«เจ้าตีหินกับเหล็ก ไฟก็พุ่งออกมา แต่มันก็ก้าวออกมาด้วยพระบัญชาของพระผู้ทรงสัจจะ หินและเหล็กนั้นเป็นเหตุปัจจัยก็จริง แต่โอ้คนดีเอ๋ย จงมองให้สูงขึ้นไปกว่านั้น เพราะเหตุนี้ถูกเหตุนั้นนำมาข้างหน้า เหตุใดเล่าจะเป็นเหตุขึ้นมาได้เองโดยไม่มีเหตุ เหตุนี้ถูกเหตุนั้นทำให้ส่งผล และบางคราวก็ทำให้มันไร้ผลและหยุดนิ่ง»[^2]

ดังที่เรารู้จักและเข้าใจเหตุปัจจัยภายนอกเหล่านี้ บรรดานบีผู้ทรงเกียรติก็มองเห็นและสัมผัสถึงเหตุปัจจัยอันแท้จริงเหล่านั้น

«และเหตุปัจจัยที่บรรดานบีได้รับการนำทางด้วยนั้น เหตุปัจจัยเหล่านั้นอยู่สูงกว่าเหตุปัจจัยเหล่านี้ เหตุปัจจัยนี้เป็นที่คุ้นเคยแก่ปัญญาของเรา ส่วนเหตุปัจจัยเหล่านั้นเป็นที่คุ้นเคยแก่บรรดานบี»[^3]

เหตุปัจจัยอันแท้จริงเหล่านั้นเป็นผู้ปกครองเหตุปัจจัยภายนอก และอยู่เหนือมัน

«เหนือเหตุปัจจัยทั้งหลายยังมีเหตุปัจจัยอื่นอีก อย่ามองเพียงที่เหตุปัจจัย จงทอดสายตาไปยังสิ่งนั้น»[^4]

เหตุปัจจัยภายนอกเหล่านี้ช่างต่ำต้อยและอ่อนแอยิ่งนักเมื่อเทียบกับเหตุปัจจัยอันแท้จริง เรื่องราวทั้งหมดผูกพันอยู่กับเหตุปัจจัยอันแท้จริงเท่านั้น

[^1]: มัษนะวี หน้า 427 [^2]: แหล่งเดิม หน้า 25 [^3]: แหล่งเดิม [^4]: แหล่งเดิม หน้า 246

«เหตุปัจจัยนี้ เปรียบเสมือนคนป่วยที่อ่อนแอ เหตุปัจจัยนี้ เปรียบเสมือนตะเกียงและไส้ตะเกียง ตะเกียงยามค่ำคืน จงเลือกไส้ตะเกียงที่สว่างไสวเถิด แต่จงปลอดพ้นจากตะเกียงเหล่านี้ เพราะมีดวงตะวันอยู่»[^1]

ในยุคสมัยของบรรดานบี (อ.ล.) นั้น เนื่องจากโลกทั้งโลกพัวพันอยู่กับเหตุปัจจัยที่ปรากฏภายนอก และการบูชาเหตุปัจจัยขึ้นถึงจุดสูงสุด ผู้ทรงสร้างเหตุปัจจัยและเดชานุภาพอันสมบูรณ์ของพระองค์ก็ลับหายไปจากสายตาโดยสิ้นเชิง และถูกลบเลือนไปจากจิตใจ โลกตกอยู่ในชิริกและการบูชาสิ่งที่ปรากฏภายนอก ด้วยเหตุนี้บรรดานบี (อ.ล.) จึงโจมตีเหตุปัจจัย และหันผู้คนไปสู่ผู้ทรงเป็นต้นเหตุและผู้ทรงอำนาจสัมบูรณ์แทนเหตุปัจจัย อัลลอฮ์ตะอาลาก็ทรงแสดงให้ประจักษ์ถึงความไร้แก่นสารและความอ่อนแอของเหตุปัจจัย โดยทรงให้เหตุการณ์ที่ขัดแย้งกับสายโซ่แห่งเหตุปัจจัยโดยสิ้นเชิงปรากฏขึ้นด้วยมือของพวกท่าน และทรงแสดงมุอ์ญิซาตให้เห็น

«บรรดานบีมาเพื่อตัดขาดเหตุปัจจัย พวกท่านนำมุอ์ญิซาตของตนขึ้นไปจรดดาวเสาร์ ไร้เหตุปัจจัย พวกท่านผ่าทะเลออก ไร้การเพาะปลูก พวกท่านก็พบกองข้าวสาลี ทรายก็กลายเป็นแป้งด้วยความพยายามของพวกท่าน ขนสัตว์กลายเป็นแพรไหมเมื่อพวกท่านดึงมัน อัลกุรอานทั้งเล่มล้วนว่าด้วยการตัดขาดเหตุปัจจัย เกียรติของผู้ยากไร้และความพินาศของอบูละฮับ»[^2]

แต่ตามวิถีปฏิบัติโดยทั่วไปและซุนนะฮ์อันดำเนินอยู่ของอัลลอฮ์ตะอาลา ผลย่อมเกิดขึ้นจากเหตุปัจจัย และเป้าหมายของสิ่งนี้คือการสอนบ่าวทั้งหลายให้รู้จักความพยายาม

«แต่โดยส่วนใหญ่ พระองค์ทรงให้กิจการดำเนินไปตามเหตุปัจจัย เพื่อผู้แสวงหาจะได้รู้จักการแสวงหาสิ่งที่ปรารถนา»[^3]

ด้วยลีลาเช่นนี้เอง เมาลานาได้อธิบายและปลูกฝังประเด็นทางเทววิทยา (กะลาม) ทั้งหมด ตลอดจนหลักการและอะกีดะฮ์ของศาสนา ซึ่งวิธีการอ้างเหตุผลแบบโต้วาทีของนักกะลามและอัชอะรีย์ และการสร้างภาพมายาของนักปรัชญา ได้ทำให้กลายเป็นปริศนา เป็นหัวข้อถกเถียงที่แห้งแล้งและคับแคบอย่างยิ่ง เมาลานาได้นำการถกเถียงและสัจธรรมเหล่านั้นจากวิชากะลามและปรัชญา

[^1]: มัษนะวี หน้า 141 [^2]: เล่มเดียวกัน หน้า 246 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 247

…ออกจากตรอกแคบ ๆ แล้วนำไปสู่ขอบฟ้าอันกว้างไกลแห่งความเข้าใจของคนทั่วไปและสติปัญญาอันเที่ยงตรงเพื่ออภิปรายกัน และด้วยอุปมาที่จับใจ ประเด็นที่คนทั่วไปเข้าใจได้ และสำนวนภาษาที่เรียบง่ายแต่ทรงพลัง ท่านได้ทำให้เรื่องเหล่านั้นกลายเป็นความจริงในชีวิตประจำวันและเป็นเหตุการณ์ในชีวิตจริง

อิทธิพลของมัษนะวี

มัษนะวีได้ส่งอิทธิพลอันลึกซึ้งและยาวนานต่อความคิดและวรรณกรรมของโลกอิสลาม ในวรรณกรรมอิสลามจะพบหนังสือเช่นนี้ได้น้อยยิ่งนัก ที่สามารถสร้างความประทับใจแก่วงกว้างของโลกอิสลามได้ยาวนานถึงเพียงนี้ ตลอดหกศตวรรษมานี้ วงการปัญญา วิชาการ และวรรณกรรมของโลกอิสลามยังคงก้องกังวานด้วยท่วงทำนองของมัน และมันยังคงมอบแสงสว่างใหม่แก่สมอง และความอบอุ่นใหม่แก่หัวใจ ในทุกยุคสมัย บรรดากวีได้รับเนื้อหาใหม่ ภาษาใหม่ และลีลาใหม่จากมัน และมันได้ปลุกพลังความคิดและความสามารถทางวรรณศิลป์ของพวกเขา บรรดาครูผู้สอนและนักเทววิทยา (มุตะกัลลิมีน) ได้พบหลักฐานใหม่ ๆ อุปมาที่จับใจ เรื่องเล่าที่น่าประทับใจ และหนทางใหม่ ๆ ในการตอบ เพื่อคลี่คลายคำถามและข้อสงสัยในยุคของตน และด้วยการอาศัยมัน พวกเขาได้ทำให้จิตใจที่กระวนกระวายและคนหนุ่มสาวผู้เฉลียวฉลาดในยุคของตนได้รับความสงบ ส่วนผู้คนแห่งสุลูกและมะอ์ริฟะฮ์ ได้รับจากมันซึ่งเนื้อหาแห่งญาณวิทยาอันละเอียดลึกซึ้ง ศาสตร์อันลึกล้ำ และเหนือสิ่งอื่นใดคือสาส์นแห่งความรัก ตลอดจนเครื่องปลุกความเร่าร้อนแห่งหัวใจ ความดื่มด่ำ และความลุ่มหลง และมันได้ทำให้ที่ปลีกวิเวกและที่ชุมนุมของพวกเขาสั่นสะท้านและอบอุ่นอยู่นานหลายศตวรรษ ด้วยเหตุนี้ ผู้คนแห่งความรักและผู้คนแห่งมะอ์ริฟะฮ์ในทุกยุคจึงยกย่องมันเป็นดั่งดวงประทีปแห่งที่ชุมนุมและเป็นผู้ถ่ายทอดความในใจ

ใช่ว่าเนื้อหาของมันจะพ้นจากการวิพากษ์วิจารณ์โดยสิ้นเชิง และปลอดจากความพลั้งพลาดและความผิดพลาดทุกประเภท ซูฟีผู้มีอะกีดะฮ์เสื่อมเสียจำนวนมากและผู้คนแห่งอารมณ์ใฝ่ต่ำบางครั้งก็ได้ฉวยประโยชน์จากมันไปในทางที่ผิด ผู้ยึดถือแนวคิดวะฮ์ดะตุลวุญูด ก็ยังคงพบหลักฐานและข้อยืนยันสำหรับแนวทางของตนจากมันอยู่จนถึงทุกวันนี้ อย่างไรก็ตาม มันก็เป็น…

เป็นถ้อยคำของมนุษย์ผู้ซึ่งมิได้เป็นผู้บริสุทธิ์จากความผิดพลาด (มะอ์ศูม) และในเนื้อหาของมันยังมีอารมณ์ความรู้สึกภายในหัวใจและ "อิทธิพล" จากภายนอกเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย แต่ถึงกระนั้นก็ไม่อาจปฏิเสธได้ว่า มันเป็นผลงานทางวิชาการอันยิ่งใหญ่ชิ้นหนึ่งแห่งยุคสมัยของมัน และเป็นหลักฐานยืนยันถึงความเหนือกว่าทางปัญญาของอิสลาม ตลอดจนชีวิตอันไม่รู้จักดับสูญของอิสลาม มันได้ฟาดฟันอย่างรุนแรงต่อความหยุดนิ่งทางความคิด ความแข็งทื่อทางวิชาการและวรรณกรรม และวรรณกรรมกับวิชาอิลมุลกะลามที่ยึดติดกับการตักลีดในโลกอิสลาม และได้ทำให้กองคาราวานแห่งความคิดของอิสลาม ซึ่งในศตวรรษที่เจ็ดได้หยุดพักและโน้มเอียงไปสู่ความสงบนิ่ง กลับเคลื่อนไหวและออกเดินทางอย่างกระตือรือร้นอีกครั้งหนึ่ง

ผลงานสำคัญประการหนึ่งของมันคือ ในศตวรรษที่ยี่สิบแห่งคริสต์ศักราช เมื่อลัทธิวัตถุนิยมและลัทธิประสาทสัมผัสนิยมได้บุกโจมตีโลกอิสลามอีกครั้ง และปรัชญาและวิทยาศาสตร์ใหม่ของยุโรปได้หว่านเมล็ดแห่งความสงสัยและความคลุมเครือลงในหัวใจ จนเกิดความไม่เชื่อถือโดยทั่วไปต่อเรื่องอีมานและเรื่องเร้นลับ (เฆาะยบ์) แนวโน้มที่ว่าทุกสิ่งซึ่งไม่อยู่ภายใต้การสังเกตและการทดลอง และประสาทสัมผัสภายนอกไม่อาจจับต้องได้นั้นย่อมไม่มีอยู่จริง ก็ได้ทวีความรุนแรงขึ้น ตำราอะกีดะฮ์รุ่นเก่า วิธีการอ้างหลักฐานแบบเก่า และวิชาอิลมุลกะลาม ต่างแสดงให้เห็นถึงความไร้ความสามารถที่จะเผชิญหน้ากับมัน ในเวลานั้นเองที่มัษนะวี (مثنوی) ได้เผชิญหน้ากับกระแสน้ำหลากที่ถาโถมเข้ามานี้ (ซึ่งอันตรายไม่น้อยไปกว่าชัยชนะทางวัตถุและการเมืองของยุโรป) ได้อย่างประสบความสำเร็จ และได้ประทับรอยแห่งความทรงคุณค่าของสัจธรรมทางศาสนาและเรื่องเร้นลับ ความยิ่งใหญ่ของวิชาความรู้ของบรรดานบี ความกว้างใหญ่ของโลกเร้นลับ และความสำคัญของหัวใจและวิญญาณ อีมานและญาณสัมผัสภายใน ลงในหัวใจทั้งหลายอีกครั้งหนึ่ง และได้มอบสมบัติแห่งอีมานและความเชื่อมั่นคืนให้แก่หนุ่มสาวและผู้มีความรู้หลายร้อยคนที่บาดเจ็บจากปรัชญาและวัตถุนิยม ซึ่งยืนอยู่ที่ประตูแห่งการปฏิเสธพระเจ้าและการตกศาสนา หรือได้ข้ามพรมแดนแห่งอีมานและอิสลามไปแล้ว ในอินเดียมีผู้มีความรู้จำนวนมากที่ยอมรับข้อเท็จจริงนี้อย่างเปิดเผยว่า ด้วยมัษนะวีนั้นเองที่พวกเขาได้รับสมบัติแห่งอิสลามกลับคืนมาอีกครั้ง และด้วยคุณประโยชน์ของมัน พวกเขาจึงเป็นมุสลิมและเป็นผู้มีอีมาน นักปรัชญาและนักคิดมุสลิมผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งศตวรรษที่ยี่สิบ ดร. เซอร์ มุฮัมมัด อิกบาล

...ได้ยอมรับอย่างเหมาะสมถึงฟัยฎ์และการชี้นำของชัยค์รูมี และถึงการที่ตนเป็นศิษย์และได้รับการชี้แนะจากท่าน อีกทั้งได้แสดงออกอย่างเปิดเผยว่า มัษนะวีได้มอบจิตวิญญาณใหม่และแรงดลใจใหม่แก่เขา ในที่แห่งหนึ่งเขากล่าวว่า

«ปีรรูมี ผู้เป็นมุรชิดผู้มีจิตใจสว่างไสว เป็นผู้นำกองคาราวานแห่งความรักและความดื่มด่ำ จุดหมายของท่านสูงส่งเหนือดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ ท่านใช้ทางช้างเผือกเป็นเชือกขึงกระโจม แสงแห่งอัลกุรอานอยู่ภายในอกของท่าน ถ้วยแห่งญัมชีดยังละอายต่อกระจกแห่งใจของท่าน จากขลุ่ยของบุรุษผู้มีกำเนิดบริสุทธิ์ผู้นั้น ความเร่าร้อนได้บังเกิดขึ้นอีกครั้งในจิตใจของข้าพเจ้า»[^1]

อีกแห่งหนึ่งเขากล่าวว่า

«รูมี ผู้นำทางแห่งความรักและความเมตตา ถ้อยคำของท่านคือน้ำพุสัลสะบีลสำหรับผู้กระหาย»[^2]

แต่พร้อมกันนั้น เขาก็ได้ตัดพ้อและคัดค้านว่า มีคนกลุ่มหนึ่งได้จำกัดสายตาของตนไว้เพียงถ้อยคำและความหมายภายนอกของมัษนะวี และนำมันมาเป็นเครื่องมือแห่งการร่ายรำและภาวะดื่มด่ำ (วัจญ์ด์) แทนที่จะเป็นเครื่องหลอมละลายจิตวิญญาณและความเร่าร้อนของหัวใจ

«พวกเขาได้อธิบายท่าน แต่ไม่มีผู้ใดได้เห็นท่าน ความหมายของท่านได้หนีไปดุจละมั่งหนีจากข้าพเจ้า พวกเขาเรียนรู้การร่ายรำของร่างกายจากถ้อยคำของท่าน แต่ปิดตาของตนจากการร่ายรำของจิตวิญญาณ»[^3]

แต่ความบกพร่องนี้เป็นของเรา หาใช่ของมัษนะวีไม่ มัษนะวียังสามารถเป็นเพื่อนร่วมทางได้แม้ในยุคแห่งการเปลี่ยนแปลงนี้ สิ่งที่หาได้ยากยิ่งที่สุดในยุคแห่งวัตถุนิยมนี้ คือความเร่าร้อนและความรักอันบริสุทธิ์

«หัวใจว่างเปล่าจากความเร่าร้อน สายตาก็ไม่บริสุทธิ์ แล้วจะแปลกอะไรเล่าหากเจ้าไม่ใช่เหยี่ยว ดวงตาที่สว่างไสวด้วยดินสอพองแห่งฝรั่ง ฉลาดเฉลียวและช่างพูด แต่ไม่มีน้ำตาชุ่มชื้น»[^4]

ทรัพย์สมบัตินี้สามารถได้รับจากมัษนะวีผู้ตื่นรู้ ขณะที่สั่งเสียแก่คนหนุ่มแห่งยุคปัจจุบัน...

[^1]: มัษนะวี «ปัส เจ บายัด กัรด์ อัย อักวาม-เอ ชัรก์» (پس چہ باید کرد اے اقوام شرق) หน้า 5 [^2]: ญาวีดนามะฮ์ (جاوید نامہ) หน้า 23 [^3]: เล่มเดียวกัน หน้า 222 [^4]: บาล-เอ ญิบรีล (بال جبریل)

ท่านกล่าวว่า:

«จงเลือกปีร์รูมีเป็นสหายร่วมทาง เพื่อที่อัลลอฮ์จะประทานความร้อนรุ่มและความละลายแห่งหัวใจแก่ท่าน เพราะรูมีรู้จักแยกแก่นออกจากเปลือก เท้าของเขามั่นคงอยู่ในตรอกแห่งมิตรผู้เป็นที่รัก»[^1]

[^1]: ญาวีดนามะฮ์ (جاوید نامہ) หน้า 223

INDEX

ดัชนี

(ดัชนีหนังสือ "ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต" [تاریخ دعوت و عزیمت] ภาคที่หนึ่ง)

ผู้เรียบเรียง

มุฮัมมัด ฆิยาษุดดีน นัดวี

ดัชนีบุคคล

ท่านนบีและท่านเราะซูลของเรา มุฮัมมัด เราะซูลุลลอฮ์ ﷺ — 18, 20, 30, 31, 34, 39, 40, 42, 45, 54, 65, 74, 94, 98, 110, 120, 124, 125, 139, 142, 147, 181, 185, 211, 217, 219, 223, 238, 261, 266, 267, 276, 320, 326, 343, 380

(อลิฟ)

• ท่านนบีอาดัม (อ.) — 213, 320
• ท่านนบีอิบรอฮีม (อ.) — 126, 136
• ท่านอบูบักร์ อัศ-ศิดดีก (ร.ฎ.) — 101, 338
• (อุมมุลมุอ์มินีน) ท่านอุมมุสะละมะฮ์ (ร.ฎ.) — 55
• ท่านอุมมุอาศิม (ร.ฎ.) — 34
• ท่านอิบนุอับบาส (ร.ฎ.) — 97
• ท่านอบูอัยยูบ อัล-อันศอรี (ร.ฎ.) — 261
• ท่านอบูมูซา อัล-อัชอะรี (ร.ฎ.) — 105
• อิบรอฮีม อิบนุอัดฮัม — 237
• อิบรอฮีม อิบนุอับดิลลาฮ์ — 60
• อิบรอฮีม อิบนุมุศอับ — 99
• อิบรอฮีม อิบนุมะฮ์ดี — 95
• อิบรอฮีม อัล-หัรบี — 92
• อิบนุอบีดาวูด — 85, 97, 99
• อิบนุอะษีร — 52, 71, 256, 258, 313–316
• อิบนุอิสหาก — 74
• อิบนุล-อัชอัษ — 63
• อิบนุบัฏฏูเฏาะฮ์ — 330
• (ชัยคุลอิสลาม) อิบนุตัยมียะฮ์ — 95, 125, 181, 183, 184, 190, 327
• อิบนุญุร็อยจ์ อัล-มักกี — 74
• (อับดุรเราะห์มาน) อิบนุล-เญาซี — 33, 51, 52, 60, 88, 128, 147, 183, 190, 196, 197, 225–230, 233, 247, 250, 257
• อิบนุหัยวาน — 75
• อิบนุค็อลดูน — 69, 71
• อิบนุค็อลลิกาน — 33, 64, 71, 106, 114, 119, 147, 223, 226, 257, 277

• อบุลฮากิม อัร-รอซี 75
• (อิมาม) อบุลหะซัน อัล-อัชอะรี (ร.ฮ.) 9, 103, 106, 111, 119, 121, 184, 185, 336
• อบุลหะซัน อัล-บาฮิลี 108
• อบุลหะซัน อัล-บัศรี 189
• อบุลหะซัน อัล-ญุบบาอี 105
• อบุลหะซัน อัล-ค็อซรอญี 310
• อบุลหะซัน อัช-ชาซิลี 299
• อบุลหะซัน อะลี อัน-นัดวี 10, 16
• อบุลหุซัยน์ อัล-ฮะเราะวี 114
• (อิมาม) อบูหะนีฟะฮ์ (ร.ฮ.) 68, 81, 82, 154, 155
• อบูหัยยาน อัต-เตาฮีดี 57
• อบุลค็อยร์ หัมมาด 198
• (อิมาม) อบูดาวูด อัส-สิญิสตานี 80
• อบูซะกะรียา อัต-ตับรีซี 195, 197
• อบูสะอีด อัล-ญุบบาอี 249
• อบูสะอีด อัล-มัครอมี (มุบาร็อก บิน อะลี) 198
• อบูสุลัยมาน อัล-ค็อฏฏอบี 203
• อบูฏอลิบ อัล-มักกี 134
• อบุลอับบาส อัร-ร็อกกี 100
• อบูอับดิรเราะห์มาน อัช-ชาฟิอี 97
• อบูอับดิลลาฮ์ บิน เคาะฟีฟ 107
• อบูอับดิลลาฮ์ มุหัมมัด บิน ยูสุฟ อัล-บิรซาลี 199
• อบุลอิรฟาน อัน-นัดวี 45, 47, 48
• อบูอะลี อัล-ญุบบาอี 105, 201
• อบูอะลี อัล-ฟาร์มะดี 191
• อบูอัมร์ บิน อัล-อะลาอ์ 56
• อบุลฟะร็อจ อัล-อิศบะฮานี 31
• อบุลกอซิม อัล-ฮะเราะวี 195
• อบูมุหัมมัด อัล-กอซิม อิบนุอะซากิร 287
• อบูมุสลิม อัล-คุรอซานี 79, 230
• อบุลมุซ็อฟฟัร 227
• (อิมามุลหะเราะมัยน์) อบุลมะอาลี อับดุลมะลิก อัล-ญุวัยนี 116, 117, 130, 147, 189, 224
• อบูมันศูร อัล-มาตุรีดี 114, 115
• อบุนนะญีบ อัส-สุฮ์เราะวัรดี 224
• อบูนัศร์ อัล-อิสมาอีลี 130
• อบูนัศร์ อัต-ตัมมาร 164

อัยยูบ นัจมุดดีน — 261

บ

บาบ (ผู้ก่อตั้งลัทธิบาบี) — 127

บากอข่าน — 326

บายะซีด บิสฏอมี — 134, 241

(กอฎีอัลกุฎอฮ์) อิบนุ ญะมาอะฮ์ — 298

(อิมาม) บุคอรี — 75, 78, 79, 94, 101

บัดรุดดีน เกาฮัรตาช — 341

บะดีอุซซะมาน ฟัยรูซ อัลฟัร — 339, 340, 344, 345

บุรอก ข่าน — 341, 349, 352–54

บะเราะกะฮ์ ข่าน — 345, 346

(ซัยยิด) บุรฮานุดดีน — 352

บุรฮานุดดีน มุหักกิก ติรมิซี — 338, 341

บัซซาซี — 68

บุสตานี — 56, 57, 314

บิชร์ บิน หาริษ — 164, 165

บิชร์ หาฟี — 82, 231, 241, 247

บุกรอฏ (ฮิปโปเครตีส) — 142

บิลาล บิน อบีบุรดะฮ์ — 114

บะลาซุรี — 39

บุนดาร บิน หุซัยน์ — 114

บูดะฮ์ (พระพุทธเจ้า) — 23–25

บูอะลี อิบนุ สีนา — 121

บุวัยฏี (ชาฟิอี) — 82

(กอฎี) บะฮาอุดดีน อิบนุ ชัดดาด — 262–264, 266, 267, 273, 274, 277–81, 342

(ซัยยิด) บะฮาอุดดีน ติรมิซี — 355

(ชัยค์) บะฮาอุดดีน ซะกะรียา มุลตานี — 224

(ซัยยิด) บะฮาอุดดีน ราซี — 339

(สุลฏอน) บะฮาอุดดีน วะลัด — 339, 341, 345, 349, 350, 354, 355, 359

ป

พระสันตะปาปาแห่งโรม — 270, 311

เปโตร (นักบวช) — 252

ต, ษ

ตาตารี ข่าน — 325

ตาญุดดีน สุบกี — 318

(กอฎีอัลกุฎอฮ์) ตาญุดดีน — 298

• (อิมาม) อัตติรมิซี — 80
• ตุรกานคาตูน — 131
• ตุฆลุก ตีมูรข่าน — 331–33
• ตะกียุดดีน — 277
• ตะกูดารข่าน — 326, 329
• ตะละมีซ ฮุซัยน์ กอรักห์ปูรี — 327
• ตะกีชิร — 268
• (อัลมะลิกุลมุอัซซัม) ตูรานชาฮ์ — 298
• (อะมีร) เตาซูน (เนารูซเบก) — 330
• ตะวักกุล ฮุซัยน์ — 327

-ษาบิต อิบนุ กุรเราะฮ์ — 57

ญ

• อัลญาฮิซ — 70
• ญิบรีล (อ.ล.) — 126
• ญะรีร อิบนุ อับดิลฮะมีด (มุหัดดิษ) — 88
• ญัสร์ อิบนุ วะลีด — 95
• ญะลาลุดดีน หะซัน — 343
• (เมาลานา) ญะลาลุดดีน รูมี — 74, 335, 336, 338, 339, 342, 357, 399
• ญะมาลุดดีน — 331–33
• ญะมาลุดดีน ฮาญิบ — 288
• ญุนัยด์ อัลบัฆดาดี — 17
• ญุนัยด์ ชีราซี — 134
• ชวาหะร์ลาล เนห์รู — 24
• ญูจีข่าน — 325
• เจ. บาสส์มุลลิงเงอร์ (J. Bassmullinger) — 22

จ

• ชาไตลูน — 265
• ชะฆะตายข่าน — 320–32
• ชะละบี หุซามุดดีน — 319, 353, 354, 356, 359, 361
• ชะละบี อะลาอุดดีน — 348
• เจงกิสข่าน — 312, 313, 319, 317, 316, 321–322, 323, 333

ห

• (ท่าน) อัลหะซัน (ร.ฎ.) — 197
• (ท่าน) อัลหุซัยน์ (ร.ฎ.) — 34, 68
• (ท่านหญิง) หะวาอ์ (อ.ล.) — 213
• หาริษ อัลมุหาซิบี — 134
• หากิม บิอัมริลลาฮ์ — 285

ح (ฮาอ์)

• หะบีบุรเราะห์มาน ข่าน ชัรวานี — 76
• หัจญาจ บิน ยูสุฟ — 56, 63
• หะรอเราะฮ์ — 199
• หะสัน อัลบัศรี (ร.ฮ.) — 51, 53, 55–57, 63, 64–65, 67, 247
• หะสัน บิน สะฮ์ล — 70
• หะสัน บิน ศ็อบบาห์ อัลอิสมาอีลี — 343
• หะสัน บิน เกาะห์ฏ่อบะฮ์ — 68
• หะสัน อัลมุษันนา — 33
• หัลลาจ — 249
• หัมบัล บิน ฮิลาล — 86
• หุสัยนัยน์ (มุฟตี) — 32
• เหาชับ — 31

خ (คออ์)

• (ท่าน) ค็อบบาบ (ร.ฎ.) — 100
• ข่าน อันดา — 333
• อัลค่อฏีบ อัลบัฆดาดี — 72, 115

د ذ (ดาล, ซาล)

• ดะยานันท์ สะรัสวตี — 26
• (อัลหาฟิซ) อัซซะฮะบี — 33, 82, 89, 90, 113

ر (รออ์)

• (อิมาม) อัรรอซี — 335, 339
• รอชิด — 206
• เราะบีอ์ (อัชชาฟิอี) — 82
• เราะบีอ์ บิน อะนัส — 56
• เราะบีอ์ บิน เศาะบีห์ — 74
• เราะญาอ์ บิน หัยวะฮ์ — 35
• ริชาร์ด — 269
• เราะชีดุดดีน — 329, 332
• รุกนุดดีน บัยบะริส — 325, 326
• รุกนุดดีน สันญาสี — 344
• (เมาลานา) รูม — ดูที่ ญะลาลุดดีน
• (นาง) ริส เดวิดส์ (Rhys Davids) — 24
• เรจินัลด์ วาย. เคิร์ก — 257, 265, 266

ز (ซาย)

• (ท่าน) ซัยด์ บิน ษาบิต (ร.ฎ.) — 55
• (อิมาม) ซุฟัร — 82
• (อิมาม) อัซซุฮ์รี — 88
• ซัยด์ บิน อะลี — 68

ซัยนุดดีน สิญาสี — 344

ซัยนุดดีน อิรอกี — 187, 183, 188

ส (س)

สาลิม บิน อับดุลลอฮ์ — 33

สาลิม หุซัยน์ — 305

สิปะฮ์สาลาร — 342, 345, 347, 355, 357, 358 […]

สัจญาดะฮ์ — 95

สะอ์ดุดดีน หะมะวี — 342

(ชัยค์) สะอ์ดี — 319

สะอีด บิน อบี อะรูบะฮ์ มะดะนี — 74

สะอีด บิน ญุบัยร์ — 55

สะอีด บินุล มุสัยยิบ — 33

ซุฟยาน เษารี — 71, 154, 247

โสกราตีส (สุกรอฏ) — 142

อเล็กซานเดอร์ (สิกันดัร) — 347

สุลัยมาน บิน อับดุลมะลิก — 36–34, 50, 53, 248

(ซัยยิด) สุลัยมาน นัดวี — 76

(สุลฏอน) สันญัร — 190, 191, 187, 188, 207

สีราดาดรา — 325

ซัยฟุดดีน อามิดี — 387

เซนต์พอล — 20, 21

สุยูฏี — 288, 299

ช (ش)

(อิมาม) ชาฟิอี (ร.ฮ.) — 81, 82, 87, 88, 97, 154, 155

ชิบลี นุอ์มานี — 71, 82, 147, 167, 191, 357

(ชัยค์) ชิบลี — 248

ชะร็อฟุดดีน อับดุลละฏีฟ — 294

ชะร็อฟุดดีน ยะห์ยา — 222

(กอฎี) ชุร็อยห์ — 235

(กอฎี) ชะรีก — 248

(อิมาม) ชะอ์บี — 55

(อิมาม) ชะอ์รอนี — 198

ชัมซุดดีน ตับรีซี — 52, 343, 354, 355, 361

ศังกราจารย์ (ชังกราจารยะ) — 25, 26, 36

ชิฮาบุดดีน อบูชามะฮ์ — 288, 305

ชิฮาบุดดีน สุฮ์รอวัรดี — 224, 299

ชีรดิล — 269

ชีรกูฮ์ อะสะดุดดีน — 261

ชัยฏอน 148, 237, 238, 251, 270

ศ / ฎ

• ศอลิห์ อิสมาอีล 291, 292
• ศอลิห์ บินอิมามอะห์มัด 93
• ศ็อดรุดดีน 188
• ศ็อดรุดดีน อัล-กูนะวี 342, 351, 361
• ศิดดีก หะซัน ข่าน 183, 224
• ศอลาหุดดีน อัล-อัยยูบี 252, 256, 261–63, 262, 265, 282, 283, 285–86, 298, 302, 303, 307, 342
• ศอลาหุดดีน ซัรกูบ 345, 351–54, 359, 361
• ฎ็อห์ฮาก บินอับดุรเราะห์มาน 41

ฏ

• ฏอฮิร 319
• (อิมาม) อัฏ-เฏาะห์าวี 115
• ฏ็อรมะชีรีน ข่าน 331
• ฏ็อยฟูร 95

ซ

• (อัล-มะลิก) อัซ-ซอฮิร บัยบัรส์ 298, 302, 303, 322
• (อัล-มะลิก) อัซ-ซอฮิร […] 279, 282, 306

อ

• ท่านนบีอีซา (อ.ล.) 21, 127
• ท่านอุมัร (ร.ฎ.) 34, 35
• ท่านอะลี (ร.ฎ.) 85, 129, 248, 338
• (อุมมุลมุอ์มินีน) ท่านหญิงอาอิชะฮ์ (ร.ฎ.) 212
• ท่านอับดุลลอฮ์ บินมัสอูด (ร.ฎ.) 164
• อาริม อบุนนุอ์มาน 90, 91
• อาศิม บินอะลี 79
• อาศิม บินอุมัร 34
• อัล-อาฎิด ลิดีนิลลาฮ์ 283
• อาลัมกีร์ อะอ์ซ็อม 304
• (ชัยค์) อับดุลญับบาร 223
• (กอฎี) อับดุลญับบาร 281
• อับดุรเราะห์มาน บินอิสหาก 97
• อับดุรเราะห์มาน บินกอซิม 82
• อับดุรเราะห์มาน บินมะห์ดี 87
• (ชัยค์) อับดุรร็อซซาก 222
• อับดุรร็อซซาก บินฮัมมาม 88
• อับดุลอะซีซ 223

• อับดุลอะซีซ บินสุลัยมาน — 248
• อับดุลอะซีม อัลมุนซิรี — 288
• อับดุลฆอฟิร ฟาริซี — 131, 147
• อับดุลฆอนี บินฟาคิร ฟัรรอช — 306
• (ชัยค์) อับดุลกอดิร ญีลานี — 196, 197, 199, 201, 203, 206, 207, 230
• อับดุลกอดิร หะสะนี — 147
• อับดุลกอดิร ญุรญานี — 195
• อับดุลลอฮ์ บินอิมามอะห์มัด — 93
• อับดุลลอฮ์ บินซุเบร — 34
• อับดุลลอฮ์ บินสะลาม — 387
• อับดุลลอฮ์ บินอับดุลหะกัม — 82
• อับดุลลอฮ์ บินมุบาร็อก — 71, 156
• อับดุลลอฮ์ บินวะฮ์บ์ — 82
• อับดุลลอฮ์ อัลมะห์ฎ์ — 33
• อับดุลมะลิก บินมัรวาน — 32
• (ชัยค์) อับดุลวะฮ์ฮาบ — 222
• อับดุลมุอ์มิน — 193
• อุบัยด์ — 281
• อุษมาน รูมี — 337
• อุญัยฟ์ — 99
• อุรวะฮ์ บินซุเบร — 33
• (ชัยค์อัลอิสลาม) อิซซุดดีน บินอับดุสสะลาม — 201, 287, 288, 293–294, 296–299, 302, 303
• อิกริมะฮ์ — 31, 32
• อะลาอุดดีน อัฏฏิบรีซี อัซซอฮิรี — 306
• อะลาอุดดีน ไกกุบาด — 340, 341
• อะลาอุดดีน มุหัมมัด เคาะวาริซม์ชาฮ์ — 303, 314, 310–311, 339, 340
• อะลี บินหุสัยน์ (ซัยนุลอาบิดีน) — 32, 34
• อะลี บินมะดีนี — 101
• อะลี บินยูสุฟ ตาชฟีน — 191–193
• อิมาดุดดีน ซังกี — 254, 261
• อิมาดุดดีน อัลกาติบ — 248
• อุมัร บินอบีลหะซัน เราะวาซี — 189
• (ท่าน) อุมัร บินอับดุลอะซีซ (ร.ฮ.) — 31, 36–44, 49, 50, 51–53, 48, 47, 219, 247, 248, 250
• อุมัร กัยสานี — 201
• อัมเราะฮ์ บินติอับดุรเราะห์มาน — 40

• อินายะตุลลอฮ์ — 310, 312, 323
• เอาวาม บิน เหาชับ — 66

غ (ฆ)

• ฆอซาน — 330
• (อิมามอบูฮามิด มุฮัมมัด) อัล-ฆอซาลี (ร.ฮ.) — 57, 32, 129–137, 130–42, 145–49, 151, 153, 155–58, 160, 161, 167, 168, 177, 183, 184, 186–90, 192, 194, 195, 197, 248, 288, 302, 336
• (สุลฏอน) ฆิยาษุดดีน — 331

ف (ฟ)

• (ท่านหญิง) ฟาฏิมะฮ์ (ร.ฎ.) — 248, 282
• (กอฎี) ฟาฎิล — 275
• อัล-ฟาอิซ บิดีนิลลาฮ์ — 283
• ฟัครุดดีน ฮัสซาน — 293, 294
• ฟัครุลมุลก์ ฏูซี — 128, 161, 187
• ฟัรซูก — 33
• ฟิรเอาน์ — 124
• ฟีรูซ อัล-ฟัร — ดู บะดีอุซซะมาน
• ฟาราบี — ดู อบูบักร์
• ฟิรับรี — 79
• ฟะรีด วัจดี — 262
• ฟะรีดุซซะมาน — 188
• เฟรเดอริก — 269–71
• ฟุฎ็อยล์ บิน อิยาฎ — 71

ق (ก)

• กออาน — 326
• กอซิม บิน มุฮัมมัด — 33, 30
• เกาะตาดะฮ์ ฮุซัยนี — 305
• กุตัยบะฮ์ — 100
• กุรฏุบี — 249
• กุฏบุดดีน ชีราซี — 328
• เกาะวารีรี — 95
• เกาะวามุดดีน — 188
• กูบิไล ข่าน — 317, 323
• ก็อยศ็อร (ซีซาร์) — 35, 71–269

ك (ก)

• กาซิลีน — 272

(ชัมสุลอะอิมมะฮ์) กัรดะรี — 82

กุรกุซ — 323

กิสรอ — 35

กะมาลุดดีน อิบนุลอะดีม — 342

ค / ล

คานธี — 26

กาอี — 265, 266

กิบบอน — 317

โกเดอร์ — 268

กูยูก ข่าน — 324

(สแตนลีย์) เลน-พูล — 55–253, 262–64, 281

ม

ท่านนบีมูซา (อ.ล.) — 126, 236

(ท่าน) มุษันนา อิบนุ หาริษะฮ์ (ร.ฎ.) — 86

(ท่าน) มุอาวิยะฮ์ (ร.ฎ.) — 282

มาจูจ — 315

มาร์ติน ลูเทอร์ (M. Luther) — 21

(อิมาม) มาลิก — 68, 82–100, 184, 282

มาลิก อิบนุ ดีนาร — 237

มะอ์มูน — 69–70, 85, 92, 94, 95, 98, 319

มุตะนับบี — 231

มุตะวักกิล อะลัลลอฮ์ — 92, 93, 103, 119

มุญาฮิดุดดีน บะฮ์รูซ — 261

มุญาฮิดุดดีน อัยบัก อัดดุวัยดาร — 306

มุญีรุดดีน — 162

(อิมาม) มุหัมมัด — 82

(สุลฏอน) มุหัมมัด (อะห์มัด) — 326

มุหัมมัด อบูซะฮ์เราะฮ์ — 89, 115

มุหัมมัด อิบนุ อิสมาอีล — 99, 125

มุหัมมัด อิบนุ หะสัน บากิลลานี — 197

มุหัมมัด อิบนุ หะสัน ดัยละมี ยะมานี — 126

มุหัมมัด อิบนุ สีรีน — 55

มุหัมมัด อิบนุ อับดิลหะกัม — 36

มุหัมมัด อิบนุ อับดิลลาฮ์ ตูมัรต์ — 191–93

มุหัมมัด อิบนุ มะลิกชาฮ์ — 171, 187

มุหัมมัด อิบนุ นัศร์ มัรวะซี — 92, 93, 94

มุหัมมัด อิบนุ นูห์ — 95

มุหัมมัด บะฮาอุดดีน — 338

• อัลมะลิก อัลมุซัฟฟัร ซัยฟุดดีน กุฏุซ 321
• อัลมะลิก อัลมันศูร 292
• มะลิกะฮ์ ญะฮาน 338
• มะนาซิร อะห์ซัน กีลานี 68
• มุนตะศิร บิลลาฮ์ 319
• มันศูร บิน ฆอลิบ 45, 46, 48
• มังกู กออาน 318, 319
• มังกู ข่าน 333
• (ชัยค์) มูซา 222, 223
• มูซา บิน อัลมะลิก อัลอาดิล 289, 305
• […] 114
• มุวัฟฟัก อับดุลละฏีฟ 229

(น)

• ท่านนบีนูห์ (อ.ล.) 126
• นาญี มะอ์รูฟ 307, 310
• อันนาศิร ลิดีนิลลาฮ์ 307, 308, 310
• นัจญ์มุดดีน มุคตาร ซาฮิรี 325
• (อิมาม) อันนะสาอี 80
• นุศเราะตุดดีน อะมีรแห่งอีหร่าน 261
• นะศีรุดดีน ฏูซี 318, 319
• นิซามุลมุลก์ ฏูซี 116, 117, 128, 130, 131, 187, 188
• นัมรูด 126
• นูรุดดีน ซังกี 252, 255–261, 267, 285, 286
• (อิมาม) อันนะวะวี 288

(ว)

• อัลวาษิก 92, 103
• วัศศอฟ 226, 229
• (อิมาม) วะกีอ์ 77
• (สุลฏอน) วะลัด — ดูที่ บะฮาอุดดีน
• อัลวะลีด 44, 50
• (ชาห์) วะลียุลลอฮ์ 65, 180, 302
• เวนซิงก์ (Wensinck) 114

(ฮ)

• ท่านนบีฮูด (อ.ล.) 391
• ฮารูน อัรเราะชีด 69, 71, 82, 85, 87, 98
• ฮิชาม บิน อับดุลมะลิก 33, 98
• ฮูลากู ข่าน 313, 318, 319, 325, 326
• ฮัมฟรีย์ 265

• (มงซิเออร์) อูอาร์ต — 127
• ฮัยษัม บิน บะชีร — 87
• ฮัยษัม บิน ญะมีล — 87
• แฮโรลด์ แลมบ์ — 13, 310

(ย)

• ท่านนบียูซุฟ (อ.ล.) — 244
• ยะอ์ญูจ — 315
• ยะห์ยา บิน อักษัม — 85
• ยะห์ยา บิน สะอีด — 50
• ยะห์ยา บิน มะอีน — 88, 90
• ยะห์ยา บิน ยะห์ยา อัล-ลัยษี — 82
• ยะซีด บิน เหาชับ — 51
• ยะซีด บิน อับดุลมะลิก — 63
• ยะซีด บิน อัล-มุฮัลลับ — 63
• ยะซีด บิน ฮารูน — 79
• ยะซาร — 55
• ยะอ์กูบ อัล-กินดี — 121

ชนชาติและเผ่า ชนชั้นและประชาคม

• บรรดาผู้นำศาสนจักร — 86
• คริสเตียนออร์โธดอกซ์ — 21
• อัล-อุรมะวี — 353
• อัล-อัชอะรี, อัล-อะชาอิเราะฮ์ — 17, 115, 119, 184–186, 289, 335, 362, 383, 394, 396
• บรรดานบี (อ.ล.) — 120, 129, 138, 177, 208, 251, 267, 285, 364, 367, 389, 395, 396, 398
• ชาวอิสติดลาล (ผู้ใช้การอนุมานด้วยเหตุผล) — 133
• ชาวแบกแดด — 87, 249, 306, 307
• อะฮ์ลุลบัยต์ผู้ทรงเกียรติ, วงศ์ตระกูลแห่งนุบูวะฮ์ — 33, 67, 68, 86, 282
• อะฮ์ลุสซุนนะฮ์, ชาวซุนนี — 81, 105, 106, 110, 112, 115, 116, 119, 136, 202, 274, 283, 308
• อะฮ์ลุซซอฮิร (ชาวซอฮิรียะฮ์) — 126
• ชาวอิรัก — 136, 310
• ชาวมะดีนะฮ์ — 68
• ชาวอียิปต์ — 201, 282
• ชาวมุฎ็อร, มุฎ็อร — 41, 44

(ต่อ) 335, 362, 392

ดัชนีกลุ่มชนและนิกาย (ต่อ)

• มุสลิม: 13, 19–21, 22–24, 28–52, 54, 55, 60, 61, 64, 67–74, 82, 84, 90, 95, 97, 100, 110, 120, 121, 123, 124, 130, 136, 147, 157, 160, 162, 165, 194, 196, 202, 207, 210, 219, 220, 252, 254, 255, 258, 262, 263, 269–271, 283, 284, 286, 289, 291, 295, 305, 310, 314, 319, 322–325, 328, 333, 334, 357, 398
• มะชาอิคศูฟียะฮ์ (เหล่าชัยค์ผู้เป็นศูฟี): 183
• ชาวอียิปต์: 350
• มุอ์ตะซิละฮ์: 85, 86, 103–113, 115, 122, 123, 185, 186
• มุฆัล: 223–226, 329, 331
• มุลฮิดีน (พวกนอกรีต): 193
• มุนาฟิกีน (พวกกลับกลอก): 63–65
• มุวะห์ฮิดีน (ผู้ยึดถือเตาฮีด): 193
• ฮินดู: 113
• ยะฮูดี (ชาวยิว): 21, 72, 113, 117, 120, 207, 281
• ชาวยุโรป: 22, 281
• กรีก: 20, 84, 120

บรรณานุกรม (กิตาบียาต)

• อัลกุรอานุลมะญีด

(อลิฟ)

• อบุลฆอซี: 325, 331
• อิบนุตัยมียะฮ์ (อบูซะฮ์เราะฮ์): 115
• อิบนุหัมบัล (อบูซะฮ์เราะฮ์): 89
• อุปนิษัท: 23, 25, 26
• อิตหาฟ อัส-สาดะฮ์ อัล-มุตตะกีน (اتحاف السادة المتقين): 190, 191, 288
• อิตหาฟ อัส-สาดะฮ์ (ชัรห์ อัล-อิหยาอ์) (اتحاف السادة شرح احیاء): 288
• อิหยาอ์ อุลูมิดดีน (อัล-อิหยาอ์) (احیاء علوم الدین): 57, 126, 127, 150, 151–153, 155–157, 159, 162–168, 177, 182, 183–185, 190, 191, 288
• อัคบาร วะ อาษาร (اخبار و آثار): 318
• อัคบาร บัรบัร (اخبار بربر): 193
• อัคลาก ญะลาลี (اخلاق جلالی): 117
• อิสติหสาน อัล-เคาฎ ฟี อัล-กะลาม (استحسان الخوض فی الکلام): 112
• อัสรารฺ คูดี (اسرار خودی): 360

อิสลามออร์ทรูคริสเตียนนิตี (Islam or True Christianity) 21

อัล-อิชาร็อต (อิบนุสีนา) [الإشارات] 285

อัล-อัชอะรี อบุลหะซัน 113, 114

อัล-อิศอบะฮ์ ฟี อะห์วาลิศ-ศอฮาบะฮ์ [الإصابة في أحوال الصحابة] 76

อัล-อะฆานี [الأغاني] 30, 33, 70

(ริสาละฮ์) อัล-อักลาม [(رسالہ) الأقلام] 307, 310

อิลญามุล-เอาวาม อัน อิลมิล-กะลาม [إلجام العوام عن علم الكلام] 186, 187

อัล-ฟิกฮ์ [الفقہ] 187, 183

ชีวิตทางการเมืองของอิมามอบูหะนีฟะฮ์ [امام ابوحنیفہ کی سیاسی زندگی] 68

อินญีล 21, 357

เอนไซโคลพีเดียบริแทนนิกา (Encyclopaedia Britannica) 22, 24, 251, 253

เอนไซโคลพีเดียออฟรีลิเจียนแอนด์เอทิกส์ (Encyclopaedia of Religion and Ethics) 25

อีฎอหุล-บุรฮาน [إيضاح البرهان] 113

(บ)

บาลิญิบรีล [بال جبریل] 369, 399

อัล-บิดายะฮ์ วัน-นิฮายะฮ์ [البداية والنهاية] 197, 206, 305, 306, 308, 309, 313, 318, 321, 320

อัล-บุรฮาน 189

ภควัทคีตา 25

(ต)

อัต-ตาจุล-มุกัลลัล [التاج المكلل] 183

ตารีค อิบนิค็อลลิกาน [تاريخ ابن خلكان] 33, 34, 79, 102, 108, 278

ตารีคุล-คุละฟาอ์ ของอัส-สุยูฏี [تاريخ الخلفاء للسيوطي] 321, 322

ตารีคุล-อัคลาก [تاريخ الأخلاق] 168

ตารีคุล-อิสลาม ของอัซ-ซะฮะบี [تاريخ الإسلام للذهبي] 87, 91, 93, 100, 101–98, 102

ตารีค อิศบะฮาน [تاريخ أصبهان] 40

ตารีค อินหิฏาฏ วะ สุกูฏ รูมา (ประวัติความเสื่อมและการล่มสลายของโรม) [تاریخ انحطاط وسقوط روما] 317

ตารีค บัฆดาด [تاريخ بغداد] 72, 95, 101

ตารีค ดะอ์วัต วะ อะซีมัต [تاریخ دعوت وعزیمت] 9

อัต-ตารีคุศ-เศาะฆีร [التاريخ الصغير] 94

ตารีค อัฏ-ฏ็อบรี [تاريخ الطبري] 50, 95

ตารีค อะฮ์เดวุสฏา (ประวัติศาสตร์ยุคกลาง) [تاریخ عہد وسطی] 317

ตารีค ฟะลาสิฟะตุล-อิสลาม [تاريخ فلاسفة الإسلام] 122, 125

ตารีค อัล-กามิล [تاريخ الكامل] 67–68, 256, 308, 313, 314, 316

อัต-ตารีคุล-กะบีร [التاريخ الكبير] 94

ตะอ์วีลาตุล-กุรอาน [تأويلات القرآن] 115

อัต-ตับยีน อัน อุศูลิด-ดีน [التبيين عن أصول الدين] 113

• ตับยีน กิซบิลมุฟตะรี (تبیین کذب المفتری) — 8–105, 113, 114, 189
• ตัษบีตุนนุบูวะฮ์ (تثبیت النبوۃ) — 281
• ตัซกิเราะตุลหุฟฟาซ (تذکرۃ الحفاظ) — 33, 79
• ตัซกิเราะฮ์ เดาละตชาฮ์ (تذکرہ دولت شاہ) — 345
• อัตตัรฆีบ วัตตัรฮีบ (الترغیب والترہیب) — 288
• ตะอ์รีฟุลอะห์ยาอ์ บิฟะฎออิลิลอิห์ยาอ์ (تعریف الأحیاء بفضائل الإحیاء) — 147
• ตัฟซีรเมาละวี มุฮัมมัด อะลี (تفسیر مولوی محمد علی) — 127
• ตักศ็อร ญุยูดิลอะห์รอร (تقصار جیود الاحرار) — 224
• อัตตักมิละฮ์ รุมูซุลฆ็อยบ์ (التکملہ رموز الغیب) — 223
• ตะลาช-เอ-ฮินด์ (تلاش ہند) (Discovery of India) — 24, 25
• ตัลบีส อิบลีส (تلبیس ابلیس) — 46–234, 238, 239, 246
• ตัลกีห์ ฟุฮูม อะฮ์ลิลอะษัร ฟี อุยูนิตตารีค วัสสิยัร (تلقیح فہوم اہل الأثر فی عیون التاریخ والسیر) — 250
• เตารอต (توریت) — 357
• ตะฮาฟุตุลฟะลาสิฟะฮ์ (تہافت الفلاسفہ) — 45–142

(ج) (چ)

• ญามิอ์ อัตติรมิซี (جامع ترمذی) — 80
• อัลญามิอ์ อัลอุลูม (الجامع العلوم) — 83
• ญาวีดนามะฮ์ (جاوید نامہ) — 399, 400
• ญิลาอุลอัยนัยน์ (جلاء العینین) — 201
• ญะวาฮิรุลกุรอาน (جواہر القرآن) — 146
• เจงกิสข่าน (หนังสือ) (چنگیز خاں) — 12–310, 314, 317

(ح)

• หาฎิรุลอาลัมอัลอิสลามี (حاضر العالم الاسلامی) — 127
• หุจญะตุลหัก (حجۃ الحق) — 146
• หุจญะตุลลอฮิลบาลิเฆาะฮ์ (حجۃ اللہ البالغہ) — 80, 302
• หะดีเกาะฮ์ สะนาอี (حدیقۂ سنائی) — 354
• อัลหะซัน อัลบัศรี (الحسن البصری) — 90
• หุสนุลมุหาฎเราะฮ์ (حسن المحاضرہ) — 288, 298, 299
• หิลยะตุลเอาลิยาอ์ (حلیۃ الاولیاء) — 72, 89, 90, 247
• หะมาซะฮ์ (حماسہ) — 281
• อัลหะวาดิษ อัลญามิอะฮ์ (الحوادث الجامعہ) — 306, 307

(خ)

• เคาะบัรุลวาฮิด (خبر الواحد) — 113
• คุฏบาต มัดราส (خطبات مدراس) — 6, 77

(د)

• ดาอิเราะตุลมะอาริฟ ลิลบุสตานี (دائرۃ المعارف للبستانی) — 56, 57, 66, 197, 314
• ดะอ์วะฮ์อิสลาม (อาร์โนลด์) (دعوت اسلام) — 25–324, 329, 330, 332
• อัดดะลาอิล อัลมุตะอัลลิเกาะฮ์ บิลมะลาอิกะฮ์ วัลอินส์ (الدلائل المتعلقہ بالملائکہ والانس) — 302

ด

• ดี กิบบอน (Gibbon) — 324
• ดีวานเมาลานารูม (ديوان مولانا روم) — 355, 369

ซ (ذ)

• ษัยล์ ฏอบะกอตอัล-หะนาบิละฮ์ (ذيل طبقات الحنابلة) — 198, 202, 203
• ษัยล์ อัล-มิรอาฮ์ (ذيل المرآة) — 321

ร

• อัร-ร็อดดุ อะลัล-มันฏิกิยยีน (الرد على المنطقيين) — 119
• เราะซาอิล อิควานอัศ-ศอฟา (رسائل إخوان الصفا) — 122, 285
• รุมูซุล-ฆ็อยบ์ (رموز الغيب) — 205, 206, 209, 210, 211, 212, 214
• เราะนนาตุล-มะษาลิษ (رنات المثالث) — 32

ซ (ز)

• ซาวิยะฮ์ ฆ็อซซาลียะฮ์ (زاويهٔ غزاليه) — 288
• ชีวประวัติเมาลานาญะลาลุดดีน (زندگانی مولانا جلال الدين) — 329, 343, 345, 349, 352, 354

ส

• สุลฏอนเศาะลาหุดดีน (เลน-พูล) — 254–256, 262, 263, 265, 270, 273, 281
• สุนัน อบีดาวูด (سنن أبي داود) — 80
• ชีวประวัติเมาลานารูม (سوانح مولانا روم) — 360

ซ / ษ (س)

• ชีวประวัติอุมัร อิบนุอับดิลอะซีซ (ร.ฮ.) (سيرت عمر بن عبد العزيز) — 34, 36–40, 45, 47, 50, 51
• สีเราะฮ์ อัน-นุอ์มาน (سيرة النعمان) — 82

ช

• อัช-ชามิล (الشامل) — 248
• ชะญะเราะตุล-มะอาริฟ (شجرة المعارف) — 302
• ชะษะรอตุษ-ษะฮับ ฟี อัคบาริ มัน ษะฮับ (شذرات الذهب في أخبار من ذهب) — 82
• ชัรห์ อิห์ยาอ์ อุลูม — ดู อิตหาฟ อัส-สาดะฮ์
• อัช-ชัรห์ วัต-ตัฟศีล ฟิร-ร็อดดิ อะลา อะฮ์ลิล-อิฟกิ วัต-ตัฎลีล (الشرح والتفصيل في الرد على أهل الإفك والتضليل) — 113
• อัช-ชิฟาอ์ (อิบนุสีนา) (الشفاء) — 285

ศ / ฎ

• เศาะฮิบุล-มัษนะวี (صاحب المثنوي) — 337, 345
• เศาะหาห์ซิตตะฮ์ (หนังสือหะดีษทั้งหก) — 79
• คัมภีร์อันศักดิ์สิทธิ์ (صحف مقدسه) — 21
• เศาะฮีห์อัล-บุคอรี (صحيح البخاري) — 40, 79, 80, 189
• เศาะฮีห์มุสลิม (صحيح مسلم) — 80, 189
• อัศ-เศาะฮีหัยน์ (الصحيحين) — 80
• ศิฟะตุศ-เศาะฟวะฮ์ (صفة الصفوة) — 33, 51, 247
• ศิฟะตุน-นิฟาก วะ ษัมมุล-มุนาฟิกีน (صفة النفاق وذم المنافقين) — 65
• เศาะลาหุดดีน อัล-อัยยูบี (มุหัมมัด ฟะรีด) (صلاح الدين الأيوبي) — 261

อัศ-เศาะวาอิก อัล-มุรสะละฮ์ (الصواعق المرسلة) — 285, 286

ศ็อยด์ อัล-คอฏิร (صيد الخاطر) — 219–220, 227, 232, 233, 239, 242, 243–248, 245, 250

ฎุฮา อัล-อิสลาม (ضحى الإسلام) — 123

(ฏ)

ฏ็อบเกาะต อิบนุสะอ์ด (طبقات ابن سعد) — 65

ฏ็อบเกาะต อิบนุอัส-สุบกี (طبقات ابن السبكي) — 92, 295

ฏ็อบเกาะต อัช-ชาฟิอียะฮ์ อัล-กุบรอ (طبقات الشافعية الكبرى) — 117, 131, 288, 293, 295, 297, 299, 300, 302, 319

อัฏ-ฏ็อบเกาะต อัล-กุบรอ ของอัช-ชะอ์รอนี (الطبقات الكبرى للشعراني) — 199, 202, 203

(อ) (ฆ)

อาศิมะฮ์ นุฟูส อัล-มุสตัรชิดีน วะ เกาะศิมะฮ์ ซุฮูร อัล-มุอ์ตะดีน (عاصمة نفوس المسترشدين وقاصمة ظهور المعتدين) — 125

อัล-อัสญัด อัล-มัสบูก (العسجد المسبوك) — 306

อะกออิด อะฎุดิยะฮ์ (عقائد عضدیہ) — 115

อุละมาอ์สะลัฟ (علماء سلف) — 76, 79

อะวาริฟ อัล-มะอาริฟ (عوارف المعارف) — 224

อัล-ฆ็อซาลี (الغزالی) — 187, 189, 192, 193

(ฟ)

ฟะตาวา ชัยค์ อัล-อิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ (فتاوى شيخ الإسلام ابن تيمية) — 182, 183

อัล-ฟัตห์ อัร-ร็อบบานี (الفتح الرباني) — 208, 210

อัล-ฟัตห์ อัล-กุสซี ฟี อัล-ฟัตห์ อัล-กุดซี (الفتح القسي في الفتح القدسي) — 248

ฟุตูห์ อัล-บุลดาน (فتوح البلدان) — 49

ฟุตูห์ อัล-ฆ็อยบ์ (فتوح الغيب) — 205, 206, 208, 209

ฟัคร์ อัล-อิสลาม (فخر الإسلام) — 81

ประวัติศาสตร์สารานุกรมอิสลาม (تاریخ انسائیکلوپیڈیا آف اسلام) — 127

ฟะฎออิห์ อัล-อิบาฮิยะฮ์ (فضائح الإباحية) — 136

ฟัลสะฟะฮ์ อัล-อัคลาก วะ ศิละตุฮา บิล-ฟัลสะฟะฮ์ อัล-อิฆรีกียะฮ์ (فلسفة الأخلاق وصلتها بالفلسفة الإغريقية) — 168

เฟาซ์ อัล-กะบีร (فوز الكبير) — 65

ฟัยศ็อล อัต-ตัฟริเกาะฮ์ บัยน์ อัล-อิสลาม วัซ-ซันดะเกาะฮ์ (فيصل التفرقة بين الإسلام والزندقة) — 185, 186

ฟุยูฎ ยัซดานี (فیوض یزدانی) — 210, 211, 215, 217, 218

(ก)

เกาะศิม อัล-บาฏินียะฮ์ (قاصم الباطنية) — 136

เกาะลาอิด อัล-ญะวาฮิร (قلائد الجواهر) — 199–202, 216

เกาะลาอิด อัล-อุกูด วัล-อิกยาน (قلائد العقود والعقيان) — 82

เกาะวาอิด อะกออิด อาล มุหัมมัด (قواعد عقائد آل محمد) — 136

อัล-เกาะวาอิด อัล-กุบรอ (القواعد الكبرى) — 302

กูต อัล-กุลูบ (قوت القلوب) — 134

กิยาม อัล-ลัยล์ (قيام الليل) — 62

ก

• กิตาบุลอิบานะฮ์ อัน อุศูลิดดิยานะฮ์ (كتاب الابانة عن اصول الديانة) 109, 110
• กิตาบุลอิจญ์ติฮาด (كتاب الاجتهاد) 113
• กิตาบุลอุมม์ (كتاب الأم) 82
• กิตาบุลหะยะวาน (كتاب الحيوان) 70
• กิตาบุลเคาะรอจญ์ (كتاب الخراج) 37, 82
• กิตาบุลคิฏ็อฏ วัลอาษาร (كتاب الخطط والآثار) 282, 283
• กิตาบุรเราฎะตัยน์ ฟี อัคบาริดเดาละตัยน์ (كتاب الروضتين في اخبار الدولتين) 283, 284, 286
• กิตาบุลอิบัร (كتاب العبر) 288
• กิตาบุลอะฮ์ด (كتاب العهد) 113
• กิตาบุลลุมะอ์ (كتاب اللمع) 113
• กิตาบุลฟุศูล (كتاب الفصول) 113
• กิตาบุลกิยาส (كتاب القياس) 113
• กิตาบุลมูญัซ (كتاب الموجز) 113
• อัลกัชฟ์ อัน อัสรอริลบาฏินียะฮ์ (الكشف عن اسرار الباطنية) 281
• กัชฟ์ มา กานะ อะลัยฮิ บะนู อุบัยด์ (كشف ما كان عليه بنو عبيد) 281
• กุลลิยาต สะอ์ดี (كليات سعدي) 320

ล

• ลัฟตะตุลกะบิด ฟี นะศีหะติลวะลัด (لفتة الكبد في نصيحة الولد) 226, 233

ม

• อัลมะอ์มูน (المأمون) 71
• มัษนะวี มะอ์นะวี (مثنوى معنوى) 337, 354, 355, 360, 362, 363–378, 384–386, 396, 398
• มุอ์ญิซุลกุรอาน (معجز القرآن) 302
• อัลมะหาซินุลยูซุฟียะฮ์ (المحاسن اليوسفية) 262
• อัลมุดาวะนะฮ์ (المدونة) 82
• มิรศอดุลอิบาด (مرصاد العباد) 316
• มิรอาตุลญินาน ลิลยาฟิอี (مرآة الجنان لليافعي) 224
• มิรอาตุซซะมาน (مرآة الزمان) 305
• มิรอาตุลมัษนะวี (مرآة المثنوى) 337
• อัลมุสตัศฟา (المستصفى) 189
• อัลมุสตัซฮิรี (مستظهرى) 134, 136, 148
• มุสลิม ครีด (MUSLIM CREED) 114
• มุสนัดอิมามอะห์มัด (مسند امام احمد) 101
• อัลมุอ์ตะมัด (المعتمد) 189
• อัลมุฆนี (المغني) 82, 198
• มุฟัศศ็อลุลคิลาฟ (مفصل الخلاف) 146
• มะกอศิดุศเศาะลาฮ์ (مقاصد الصلاة) 302

• มะกอศิด อัล-ฟะลาสิฟะฮ์ (مقاصد الفلاسفہ) — 141, 142
• มะกอลาต อัล-อิสลามิยีน (مقالات الاسلامیین) — 113, 114
• มุก็อดดิมะฮ์ อิบนุ คอลดูน (مقدمہ ابن خلدون) — 69
• มุก็อดดิมะฮ์ ฟัตหุลบารี (مقدمہ فتح الباری) — 78, 79
• มักรีซี […] (مقریزی توم) — 326
• มักตูบาต อิมามฆอซาลี (مکتوبات امام غزالی) — 161
• มะนากิบ อิบนุลเญาซี (مناقب ابن الجوزی) — 87, 92
• มะนากิบ อบีหะนีฟะฮ์ (مناقب ابی حنیفہ) — 68, 81
• มะนากิบ หาฟิซ ซะฮะบี (مناقب حافظ ذہبی) — 92
• มะนากิบ อัล-อาริฟีน (مناقب العارفین) — 343
• มะนากิบ อุมัร บิน อับดุลอะซีซ (مناقب عمر بن عبدالعزیز) — 38
• อัล-มุนตะซ็อม ฟี ตารีค อัล-มุลูก วัล-อุมัม (المنتظم فی تاریخ الملوک والامم) — 183, 184, 197, 249, 257
• อัล-มุนกิซ มินัฎ-เฎาะลาล (المنقذ من الضلال) — 131, 141, 146
• มันติก อัฏ-ฏ็อยร์ (منطق الطیر) — 354
• มินฮาจ อัล-กอศิดีน (منہاج القاصدین) — 147, 182, 184
• มะวาฮิบ อัล-บาฏินิยะฮ์ (مواہب الباطنیہ) — 146
• มุวัฏเฏาะอ์ (مؤطا) — 80, 282

น

• นิซอมุลมุลก์ ฏูซี (نظام الملک طوسی) — 128
• นะศีหะตุลมุลูก (نصیحۃ الملوک) — 161
• นักด์ อัล-มัษนะวี (نقد المثنوی) — 337
• อัน-นะวาดิร อัส-สุลฏอนิยะฮ์ (النوادر السلطانیہ) — 262, 264, 267, 276, 278–281

ว

• วะฟะยาต อัล-อะอ์ยาน (وفیات الاعیان) — 224
• วัตสัน (واٹسن) — 32, 333

ฮ

• ฮาวเวิร์ธ (ہوورتھ) — 323, 324
• อารยธรรมอินเดีย (ہندوستانی تمدن) — 24
• ฮิวม์ (ہیوم) — 326

ย

• ยูซุฟ ซุลัยคา (یوسف زلیخا) — 236

ดัชนีสถานที่

(อลิฟ)

• อุตรอร — 313
• อะห์ซาอ์ — 249
• อาเซอร์ไบจาน — 197, 261
• จอร์แดน — 240, 344
• อัสวาน — 241
• เยเมน — 348
• อาร์มีเนีย — 242
• สเปน — 43, 76, 191, 192, 312
• ออสเตรเลีย — 269, 270
• อิสฟะรออิน — 161
• อเล็กซานเดรีย — 192, 256
• อิศฟะฮาน — 128
• อัคมีม — 192
• อัฟกานิสถาน — 338
• แอฟริกา — 150, 173, 176, 182, 211
• อักเชฮีร์ — 340
• อันดะลุส — 75, 76, 122
• แอนติออก (อันฏอกียะฮ์) — 253, 254, 256
• อันฏอรฏูส — 253
• อังกฤษ — 269-71, 317
• อะนาโตเลีย — 255
• อิหร่าน — 78, 80, 88, 127, 197, 261, 307, 311, 312, 326, 329, 330, 332, 339, 340
• เอเชีย — 24, 43, 76
• เอเชียไมเนอร์ — 310
• เอเลีย — 241

(บา)

• บาบุลบุสตาน — 96
• บิญายะฮ์ — 192
• บุคอรอ — 75, 314, 325
• บุรซ์ — 97
• บัรกันดี — 270
• บัศเราะฮ์ — 57, 65, 67, 86, 87, 105, 107

ดัชนีชื่อสถานที่ (ต่อ)

• บะอ์ลบักก์ — 261
• บัฆดาด — 67, 70, 71, 78, 79, 86, 87, 89, 92, 94–96, 114, 116, 118, 121, 131, 134, 135, 136, 139, 140, 147, 188, 189, 194–198, 201, 206, 207, 217, 218, 223, 224–227, 249, 251, 257, 261, 288, 294, 298, 306, 307–310, 313, 317–320, 325, 332, 340, 344
• บะกีอ์ — 259
• ดินแดนเมดิเตอร์เรเนียน — 330
• ดินแดนมัฆริบ — 49
• ดินแดนเมโสโปเตเมีย (บิลาด มา บัยนัน-นะฮ์รัยน์) — 306
• บัลค์ — 338–340
• บอมเบย์ — 25

ต ษ

• ตาลีส — 197
• ตับรีซ — 344
• เตอร์กิสถาน — 78, 249, 307, 311, 312
• ตุรกี — 261
• ติกรีต — 261
• ตีล — 192
• ษาลกูต — 333

ญ จ

• ชวา — 221
• ญุรญาน — 130
• เยอรมนี — 21
• อัล-ญะซีเราะฮ์ — 187, 284, 306
• คาบสมุทรอาหรับ (ญะซีเราะตุล-อะร็อบ) — 80
• ญีลาน (ดัยลัม) — 197
• จีน — 333

ห

• ฮาริม — 261
• ฮิญาซ — 75, 87, 88, 134, 254, 285, 310
• ฮัฎเราะมูต — 221
• ฮิฏฏีน — 262, 267, 269, 270
• ฮะลับ — 253, 267, 341, 342
• ฮิมศ์ — 258, 259, 292
• ไฮเดอราบาด — 109, 250

ดัชนีสถานที่ (ต่อ)

ค็อ (خ)

• คุรอซาน 29, 71, 76, 86, 160, 229, 238, 240
• อ่าวเปอร์เซีย (เคาะลีจญ์อะญัม) 311
• คอวาริซม์ 314

ดาล (د)

• ดาอิเราะฮ์ชาฮ์อิลมุลลอฮ์ (ร.ฮ.) 10, 16
• ดิมัชก์ 67, 136, 287, 288, 291–93, 320, 330, 342, 344, 347, 351
• ดิมยาฏ 256, 306
• ดุวัยน์ 261

รอ, ซาย (ر، ز)

• รออ์บะเรลี 10, 16
• อัร-รุฮา 253, 255
• เราะห์บะฮ์ฆ็อสซาน 79
• ร็อกเกาะฮ์ 71, 95, 96, 100
• ร็อมละฮ์ 270, 276
• รัสเซีย 317
• รูม 91, 305, 342, 344, 348, 351, 354
• ร็อยย์ 88, 314, 316
• ซันญาน 314, 344

ซีน (س)

• ซะเราะค็อส 86
• สาตรา 221
• ซะมัรเกาะนด์ 115, 314
• ซินญาส 344
• สวีเดน 317
• สุเอซ 76
• ซีราดาดรา 325

ชีน (ش)

• ชาม 80, 87, 252–56, 258, 261, 276, 281, 283–86, 289, 305, 310, 318, 321, 322, 325, 348, 351
• ชีราซ 107

ศอด (ص)

• ทะเลทรายนูบะฮ์ 272
• ศ็อคเราะฮ์ 136
• ศิกิลลียะฮ์ (ซิซิลี) 269, 270
• ศ็อนอาอ์ 88

ط

ع

ف

ق

ك ل

• อังกลาซัร — 273
• กัลกัตตา — 76
• กูฟะฮ์ — 57, 68
• เคมบริดจ์ — 317
• ลารันดา — 340
• ลัคเนา — 11

(ม)

• มาซันดะรอน — 197
• มาวะรออุนนะฮ์ร — 49, 114
• มะดีนะฮ์มุเนาวะเราะฮ์ — 32, 34, 36, 64, 68, 127, 134, 254, 266, 305
• มัรรอกิช (โมร็อกโก) — 192
• มัรว์ — 86, 314
• มัชเราะอุซซะวายา (แบกแดด) — 114
• มิศร์ (อียิปต์) — 75, 80, 82, 115, 192, 256, 258, 261, 262, 267, 271, 282, 283, 285, 288, 290–99, 305, 306, 310, 321, 325, 326
• มัฆริบ — 29, 135, 192, 285
• มะกอมเคาะลีล — 188
• มักกะฮ์มุอัซเซาะมะฮ์ — 57, 88, 137, 254, 266, 335, 340
• มะลาฏิยะฮ์ — 340
• มันศูเราะฮ์ — 295
• เมาศิล (โมซุล) — 255, 258, 271
• เมาลิดุลมะซีห์ (บัยตุลละห์ม์) — 252
• มะห์ดิยะฮ์ — 192

(น)

• นาบลุส — 305
• นีชาปูร — 116, 117, 130, 139, 187, 314

(ฮ)

• เฮรัต — 339
• ฮะมะดาน — 314, 316
• ฮินดูสถาน (อินเดีย) — 19, 25–26, 44, 49, 127, 221, 224, 250, 304, 310, 398

(ย)

• ยาฟา — 254, 270, 271
• ยะมัน — 38, 44, 79, 88, 221
• เยรูซาเลม — 253, 256, 264, 266, 267–268
• ยุโรป — 27, 38, 73, 76, 193, 252, 254, 269, 398

เบ็ดเตล็ด

ป้อมปราการ แม่น้ำ และทะเล:

• ป้อมอัล-ยัลยาน — 321
• ป้อมบานิยาส — 256, 261
• ป้อมบะอ์ละบักก์ — 261
• ป้อมหาริม — 256, 261
• ป้อมหิศนุลอักรอด — 259
• ทะเลแดง — 76
• ทะเลควาริซม์ (ทะเลอารัล) — 310
• ทะเลกัซวีน (ทะเลแคสเปียน) — 197
• ทะเลอัล-กาฮิล — 24
• ทะเลฮินด์ (มหาสมุทรอินเดีย) — 24
• อ่าวอะญัม (อ่าวเปอร์เซีย) — 310
• แม่น้ำดิจญ์ละฮ์ (ไทกริส) — 306
• แม่น้ำฟุรอต (ยูเฟรทีส) — 255, 306
• ภูเขาฏูร — 236

มัสยิด สถานที่ศักดิ์สิทธิ์ และศาสนสถาน:

• บัยตุลลอฮ์อันทรงเกียรติ (อัล-กะอ์บะฮ์) — 136, 302, 307
• บัยตุลมักดิส มัสยิดอัล-อักศอ — 136, 253, 255, 256, 262, 267, 269, 270, 275, 276, 281, 292, 303
• ญามิอ์อัล-อุมะวี — 288
• ญามิอ์มัสยิดดิมัชก์ — 136
• ญามิอ์อัล-มันศูร แบกแดด — 251
• มัสยิดอุมัร — 253
• ประตูกะอ์บะฮ์ — 126
• อัร-เราเฎาะฮ์อัล-อัฏฮัร (สุสานอันบริสุทธิ์ของท่านนบี ﷺ) — 254
• มะฏาฟ (ลานเฏาะวาฟ) — 203
• โบสถ์ (เชิร์ช) — 22
• โบสถ์ (กะนีสะฮ์) — 22

สถานศึกษา สถาบัน และโรงพิมพ์:

• วิทยาลัยเอลฟินสโตน บอมเบย์ — 25
• ญามิอะฮ์อัล-กอฮิเราะฮ์ (มหาวิทยาลัยไคโร) — 168
• มหาวิทยาลัยเตหะราน — 318
• มัดเราะซะฮ์หะลาวิยะฮ์ ฮะลับ — 342
• มัดเราะซะฮ์คุดาวันดิการ — 341

ศาสนา ลัทธิ อะกีดะฮ์ และปรัชญา

คำศัพท์ทางศาสนา อิสลาม และศัพท์เฉพาะ

• ซุนนะฮ์ 29, 31, 39, 89, 92, 94, 98, 102, 104, 111, 202, 233, 234, 244, 283, 285, 305
• ชะรีอะฮ์ 124
• เศาะลาฮ์–นมาซ 124, 126
• ซิฮาร 151
• วิญญาณอะญัม (เปอร์เซีย/ไม่ใช่อาหรับ) 69
• วิญญาณอาหรับ 69
• ปัญญาแรก (อัล-อักล์ อัล-เอาวัล) 128
• ฟัรฎูและวาญิบ 124, 127
• วันกิยามะฮ์ 62
• ลิอาน 151
• ต้นกำเนิดแรก (มับดะอ์ เอาวัล) 124
• มุตอะฮ์ 85
• มุสตะหับ 127
• มะอาด (การกลับคืนสู่อัลลอฮ์) 123, 124, 126
• มุอ์ญิซาต 34, 127, 177, 184
• มะลาอิกะฮ์ 134, 126, 159
• นุบูวะฮ์ 37, 39, 53, 54, 57, 89, 111, 123, 124, 126, 127, 138
• การเสด็จลงมาของท่านนบีอีซา (อัล-มะสีห์) 127
• นิฟาก 66–63
• วะฮ์ยู 65, 89, 111, 123, 126
• วุฎูอ์ 127

ศาสตร์และวิชาการ

• จริยศาสตร์ 133
• อุศูลุลฟิกฮ์ 108
• คณิตศาสตร์ 122, 133, 142
• วิทยาศาสตร์ 398
• ภาษาสันสกฤต 26
• รัฐศาสตร์ 133
• ธรรมชาติศาสตร์ (ฏ็อบอียาต) 122, 128, 133, 134, 141, 142
• วิชาว่าด้วยเทวรูป (อิลมุลอัศนาม) 120
• วิชาตะเซาวุฟ 136
• วิชากะลาม 28, 29, 108, 113, 115, 118, 127, 129, 133, 141, 145, 154, 155, 163, 184, 186, 187, 335, 362, 364, 365, 368, 382, 383, 392, 398
• วิชาดาราศาสตร์ (อิลมุลฮัยอะฮ์) 128
• วิชาการด้านชะรีอะฮ์ 287
• วิชาการเชิงปัญญา (อะกลียาต) 113, 122, 128, 132, 189, 191
• วิชาการเชิงตัวบท (นักลียะฮ์) 128, 189, 190
• ฟิกฮ์ 29, 43, 74, 155

• ฟิกฮ์อิสลาม 82
• ฟิกฮ์ชาฟิอี 82, 130, 167
• ฟิกฮ์มาลิกี 82
• ปรัชญา 25, 29, 84, 111-121, 119-123, 125, 128, 134, 138, 141, 142, 144-146, 156, 182, 335, 396, 398
• ปรัชญาจริยธรรม 168
• ปรัชญาเทววิทยา – อิลาฮิยาต 84, 122-120, 128, 133, 134, 141, 142
• ศาสตร์อัสมาอ์อัรริญาล (ศาสตร์ว่าด้วยประวัติผู้รายงานหะดีษ) 76
• ประเด็นเรื่องความยุติธรรม (อัดล์) 85
• มะอ์กูลาต (ศาสตร์เชิงเหตุผล) 145
• มันฏิกียาต (ตรรกศาสตร์) 133, 141, 142
• ปรัชญากรีก 84, 85, 120, 122

ภาษา:

• ซีเรียก 84, 120
• สันสกฤต 25, 26, 120
• อาหรับ 33, 120
• เปอร์เซีย 120
• กรีก 120

รัฐสุลต่านและรัฐบาล:

• รัฐสุลต่านตาตาร์ 333
• รัฐบาลอุมัยยะฮ์ – คิลาฟะฮ์อุมัยยะฮ์ 44, 58, 67, 69
• คิลาฟะฮ์รอชิดะฮ์ 31, 35
• คิลาฟะฮ์อับบาซียะฮ์ – รัฐสุลต่านอับบาซียะฮ์ 67, 69, 85, 188, 307, 318, 319
• รัฐสุลต่านควาริซม์ 308
• ราชวงศ์อีลคาน 326
• ราชวงศ์โมกุล 329, 333
• รัฐสุลต่านคิฏอีย์ (คิตาน) 332, 333
• รัฐสุลต่านเซลจูก 252, 254, 310
• รัฐสุลต่านอุบัยดีย์ (ฟาฏิมียะฮ์) 282, 283
• รัฐสุลต่านละติน 255
• แคว้นอันฏอกิยะฮ์ (แอนทิออก) 253

ยุคสมัย:

• ยุคศอฮาบะฮ์ 80
• ยุคอุมัยยะฮ์ 31-33, 41, 86
• ยุคการเป็นเราะซูล – ยุคนุบูวะฮ์ 64, 65, 80, 138
• ยุคอบูบักร์ อัศศิดดีก 86
• ยุคอับบาซียะฮ์ 206, 306

เหรียญกษาปณ์:

• อัชเราะฟี 77

• เงิน — 331
• ดีนาร์ — 36, 69, 77
• รูปี — 69
• ทองคำ — 32, 331
• กินฏอร — 69
• กินี (เหรียญทองอังกฤษ) — 77

ขบวนการและสายตะริเกาะฮ์

• อิควานุศศอฟา — 121, 122, 285
• ญะมาอัตอิศลาห์วะตับลีฆ ลัคเนา — 11
• เกาะรอมิเฏาะฮ์ […] — 121
• สายกอดิรียะฮ์ — 221
• ตะริเกาะฮ์สุฮ์รอวัรดียะฮ์ — 224

เหตุการณ์และการสู้รบสำคัญ

• ไฟของนัมรูด — 126
• การเชือดของท่านนบีอิบรอฮีม (อ.) — 126
• อุทกภัยสมัยท่านนบีนูห์ (อ.) — 126
• ไม้เท้าของท่านนบีมูซา (อ.) — 126
• ฟิตนะฮ์มุอ์ตะซิละฮ์ (อิอ์ติซาล) — 103
• ฟิตนะฮ์บาฏินียะฮ์ — 123
• ฟิตนะฮ์ตาตาร์ — 303, 309
• ฟิตนะฮ์เรื่องอัลกุรอานเป็นมัคลูก (คัลกุลกุรอาน) — 84, 90, 91, 92, 95
• เหตุการณ์การตกศาสนา (ริดดะฮ์) — 254
• เหตุการณ์ป้อมหิศนุลอักรอด — 259
• เหตุการณ์กัรบะลาอ์ — 68
• สงครามหิฏฏีน — 264
• สงครามคอรอ — 327
• การสู้รบที่บะกีอะฮ์ — 259

เบ็ดเตล็ดอื่น ๆ

• รูปเคารพ/รูปปั้น — 24–26
• ญัรญีร — 284
• หินเหล็กไฟ (จักมาก) — 181
• หินดำ (หะญัรอัสวัด) — 33
• ต้นซักกูม — 177
• หมากรุก — 175
• เศาะลาตุรเราะฆออิบ — 288
• ไม้กางเขน — 32, 320
• ต้นสน — 208
• อำพัน — 70
• ฟัรสัค (หน่วยวัดระยะทาง) — 75
• ชะมดเชียง (มิสก์) — 70
• มุลูคิยะฮ์ — 282
• เครื่องยิงหิน (มันญะนีก) — 91