ชุดอะกีดะฮ์ในแสงสว่างแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ (8)

เกาะฎออ์และเกาะดัร

ศ.ดร. อุมัร สุลัยมาน อับดุลลอฮ์ อัล-อัชก็อร

ดารุนนะฟาอิส เพื่อการพิมพ์และการจัดจำหน่าย – จอร์แดน

อะกีดะฮ์ในแสงแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์ (8)

เกาะฎออ์และเกาะดัร

ศาสตราจารย์ ดร.อุมัร สุลัยมาน อับดุลลอฮ์ อัล-อัชก็อร

ดารุนนะฟาอิส เพื่อการพิมพ์และการจัดจำหน่าย – จอร์แดน

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

ด้วยพระนามของอัลลอฮ์ ผู้ทรงกรุณาปรานี ผู้ทรงเมตตาเสมอ

สงวนลิขสิทธิ์การพิมพ์

ฮ.ศ. 1425 – ค.ศ. 2005

พิมพ์ครั้งที่สิบสาม

ดารุนนะฟาอิส เพื่อการพิมพ์และจัดจำหน่าย – จอร์แดน

อัล-อับดะลี ตรงข้ามอาคารเญาฮะเราะตุลกุดส์

ตู้ ปณ. 927511 อัมมาน 11190 จอร์แดน

โทรศัพท์: 5693940, โทรสาร: 5693941

อีเมล: ALNAFAES@HOTMAIL.COM

คำนำ

มวลการสรรเสริญเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์ ผู้ทรงชี้นำเราสู่พระองค์บนหนทางอันเที่ยงตรง ทรงทำให้เราเป็นหนึ่งในผู้ภักดีต่อพระองค์ ทรงให้เกียรติแก่เราด้วยอิสลาม และทรงชี้นำเราสู่อีมาน ขอการประสาทพรแด่ผู้เป็นท่านสุดท้ายแห่งบรรดาเราะซูลและบรรดานบีของพระองค์ ผู้ได้เผยแผ่สาส์น ปฏิบัติตามอะมานะฮ์ที่ได้รับมอบหมาย ให้คำตักเตือนแก่ประชาชาติ และต่อสู้ในหนทางของอัลลอฮ์อย่างแท้จริง จนกระทั่งความตายได้มาถึงท่านจากพระผู้อภิบาลของท่าน ขอการประสาทพรและความศานติจากอัลลอฮ์จงมีแด่ท่าน แด่วงศ์วานผู้ประเสริฐของท่าน และแด่บรรดาศอฮาบะฮ์ผู้มีคุณธรรมของท่าน หลังจากนั้น

หนังสือเล่มนี้คือเล่มสุดท้ายในชุดหนังสือที่ข้าพเจ้าได้เริ่มต้นเขียนมาเป็นเวลากว่าสิบปีแล้ว ข้าพเจ้าขอสรรเสริญอัลลอฮ์ที่ทรงประทานความสำเร็จให้ข้าพเจ้าสามารถทำงานชิ้นนี้ได้จนเสร็จสมบูรณ์ ข้าพเจ้าวิงวอนขอต่ออัลลอฮ์ให้ทรงรับงานนี้ ทรงทำให้เจตนาของข้าพเจ้าบริสุทธิ์เพื่อพระพักตร์ของพระองค์ และทรงตอบแทนงานนี้แก่ข้าพเจ้าในวันที่ได้พบพระองค์ ดังที่พระองค์ทรงช่วยเหลือให้ข้าพเจ้าทำงานนี้จนสำเร็จในชีวิตนี้

พระผู้อภิบาลของข้าพเจ้าได้ทรงให้เกียรติแก่ข้าพเจ้า ด้วยการที่หนังสือชุดนี้ได้รับการตอบรับเป็นอย่างดีจากบรรดาบ่าวของอัลลอฮ์ ข้าพเจ้าวิงวอนขอต่อพระผู้อภิบาลของข้าพเจ้าให้ทรงรับงานนี้จากข้าพเจ้า และทรงพึงพอพระทัยต่องานของข้าพเจ้าด้วยความโปรดปราน ความกรุณา และความดีงามของพระองค์ และขอให้ทรงอภัยแก่ข้าพเจ้าในความผิดพลาดและความบกพร่องที่ข้าพเจ้าได้กระทำลงไปในงานนี้ ข้าพเจ้าหวังว่าผู้อ่านหนังสือชุดนี้จะช่วยดุอาอ์ให้แก่ผู้เขียน ขอให้อัลลอฮ์ทรงยกโทษในความผิดพลาดของเขา และทรงให้อภัยในบาปของเขา เผื่อว่าอัลลอฮ์จะทรงเมตตาข้าพเจ้าด้วยความจำเริญแห่งดุอาอ์ที่ดีงามจากบ่าวผู้ศอลิหฺคนหนึ่ง

ผู้อ่านได้รอคอยหนังสือเล่มนี้มาเป็นเวลานาน สิ่งที่ขัดขวางการจัดพิมพ์หนังสือเล่มนี้คือภาระงานที่ติดตามกันมาไม่ขาดสาย และธุระต่าง ๆ ที่ข้าพเจ้าไม่อาจปลีกตัวออกมาได้ จนกระทั่งอัลลอฮ์ทรงประสงค์ให้ข้าพเจ้ามีเวลาว่างอยู่บ้าง พระผู้อภิบาลของข้าพเจ้าจึงทรงทำให้ข้าพเจ้าสามารถเขียนหนังสือเล่มนี้จนเสร็จสมบูรณ์ ก่อนหน้านี้ข้าพเจ้าเคยพยายามที่จะเขียนเรื่องนี้มาแล้ว แต่ทุกครั้งที่เริ่มเขียน ข้าพเจ้าก็รู้สึกอึดอัดใจ เพราะข้าพเจ้า

ด้วยความหวั่นเกรงที่จะเขียนในเรื่องที่ปลายปากกาของผู้คนจำนวนมากได้พลั้งพลาด และผู้คนจำนวนมากที่ได้รับความเฉลียวฉลาดและความหลักแหลมได้หลงทางไปในเรื่องนี้

แท้จริงหมวดนี้เคยเป็นและยังคงเป็นหมวดที่ยากและซับซ้อนที่สุดหมวดหนึ่งที่ผู้คนได้ถกเถียงกัน ชาวหลงผิดจำนวนมากถลำสู่ความหลงผิดก็เพราะความเบี่ยงเบนในเรื่องเกาะดัร และมีผู้ถกเถียงในเรื่องนี้มากมายเพียงใดที่คิดว่าตนเองทำดีแล้ว ทั้งที่เขาหลงทาง สับสนงุนงง และเฉออกนอกเส้นทางไปแล้ว

อัลลามะฮ์อิบนุลก็อยยิมกล่าวในบทนำของหนังสือของท่าน «ชิฟาอุลอะลีล ฟี มะสาอิลิลเกาะฎออ์ วัลเกาะดัร วัลหิกมะฮ์ วัตตะอ์ลีล» ว่า «ผู้มีปัญญาส่วนใหญ่ได้มุ่งไปทุกหุบเขาในเรื่องนี้ เดินไปทุกเส้นทาง แทรกตัวเข้าไปในทุกช่องแคบ ขึ้นขี่ทั้งพาหนะที่พยศและที่เชื่อง โดยมุ่งหวังจะเข้าถึงการรู้จักมันและเข้าใจความจริงของมัน ประชาชาติต่าง ๆ ทั้งในอดีตและปัจจุบันได้พูดถึงเรื่องนี้ และพวกเขาได้เร่งรุดไปเพื่อเข้าถึงเป้าหมายของมัน กลุ่มนิกายต่าง ๆ ได้ถกเถียงในเรื่องนี้ทั้งที่มีความแตกต่างและขัดแย้งกัน บรรดานักประพันธ์ได้แต่งตำราในเรื่องนี้หลากหลายประเภท ไม่มีผู้ใดเลยนอกจากจะครุ่นคิดกับตนเองในเรื่องนี้ และแสวงหาหนทางที่จะเข้าถึงความรู้แจ้งอันแท้จริงในเรื่องนี้ ท่านจะเห็นเขาลังเลกับตนเองในเรื่องนี้ หรือโต้แย้งกับเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน และแต่ละคนต่างเลือกทัศนะหนึ่งไว้สำหรับตนเอง โดยไม่เชื่อว่าความถูกต้องอยู่ในทัศนะอื่น และไม่พึงพอใจสิ่งใดนอกจากทัศนะนั้น

พวกเขาทั้งหมด เว้นแต่ผู้ที่ยึดมั่นในวะห์ยู ล้วนถูกผลักไสออกจากเส้นทางแห่งความถูกต้อง และประตูแห่งทางนำถูกปิดกั้นต่อหน้าเขา เขาจิบดื่มโดยไม่ได้ประโยชน์อันใด และดื่มดับกระหายจากน้ำที่เน่าเหม็น เขาได้วนเวียนอยู่ที่ประตูแห่งความคิดต่าง ๆ แล้วได้มาซึ่งทัศนะและเป้าหมายที่ต่ำต้อยที่สุด เขาดีใจกับความรู้ที่ตนมีอยู่ ซึ่งไม่ทำให้อ้วนพีและไม่ช่วยบรรเทาความหิวโหย เขานำทัศนะของผู้ที่เขามีความคิดดีต่อไปไว้ก่อนวะห์ยูที่ถูกประทานลงมาและถูกบัญญัติไว้ และตัวบทที่สืบถึงท่านนบี ﷺ เขาเป็นผู้สับสนงุนงงที่ปฏิบัติตามผู้สับสนงุนงงทุกคน เขาคิดว่าเครื่องดื่มทุกอย่างคือน้ำ เขาจึงกระหายอยู่ตลอดชีวิต เขาถูกเรียกร้องสู่ความถูกต้องจากสถานที่อันไกลโพ้น ว่าจงมาสู่ทางนำเถิด แต่เขาก็ไม่ตอบรับจนถึงวันแห่งการลงโทษตามที่ถูกสัญญาไว้ แท้จริงเขาได้ดีใจกับสิ่งที่

أَهَـٰٓؤُلَآءِ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنۢ بَيْنِنَآ ۗ أَلَيْسَ ٱللَّهُ بِأَعْلَمَ بِٱلشَّـٰكِرِينَ ﴿٥٣﴾ وَإِذَا

...ที่เขามีอยู่ในความหลงผิด และพอใจกับความเท็จนานาชนิดและสิ่งเหลวไหลไร้สาระหลากหลายรูปแบบ สิ่งที่กีดกันเขาไว้คือการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) ที่เขาเชื่อว่าเป็นทางนำ และสิ่งที่เขาไม่มีวันไปถึงได้เหมือนบรรดาผู้ชี้นำที่ได้รับทางนำ สภาพของเขาหรือคำพูดของเขาก็กล่าวว่า: “คนเหล่านี้หรือที่อัลลอฮ์ทรงโปรดปรานพวกเขาจากหมู่พวกเรา? อัลลอฮ์มิใช่ผู้ทรงรู้ดียิ่งถึงบรรดาผู้กตัญญูดอกหรือ?” (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:53)»⁽¹⁾

ข้าพเจ้าได้เห็นความจริงของสิ่งที่อิบนุลก็อยยิมกล่าวไว้ในถ้อยคำที่เรายกมาจากท่านข้างต้น จากที่ข้าพเจ้าได้ศึกษาคำพูดของผู้ที่ถกเถียงลงลึกในเรื่องเกาะดัรทั้งในอดีตและปัจจุบัน ข้าพเจ้าจึงหวั่นเกรงต่อตัวเองที่จะลงลึกในหัวข้อนี้และเขียนเกี่ยวกับมัน แต่สิ่งที่ผลักดันให้ข้าพเจ้าเขียนเรื่องนี้คือความปรารถนาที่จะทำชุดหนังสือนี้ให้สมบูรณ์ และการที่นักศึกษาวิชาความรู้จำนวนมากได้สอบถามถึงกำหนดการตีพิมพ์หนังสือเล่มนี้

ข้าพเจ้าจึงขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ และได้ก้าวลึกเข้าไปในหัวข้อนี้อย่างค่อยเป็นค่อยไป โดยดำเนินตามแนวทางของบรรดาผู้รู้ที่ได้รับการยืนยันถึงความเที่ยงตรงและความเป็นผู้นำในด้านศาสนาและวิชาความรู้ ด้วยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงยกคำอ้างอิงไว้เป็นจำนวนมากในสิ่งที่ข้าพเจ้าเขียนในหนังสือเล่มนี้ และยกคำกล่าวของผู้มีความยำเกรงและคุณธรรมจากบรรพชนผู้ทรงคุณธรรม (สะลัฟ) ของเราไว้เป็นอันมาก เพื่อเจริญรอยตามแนวทางของบรรดาผู้ศรัทธา ด้วยความหวังว่าเส้นทางจะไม่พาข้าพเจ้าเบี่ยงเบนไป และข้าพเจ้าจะไม่หลงทางในทางโค้งของหนทาง อายะฮ์ต่าง ๆ แห่งอัลกุรอานและหะดีษของท่านเราะซูล ﷺ คือแสงสว่างที่ข้าพเจ้าใช้ส่องทางในเส้นทางที่ข้าพเจ้าดำเนินไป และในความรู้ที่ข้าพเจ้าได้บันทึกไว้ อัลลอฮ์คือผู้ที่ถูกขอความช่วยเหลือ และไม่มีพลังและอำนาจใด ๆ นอกจากด้วยอัลลอฮ์ ข้าพเจ้าหวังจากบรรดาผู้รู้ให้ช่วยแก้ไขสิ่งที่ปากกาได้พลาดพลั้ง ความคิดได้สะดุด และถ้อยคำได้เตลิดออกไป

หนังสือเล่มนี้ ถัดจากบทนำนี้ ประกอบด้วยเจ็ดบท:

ในบทที่หนึ่ง ข้าพเจ้าได้อธิบายถึงความจำเป็นของการศรัทธาต่อเกาะดัร และได้ยืนยันว่าการศรัทธาต่อเกาะดัรนั้น...

⁽¹⁾ ชิฟาอุลอะลีล หน้า 14

…เป็นหลักการหนึ่งในบรรดาหลักการของอีมาน

ในบทที่สอง ข้าพเจ้าได้นำเสนอภาพรวมโดยสังเขปเกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของแนวคิดเรื่องเกาะดัร

บทที่สามว่าด้วยนิยามของเกาะดัรและการอธิบายองค์ประกอบหลัก (อัรกาน) ของมัน

ในบทนี้ข้าพเจ้าได้แบ่งออกเป็นสี่หัวข้อ ได้แก่

หัวข้อที่หนึ่ง ว่าด้วยนิยามของเกาะดัร

ในหัวข้อที่สอง ข้าพเจ้าได้ให้นิยามของเกาะฎออ์ พร้อมอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างเกาะฎออ์กับเกาะดัร

ในหัวข้อที่สาม ข้าพเจ้าได้กล่าวถึงองค์ประกอบหลักของการศรัทธาต่อเกาะดัร ซึ่งอีมานต่อเกาะดัรของผู้ใดจะไม่สมบูรณ์จนกว่าเขาจะศรัทธาต่อองค์ประกอบเหล่านั้น

หัวข้อที่สี่ ว่าด้วยการนำเสนอหลักฐานว่าการกระทำทั้งหลายของปวงบ่าวนั้น อัลลอฮ์ผู้ทรงเกรียงไกรและสูงส่งได้ทรงกำหนด ทรงตัดสิน และทรงสร้างขึ้น ข้าพเจ้าได้นำตัวบทจำนวนมากจากอัลกุรอานและซุนนะฮ์ที่บ่งชี้ถึงเรื่องดังกล่าวมาแสดงไว้

บทที่สี่ ข้าพเจ้าจัดไว้เพื่ออธิบายขอบเขตการใช้สติปัญญาพิจารณาเรื่องเกาะดัร และอธิบายว่าสิ่งใดในเรื่องนี้ที่สติปัญญาสามารถเข้าใจได้ และสิ่งใดที่ไม่สามารถเข้าใจได้

บทที่ห้า ว่าด้วยการอธิบายแนวทางต่าง ๆ (มัซฮับ) ในเรื่องเกาะดัร ซึ่งประกอบด้วยสามหัวข้อ ได้แก่

หัวข้อที่หนึ่ง ข้าพเจ้าได้กล่าวถึงแนวทางของกลุ่มผู้ปฏิเสธเกาะดัร โดยนำเสนอทัศนะของพวกเขา อธิบายถึงความหลงผิดของพวกเขา และการโต้แย้งของบรรดาอุละมาอ์ต่อกลุ่มนี้ นอกจากนี้ข้าพเจ้ายังได้นำเสนอสิ่งที่พวกเขาคิดว่าเป็นหลักฐานสนับสนุนแนวทางของตน ซึ่งแท้จริงแล้วเป็นเพียงข้อคลุมเครือ (ชุบุฮาต) ที่เมื่อแสงแห่งสัจธรรมสาดส่องลงไปก็จะสลายหายไปในทันที สำหรับผู้ที่อัลลอฮ์ทรงชี้นำและทรงเปิดหัวใจของเขาให้รับอีมาน

หัวข้อที่สอง ว่าด้วยการอธิบายแนวทางที่ทำให้ประชาชาตินี้หลงผิด ทำให้สติปัญญาของลูกหลานแห่งประชาชาติไร้ประโยชน์ ทำให้เจตนารมณ์และความเคลื่อนไหวของพวกเขาเป็นอัมพาต ทำให้ศักยภาพของพวกเขาสูญเปล่า และโยนการกระทำของพวกเขา…

…ต่อศัตรูของอิสลาม นั่นคือแนวคิดของกลุ่มเกาะดะรียะฮ์ผู้ยึดถือลัทธิบังคับ (อัล-มุจญ์บิเราะฮ์) ซึ่งละทิ้งการปฏิบัติอะมัล โดยอ้างเกาะดัรเป็นข้อแก้ตัว

ข้าพเจ้าได้ชี้แจงแล้วว่าพวกเขาหลงผิดในเจ็ดประการ

ส่วนบทย่อยที่สาม ข้าพเจ้าได้เจาะจงไว้เพื่อชี้แจงแนวทางของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ โดยแบ่งออกเป็นสามหัวข้อ ในแต่ละหัวข้อข้าพเจ้าได้นำเสนออะกีดะฮ์ที่ปราชญ์ท่านหนึ่งจากบรรดาปราชญ์ของอะฮ์ลุสซุนนะฮ์ได้บันทึกไว้ในเรื่องเกาะดัร

บทที่หก ข้าพเจ้าได้จัดไว้เพื่อชี้แจงสาเหตุแห่งความหลงผิดของบ่าวทั้งหลายในเรื่องเกาะดัร

และในบทที่เจ็ดซึ่งเป็นบทสุดท้าย ข้าพเจ้าได้กล่าวถึงผลอันดีงามบางประการของการมีอีมานต่อเกาะดัร

ข้าพเจ้าวิงวอนขอต่ออัลลอฮ์ ตะอาลา ให้ข้าพเจ้าได้รับความสำเร็จในการอธิบายหลักการข้อนี้ให้กระจ่าง และขอวิงวอนต่อพระองค์ให้บ่าวของพระองค์ได้รับประโยชน์จากงานนี้ แท้จริงพระองค์คือผู้ทรงคุ้มครองที่ดีเยี่ยมและผู้ทรงช่วยเหลือที่ดีเยี่ยม พระองค์ทรงเป็นผู้ที่เพียงพอแก่ข้าพเจ้า และทรงเป็นผู้ที่ได้รับการมอบหมายที่ดีเยี่ยม

ดร.อุมัร สุลัยมาน อัล-อัชก็อร 25 เราะญับ ฮ.ศ. 1410 21/2/1990

[หน้าว่าง – ไม่มีข้อความภาษาอาหรับให้แปล]

บทที่หนึ่ง

การศรัทธาต่อเกาะดัรเป็นหนึ่งในหลักการศรัทธา

أن تؤمن بالله وملائكته وكتبه ورسله، وتؤمن بالقدر خيره وشرّه

صدقت

การศรัทธาต่อเกาะดัร (การกำหนดสภาวการณ์ของอัลลอฮ์) เป็นหนึ่งในหลักการศรัทธา อีมานของบ่าวจะไม่สมบูรณ์หากปราศจากหลักข้อนี้ ในเศาะฮีหฺมุสลิม มีรายงานจากหะดีษของอุมัร อิบนุลค็อฏฏ็อบ (ร.ฎ.) เรื่องที่ญิบรีล อะลัยฮิสสลาม ถามท่านเราะซูล ﷺ เกี่ยวกับอีมาน ท่านตอบว่า «คือการที่ท่านศรัทธาต่ออัลลอฮ์ ต่อมะลาอิกะฮ์ของพระองค์ ต่อคัมภีร์ทั้งหลายของพระองค์ ต่อบรรดาเราะซูลของพระองค์ และศรัทธาต่อเกาะดัร ทั้งที่ดีและที่ร้าย» เขา (คือญิบรีล อะลัยฮิสสลาม) กล่าวว่า «ท่านพูดถูกแล้ว»⁽¹⁾

إِنَّا كُلَّ شَىْءٍ خَلَقْنَـٰهُ بِقَدَرٍ ﴿٤٩﴾

وَكَانَ أَمْرُ ٱللَّهِ قَدَرًا مَّقْدُورًا ﴿٣٨﴾

وَلَـٰكِن لِّيَقْضِىَ ٱللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا

وَخَلَقَ كُلَّ شَىْءٍ فَقَدَّرَهُۥ تَقْدِيرًا ﴿٢﴾

سَبِّحِ ٱسْمَ رَبِّكَ ٱلْأَعْلَى ﴿١﴾ ٱلَّذِى خَلَقَ فَسَوَّىٰ ﴿٢﴾ وَٱلَّذِى قَدَّرَ فَهَدَىٰ ﴿٣﴾

ตัวบทที่บอกเล่าถึงการกำหนดของอัลลอฮ์ หรือที่สั่งใช้ให้ศรัทธาต่อเกาะดัรนั้นมีมากมาย ในจำนวนนั้นได้แก่ คำตรัสของอัลลอฮ์ ตะอาลา ว่า «แท้จริงทุกสิ่งนั้น เราได้สร้างมันขึ้นตามการกำหนด» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะมัร 54:49) และคำตรัสของพระองค์ว่า «และพระบัญชาของอัลลอฮ์นั้นเป็นการกำหนดที่ถูกกำหนดไว้แล้ว» (ซูเราะฮ์อัล-อะหฺซาบ 33:38) และคำตรัสของพระองค์ว่า «แต่ทั้งนี้เพื่อให้อัลลอฮ์ทรงให้กิจการหนึ่งสำเร็จลุล่วง ซึ่งเป็นสิ่งที่จะต้องเกิดขึ้น» (ซูเราะฮ์อัล-อันฟาล 8:42) และพระองค์ตรัสว่า «และพระองค์ทรงสร้างทุกสิ่ง แล้วทรงกำหนดมันอย่างเหมาะสมยิ่ง» (ซูเราะฮ์อัล-ฟุรกอน 25:2) และพระองค์ตรัสว่า «จงแซ่ซ้องสดุดีพระนามแห่งพระผู้อภิบาลของเจ้าผู้ทรงสูงส่ง ผู้ทรงสร้างแล้วทรงทำให้สมบูรณ์ และผู้ทรงกำหนดแล้วทรงชี้แนะทาง» (ซูเราะฮ์อัล-อะอฺลา 87:1-3)

أدركت ناساً من أصحاب رسول الله ﷺ يقولون: كل شيء بقدر. قال وسمعت عبد الله بن عمر يقول: كل شيء بقدر حتى العجزُ والكَيْس، أو الكَيْس والعَجْز

มุสลิมได้รายงานไว้ในเศาะฮีหฺของท่าน จากเฏาวูส ว่า «ข้าพเจ้าได้พบผู้คนจำนวนหนึ่งจากบรรดาศอฮาบะฮ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ พวกเขากล่าวว่า ทุกสิ่งเป็นไปตามเกาะดัร» และเขากล่าวว่า «ข้าพเจ้าได้ยินอับดุลลอฮ์ อิบนุอุมัร (ร.ฎ.) กล่าวว่า ทุกสิ่งเป็นไปตามเกาะดัร แม้กระทั่งความไร้ความสามารถและความเฉลียวฉลาด⁽²⁾ หรือความเฉลียวฉลาดและความไร้ความสามารถ»⁽³⁾

และมุสลิมยังได้รายงานจากอบูฮุร็อยเราะฮ์ (ร.ฎ.) ว่า «พวกมุชริกแห่งกุเรชได้มาโต้เถียง […]

⁽¹⁾ ชัรหุนนะวะวีย์ อะลา มุสลิม 1/157 ⁽²⁾ «อัล-กัยส์» (ความเฉลียวฉลาด) เป็นคำตรงข้ามกับ «อัล-อัจญ์ซ์» (ความไร้ความสามารถ) ⁽³⁾ รายงานโดยมุสลิม 4/2045 หมายเลข 2655

يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِى ٱلنَّارِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا۟ مَسَّ سَقَرَ ﴿٤٨﴾ إِنَّا كُلَّ شَىْءٍ خَلَقْنَـٰهُ بِقَدَرٍ ﴿٤٩﴾

…ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ในเรื่องเกาะดัร แล้วอายะฮ์นี้จึงถูกประทานลงมาว่า «วันที่พวกเขาจะถูกลากไปในไฟนรกโดยคว่ำหน้าลง (และมีเสียงกล่าวแก่พวกเขาว่า) จงลิ้มรสการสัมผัสของนรกซะก็อรเถิด แท้จริงทุกสิ่งนั้น เราได้สร้างมันขึ้นตามกำหนด» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะมัร 54:48-49)⁽¹⁾

หลักฐานในเรื่องนี้มีอยู่มากมาย เพราะตัวบทที่บ่งชี้ถึงความรอบรู้ของอัลลอฮ์ อำนาจของพระองค์ พระประสงค์ของพระองค์ และการสร้างของพระองค์ ล้วนบ่งชี้ถึงการกำหนด (เกาะดัร) ของพระองค์ ตะบาร็อกะ วะตะอาลา ดังนั้น เกาะดัรจึงครอบคลุมถึงการศรัทธาต่อความรอบรู้ของอัลลอฮ์ พระประสงค์ของพระองค์ และการสร้างของพระองค์ ดังที่จะได้อธิบายต่อไป พร้อมทั้งกล่าวถึงตัวบทที่มีรายงานในเรื่องนั้น

คำว่า "อัล-เกาะดัร" โดยรากศัพท์ของมันนั้น บ่งถึงอำนาจ (อัล-กุดเราะฮ์) และบ่งถึงสิ่งที่ถูกกำหนดซึ่งเกิดขึ้นตามความรอบรู้ (ของอัลลอฮ์) ดังที่อัร-รอฆิบ อัล-อัศฟะฮานีย์กล่าวไว้ ตามที่อิบนุหะญัร อัล-อัสก็อลานีย์ได้ถ่ายทอดจากท่าน⁽²⁾

ดังนั้น อัลลอฮ์ตะอาลาจึงทรงมีอำนาจอันสมบูรณ์โดยไม่มีขอบเขต และไม่มีสิ่งใดทำให้อำนาจของพระองค์ไร้ความสามารถได้ ในบรรดาพระนามของพระองค์ ตะบาร็อกะ วะตะอาลา ได้แก่ อัล-กอดิร อัล-เกาะดีร และอัล-มุกตะดิร ส่วนอัล-กุดเราะฮ์ (อำนาจ) เป็นคุณลักษณะหนึ่งในบรรดาคุณลักษณะของพระองค์

คำว่า "อัล-กอดิร" เป็นอิสมุฟาอิล (นามผู้กระทำ) มาจากคำว่า เกาะดะเราะ–ยักดิรุ

إِنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ ﴿٣٣﴾

คำว่า "อัล-เกาะดีร" อยู่ในรูป "ฟะอีล" จากรากคำเดียวกัน ใช้เพื่อการเน้นย้ำ (มุบาละเฆาะฮ์) ความหมายของ "อัล-เกาะดีร" คือ ผู้ทรงกระทำสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ ตามขนาดที่วิทยปัญญา (หิกมะฮ์) กำหนด ไม่มากเกินและไม่น้อยกว่านั้น ด้วยเหตุนี้ จึงไม่ถูกต้องที่จะใช้คำนี้พรรณนาผู้ใดนอกจากอัลลอฮ์ อัซซะวะญัลล์ อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «แท้จริงพระองค์ทรงมีอำนาจเหนือทุกสิ่ง» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์กอฟ 46:33)

فِى مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِيكٍ مُّقْتَدِرٍۭ ﴿٥٥﴾

ส่วนคำว่า "อัล-มุกตะดิร" อยู่ในรูป "มุฟตะอิล" มาจากคำว่า อิกตะดะเราะ มีความหมายเน้นหนักยิ่งกว่า "เกาะดีร" และจากคำนี้คือพระดำรัสของพระองค์ว่า «ณ ที่พำนักอันสัจจริง ณ ที่พระผู้ทรงอำนาจ ผู้ทรงเดชานุภาพ» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะมัร 54:55)

อิมามอะห์มัด – ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงเมตตาท่าน – เคยถูกถามเกี่ยวกับเกาะดัร ท่านตอบว่า «เกาะดัร คืออำนาจของอัลลอฮ์»⁽³⁾

⁽¹⁾ รายงานโดยมุสลิม 4/2046 หมายเลข 2656 และรายงานโดยอัต-ติรมิซีย์ ดู เศาะฮีห์ สุนัน อัต-ติรมิซีย์ 3/229 ⁽²⁾ ฟัตหุลบารีย์ 11/477 ⁽³⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/308

ท่านอิบนุลก็อยยิมกล่าวว่า «ท่านอิมามอะห์มัดกล่าวว่า: อัล-เกาะดัร (การกำหนดสภาวการณ์) คือเดชานุภาพ (กุดเราะฮ์) ของอัลลอฮ์ ท่านอิบนุอะกีลชื่นชมคำพูดนี้เป็นอย่างยิ่ง และกล่าวว่า: คำพูดนี้บ่งชี้ถึงความละเอียดลึกซึ้งของท่านอะห์มัด และความรอบรู้อย่างกว้างขวางของท่านในเรื่องหลักการศาสนา และเป็นดังที่ท่านอบุลวะฟาอ์กล่าวไว้จริง เพราะการปฏิเสธอัล-เกาะดัรนั้น คือการปฏิเสธเดชานุภาพของพระผู้อภิบาลในการสร้างการกระทำของบ่าว การบันทึก และการกำหนดการกระทำเหล่านั้น» ท่านอิบนุลก็อยยิมได้ประพันธ์ความหมายนี้เป็นบทกวีไว้ว่า

แก่นแท้ของอัล-เกาะดัรซึ่งมวลมนุษย์ต่างฉงนงงงวยในเรื่องของมัน คือเดชานุภาพของพระผู้ทรงกรุณาปรานี ท่านอิบนุอะกีลชื่นชมถ้อยคำนี้จากท่านอะห์มัด เมื่อท่านได้ถ่ายทอดมันจากผู้รู้แห่งพระผู้อภิบาลผู้เป็นที่ยอมรับท่านนั้น ช่างประเสริฐนักสิ่งที่ท่านอิมามได้กล่าวไว้ ท่านได้เยียวยาหัวใจด้วยถ้อยคำที่กระชับ ทว่าแจ่มแจ้งชัดเจน

ด้วยเหตุนี้ บรรดาผู้ที่ปฏิเสธอัล-เกาะดัรจึงไม่ยืนยันเดชานุภาพของอัลลอฮ์ ตะอาลา เชคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ (ขออัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงเมตตาท่าน) กล่าวว่า «ผู้ใดที่ไม่ยึดตามทัศนะของสะลัฟ เขาย่อมไม่ยืนยันเดชานุภาพแด่อัลลอฮ์ และไม่ยืนยันว่าพระองค์ทรงเดชานุภาพ เช่น พวกญะฮ์มิยะฮ์และผู้ที่ปฏิบัติตามพวกเขา รวมทั้งพวกมุอ์ตะซิละฮ์ ทั้งฝ่ายที่ถือหลักการบังคับ (มุจญ์บิเราะฮ์) และฝ่ายที่ปฏิเสธ (นาฟิยะฮ์) แก่นแท้ของทัศนะของพวกเขาคือ พระองค์มิได้ทรงเดชานุภาพ และมิได้ทรงมีอำนาจครอบครอง (อัล-มุลก์) เพราะอำนาจครอบครองนั้น ย่อมเป็นได้ทั้งตัวเดชานุภาพ หรือสิ่งที่อยู่ภายใต้เดชานุภาพ หรือทั้งสองอย่าง และไม่ว่าจะเป็นกรณีใด ย่อมต้องมีเดชานุภาพอย่างแน่นอน ดังนั้น ผู้ใดไม่ยืนยันเดชานุภาพที่แท้จริงแด่พระองค์ เขาย่อมไม่ยืนยันอำนาจครอบครองแด่พระองค์»⁽¹⁾

القدر نظام التوحيد، فمن وحَّد الله وآمن بالقدر تمَّ توحيده، ومن وَحَّدَ الله وكذَّب

บรรดาผู้ที่ปฏิเสธอัล-เกาะดัรนั้นมิได้ให้เอกภาพ (เตาฮีด) แด่อัลลอฮ์ อัซซะวะญัล อย่างแท้จริง เพราะพวกที่ปฏิเสธอัล-เกาะดัร «กล่าวว่า: ผู้สร้างความดีมิใช่ผู้เดียวกับผู้สร้างความชั่ว และผู้ที่อยู่ในประชาชาติของเราจากพวกเขากล่าวว่า: บาปทั้งหลายที่เกิดขึ้นนั้นมิได้เกิดขึ้นด้วยพระประสงค์ของอัลลอฮ์ ตะอาลา และบางครั้งพวกเขาก็กล่าวว่า: พระองค์ไม่ทรงรู้ถึงมันด้วย และพวกเขากล่าวว่า: การกระทำทั้งหมดของสิ่งมีชีวิตเกิดขึ้นโดยปราศจากเดชานุภาพและการสร้างของพระองค์ ดังนั้นพวกเขาจึงปฏิเสธพระประสงค์ของพระองค์ที่มีผลบังคับใช้ และเดชานุภาพของพระองค์ที่ครอบคลุมทุกสิ่ง ด้วยเหตุนี้ ท่านอิบนุอับบาส (ร.ฎ.) จึงกล่าวว่า: อัล-เกาะดัรคือระบบระเบียบของเตาฮีด ผู้ใดให้เอกภาพแด่อัลลอฮ์และศรัทธาต่ออัล-เกาะดัร เตาฮีดของเขาย่อมสมบูรณ์ และผู้ใดให้เอกภาพแด่อัลลอฮ์แต่ปฏิเสธ

⁽¹⁾ ชิฟาอุลอะลีล: 49

…ต่อเกาะดัร การปฏิเสธของเขานั้นย่อมทำลายเตาฮีดของเขาเอง»⁽¹⁾

บรรดาผู้รู้ต่างพร้อมใจกันยืนยันเรื่องเกาะดัร และระบุไว้อย่างชัดเจนว่าจำเป็นต้องมีอีมานต่อเกาะดัร ไม่มีอุละมาอ์ท่านใดในบรรดาอุละมาอ์แห่งอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ ผู้เป็นดั่งธงนำทางสู่ทางนำและเป็นแสงสว่างในยามมืดมิด เว้นแต่ท่านได้ระบุไว้อย่างชัดเจนว่าจำเป็นต้องมีอีมานต่อเกาะดัร และได้ตัดสินว่าผู้ที่ปฏิเสธและบอกปัดเกาะดัรเป็นผู้อุตริ (มุบตะดิอ์) และเป็นผู้โง่เขลา

อิมามอันนะวะวีย์ (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน) กล่าวไว้ในการอธิบายหะดีษเรื่องเกาะดัรจากเศาะฮีหฺมุสลิมว่า «หะดีษเหล่านี้ทั้งหมดล้วนเป็นหลักฐานที่ชัดแจ้งสนับสนุนแนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ในการยืนยันเกาะดัร และยืนยันว่าเหตุการณ์ทั้งปวงที่เกิดขึ้นล้วนเป็นไปตามเกาะฎออ์และเกาะดัรของอัลลอฮ์ ทั้งที่ดีและที่ชั่ว ทั้งที่ให้คุณและที่ให้โทษ»⁽²⁾

และท่านกล่าวไว้ในอีกที่หนึ่งว่า «หลักฐานที่เด็ดขาดจากอัลกุรอาน ซุนนะฮ์ อิจญ์มาอ์ของบรรดาศอฮาบะฮ์ และบรรดาผู้มีอำนาจในการวินิจฉัยตัดสินทั้งจากชนรุ่นสะลัฟและชนรุ่นหลัง ต่างสนับสนุนกันในการยืนยันเกาะดัรของอัลลอฮ์ผู้ทรงมหาบริสุทธิ์และสูงส่ง»⁽³⁾

وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَآئِنُهُۥ وَمَا نُنَزِّلُهُۥٓ إِلَّا بِقَدَرٍ مَّعْلُومٍ ﴿٢١﴾

อิบนุหะญัร (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน) กล่าวว่า «แนวทางของชนรุ่นสะลัฟทั้งหมดคือ กิจการทั้งปวงล้วนเป็นไปตามการกำหนดของอัลลอฮ์ ดังที่พระองค์ตรัสว่า «และไม่มีสิ่งใดเลย เว้นแต่ที่เรานั้นมีคลังของมัน และเรามิได้ประทานมันลงมา เว้นแต่ตามปริมาณที่ถูกกำหนดไว้แล้ว» (ซูเราะฮ์อัล-หิจญ์ร์ 15:21)»⁽⁴⁾

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/258 ⁽²⁾ ชัรหุ อันนะวะวีย์ อะลา มุสลิม: 16/196 ⁽³⁾ ชัรหุ อันนะวะวีย์ อะลา มุสลิม: 2/155 ⁽⁴⁾ ฟัตหุลบารีย์: 11/478

บทที่สอง

มองย้อนประวัติศาสตร์ของประเด็นเกาะดัร

การศรัทธาต่อเกาะดัรเป็นหนึ่งในหลักการของอีมาน อัลกุรอานและซุนนะฮ์ได้อธิบายความหมายของเกาะดัรไว้แล้ว ท่านเราะซูล ﷺ ได้อธิบายว่าการลงมือทำงานและการยึดถือเหตุปัจจัยนั้นเป็นส่วนหนึ่งของเกาะดัร ไม่ได้ขัดแย้งหรือหักล้างเกาะดัรแต่อย่างใด ท่านยังได้เตือนประชาชาติของท่านให้ระวังบรรดาผู้ที่ปฏิเสธเกาะดัร หรือผู้ที่นำเกาะดัรมาโต้แย้งบทบัญญัติ

أبهٰذا أمرتم، أم بهٰذا أرسلت إليكم؟ إنما هلك من كان قبلكم حين تنازعوا في هٰذا الأمر، عزمت عليكم ألا تنازعوا فيه

ท่านเราะซูล ﷺ เคยโกรธอย่างรุนแรงในวันหนึ่ง เมื่อท่านออกมาพบบรรดาศอฮาบะฮ์ของท่านขณะที่พวกเขากำลังโต้เถียงกันในเรื่องเกาะดัร จนใบหน้าของท่านแดงก่ำ ราวกับมีเมล็ดทับทิมถูกบีบแตกบนแก้มทั้งสองข้างของท่าน แล้วท่านกล่าวว่า «นี่หรือคือสิ่งที่พวกท่านถูกสั่งใช้ หรือว่าฉันถูกส่งมายังพวกท่านด้วยเรื่องนี้ แท้จริงผู้คนก่อนหน้าพวกท่านพินาศไปก็เพราะพวกเขาโต้เถียงกันในเรื่องนี้ ฉันขอกำชับพวกท่านอย่างเด็ดขาดว่าอย่าได้โต้เถียงกันในเรื่องนี้»⁽¹⁾

บรรดาศอฮาบะฮ์ (ขออัลลอฮ์ทรงพอพระทัยพวกเขา) ได้ปฏิบัติตามคำกำชับและคำชี้แนะของนบีของพวกเขา จึงไม่ปรากฏว่ามีผู้ใดในหมู่พวกเขาโต้เถียงในเรื่องเกาะดัร ทั้งในช่วงที่ท่านเราะซูล ﷺ ยังมีชีวิตอยู่และหลังจากที่ท่านเสียชีวิตไปแล้ว

يا أمير المؤمنين أفراراً من قدر الله

ไม่มีรายงานมาถึงเราว่ามีมุสลิมคนใดโต้เถียงเรื่องเกาะดัรในสมัยของเคาะลีฟะฮ์ผู้ทรงธรรม ได้แก่ อบูบักร อุมัร และอุษมาน สิ่งเดียวที่มีรายงานมาถึงเราคือ อบูอุบัยดะฮ์ อามิร บินอัล-ญัรรอห์ (ร.ฎ.) ได้ทักท้วงการที่อุมัร (ร.ฎ.) พาผู้คนเดินทางกลับโดยไม่เข้าเมืองชามในคราวที่เกิดโรคระบาดขึ้นที่นั่น โดยเขากล่าวแก่อุมัร บินอัล-ค็อฏฏอบว่า «โอ้ อะมีรุลมุอ์มินีน ท่านจะหนีจากเกาะดัรของอัลลอฮ์หรือ?»

⁽¹⁾ เศาะฮีห์ สุนัน อัต-ติรมิซีย์ 2/223

لو غيرك قالها يا أبا عبيدة، نعم نفرُّ من قدر الله إلى قدر الله. أرأيت إن كان لك إبل هبطت وادياً له عدوتان: إحداهما خصبية، والأخرى جدبة، أليس إن رعيت الخصبة رعيتها بقدر الله، وإن رعيت الجدبة رعيتها بقدر الله

อุมัร (ร.ฎ.) จึงกล่าวว่า «โอ้ อบูอุบัยดะฮ์ หากผู้อื่นที่ไม่ใช่ท่านเป็นผู้พูดคำนี้ (ก็คงไม่แปลก) ใช่แล้ว เราหนีจากเกาะดัรของอัลลอฮ์ไปสู่เกาะดัรของอัลลอฮ์ ท่านลองคิดดูสิ หากท่านมีอูฐฝูงหนึ่งลงไปยังหุบเขาที่มีสองฝั่ง ฝั่งหนึ่งอุดมสมบูรณ์ อีกฝั่งหนึ่งแห้งแล้ง หากท่านนำมันไปเลี้ยงในฝั่งที่อุดมสมบูรณ์ ท่านก็เลี้ยงมันด้วยเกาะดัรของอัลลอฮ์มิใช่หรือ และหากท่านนำมันไปเลี้ยงในฝั่งที่แห้งแล้ง ท่านก็เลี้ยงมันด้วยเกาะดัรของอัลลอฮ์เช่นกัน»⁽¹⁾

من يضلل الله فلا هادي له

อัล-ลาลิกาอีย์ได้รายงานว่า อุมัร อิบนุลค็อฏฏอบ (ร.ฎ.) ได้กล่าวคุฏบะฮ์แก่ผู้คนที่อัล-ญาบิยะฮ์ (ดินแดนหนึ่งในแคว้นชาม) โดยกล่าวในคุฏบะฮ์ของท่านว่า «ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงให้เขาหลงทาง ก็ไม่มีผู้ใดชี้นำเขาได้» ขณะนั้นมีญะษาลีก⁽²⁾ผู้หนึ่งอยู่ต่อหน้าท่าน เขากล่าวว่า "แท้จริงอัลลอฮ์ไม่ทรงให้ผู้ใดหลงทาง" เมื่ออุมัร อิบนุลค็อฏฏอบกล่าวประโยคนั้นซ้ำอีก ญะษาลีกผู้นั้นก็สะบัดเสื้อของตนเพื่อแสดงการปฏิเสธคำพูดของอุมัร

كذبت يا عدو الله، بل الله خلقك، والله يضلك، ثم يميتك، فيدخلك النار إن شاء الله... إن الله خلق الخلق، وقال: حين خُلق آدم نثر ذريته في يده، وكتب أهل الجنّة وماهم عاملون، وكتب أهل النار وما هم عاملون، ثم قال: «هٰؤلاء لهٰذه، وهٰؤلاء لهٰذه»

หลังจากที่มีผู้แปลคำพูดของเขาให้อุมัรฟังแล้ว อุมัรจึงกล่าวแก่เขาว่า «เจ้าโกหก โอ้ศัตรูของอัลลอฮ์ แต่ทว่าอัลลอฮ์ทรงสร้างเจ้า อัลลอฮ์ทรงให้เจ้าหลงทาง แล้วพระองค์จะทรงให้เจ้าตาย แล้วจะทรงนำเจ้าเข้านรก หากอัลลอฮ์ทรงประสงค์... แท้จริงอัลลอฮ์ทรงสร้างสรรพสิ่ง และ (ท่านอุมัร) กล่าวว่า เมื่ออาดัมถูกสร้างขึ้น พระองค์ทรงโปรยลูกหลานของเขาไว้ในพระหัตถ์ของพระองค์ และทรงบันทึกชาวสวรรค์และสิ่งที่พวกเขาจะกระทำ และทรงบันทึกชาวนรกและสิ่งที่พวกเขาจะกระทำ แล้วตรัสว่า "พวกนี้สำหรับที่นี่ และพวกนี้สำหรับที่นี่"» จากนั้นผู้คนก็แยกย้ายกันไป โดยไม่มีแม้แต่สองคนที่ขัดแย้งกันในเรื่องเกาะดัร⁽³⁾

บุคคลแรกที่พูดในเรื่องเกาะดัร (ในทางปฏิเสธ) คือชายคนหนึ่งจากชาวบัศเราะฮ์ ซึ่งมีอาชีพเป็นคนขายของชำ ชื่อว่า ซันซะวัยฮ์ อัล-เอาซาอีย์กล่าวว่า «บุคคลแรกที่พูดในเรื่องเกาะดัรคือชายคนหนึ่งจากอิรัก ชื่อว่า ซูซัน เขาเคยเป็นคริสเตียนแล้วเข้ารับอิสลาม จากนั้นก็กลับไปเป็นคริสเตียนอีก มะอ์บัด อัล-ญุฮะนีย์ได้รับ (ความคิดนี้) มาจากเขา และฆ็อยลานก็ได้รับต่อมาจากมะอ์บัด»⁽⁴⁾

ยูนุส อิบนุอุบัยด์กล่าวว่า «ข้าพเจ้าทันได้เห็นเมืองบัศเราะฮ์ในสมัยที่ไม่มีพวกเกาะดะรียะฮ์อยู่ในนั้นเลย นอกจากซันซะวัยฮ์และมะอ์บัด

⁽¹⁾ เศาะฮีหฺอัล-บุคอรีย์ ดู ฟัตหุลบารีย์ 10/179 หะดีษหมายเลข 5729 ⁽²⁾ ญะษาลีกของชาวคริสต์ คือ ผู้นำและหัวหน้าของพวกเขา (บาทหลวงชั้นสูง) ⁽³⁾ ชัรหุ อุศูลิ อิอ์ติกอดิ อะฮ์ลิสซุนนะฮ์ ของอัล-ลาลิกาอีย์ 3/659 ⁽⁴⁾ ชัรหุ อุศูลิล อิอ์ติกอด 3/750 และดู อัช-ชะรีอะฮ์ ของอัล-อาญุรรีย์ หน้า 242

อัล-ญุฮะนีย์ และอีกคนหนึ่งเป็นผู้ถูกสาปแช่งในหมู่บะนูอะวาฟะฮ์»⁽¹⁾

«كان أول من قال بالقدر بالبصرة معبد الجهني»

ท่านมุสลิมได้รายงานไว้ในเศาะฮีหฺของท่าน จากบุร็อยดะฮ์ บิน ยะห์ยา บิน ยะอ์มัร ว่า «คนแรกที่กล่าวเรื่องเกาะดัร (คือการปฏิเสธเกาะดัร) ที่เมืองบัศเราะฮ์ คือมะอ์บัด อัล-ญุฮะนีย์» และบุร็อยดะฮ์ได้กล่าวไว้ในหะดีษของเขาว่า มะอ์บัดและผู้ที่อยู่กับเขาอ้างว่า «ไม่มีเกาะดัร และทุกเรื่องเพิ่งเกิดขึ้นใหม่ (โดยไม่ได้ถูกกำหนดไว้ล่วงหน้า)»⁽²⁾

ในเวลานั้น บรรดาศอฮาบะฮ์ที่ยังมีชีวิตอยู่ ได้ลุกขึ้นต่อต้านผู้ที่ยึดถือทัศนะนี้อย่างแข็งขัน เช่น อับดุลลอฮ์ บิน อุมัร (ร.ฎ.) อิบนุอับบาส (ร.ฎ.) วาษิละฮ์ บิน อัล-อัสเกาะอ์ (ร.ฎ.) ญาบิร บิน อับดุลลอฮ์ (ร.ฎ.) อบูฮุร็อยเราะฮ์ (ร.ฎ.) และอนัส บิน มาลิก (ร.ฎ.)⁽³⁾ ต่อมาบรรดาแกนนำและอิมามของลัทธิมุอ์ตะซิละฮ์ก็ได้รับเอาแนวคิดนี้ไปจากมะอ์บัด เช่น วาศิล บิน อะฏออ์ อัมร์ บิน อุบัยด์ และฆ็อยลาน อัด-ดิมัชกีย์

สำหรับวาศิล บิน อะฏออ์ ผู้เป็นแกนนำของลัทธิมุอ์ตะซิละฮ์ เขาอ้างว่า ไม่อนุญาตให้พาดพิงความชั่วไปยังอัลลอฮ์ เพราะอัลลอฮ์ทรงเป็นผู้ทรงปรีชาญาณ และเป็นไปไม่ได้ที่พระองค์จะทรงประสงค์จากบ่าวในสิ่งที่ขัดกับสิ่งที่พระองค์ทรงบัญชา และทรงกำหนดสิ่งใดลงบนพวกเขาอย่างเด็ดขาด แล้วจึงทรงตอบแทนพวกเขาตามสิ่งนั้น

และเขาได้วางหลักไว้ในทัศนะของเขาว่า บ่าวคือผู้กระทำทั้งความดีและความชั่ว ทั้งอีมานและการปฏิเสธศรัทธา ทั้งการเชื่อฟังและการฝ่าฝืน และเขาคือผู้ได้รับการตอบแทนตามการกระทำของตน โดยที่พระผู้อภิบาลผู้ทรงสูงส่งทรงให้เขามีความสามารถกระทำสิ่งเหล่านั้นทั้งหมด⁽⁴⁾

ส่วนอัน-นัซซอมจากกลุ่มมุอ์ตะซิละฮ์มีทัศนะว่า อัลลอฮ์ไม่ทรงถูกพรรณนาว่ามีอำนาจเหนือความชั่วและการฝ่าฝืนทั้งหลาย และสิ่งเหล่านั้นมิได้อยู่ภายใต้อำนาจของอัลลอฮ์⁽⁵⁾

⁽¹⁾ ชัรห์ อุศูล อิอ์ติกอด อะฮ์ลิสซุนนะฮ์ 3/749 ⁽²⁾ ชัรห์ อัน-นะวะวีย์ อะลา มุสลิม 1/150 ⁽³⁾ ดู อัล-ฟัรก์ บัยนัล-ฟิร็อก หน้า 19 ⁽⁴⁾ อัล-มิลัล วัน-นิหัล ของอัช-ชะฮ์ร็อสตานีย์ 1/47 ⁽⁵⁾ อัล-มิลัล วัน-นิหัล 1/54

กลุ่มนี้คือกลุ่มที่บรรดาอุละมาอ์ของเราเรียกขานว่า "อัลเกาะดะริยะฮ์" «พวกเขาถูกเรียกเช่นนั้นเพราะพวกเขายืนยันว่าบ่าวมีความสามารถที่ก่อให้เกิดการกระทำได้ด้วยตัวเองโดยลำพังและเป็นอิสระ โดยไม่ขึ้นกับอัลลอฮ์ตะอาลา และปฏิเสธว่าสรรพสิ่งเกิดขึ้นตามกำหนดสภาวะ (เกาะดัร) และการตัดสิน (เกาะฎออ์) ของอัลลอฮ์ ทั้งที่หลงผิดเช่นนี้ พวกเขากลับนำชื่อนี้ไปใช้เรียกผู้ที่เห็นต่างจากพวกเขาซึ่งเป็นผู้อยู่บนทางนำ โดยกล่าวว่า "พวกท่านต่างหากคือพวกเกาะดะริยะฮ์ เพราะพวกท่านถือว่าสรรพสิ่งดำเนินไปตามกำหนดสภาวะจากอัลลอฮ์ พวกท่านจึงสมควรได้รับชื่อนี้มากกว่าพวกเรา"»⁽¹⁾

อัน-นะวะวีย์ได้กล่าวไว้ในหนังสืออธิบายเศาะฮีหฺมุสลิมของท่านว่า «มีชาวเกาะดะริยะฮ์บางคนกล่าวว่า "พวกเราไม่ใช่พวกเกาะดะริยะฮ์ แต่พวกท่านต่างหากที่เป็นพวกเกาะดะริยะฮ์ เพราะพวกท่านมีความเชื่อที่ยืนยันเรื่องกำหนดสภาวะ"

อิบนุกุตัยบะฮ์และอัล-อิมาม (หมายถึงอิมามอัล-ญุวัยนีย์) กล่าวว่า "นี่คือการบิดเบือนให้เข้าใจผิดของคนโง่เขลาเหล่านี้ เป็นการใส่ร้ายและความหน้าด้าน เพราะผู้อยู่บนสัจธรรมนั้นมอบหมายกิจการของพวกเขาไว้แด่อัลลอฮ์ ผู้ทรงบริสุทธิ์และสูงส่ง และพวกเขาพาดพิงกำหนดสภาวะและการกระทำทั้งหลายไปยังอัลลอฮ์ ผู้ทรงบริสุทธิ์และสูงส่ง ส่วนคนโง่เขลาเหล่านี้กลับพาดพิงมันมายังตัวเอง ผู้ที่อ้างสิ่งหนึ่งเป็นของตนและพาดพิงสิ่งนั้นมายังตัวเองย่อมสมควรถูกเรียกขานด้วยสิ่งนั้นมากกว่าผู้ที่เชื่อว่าสิ่งนั้นเป็นของผู้อื่นและปฏิเสธมันจากตัวเอง"»⁽²⁾

มีรายงานที่ถูกต้องว่าท่านเราะซูล ﷺ ได้เรียกพวกเกาะดะริยะฮ์ว่าเป็น "พวกมะญูซีย์ของประชาชาตินี้" หะดีษนี้บันทึกโดยอบูดาวูดในหนังสือสุนันของท่าน และอัล-หากิมในหนังสืออัล-มุสตัดร็อก อะลัศ-เศาะฮีหัยน์ โดยท่านกล่าวว่า "หะดีษนี้เศาะฮีหฺตามเงื่อนไขของอัช-ชัยคอน (อัล-บุคอรีย์และมุสลิม) หากการได้ยินของอบูหาซิมจากอิบนุอุมัร (ร.ฎ.) เป็นที่ถูกต้อง"⁽³⁾

สาเหตุที่กลุ่มนี้ถูกเรียกว่า "พวกมะญูซีย์ของประชาชาตินี้" ก็เพราะ «แนวทางของพวกเขาคล้ายคลึงกับแนวทางของพวกมะญูซีย์ ที่กล่าวถึงต้นกำเนิดสองประการ คือ แสงสว่างและความมืด โดยพวกมะญูซีย์อ้างว่าความดีมาจากการกระทำของแสงสว่าง และความชั่วมาจากการกระทำของความมืด พวกเขาจึงกลายเป็นพวกทวินิยม (อัษ-ษะนะวิยะฮ์) ในทำนองเดียวกัน พวกเกาะดะริยะฮ์ก็พาดพิง

⁽¹⁾ ญามิอุลอุศูล ของอิบนุลอะษีร: 10/128 ⁽²⁾ ชัรหฺอัน-นะวะวีย์ อะลา มุสลิม: 1/154 ⁽³⁾ ชัรหฺอัน-นะวะวีย์ อะลา มุสลิม: 1/154

…ความดีไปยังอัลลอฮ์ตะอาลา และความชั่วไปยังผู้อื่น ทั้งที่อัลลอฮ์ ผู้ทรงมหาบริสุทธิ์และสูงส่ง ทรงเป็นผู้สร้างทั้งความดีและความชั่ว ไม่มีสิ่งใดจากทั้งสองนั้นเกิดขึ้นได้เว้นแต่ด้วยพระประสงค์ของพระองค์ ดังนั้นทั้งสองจึงถูกพาดพิงไปยังพระองค์ ผู้ทรงมหาบริสุทธิ์และสูงส่ง ในแง่ของการสร้างและการให้บังเกิดขึ้น และถูกพาดพิงไปยังบ่าวของพระองค์ผู้กระทำทั้งสองนั้นในแง่ของการกระทำและการขวนขวาย»⁽¹⁾⁽²⁾

ต่อมาในช่วงปลายสมัยราชวงศ์บะนีอุมัยยะฮ์ ได้เกิดกลุ่มชนที่อ้างว่าบ่าวถูกบังคับให้กระทำการกระทำของตน เขาไม่มีทางเลือกในสิ่งที่เขาจะกระทำหรือละทิ้ง และบางคนในพวกเขายืนยันว่าบ่าวมีความสามารถ แต่เป็นความสามารถที่ไม่มีผลใด ๆ บุคคลแรกที่ทัศนะนี้ปรากฏออกมาจากเขาคือ ญะฮ์มฺ บิน ศ็อฟวาน และจากบิดอะฮ์นี้ได้แตกแขนงออกเป็นทัศนะต่าง ๆ ที่น่ารังเกียจและความหลงผิดอันใหญ่หลวง⁽³⁾

لَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشْرَكْنَا وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِن شَىْءٍ

ทัศนะนี้ได้แพร่หลายไปในประชาชาติอิสลาม และมีนักอิบาดะฮ์ นักสมถะ และนักตะเศาวุฟจำนวนมากรับเอาไปยึดถือ หากกลุ่มแรกมีความคล้ายคลึงกับพวกมะญูส (ผู้บูชาไฟ) กลุ่มนี้ก็มีความคล้ายคลึงกับพวกมุชริกีนที่กล่าวว่า «หากอัลลอฮ์ทรงประสงค์ พวกเราก็คงไม่ตั้งภาคี และบรรพบุรุษของพวกเราก็เช่นกัน และพวกเราก็คงไม่ได้ห้ามสิ่งใด» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:148)

และกลุ่มนี้ชั่วร้ายยิ่งกว่ากลุ่มแรก เพราะกลุ่มแรกนั้นให้ความสำคัญต่อคำสั่งใช้และคำสั่งห้าม แต่ได้นำการกระทำของบ่าวออกไปจากการเป็นสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงสร้าง ส่วนกลุ่มนี้ยืนยันเรื่องเกาะดัร แต่กลับนำมันมาเป็นข้ออ้างเพื่อล้มล้างคำสั่งใช้และคำสั่งห้าม⁽⁴⁾⁽⁵⁾

⁽¹⁾ อัน-นะวะวีย์ได้ยกคำกล่าวนี้มาจากอัล-ค็อฏฏอบีย์ในหนังสือชัรห์ศ่อฮีห์มุสลิมของท่าน: 1/154 และดูเพิ่มเติมใน ญามิอุลอุศูล: 10/128 ⁽²⁾ จะมีการอธิบายเพิ่มเติมเกี่ยวกับกลุ่มนี้ หลักความเชื่อของพวกเขา และความหลงผิดของพวกเขา เมื่อเรากล่าวถึงบรรดาผู้ที่หลงผิดในเรื่องเกาะดัร ⁽³⁾ ดู มัจญ์มูอ์ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/460 และ อัล-มิลัล วัน-นิฮัล ของอัช-ชะฮ์รอสตานีย์: 1/85 ⁽⁴⁾ อะกีดะฮ์ อัส-สะฟารีนีย์: 1/306 ⁽⁵⁾ จะมีการอภิปรายเพิ่มเติมเกี่ยวกับผู้ที่มีแนวทางนี้

(หน้าว่าง ไม่มีข้อความ)

บทที่สาม: นิยามของเกาะฎออ์และเกาะดัร

หัวข้อที่หนึ่ง: นิยามของเกาะดัร

«อัล-เกาะดัร (القدر) เป็นคำมัศดัร (คำนามที่มาจากกริยา) ท่านกล่าวว่า قَدَرْتُ الشَّيْءَ (โดยอ่านอักษรดาลไม่มีชัดดะฮ์และใส่สระฟัตหะฮ์) أَقْدِرُهُ (อ่านด้วยสระกัสเราะฮ์หรือฟัตหะฮ์) قَدْرًا และ قَدَرًا หมายถึง เมื่อท่านรู้ครอบคลุมถึงขนาดและปริมาณของสิ่งนั้น»⁽¹⁾

ในทางภาษา อัล-เกาะดัร หมายถึง «การตัดสิน การชี้ขาด และขนาดขอบเขตของสิ่งหนึ่ง ส่วนคำว่า อัต-ตักดีร (التقدير) หมายถึง การไตร่ตรองและการคิดพิจารณาในการจัดการเรื่องราวให้ลงตัว»⁽²⁾

ส่วนในทางวิชาการ อัล-เกาะดัร หมายถึง «สิ่งที่ความรู้ (ของอัลลอฮ์) ได้มีมาก่อนแล้ว และปากกาได้บันทึกไว้แล้ว ในสิ่งที่จะเกิดขึ้นตราบชั่วนิรันดร์ และแท้จริงพระองค์ผู้ทรงเกริกเกียรติและยิ่งใหญ่ได้ทรงกำหนดปริมาณของสรรพสิ่งที่ถูกสร้างทั้งหลาย และสิ่งต่าง ๆ ที่จะเกิดขึ้น ก่อนที่มันจะเกิดขึ้นนับแต่กาลอันไม่มีจุดเริ่มต้น (อัล-อะซัล) และพระองค์ผู้ทรงบริสุทธิ์ทรงรู้ว่าสิ่งเหล่านั้นจะเกิดขึ้นในเวลาที่เป็นที่รู้แน่ ณ พระองค์ผู้ทรงสูงส่ง และตามลักษณะที่เฉพาะเจาะจง ดังนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงเกิดขึ้นตามที่พระองค์ได้ทรงกำหนดไว้»⁽³⁾

และอิบนุหะญัรได้กล่าวในการให้นิยามเกาะดัรว่า «ความหมายคือ แท้จริงอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งทรงรู้ปริมาณของสรรพสิ่ง…

⁽¹⁾ ฟัตหุลบารี ของอิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานี: 1/118 ⁽²⁾ อัล-กอมูส อัล-มุฮีฏ ของอัล-ฟัยรูซาบาดี: หน้า 591 ⁽³⁾ อะกีดะฮ์ อัส-สะฟารีนี: 1/348

…และกาลเวลาของสิ่งเหล่านั้นไว้ก่อนที่จะทรงให้มันบังเกิดขึ้น จากนั้นพระองค์ทรงให้บังเกิดสิ่งที่มีอยู่ก่อนแล้วในความรู้ของพระองค์ว่ามันจะบังเกิดขึ้น ดังนั้นทุกสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ล้วนมีที่มาจากความรู้ อำนาจ และพระประสงค์ของพระองค์»⁽¹⁾

อัส-สะฟารีนีย์ได้รายงานจากกลุ่มอัล-อัชอะรียะฮ์ว่า «อัล-เกาะดัร คือการที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงให้สิ่งทั้งหลายบังเกิดขึ้นตามขนาดที่เฉพาะเจาะจง และตามการกำหนดที่แน่นอน ทั้งในตัวตนและสภาพของสิ่งเหล่านั้น โดยสอดคล้องกับสิ่งที่ความรู้ (ของพระองค์) ได้มีมาก่อนแล้ว และปากกาได้บันทึกไว้»⁽²⁾

คำนิยามเหล่านี้มีความหมายใกล้เคียงกัน และบ่งชี้ว่าอัล-เกาะดัรครอบคลุมสองประการ คือ

ประการแรก: ความรู้อันเป็นนิรันดร์ (อะซะลีย์) ของอัลลอฮ์ ซึ่งพระองค์ทรงตัดสินในความรู้นั้นถึงการมีอยู่ของสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์จะให้บังเกิดขึ้น และทรงกำหนดคุณลักษณะของสิ่งถูกสร้างทั้งหลายที่พระองค์ทรงประสงค์จะให้บังเกิดขึ้น และพระองค์ได้ทรงบันทึกสิ่งทั้งหมดนั้นไว้ในอัล-เลาฮุลมะห์ฟูซด้วยพจนารถของพระองค์ แผ่นดินและฟากฟ้า ทั้งขนาด มิติ วิธีการก่อกำเนิดของมันทั้งสอง สิ่งที่อยู่ระหว่างมันทั้งสอง และสิ่งที่อยู่ในมันทั้งสอง ทั้งหมดนั้นความรู้เกี่ยวกับมันได้ถูกบันทึกไว้ในอัล-เลาฮุลมะห์ฟูซอย่างละเอียดถี่ถ้วนและครบถ้วนสมบูรณ์

ประการที่สอง: การให้บังเกิดสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงกำหนดให้มันบังเกิดขึ้น ตามลักษณะที่ความรู้ของพระองค์ได้มีมาก่อนแล้ว และปากกาของพระองค์ได้บันทึกไว้ ดังนั้นความเป็นจริงที่ปรากฏให้เห็นจึงสอดคล้องกับความรู้ที่มีมาก่อนและถูกบันทึกไว้แล้ว

คำว่า อัล-เกาะดัร บางครั้งใช้ในความหมายถึงการกำหนดล่วงหน้าตามสิ่งที่อยู่ในความรู้ของอัลลอฮ์ และบางครั้งใช้ในความหมายถึงสิ่งที่พระองค์ทรงสร้างและทรงให้บังเกิดขึ้นตามลักษณะที่พระองค์ทรงรู้

อิมามอัช-ชาฟิอีย์ (ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงเมตตาท่าน) ถูกถามเกี่ยวกับอัล-เกาะดัร ท่านจึงตอบเป็นบทกวีว่า

สิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ย่อมเกิดขึ้น แม้ข้าจะไม่ประสงค์ และสิ่งที่ข้าประสงค์ หากพระองค์ไม่ทรงประสงค์ ย่อมไม่เกิดขึ้น พระองค์ทรงสร้างบ่าวทั้งหลายตามที่พระองค์ทรงรู้ ดังนั้นภายในความรู้ (ของพระองค์) นั้นเอง ทั้งคนหนุ่มและคนชราต่างดำเนินไป

⁽¹⁾ ฟัตหุลบารีย์: 1/118 ⁽²⁾ อะกีดะฮ์อัส-สะฟารีนีย์: 1/345

พระองค์ทรงโปรดปรานแก่คนนี้ และทรงทอดทิ้งคนนั้น\ ทรงช่วยเหลือคนนี้ และไม่ทรงช่วยเหลือคนนั้น ดังนั้น ในหมู่พวกเขามีทั้งผู้ที่ประสบความอับโชคและผู้ที่ได้รับความสุข\ มีทั้งผู้ที่น่ารังเกียจและผู้ที่ดีงาม⁽¹⁾

⁽¹⁾ อัล-อิอ์ติกอด ของอัล-บัยฮะกีย์ หน้า 162; ชัรห์ อุศูล อิอ์ติกอด อะฮ์ลิสซุนนะฮ์ ของอัล-ลาละกาอีย์ 1/702

บทที่สอง

นิยามของอัล-เกาะฎออ์

«อัล-เกาะฎออ์ คือ การตัดสินชี้ขาดและการกำหนดวินิจฉัย คำว่า "อัล-เกาะฎออ์" ปรากฏซ้ำหลายครั้งในหะดีษของท่านเราะซูล ﷺ รากเดิมของคำนี้หมายถึง การตัดขาดและการแยกชี้ขาด มีการกล่าวว่า "เกาะฎอ ยักฎี เกาะฎออัน ฟะฮุวะ กอฎิน" เมื่อเขาได้ตัดสินและชี้ขาด ส่วน "เกาะฎออ์" ของสิ่งหนึ่ง หมายถึง การทำสิ่งนั้นให้รัดกุม การทำให้สิ่งนั้นเกิดผลบังคับ และการทำสิ่งนั้นจนเสร็จสิ้น ดังนั้นจึงมีความหมายว่า การสร้าง

อัซ-ซุฮรีย์กล่าวว่า อัล-เกาะฎออ์ในทางภาษามีหลายความหมาย ซึ่งทั้งหมดย้อนกลับไปสู่ความหมายของการสิ้นสุดและความสมบูรณ์ของสิ่งหนึ่ง ทุกสิ่งที่การงานของมันถูกทำให้รัดกุม หรือถูกทำให้สมบูรณ์ หรือถูกปฏิบัติจนครบถ้วน หรือถูกทำให้เป็นข้อบังคับ หรือถูกรับรู้ หรือถูกดำเนินการให้เกิดผล หรือถูกทำให้ลุล่วงไป ก็ถือว่าสิ่งนั้นได้ถูก "เกาะฎออ์" แล้ว และความหมายทั้งหมดเหล่านี้ล้วนปรากฏอยู่ในหะดีษต่าง ๆ»⁽¹⁾

บรรดาอุละมาอ์มีสองทัศนะในการแยกความแตกต่างระหว่างอัล-เกาะฎออ์และอัล-เกาะดัร

ทัศนะที่หนึ่ง: อัล-เกาะฎออ์ คือ ความรู้ที่มีมาก่อน ซึ่งอัลลอฮ์ทรงกำหนดตัดสินไว้ตั้งแต่อัซัล (กาลก่อนการเริ่มต้นของสรรพสิ่ง) ส่วนอัล-เกาะดัร คือ การเกิดขึ้นของสรรพสิ่งที่ถูกสร้าง ตามขนาดของกิจการที่ได้ถูกกำหนดตัดสินไว้ก่อนแล้ว อิบนุหะญัร อัล-อัสก็อลานีย์ (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน) กล่าวว่า «บรรดาอุละมาอ์กล่าวว่า อัล-เกาะฎออ์ คือ การกำหนดตัดสินในภาพรวมโดยสรุปตั้งแต่อัซัล ส่วนอัล-เกาะดัร คือ รายละเอียดปลีกย่อยและส่วนย่อยต่าง ๆ ของการกำหนดตัดสินนั้น»⁽²⁾ และท่านยังได้กล่าวไว้ในอีกที่หนึ่งว่า «อัล-เกาะฎออ์ คือ การกำหนดตัดสินในเรื่องภาพรวมโดยสรุปตั้งแต่อัซัล ส่วนอัล-เกาะดัร คือ การกำหนดตัดสินให้ส่วนย่อยต่าง ๆ ของภาพรวมเหล่านั้นเกิดขึ้นโดยละเอียด»⁽³⁾

⁽¹⁾ อัน-นิฮายะฮ์ ฟี เฆาะรีบิล หะดีษ ของอิบนุล อะษีร 4/78 ⁽²⁾ ฟัตหุล บารีย์ 11/477 ⁽³⁾ ฟัตหุล บารีย์ 11/149

ทัศนะที่สอง: ตรงกันข้ามกับทัศนะก่อนหน้า กล่าวคือ เกาะดัรคือการกำหนดตัดสินที่มีมาก่อน ส่วนเกาะฎออ์คือการสร้าง

อิบนุบัฏฏอลกล่าวว่า «เกาะฎออ์คือสิ่งที่ถูกตัดสินให้เกิดขึ้น (อัล-มักฎีย์)»⁽¹⁾ ซึ่งสิ่งที่ท่านหมายถึงด้วยคำว่า "อัล-มักฎีย์" ก็คือสิ่งที่ถูกสร้าง และนี่คือทัศนะของอัล-เคาะฏฏอบีย์ ท่านได้กล่าวไว้ในหนังสือ มะอาลิมุสสุนัน ว่า «เกาะดัรเป็นชื่อเรียกสิ่งที่ถูกกำหนดขึ้นจากการกระทำของผู้กำหนด เช่นเดียวกับคำว่า การรื้อถอน การแผ่กระจาย และการยึดจับ ซึ่งเป็นชื่อเรียกสิ่งที่เกิดจากการกระทำของผู้รื้อถอน ผู้แผ่กระจาย และผู้ยึดจับ

فَقَضَىٰهُنَّ سَبْعَ سَمَـٰوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ

ส่วนเกาะฎออ์ในที่นี้มีความหมายว่าการสร้าง ดังที่อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «แล้วพระองค์ทรงทำให้มันเป็นเจ็ดชั้นฟ้าภายในสองวัน» (ซูเราะฮ์ฟุศศิลัต 41:12) หมายถึง พระองค์ทรงสร้างมันขึ้นมา»⁽²⁾

บนพื้นฐานของทัศนะนี้ «เกาะฎออ์จากอัลลอฮ์ตะอาลาจึงมีความหมายเฉพาะเจาะจงกว่าเกาะดัร เพราะมันคือการชี้ขาดระหว่างการกำหนดทั้งสอง ดังนั้น เกาะดัรคือการกำหนด ส่วนเกาะฎออ์คือการชี้ขาดและการตัดสินเด็ดขาด»⁽³⁾

وَكَانَ أَمْرًا مَّقْضِيًّا ﴿٢١﴾

كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا ﴿٧١﴾

وَإِذَا قَضَىٰٓ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ ﴿١١٧﴾

สิ่งที่บ่งชี้ถึงความถูกต้องของทัศนะนี้คือตัวบทจำนวนมากจากคัมภีร์ของอัลลอฮ์ พระองค์ตรัสว่า «และมันเป็นกิจการที่ถูกกำหนดไว้แล้ว» (ซูเราะฮ์มัรยัม 19:21) และตรัสว่า «นั่นเป็นสิ่งที่พระเจ้าของเจ้าทรงกำหนดไว้อย่างเด็ดขาดแล้ว» (ซูเราะฮ์มัรยัม 19:71) และตรัสว่า «และเมื่อพระองค์ทรงประสงค์กิจการใด พระองค์เพียงตรัสแก่มันว่า "จงเป็น" แล้วมันก็เป็นขึ้นมา» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:117)

ดังนั้น เกาะฎออ์และเกาะดัร — ตามทัศนะนี้ — จึงเป็นสองสิ่งที่ผูกพันกันอย่างแยกไม่ออก สิ่งหนึ่งจะไม่แยกออกจากอีกสิ่งหนึ่ง เพราะสิ่งหนึ่งเปรียบเสมือนฐานราก นั่นคือเกาะดัร ส่วนอีกสิ่งหนึ่งเปรียบเสมือนสิ่งปลูกสร้าง นั่นคือเกาะฎออ์ ดังนั้น ผู้ใดต้องการแยกทั้งสองออกจากกัน ก็เท่ากับเขาต้องการรื้อถอนและทำลายสิ่งปลูกสร้างนั้น»⁽⁴⁾

⁽¹⁾ ฟัตหุลบารีย์: 11/149 ⁽²⁾ มะอาลิมุสสุนัน ของอัล-เคาะฏฏอบีย์: 7/70 ⁽³⁾ อัล-มุฟร่อดาต ของอัร-รอฆิบ อัล-อัศฟะฮานีย์: หน้า 406 ⁽⁴⁾ อัน-นิฮายะฮ์ ฟี เฆาะรีบิลหะดีษ ของอิบนุลอะษีร: 4/78 และดู ญามิอุลอุศูล: 10/104

บทที่สาม

หลักการของการศรัทธาต่อเกาะดัร

การศรัทธาต่อเกาะดัรตั้งอยู่บนหลักการสี่ประการ ผู้ใดยอมรับหลักการเหล่านี้ทั้งหมด อีมานต่อเกาะดัรของเขาย่อมสมบูรณ์ และผู้ใดบกพร่องในหลักการใดหลักการหนึ่งหรือมากกว่านั้น อีมานต่อเกาะดัรของเขาย่อมบกพร่อง หลักการทั้งสี่ประการนั้น ได้แก่

ประการที่หนึ่ง: การศรัทธาต่อความรู้ของอัลลอฮ์ที่ครอบคลุมและรอบรู้ทุกสิ่ง

ประการที่สอง: การศรัทธาว่าอัลลอฮ์ทรงบันทึกทุกสิ่งที่จะเกิดขึ้นจนถึงวันกิยามะฮ์ไว้ในอัล-เลาห์ อัล-มะห์ฟูซ

ประการที่สาม: การศรัทธาต่อพระประสงค์ของอัลลอฮ์ที่ต้องเป็นไปตามนั้น และต่อพระเดชานุภาพอันสมบูรณ์ของพระองค์ สิ่งใดที่พระองค์ทรงประสงค์ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งใดที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์ย่อมไม่เกิดขึ้น

ประการที่สี่: การที่พระองค์ผู้ทรงจำเริญและสูงส่งทรงสร้างทุกสิ่งที่มีอยู่ โดยไม่มีผู้ใดเป็นภาคีร่วมกับอัลลอฮ์ในการสร้างของพระองค์

เราจะกล่าวถึงหลักการทั้งสี่ประการนี้โดยมีรายละเอียดพอสมควร

หลักการที่หนึ่ง

การศรัทธาต่อความรู้ของอัลลอฮ์ที่ครอบคลุมทุกสิ่ง

ในคัมภีร์ของอัลลอฮ์และซุนนะฮ์ของเราะซูลของพระองค์ ﷺ มีการยืนยันหลักการอันยิ่งใหญ่นี้ไว้เป็นจำนวนมาก ความรู้ของอัลลอฮ์ครอบคลุมทุกสิ่ง พระองค์ทรงรู้สิ่งที่ได้เกิดขึ้นแล้ว สิ่งที่จะเกิดขึ้น และสิ่งที่ไม่ได้เกิดขึ้นว่า หากมันเกิดขึ้นแล้วจะเป็นอย่างไร

…จะเป็น และพระองค์ทรงรู้สิ่งที่มีอยู่และสิ่งที่ไม่มีอยู่ ทั้งสิ่งที่เป็นไปได้และสิ่งที่เป็นไปไม่ได้

พระองค์ทรงรู้ถึงบรรดาบ่าวทั้งหลาย ทรงรู้อายุขัยของพวกเขา ปัจจัยยังชีพของพวกเขา สภาพความเป็นอยู่ของพวกเขา การเคลื่อนไหวและการหยุดนิ่งของพวกเขา ความทุกข์ระทมและความผาสุกของพวกเขา และทรงรู้ว่าใครในหมู่พวกเขาเป็นชาวสวรรค์ และใครในหมู่พวกเขาเป็นชาวนรก ตั้งแต่ก่อนที่พระองค์จะทรงสร้างพวกเขา และก่อนที่จะทรงสร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน

ทั้งหมดนี้เป็นผลอันจำเป็นจากการที่พระองค์ (ผู้ทรงจำเริญและสูงส่งยิ่ง) ทรงมีคุณลักษณะแห่งความรู้ และเป็นผลอันจำเป็นจากการที่พระองค์ (ผู้ทรงจำเริญและสูงส่งยิ่ง) คือผู้ทรงรอบรู้ ผู้ทรงตระหนักยิ่ง ผู้ทรงได้ยิน ผู้ทรงเห็น

هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ عَـٰلِمُ ٱلْغَيْبِ وَٱلشَّهَـٰدَةِ

لِتَعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ وَأَنَّ ٱللَّهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَىْءٍ عِلْمًۢا ﴿١٢﴾

عَـٰلِمِ ٱلْغَيْبِ ۖ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَلَا فِى ٱلْأَرْضِ وَلَآ أَصْغَرُ مِن ذَٰلِكَ وَلَآ أَكْبَرُ

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ ۖ وَهُوَ أَعْلَمُ بِٱلْمُهْتَدِينَ ﴿١٢٥﴾

هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنشَأَكُم مِّنَ ٱلْأَرْضِ وَإِذْ أَنتُمْ أَجِنَّةٌ فِى بُطُونِ أُمَّهَـٰتِكُمْ

อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งตรัสว่า «พระองค์คืออัลลอฮ์ ผู้ซึ่งไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์ ผู้ทรงรู้สิ่งเร้นลับและสิ่งเปิดเผย» (ซูเราะฮ์อัล-หัชรฺ 59:22) และตรัสว่า «เพื่อพวกเจ้าจะได้รู้ว่าแท้จริงอัลลอฮ์ทรงมีอำนาจเหนือทุกสิ่ง และแท้จริงอัลลอฮ์ทรงห้อมล้อมทุกสิ่งไว้ด้วยความรู้» (ซูเราะฮ์อัฏ-เฏาะลาก 65:12) และตรัสว่า «(พระองค์คือ) ผู้ทรงรู้สิ่งเร้นลับ ไม่มีสิ่งใดแม้มีน้ำหนักเท่าผงธุลีในชั้นฟ้าทั้งหลายและในแผ่นดินจะเล็ดลอดพ้นไปจากพระองค์ได้ และไม่มีสิ่งใดที่เล็กกว่านั้นหรือใหญ่กว่านั้น» (ซูเราะฮ์สะบะอ์ 34:3) และตรัสว่า «แท้จริงพระเจ้าของเจ้านั้นทรงรู้ดียิ่งถึงผู้ที่หลงไปจากแนวทางของพระองค์ และพระองค์ทรงรู้ดียิ่งถึงบรรดาผู้ได้รับทางนำ» (ซูเราะฮ์อัน-นะห์ลฺ 16:125) และตรัสว่า «พระองค์ทรงรู้ดียิ่งเกี่ยวกับพวกเจ้า ขณะที่พระองค์ทรงให้พวกเจ้าบังเกิดขึ้นจากแผ่นดิน และขณะที่พวกเจ้ายังเป็นทารกอยู่ในครรภ์มารดาของพวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัน-นัจญ์มฺ 53:32)

وَلَوْ رُدُّوا۟ لَعَادُوا۟ لِمَا نُهُوا۟ عَنْهُ

และพระผู้ทรงสัจธรรมตรัสยืนยันถึงความรู้ของพระองค์ในสิ่งที่ไม่ได้เกิดขึ้นว่า หากมันเกิดขึ้นแล้วจะเป็นอย่างไร ว่า «และหากพวกเขาถูกส่งกลับไป แน่นอนพวกเขาก็จะหวนกลับไปสู่สิ่งที่พวกเขาถูกห้ามไว้» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:28) ดังนั้นอัลลอฮ์ทรงรู้ว่า บรรดาผู้ปฏิเสธเหล่านี้ที่ปรารถนาจะได้กลับไปสู่โลกดุนยาในวันกิยามะฮ์นั้น หากพวกเขาได้กลับไปสู่โลกดุนยาจริง พวกเขาก็จะหวนกลับไปสู่การปฏิเสธและการหลงผิดของพวกเขาอีก

وَلَوْ عَلِمَ ٱللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَّأَسْمَعَهُمْ ۖ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوا۟ وَّهُم مُّعْرِضُونَ ﴿٢٣﴾

และพระองค์ตรัสถึงบรรดาผู้ปฏิเสธศรัทธาที่ไม่อาจทนฟังทางนำได้ว่า «และหากอัลลอฮ์ทรงรู้ว่ามีความดีอยู่ในตัวพวกเขา แน่นอนพระองค์ก็จะทรงให้พวกเขาได้ยิน และหากพระองค์ทรงให้พวกเขาได้ยิน แน่นอนพวกเขาก็จะผินหลังกลับไป โดยที่พวกเขาเป็นผู้หันหลังให้» (ซูเราะฮ์อัล-อันฟาล 8:23)

ส่วนหนึ่งจากความรู้ของพระองค์ (ผู้ทรงจำเริญและสูงส่งยิ่ง) ในสิ่งที่จะเกิดขึ้น คือความรู้ของพระองค์ว่า บรรดาเด็กที่เสียชีวิตไปตั้งแต่ยังเล็กนั้น หากพวกเขาได้เติบโตขึ้นก่อนที่จะเสียชีวิต พวกเขาจะประกอบการงานอย่างไร

سئل النبي ﷺ عن أولاد المشركين، فقال: الله أعلم بما كانوا عاملين

อัล-บุคอรีย์ได้รายงานไว้ในเศาะฮีหฺของท่านจากอิบนุอับบาส (ร.ฎ.) ว่า «ท่านนบี ﷺ ถูกถามถึงบุตรหลานของบรรดามุชริกีน ท่านจึงตอบว่า อัลลอฮ์ทรงรู้ดียิ่งถึงสิ่งที่พวกเขาจะกระทำ»⁽¹⁾

توفي صبي، فقلت: طوبى له، عصفور من عصافير الجنة.

มุสลิมได้รายงานจากท่านหญิงอาอิชะฮ์ (ร.ฎ.) มารดาแห่งผู้ศรัทธา ว่า มีเด็กคนหนึ่งเสียชีวิต ฉันจึงกล่าวว่า ช่างเป็นความโชคดีของเขา เขาเป็นนกกระจอกตัวหนึ่งในบรรดานกกระจอกแห่งสวรรค์

أولا تدرين أن الله خلق الجنة والنار، فخلق لهٰذه أهلاً ولهٰذه أهلاً

ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ จึงกล่าวว่า «เธอไม่รู้หรือว่า อัลลอฮ์ทรงสร้างสวรรค์และนรก แล้วทรงสร้างผู้ที่จะเป็นชาวของที่นี่ และทรงสร้างผู้ที่จะเป็นชาวของที่นี่»

دُعي رسول الله ﷺ إلى جنازة صبي من الأنصار، فقلت: يا رسول الله طوبى لهٰذا، عصفور من عصافير الجنّة، لم يعمل السوء ولم يدركه.

และในอีกรายงานหนึ่งของมุสลิมจากท่านหญิงอาอิชะฮ์ (ร.ฎ.) เช่นกัน นางกล่าวว่า «ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้รับเชิญไปยังญะนาซะฮ์ของเด็กคนหนึ่งจากชาวอันศอร ฉันจึงกล่าวว่า โอ้ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ช่างเป็นความโชคดีของเด็กคนนี้ เขาเป็นนกกระจอกตัวหนึ่งในบรรดานกกระจอกแห่งสวรรค์ เขายังไม่เคยกระทำความชั่ว และยังไปไม่ถึงวัยที่จะกระทำมัน

قال: أو غير ذلك يا عائشة، إن الله خلق للجنّة أهلاً، خلقهم لها وهم في أصلاب آبائهم، وخلق للنار أهلاً، خلقهم لها وهم في أصلاب آبائهم

ท่านกล่าวว่า หรือว่าอาจจะเป็นอย่างอื่น โอ้อาอิชะฮ์ แท้จริงอัลลอฮ์ทรงสร้างผู้ที่จะเป็นชาวสวรรค์ ทรงสร้างพวกเขาเพื่อสวรรค์ขณะที่พวกเขายังอยู่ในสันหลังของบรรพบุรุษของพวกเขา และทรงสร้างผู้ที่จะเป็นชาวนรก ทรงสร้างพวกเขาเพื่อนรกขณะที่พวกเขายังอยู่ในสันหลังของบรรพบุรุษของพวกเขา»⁽²⁾

หะดีษเหล่านี้กล่าวถึงความรู้ของอัลลอฮ์เกี่ยวกับผู้ที่เสียชีวิตตั้งแต่ยังเล็ก มิได้หมายความว่าอัลลอฮ์จะทรงให้พวกเขาเข้านรกด้วยความรู้ของพระองค์ที่มีต่อพวกเขา โดยที่พวกเขายังไม่ได้กระทำสิ่งใด

إذا كان يوم القيامة فإن الله يمتحنهم، ويبعث إليهم رسولاً في عرصة القيامة، فمن أجابه أدخله الجنة، ومن عصاه أدخله

เชคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน) กล่าวถึงคำพูดของท่านนบี ﷺ เกี่ยวกับบุตรหลานของบรรดามุชริกีนที่ว่า «อัลลอฮ์ทรงรู้ดียิ่งถึงสิ่งที่พวกเขาจะกระทำ» ว่า «หมายถึง พระองค์ทรงรู้ว่าผู้ใดในหมู่พวกเขาจะศรัทธา และผู้ใดจะปฏิเสธศรัทธา หากพวกเขามีชีวิตอยู่จนบรรลุนิติภาวะ ยิ่งไปกว่านั้น ยังมีหะดีษบทหนึ่งซึ่งสายรายงานอยู่ในระดับที่พอใช้ได้ รายงานจากอบูฮุรอยเราะฮ์ (ร.ฎ.) จากท่านนบี ﷺ ว่า «เมื่อถึงวันกิยามะฮ์ อัลลอฮ์จะทรงทดสอบพวกเขา และจะทรงส่งเราะซูลคนหนึ่งมายังพวกเขา ณ ลานแห่งวันกิยามะฮ์ ผู้ใดตอบรับเขา พระองค์จะทรงให้เข้าสวรรค์ และผู้ใดฝ่าฝืนเขา พระองค์จะทรงให้เข้า

⁽¹⁾ ดู ฟัตหุลบารีย์: 11/493 และมุสลิมได้รายงานด้วยถ้อยคำเดียวกันจากอบูฮุรอยเราะฮ์ (ร.ฎ.): 4/2049 หมายเลข 2659 ⁽²⁾ เศาะฮีหฺมุสลิม: 4/2050 หมายเลข 2662

…นรก» ณ ที่นั้นเอง สิ่งที่อัลลอฮ์ผู้ทรงมหาบริสุทธิ์ทรงรู้อยู่แล้วเกี่ยวกับพวกเขาก็จะปรากฏออกมา และพระองค์จะทรงตอบแทนพวกเขาตามสิ่งที่ปรากฏเป็นที่รู้ออกมานั้น ซึ่งก็คือการมีอีมานและการปฏิเสธศรัทธาของพวกเขา มิใช่ตอบแทนเพียงเพราะการที่พระองค์ทรงรู้เท่านั้น»⁽¹⁾

หลักฐานทางสติปัญญาว่าอัลลอฮ์ทรงรู้ถึงกำหนดของสรรพสิ่งก่อนที่จะทรงสร้างพวกมัน

ความจริงก็คือ การมีอยู่ของจักรวาลนี้และการมีอยู่ของสิ่งถูกสร้างทุกชีวิตในจักรวาล เป็นหลักฐานที่ชัดเจนว่าอัลลอฮ์ทรงรู้ถึงสิ่งนั้นก่อนที่จะทรงสร้างมัน «เพราะเป็นไปไม่ได้ที่พระองค์จะทรงให้สรรพสิ่งบังเกิดขึ้นทั้งที่ไม่ทรงรู้ ทั้งนี้เพราะการที่พระองค์ทรงให้สรรพสิ่งบังเกิดขึ้นนั้นเป็นไปด้วยพระประสงค์ของพระองค์ และพระประสงค์ย่อมจำเป็นต้องมีการนึกภาพสิ่งที่ประสงค์ และการนึกภาพสิ่งที่ประสงค์ก็คือการรู้ถึงสิ่งที่ประสงค์นั้น ดังนั้น การทำให้บังเกิดขึ้นจึงจำเป็นต้องมีพระประสงค์ และพระประสงค์จำเป็นต้องมีความรู้ ฉะนั้น การทำให้บังเกิดขึ้นจึงจำเป็นต้องมีความรู้»⁽²⁾

อีกประการหนึ่ง «ในสิ่งถูกสร้างทั้งหลายนั้นมีความแน่นหนาและความประณีตซึ่งจำเป็นต้องมาจากความรู้ของผู้กระทำให้มันเกิดขึ้น เพราะการกระทำที่แน่นหนาและประณีตนั้น เป็นไปไม่ได้ที่จะเกิดขึ้นโดยปราศจากความรู้»⁽³⁾

บรรดาอุละมาอ์ยังได้ใช้หลักการเทียบเคียงแบบ "ยิ่งควรกว่า" (กิยาสุลเอาลา) เป็นหลักฐานยืนยันถึงความรู้ของพระองค์ผู้ทรงจำเริญและสูงส่ง กล่าวคือ «ในหมู่สิ่งถูกสร้างนั้นมีผู้ที่มีความรู้ และความรู้เป็นคุณลักษณะแห่งความสมบูรณ์ จึงเป็นไปไม่ได้ที่พระผู้สร้างจะไม่ทรงมีความรู้» และการใช้หลักฐานข้อนี้มีอยู่สองรูปแบบ ได้แก่

รูปแบบแรก: กล่าวได้ว่า เรารู้โดยประจักษ์แจ้งว่าพระผู้สร้างย่อมสมบูรณ์กว่าสิ่งถูกสร้าง และผู้ที่การมีอยู่เป็นสิ่งจำเป็น (อัลวาญิบ) ย่อมสมบูรณ์กว่าสิ่งที่การมีอยู่เป็นเพียงความเป็นไปได้ (อัลมุมกิน) และเรารู้โดยประจักษ์แจ้งว่า หากเราสมมุติว่ามีสองสิ่ง

สิ่งหนึ่งมีความรู้ และอีกสิ่งหนึ่งไม่มีความรู้ สิ่งที่มีความรู้ย่อมสมบูรณ์กว่า ดังนั้น หากพระผู้สร้างไม่ทรงมีความรู้ ก็จะทำให้สิ่งที่เป็นเพียงความเป็นไปได้สมบูรณ์กว่าพระองค์ ซึ่งเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา เชคุลอิสลาม : 4/246 ⁽²⁾ ชัรห์ อัฏเฏาะหาวิยะฮ์ : หน้า 148 ⁽³⁾ ชัรห์ อัฏเฏาะหาวิยะฮ์ : หน้า 148

ประการที่สอง: ความรู้ทุกอย่างที่มีอยู่ในหมู่สิ่งถูกสร้างนั้นล้วนมาจากอัลลอฮ์ ตะบาเราะกะ วะตะอาลา และเป็นไปไม่ได้ที่ผู้กระทำและผู้ริเริ่มสร้างความสมบูรณ์จะปราศจากความสมบูรณ์นั้นเสียเอง แต่พระองค์ทรงคู่ควรกับความสมบูรณ์นั้นยิ่งกว่า ทั้งนี้เพราะความสมบูรณ์ใดก็ตามที่ปรากฏมีแก่สิ่งถูกสร้าง พระผู้สร้างย่อมทรงคู่ควรกับความสมบูรณ์นั้นยิ่งกว่า และความบกพร่องใดก็ตามที่สิ่งถูกสร้างบางสิ่งยังปลอดพ้นจากมันได้ พระผู้สร้างย่อมสมควรปลอดพ้นจากความบกพร่องนั้นยิ่งกว่า»⁽¹⁾

أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلْخَبِيرُ ﴿١٤﴾

หลักฐานทั้งหมดนี้ ท่านสามารถสังเกตเห็นได้ในพระดำรัสของอัลลอฮ์ ตะอาลา ที่ว่า «พระผู้ทรงสร้างจะไม่ทรงรู้ดอกหรือ และพระองค์คือผู้ทรงละเอียดอ่อน ผู้ทรงรอบรู้ยิ่ง» (ซูเราะฮ์อัล-มุลก์ 67:14)

ความรู้ของพระองค์ ตะบาเราะกะ วะตะอาลา ยังสามารถอ้างหลักฐานได้จากการที่พระองค์ทรงบอกเล่าถึงสิ่งต่าง ๆ และเหตุการณ์ต่าง ๆ ก่อนที่มันจะเกิดขึ้นและบังเกิดขึ้น โดยพระผู้ทรงสัจธรรมได้ทรงบอกไว้ในบรรดาคัมภีร์ก่อนหน้านี้ถึงการที่พระองค์จะทรงส่งท่านเราะซูลผู้ทรงเกียรติของเรา ﷺ มา รวมทั้งคุณลักษณะ อุปนิสัย และสัญลักษณ์ต่าง ๆ ของท่าน อีกทั้งยังทรงบอกถึงคุณลักษณะมากมายของประชาชาติของท่าน และพระองค์ทรงบอกไว้ในคัมภีร์อันรัดกุมของพระองค์ว่า ชาวโรมันจะได้รับชัยชนะเหนือชาวเปอร์เซียผู้บูชาไฟภายในเวลาไม่กี่ปี แล้วเหตุการณ์ก็เกิดขึ้นตามที่พระองค์ทรงบอกไว้ และการบอกเล่าถึงเรื่องเร้นลับในอนาคตนั้นมีอยู่มากมายในอัลกุรอานและซุนนะฮ์

องค์ประกอบที่สอง

การศรัทธาว่าอัลลอฮ์ทรงบันทึกทุกสิ่งไว้ในอัล-เลาห์ อัล-มะห์ฟูซ

«كتب الله مقادير الخلائق قبل أن يخلق السمٰوات والأرض بخمسين ألف سنة، قال:

ตัวบทจากอัลกุรอานและซุนนะฮ์ได้บ่งชี้ว่า อัลลอฮ์ทรงบันทึกทุกสิ่งไว้ในอัล-เลาห์ อัล-มะห์ฟูซ (แผ่นจารึกที่ถูกรักษาไว้) ดังในหะดีษที่มุสลิมรายงานไว้ในเศาะฮีห์ของท่าน จากอับดุลลอฮ์ บิน อัมร์ บิน อัล-อาศ (ร.ฎ.) ว่า ฉันได้ยินท่านเราะซูล ﷺ กล่าวว่า «อัลลอฮ์ทรงบันทึกกำหนดการของสรรพสิ่งที่ถูกสร้างทั้งหลายไว้ก่อนที่พระองค์จะทรงสร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดินถึงห้าหมื่นปี ท่านกล่าวว่า:

⁽¹⁾ ชัรห์ อัฏ-เฏาะหาวิยะฮ์ หน้า 148

وعرشه على الماء

และพระบัลลังก์ของพระองค์อยู่เหนือน้ำ»⁽¹⁾

قدّر الله المقادير قبل أن يخلق السمٰوات والأرض بخمسين ألف سنة

และอัต-ติรมิซีย์ได้รายงานด้วยถ้อยคำว่า «อัลลอฮ์ทรงกำหนดปริมาณ (ของสรรพสิ่ง) ไว้ก่อนที่พระองค์จะทรงสร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดินห้าหมื่นปี»⁽²⁾

إن أول ما خلق الله القلم فقال: اكتب، قال: ما أكتب؟ قال: اكتب القدر ما كان، وما هو كائن إلى الأبد

และในสุนันอัต-ติรมิซีย์เช่นกัน รายงานจากอุบาดะฮ์ บิน อัศ-ศอมิต (ร.ฎ.) ว่า ท่านเราะซูล ﷺ กล่าวว่า «แท้จริงสิ่งแรกที่อัลลอฮ์ทรงสร้างคือปากกา แล้วพระองค์ตรัสแก่มันว่า จงเขียน มันกล่าวว่า ข้าพระองค์จะเขียนอะไร? พระองค์ตรัสว่า จงเขียนกำหนดการ (อัล-เกาะดัร) ทั้งสิ่งที่ได้เกิดขึ้นแล้ว และสิ่งที่จะเกิดขึ้นตราบนิรันดร์»

อบูอีซา อัต-ติรมิซีย์ กล่าวว่า "หะดีษนี้เป็นหะดีษเฆาะรีบจากสายรายงานนี้"⁽³⁾

بَلْ هُوَ قُرْءَانٌ مَّجِيدٌ ﴿٢١﴾ فِى لَوْحٍ مَّحْفُوظٍۭ ﴿٢٢﴾

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِى ٱلسَّمَآءِ وَٱلْأَرْضِ ۗ إِنَّ ذَٰلِكَ فِى كِتَـٰبٍ

وَكُلَّ شَىْءٍ أَحْصَيْنَـٰهُ فِىٓ إِمَامٍ مُّبِينٍ ﴿١٢﴾

وَٱلطُّورِ ﴿١﴾ وَكِتَـٰبٍ مَّسْطُورٍ ﴿٢﴾ فِى رَقٍّ مَّنشُورٍ ﴿٣﴾

وَإِنَّهُۥ فِىٓ أُمِّ ٱلْكِتَـٰبِ لَدَيْنَا لَعَلِىٌّ حَكِيمٌ ﴿٤﴾

และอัล-เลาห์ อัล-มะห์ฟูซ (แผ่นจารึกที่ถูกรักษาไว้) ซึ่งอัลลอฮ์ทรงบันทึกกำหนดการของสรรพสิ่งทั้งหลายไว้ในนั้น อัลกุรอานได้เรียกมันว่า อัล-กิตาบ (บันทึก), อัล-กิตาบ อัล-มุบีน (บันทึกอันชัดแจ้ง), อัล-อิมาม อัล-มุบีน (ทะเบียนอันชัดแจ้ง), อุมมุลกิตาบ (แม่บทแห่งคัมภีร์) และอัล-กิตาบ อัล-มัสฏูร (คัมภีร์ที่ถูกจารึกไว้) อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «แต่ทว่ามันคืออัลกุรอานอันทรงเกียรติ ซึ่งอยู่ในแผ่นจารึกที่ถูกรักษาไว้» (ซูเราะฮ์อัล-บุรูจ 85:21-22) และตรัสว่า «เจ้าไม่รู้ดอกหรือว่า แท้จริงอัลลอฮ์ทรงรู้สิ่งที่อยู่ในชั้นฟ้าและแผ่นดิน แท้จริงสิ่งนั้นอยู่ในบันทึก» (ซูเราะฮ์อัล-หัจญ์ 22:70) และตรัสว่า «และทุกสิ่งนั้นเราได้บันทึกไว้อย่างครบถ้วนในทะเบียนอันชัดแจ้ง» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:12) และตรัสว่า «ขอสาบานด้วยภูเขาฏูร และด้วยคัมภีร์ที่ถูกจารึกไว้ ในแผ่นหนังที่ถูกคลี่ออก» (ซูเราะฮ์อัฏ-ฏูร 52:1-3) และตรัสว่า «และแท้จริงมันอยู่ในแม่บทแห่งคัมภีร์ ณ ที่เรา ย่อมสูงส่งและเปี่ยมด้วยวิทยปัญญา» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุครุฟ 43:4)

⁽¹⁾ รายงานโดยมุสลิมในเศาะฮีหฺของท่าน 4/2044 หะดีษหมายเลข 2653 ⁽²⁾ สุนันอัต-ติรมิซีย์ (4/458) หมายเลข 2156 และท่านกล่าวเกี่ยวกับหะดีษนี้ว่า เป็นหะดีษหะสันเศาะฮีหฺ ⁽³⁾ สุนันอัต-ติรมิซีย์ 4/458 หมายเลข 2055 และหะดีษนี้เป็นหะดีษเศาะฮีหฺ ความเป็นเฆาะรีบนั้นมีอยู่เฉพาะในสายรายงานที่อัต-ติรมิซีย์นำมาในบทว่าด้วยอัล-เกาะดัรเท่านั้น มิฉะนั้นแล้ว ท่านก็ได้นำหะดีษนี้มาในกิตาบอัต-ตัฟซีรด้วย และกล่าวเกี่ยวกับหะดีษนี้ว่า เป็นหะดีษหะสันเฆาะรีบ และเชคนาศิรุดดีน อัล-อัลบานีย์ ได้นำหะดีษนี้มาไว้ในเศาะฮีหฺสุนันอัต-ติรมิซีย์ (2/228) และระบุว่าท่านได้นำหะดีษนี้ไว้ในสิลสิละฮ์อัล-อะหาดีษ อัศ-เศาะฮีหะฮ์และที่อื่น ๆ

หลักการที่สาม

การศรัทธาต่อพระประสงค์ของอัลลอฮ์ที่ครอบคลุมทุกสิ่ง และเดชานุภาพของพระองค์ที่มีผลบังคับใช้

หลักการนี้กำหนดให้ต้องศรัทธาต่อพระประสงค์ของอัลลอฮ์ที่มีผลบังคับใช้ และเดชานุภาพของพระองค์ที่ครอบคลุมทุกสิ่ง ดังนั้น สิ่งใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ สิ่งนั้นย่อมเกิดขึ้น และสิ่งใดที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์ สิ่งนั้นย่อมไม่เกิดขึ้น ไม่มีการเคลื่อนไหวและการหยุดนิ่งใด ๆ ทั้งในชั้นฟ้าและในแผ่นดิน เว้นแต่ด้วยพระประสงค์ของพระองค์ ในอาณาจักรของพระองค์จึงไม่มีสิ่งใดเกิดขึ้น นอกจากสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์เท่านั้น

وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ

ตัวบทที่ระบุถึงหลักการนี้อย่างชัดแจ้งและยืนยันหลักการนี้มีอยู่มากมาย อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «และพวกเจ้าจะไม่ประสงค์สิ่งใด เว้นแต่อัลลอฮ์ทรงประสงค์» (ซูเราะฮ์อัต-ตักวีร 81:29)

وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَآ إِلَيْهِمُ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ ٱلْمَوْتَىٰ وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَىْءٍ قُبُلًا مَّا كَانُوا۟ لِيُؤْمِنُوٓا۟ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ

และตรัสว่า «และแม้ว่าเราได้ส่งมะลาอิกะฮ์ลงมายังพวกเขา และคนตายได้พูดกับพวกเขา และเราได้รวบรวมทุกสิ่งมาต่อหน้าพวกเขา พวกเขาก็จะไม่ศรัทธา เว้นแต่อัลลอฮ์จะทรงประสงค์» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:111)

وَلَوْ شَآءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ

และตรัสว่า «และหากพระเจ้าของเจ้าทรงประสงค์ พวกเขาก็จะไม่กระทำสิ่งนั้น» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:112)

إِنَّمَآ أَمْرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيْـًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ ﴿٨٢﴾

และตรัสว่า «แท้จริงกิจการของพระองค์นั้น เมื่อพระองค์ทรงประสงค์สิ่งใด พระองค์เพียงแต่ตรัสแก่มันว่า "จงเป็น" แล้วมันก็จะเป็นขึ้นมา» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:82)

مَن يَشَإِ ٱللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَن يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَىٰ صِرَٰطٍ مُّسْتَقِيمٍ ﴿٣٩﴾

และตรัสว่า «ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ พระองค์ก็จะทรงปล่อยให้เขาหลงทาง และผู้ใดที่พระองค์ทรงประสงค์ พระองค์ก็จะทรงให้เขาอยู่บนแนวทางอันเที่ยงตรง» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:39)

พระประสงค์ของอัลลอฮ์ที่มีผลบังคับใช้และเดชานุภาพของพระองค์ที่ครอบคลุมทุกสิ่งนั้น มาบรรจบกันในสิ่งที่ได้เกิดขึ้นแล้วและสิ่งที่จะเกิดขึ้น และแยกจากกันในสิ่งที่ไม่ได้เกิดขึ้นและจะไม่เกิดขึ้น

وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقْتَتَلُوا۟ وَلَـٰكِنَّ ٱللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ ﴿٢٥٣﴾

ดังนั้น สิ่งใดที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงประสงค์ให้เกิดขึ้น สิ่งนั้นย่อมเกิดขึ้นด้วยเดชานุภาพของพระองค์อย่างแน่นอน และสิ่งใดที่อัลลอฮ์ตะอาลาไม่ทรงประสงค์ สิ่งนั้นย่อมไม่เกิดขึ้น เนื่องจากอัลลอฮ์ตะอาลาไม่ทรงประสงค์ มิใช่เพราะพระองค์ไม่ทรงมีความสามารถเหนือสิ่งนั้น อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «และหากอัลลอฮ์ทรงประสงค์ พวกเขาก็จะไม่ฆ่าฟันกัน แต่ทว่าอัลลอฮ์ทรงกระทำสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:253)

وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَٰحِدَةً

และตรัสว่า «และหากอัลลอฮ์ทรงประสงค์ แน่นอนพระองค์ย่อมทรงทำให้พวกเจ้าเป็นประชาชาติเดียวกัน» (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:48)

وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى ٱلْهُدَىٰ

และตรัสว่า «และหากอัลลอฮ์ทรงประสงค์ แน่นอนพระองค์ย่อมทรงรวมพวกเขาไว้บนทางนำ» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:35)

وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشْرَكُوا۟

และตรัสว่า «และหากอัลลอฮ์ทรงประสงค์ พวกเขาก็จะไม่ตั้งภาคี» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:107)

وَلَوْ شَآءَ رَبُّكَ لَـَٔامَنَ مَن فِى ٱلْأَرْضِ كُلُّهُمْ

และตรัสว่า «และหากพระเจ้าของเจ้าทรงประสงค์ แน่นอนผู้ที่อยู่ในแผ่นดินทั้งหมดก็จะศรัทธา…

أَلَمْ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ وَلَوْ شَآءَ لَجَعَلَهُۥ سَاكِنًا

…ทั้งหมด» (ซูเราะฮ์ยูนุส 10:99) และพระองค์ตรัสว่า «เจ้าไม่เห็นพระผู้อภิบาลของเจ้าดอกหรือว่าพระองค์ทรงแผ่เงาออกไปอย่างไร และหากพระองค์ทรงประสงค์ แน่นอนพระองค์ย่อมทรงทำให้มันหยุดนิ่งอยู่กับที่» (ซูเราะฮ์อัล-ฟุรกอน 25:45) อายะฮ์ในเรื่องนี้มีอยู่มากมาย ล้วนบ่งชี้ว่าการที่สิ่งที่พระองค์มิได้ทรงประสงค์ไม่เกิดขึ้นนั้น เป็นเพราะพระองค์มิได้ทรงประสงค์ให้มันเกิดขึ้น มิใช่เพราะพระองค์ไม่ทรงสามารถ เพราะแท้จริงพระองค์ทรงเดชานุภาพเหนือทุกสิ่ง ตะบาเราะกะ วะตะอาลา (ผู้ทรงจำเริญและสูงส่งยิ่ง)

หลักประการที่สี่

การศรัทธาว่าอัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สร้างทุกสิ่ง

ตัวบททั้งหลายได้ยืนยันว่าอัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สร้างทุกสิ่ง พระองค์คือผู้ทรงสร้างสรรพสิ่ง ทรงก่อกำเนิด และทรงทำให้สรรพสิ่งเหล่านั้นมีขึ้น พระองค์คือผู้ทรงสร้าง ส่วนสิ่งอื่นนอกจากพระองค์ล้วนเป็นสิ่งที่อยู่ภายใต้การอภิบาลและเป็นสิ่งถูกสร้าง

ٱللَّهُ خَـٰلِقُ كُلِّ شَىْءٍ

«อัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สร้างทุกสิ่ง» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุมัร 39:62)

بَلَىٰ وَهُوَ ٱلْخَلَّـٰقُ ٱلْعَلِيمُ ﴿٨١﴾

«หามิได้ และพระองค์คือผู้ทรงสร้าง ผู้ทรงรอบรู้ยิ่ง» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:81)

ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَجَعَلَ ٱلظُّلُمَـٰتِ وَٱلنُّورَ

«มวลการสรรเสริญเป็นสิทธิ์ของอัลลอฮ์ ผู้ทรงสร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน และทรงบันดาลให้มีความมืดทั้งหลายและแสงสว่าง» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:1)

أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً

«โอ้มนุษย์ทั้งหลาย จงยำเกรงพระผู้อภิบาลของพวกเจ้า ผู้ทรงสร้างพวกเจ้าจากชีวิตเดียว และทรงสร้างคู่ของชีวิตนั้นจากชีวิตนั้น และทรงให้แพร่ขยายออกไปจากทั้งสองซึ่งบุรุษจำนวนมากและสตรี» (ซูเราะฮ์อัน-นิซาอ์ 4:1)

وَهُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ ۖ كُلٌّ فِى فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ﴿٣٣﴾

«และพระองค์คือผู้ทรงสร้างกลางคืนและกลางวัน ดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ ทั้งหมดต่างโคจรอยู่ในวงโคจรของมัน» (ซูเราะฮ์อัล-อัมบิยาอ์ 21:33)

และตัวบทในเรื่องนี้มีอยู่มากมายยิ่งนัก

บทที่สี่

การกระทำของปวงบ่าวถูกสร้างและถูกกำหนดไว้

ปวงบ่าวและการกระทำของพวกเขาไม่ได้อยู่นอกเหนือไปจากสิ่งถูกสร้างอื่น ๆ อัลลอฮ์ทรงรู้แล้วว่าพระองค์จะทรงสร้างบ่าวคนใดบ้าง และทรงรู้ว่าพวกเขาจะกระทำสิ่งใด แล้วทรงบันทึกทั้งหมดนั้นไว้ในอัล-เลาฮุลมะห์ฟูซ อัลลอฮ์ทรงสร้างพวกเขาตามที่พระองค์ทรงประสงค์ และกำหนดสภาวการณ์ (เกาะดัร) ของอัลลอฮ์ได้ดำเนินไปในตัวพวกเขาแล้ว พวกเขาจึงกระทำไปตามแนวทางที่พระองค์ทรงประสงค์ไว้สำหรับพวกเขา พระองค์ทรงชี้นำผู้ที่อัลลอฮ์ทรงบันทึกความผาสุกไว้ให้แก่เขา และทรงปล่อยให้หลงผิดแก่ผู้ที่ถูกบันทึกความทุกข์ระทมไว้แก่เขา พระองค์ทรงรู้จักชาวสวรรค์และทรงทำให้การงานของชาวสวรรค์เป็นสิ่งง่ายดายสำหรับพวกเขา และทรงรู้จักชาวนรกและทรงทำให้การงานของชาวนรกเป็นสิ่งง่ายดายสำหรับพวกเขา

ตัวบทต่าง ๆ ที่เราได้นำเสนอไปก่อนหน้านี้เพียงพอแล้วที่จะบ่งชี้ถึงสิ่งที่เราได้ยืนยันไว้ ณ ที่นี้ ถึงกระนั้นก็ยังมีตัวบทอื่น ๆ อีกมากมายที่บ่งชี้ในประเด็นนี้อย่างชัดแจ้งยิ่งกว่า

وَٱللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ ﴿٩٦﴾

อัลลอฮ์ ตะอาลา ตรัสว่า «และอัลลอฮ์ทรงสร้างพวกเจ้าและสิ่งที่พวกเจ้ากระทำ» (ซูเราะฮ์อัศ-ศอฟฟาต 37:96)

وَكُلُّ شَىْءٍ فَعَلُوهُ فِى ٱلزُّبُرِ ﴿٥٢﴾

และตรัสว่า «และทุกสิ่งที่พวกเขากระทำนั้นมีอยู่ในบันทึก» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะมัร 54:52)

وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنثَىٰ وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِۦ ۚ وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلَا يُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِۦٓ إِلَّا فِى كِتَـٰبٍ ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٌ ﴿١١﴾

และตรัสว่า «และไม่มีเพศหญิงคนใดตั้งครรภ์ และไม่มีผู้ใดคลอดบุตร เว้นแต่ด้วยความรู้ของพระองค์ และไม่มีผู้มีอายุยืนคนใดถูกทำให้มีอายุยืน และไม่มีผู้ใดถูกลดอายุของเขาลง เว้นแต่มีอยู่ในบันทึก แท้จริงสิ่งนั้นเป็นเรื่องง่ายดายสำหรับอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์ฟาฏิร 35:11)

مَن يَهْدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلْمُهْتَدِى ۖ وَمَن يُضْلِلْ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْخَـٰسِرُونَ ﴿١٧٨﴾

และตรัสว่า «ผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงชี้นำ เขาคือผู้ได้รับทางนำ และผู้ใดที่พระองค์ทรงปล่อยให้หลงผิด ชนเหล่านั้นคือผู้ขาดทุน» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:178)

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ ۖ وَهُوَ أَعْلَمُ بِٱلْمُهْتَدِينَ ﴿١٢٥﴾

และตรัสว่า «แท้จริงพระเจ้าของเจ้านั้น พระองค์ทรงรู้ดียิ่งถึงผู้ที่หลงไปจากทางของพระองค์ และพระองค์ทรงรู้ดียิ่งถึงบรรดาผู้ได้รับทางนำ» (ซูเราะฮ์อัน-นะห์ล 16:125)

และมีหะดีษจำนวนมากซึ่งมีความหมายถึงขั้นมุตะวาติร บ่งชี้ว่าพระผู้อภิบาลแห่งปวงบ่าวทรงรู้ถึงสิ่งที่ปวงบ่าวจะกระทำ และทรงกำหนดสิ่งนั้นไว้ ทรงตัดสินมันไว้ และทรงเสร็จสิ้นจากมันแล้ว และทรงรู้ถึงสิ่งที่ปวงบ่าวจะกลับไปสู่ ทั้งจาก…

اعملوا فكل ميسر لما خلق له

ความผาสุกและความทุกข์ระทม และพร้อมกันนั้นก็ยังบอกไว้ด้วยว่า อัล-เกาะดัรมิได้เป็นอุปสรรคต่อการลงมือทำอะมัล «พวกท่านจงทำเถิด เพราะทุกคนจะได้รับความสะดวกไปสู่สิ่งที่เขาถูกสร้างมาเพื่อมัน»

ในที่นี้เราจะนำเสนอตัวบทบางส่วนที่บ่งชี้ถึงเรื่องดังกล่าว

ตัวบทที่บ่งชี้ว่าอัลลอฮ์ทรงกำหนดการกระทำของบ่าวทั้งหลาย

1- หะดีษที่บ่งชี้ว่าการงานของบ่าวทั้งหลายนั้น ปากกาได้แห้งไปแล้ว และการกำหนดได้ดำเนินไปแล้ว

يا رسول الله، بيّن لنا ديننا كأنّا خلقنا الآن، فيما العمل اليوم؟ أفيما جَفَّت به الأقلام، وجرت به المقادير، أم فيما يستقبل؟ قال: «لا، بل فيما جفَّت به الأقلام وجرت به المقادير»

มุสลิมได้รายงานไว้ในเศาะฮีหฺของท่านจากญาบิร (ร.ฎ.) ว่า สุรอเกาะฮ์ บิน มาลิก บิน ญุอ์ชุม (ร.ฎ.) ได้มาหาท่านนบี ﷺ แล้วกล่าวว่า “โอ้ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ โปรดอธิบายศาสนาของเราให้แก่เรา ประหนึ่งว่าเราเพิ่งถูกสร้างขึ้นมาในตอนนี้ การงานที่ทำกันในวันนี้เป็นไปเพื่ออะไร? เป็นไปตามสิ่งที่ปากกาได้แห้งไปแล้วและการกำหนดได้ดำเนินไปแล้ว หรือว่าเป็นสิ่งที่เพิ่งจะเริ่มต้นขึ้นใหม่?” ท่านตอบว่า «ไม่ใช่ แต่เป็นไปตามสิ่งที่ปากกาได้แห้งไปแล้วและการกำหนดได้ดำเนินไปแล้ว»

ففيم العمل؟

เขากล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้นจะทำอะมัลไปเพื่ออะไรเล่า?”

اعملوا فكلٌّ ميسر

كل عامل ميسَّر لعمله

ท่านตอบว่า «พวกท่านจงทำเถิด เพราะทุกคนจะได้รับความสะดวก» และในอีกรายงานหนึ่งว่า «ผู้กระทำทุกคนจะได้รับความสะดวกไปสู่การงานของเขา»⁽¹⁾

يا رسول الله أرأيت ما نعمل فيه، أمر مبتدع أو مبتدأ، أو فيما فرغ منه؟

และอัต-ติรมิซีย์ได้รายงานไว้ในสุนันของท่านว่า อุมัร บิน อัล-ค็อฏฏ็อบ (ร.ฎ.) ได้กล่าวแก่ท่านเราะซูล ﷺ ว่า «โอ้ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ท่านเห็นอย่างไรเกี่ยวกับสิ่งที่พวกเรากระทำอยู่ เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นใหม่หรือเพิ่งเริ่มต้น หรือว่าเป็นสิ่งที่ได้ถูกกำหนดเสร็จสิ้นไปแล้ว?

فيما فرغ منه يا ابن الخطاب، وكلٌّ ميسَّر، أمّا من كان من أهل السعادة فإنّه يعمل للسعادة، وأمّا من كان من أهل الشقاء فإنّه يعمل للشقاء

ท่านตอบว่า เป็นสิ่งที่ได้ถูกกำหนดเสร็จสิ้นไปแล้ว โอ้บุตรของอัล-ค็อฏฏ็อบ และทุกคนจะได้รับความสะดวก ส่วนผู้ที่เป็นชาวแห่งความผาสุก เขาก็จะทำงานเพื่อความผาสุก และส่วนผู้ที่เป็นชาวแห่งความทุกข์ระทม เขาก็จะทำงานเพื่อความทุกข์ระทม»

⁽¹⁾ เศาะฮีหฺมุสลิม: 4/2040 หมายเลขหะดีษ: 2648

อัต-ติรมิซีย์กล่าวว่า: นี่เป็นหะดีษหะสันเศาะฮีห์⁽¹⁾

2. ความรู้ของอัลลอฮ์เกี่ยวกับชาวสวรรค์และชาวนรก

قال رجل: يا رسول الله، «أَيُعْرف أهل الجنّة من أهل النار؟ فقال: نعم. قال: فلم يعملون؟ قال: كلٌّ يعمل لما خلق له، أو يسر له»

อัล-บุคอรีย์รายงานจากอิมรอน บิน หุศ็อยน์ (ร.ฎ.) ว่า มีชายคนหนึ่งกล่าวว่า: โอ้ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ «ชาวสวรรค์ถูกรู้แยกจากชาวนรกแล้วหรือ?

ท่านตอบว่า: ใช่

เขากล่าวว่า: แล้วพวกเขาจะประกอบการงานไปเพื่ออะไร? ท่านตอบว่า: ทุกคนย่อมประกอบการงานตามสิ่งที่เขาถูกสร้างมาเพื่อมัน หรือตามสิ่งที่ถูกทำให้ง่ายดายแก่เขา»

«كنا في جنازة في بقيع الغرقد. فأتانا رسول الله ﷺ، فقعد وقعدنا حوله، ومعه مِخْصَرةٌ. فنكّس، فجعل ينكث بمخصرته، ثم قال: «ما منكم من أحد، ما من نفس منفوسة، إلا وقد كتب الله مكانها من الجنّة أو النار، وإلاّ قد كتبت شقيّة أو سعيدة».

มุสลิมรายงานไว้ในเศาะฮีห์ของท่านจากอะลี (ร.ฎ.) ว่า: «พวกเราอยู่ในการส่งญะนาซะฮ์ที่บะเกียะอ์ อัล-ฆ็อรก็อด⁽²⁾ แล้วท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ﷺ ได้มาหาพวกเรา ท่านนั่งลงและพวกเราก็นั่งล้อมรอบท่าน ในมือท่านมีไม้เท้าเล็ก ๆ⁽³⁾ ท่านก้มศีรษะลง⁽⁴⁾ แล้วเริ่มขีดพื้นด้วยไม้เท้านั้น⁽⁵⁾ จากนั้นท่านกล่าวว่า: «ไม่มีผู้ใดในหมู่พวกท่าน ไม่มีชีวิตใดที่ถูกให้กำเนิดมา เว้นแต่อัลลอฮ์ได้ทรงบันทึกที่พำนักของเขาไว้แล้ว ไม่ว่าจะในสวรรค์หรือในนรก และเว้นแต่ได้ถูกบันทึกไว้แล้วว่าเป็นผู้อับโชคหรือผู้ผาสุก»

قال: فقال رجل: يا رسول الله، أفلا نمكث على كتابنا، وندع العمل؟ فقال: من كان من أهل السعادة، فسيصير إلى عمل أهل السعادة، ومن كان من أهل الشقاوة فسيصير إلى عمل أهل الشقاوة». فقال: «اعملوا فكل ميسر، أمّا أهل السعادة فييسرون لعمل أهل السعادة، وأمّا أهل

ท่านอะลีกล่าวว่า: มีชายคนหนึ่งกล่าวว่า: โอ้ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์ ถ้าเช่นนั้นพวกเราไม่ยึดตามสิ่งที่ถูกบันทึกไว้สำหรับพวกเรา แล้วละทิ้งการงานเสียเล่า? ท่านตอบว่า: ผู้ใดที่เป็นชาวแห่งความผาสุก เขาก็จะดำเนินไปสู่การงานของชาวแห่งความผาสุก และผู้ใดที่เป็นชาวแห่งความอับโชค เขาก็จะดำเนินไปสู่การงานของชาวแห่งความอับโชค» แล้วท่านกล่าวว่า⁽⁶⁾: «จงประกอบการงานเถิด เพราะทุกคนจะถูกทำให้ง่ายดาย ส่วนชาวแห่งความผาสุกนั้น พวกเขาจะถูกทำให้ง่ายดายต่อการงานของชาวแห่งความผาสุก และส่วนชาว…

⁽¹⁾ รายงานโดยอัต-ติรมิซีย์: 4/445 หะดีษหมายเลข 2135 ⁽²⁾ บะเกียะอ์ อัล-ฆ็อรก็อด คือ สุสานของชาวเมืองมะดีนะฮ์ ⁽³⁾ อัล-มิคเศาะเราะฮ์ คือ ไม้เท้าขนาดเล็ก ⁽⁴⁾ "นักกะสะ เราะอ์สะฮู" หมายถึง ก้มศีรษะลง ⁽⁵⁾ หมายถึง ใช้ไม้เท้าเล็ก ๆ นั้นขีดลงบนดิน ⁽⁶⁾ ในหะดีษปรากฏเช่นนี้ คือมีคำว่า "ท่านกล่าวว่า" ซ้ำกัน

الشقاوة فيسرون لعمل أهل الشقاوة

فَأَمَّا مَنْ أَعْطَىٰ وَٱتَّقَىٰ ﴿٥﴾ وَصَدَّقَ بِٱلْحُسْنَىٰ ﴿٦﴾ فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلْيُسْرَىٰ ﴿٧﴾ وَأَمَّا مَنۢ بَخِلَ وَٱسْتَغْنَىٰ ﴿٨﴾ وَكَذَّبَ بِٱلْحُسْنَىٰ ﴿٩﴾ فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلْعُسْرَىٰ ﴿١٠﴾

…ส่วนผู้ที่เป็นชาวแห่งความอัปมงคล พวกเขาก็จะได้รับความสะดวกให้ประกอบการงานของชาวแห่งความอัปมงคล» จากนั้นท่านได้อ่านว่า «ส่วนผู้ที่บริจาคและยำเกรง และเชื่อมั่นในสิ่งที่ดีงาม เราก็จะให้ความสะดวกแก่เขาสู่ความง่ายดาย และส่วนผู้ที่ตระหนี่และคิดว่าตนพอเพียงแล้ว และปฏิเสธสิ่งที่ดีงาม เราก็จะให้ความสะดวกแก่เขาสู่ความยากลำบาก» (ซูเราะฮ์อัล-ลัยล์ 92:5-10)⁽¹⁾

3- การนำลูกหลานของอาดัมออกจากหลังของเขาหลังจากที่ทรงสร้างเขา และการแบ่งพวกเขาออกเป็นสองกลุ่ม: ชาวสวรรค์และชาวนรก

ท่านเราะซูล ﷺ ของเราได้บอกแก่เราว่า อัลลอฮ์ทรงลูบหลังของอาดัมหลังจากที่ทรงสร้างเขาขึ้นมา และทรงนำลูกหลานของเขาออกมาจากหลังของเขาในลักษณะเหมือนมดตัวเล็ก ๆ แล้วทรงนำชาวสวรรค์และชาวนรกออกมาจากพวกเขา

وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنۢ بَنِىٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ۖ قَالُوا۟ بَلَىٰ ۛ شَهِدْنَآ ۛ أَن تَقُولُوا۟ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَـٰذَا غَـٰفِلِينَ ﴿١٧٢﴾

มาลิก อัต-ติรมิซี และอบูดาวูด ได้รายงานจากมุสลิม บิน ยะซาร ว่า: อุมัร บิน อัล-ค็อฏฏ็อบ (ร.ฎ.) ถูกถามถึงอายะฮ์นี้ «และจงรำลึกขณะที่พระเจ้าของเจ้าได้ทรงนำลูกหลานของบนีอาดัมออกมาจากหลังของพวกเขา และทรงให้พวกเขาเป็นพยานแก่ตัวของพวกเขาเอง (โดยตรัสว่า) ข้ามิใช่พระเจ้าของพวกเจ้าดอกหรือ? พวกเขากล่าวว่า แน่นอน พวกเราขอยืนยัน (ทั้งนี้) เพื่อที่พวกเจ้าจะไม่กล่าวในวันกิยามะฮ์ว่า แท้จริงพวกเราได้หลงลืมในเรื่องนี้» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:172)

«إن الله خلق آدم، ثم مسح ظهره بيمينه، فاستخرج منه ذرية، فقال: خلقت هٰؤلاء للجنّة، وبعمل أهل الجنّة يعملون، ثم مسح ظهره، فاستخرج منه ذرية، فقال: خلقت هٰؤلاء للنار، وبعمل أهل النار يعملون»

อุมัรกล่าวว่า: ฉันได้ยินท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ถูกถามถึงอายะฮ์นี้ ท่านจึงกล่าวว่า «แท้จริงอัลลอฮ์ทรงสร้างอาดัม จากนั้นทรงลูบหลังของเขาด้วยพระหัตถ์ขวาของพระองค์ แล้วทรงนำลูกหลานออกมาจากหลังนั้น แล้วตรัสว่า: ข้าได้สร้างพวกเหล่านี้เพื่อสวรรค์ และพวกเขาจะประกอบการงานของชาวสวรรค์ จากนั้นทรงลูบหลังของเขาอีก แล้วทรงนำลูกหลานออกมาจากหลังนั้น แล้วตรัสว่า: ข้าได้สร้างพวกเหล่านี้เพื่อนรก และพวกเขาจะประกอบการงานของชาวนรก»

ففيم العمل يا رسول الله؟

ชายคนหนึ่งจึงถามว่า: ถ้าเช่นนั้นแล้วการประกอบการงานจะมีไปเพื่ออะไรเล่า โอ้ท่านเราะซูลุลลอฮ์?

«إن الله إذا خلق العبد للجنة استعمله بعمل أهل الجنّة، حتى يموت على عمل من أعمال أهل الجنّة، فيدخله الله الجنّة.

ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ จึงตอบว่า «แท้จริงอัลลอฮ์นั้น เมื่อพระองค์ทรงสร้างบ่าวคนหนึ่งเพื่อสวรรค์ พระองค์จะทรงใช้เขาให้ประกอบการงานของชาวสวรรค์ จนกระทั่งเขาเสียชีวิตลงบนการงานหนึ่งจากบรรดาการงานของชาวสวรรค์ แล้วอัลลอฮ์ก็จะทรงให้เขาเข้าสวรรค์

⁽¹⁾ รายงานโดยมุสลิม 4/2039 หมายเลขหะดีษ 2647 และหะดีษนี้อัล-บุคอรีได้รายงานไว้ในหลายแห่งในเศาะฮีหฺของท่าน รวมทั้งอัต-ติรมิซีและอบูดาวูดก็ได้รายงานไว้ด้วย ส่วนสำนวนที่เรานำมากล่าวไว้ ณ ที่นี้เป็นสำนวนของมุสลิม

وإذا خلق العبد للنار، استعمله بعمل أهل النار، حتى يموت على عمل من أعمال أهل النار، فيدخله الله النار»

และเมื่อพระองค์ทรงสร้างบ่าวคนหนึ่งเพื่อนรก พระองค์ก็จะทรงให้เขากระทำการงานของชาวนรก จนกระทั่งเขาตายลงในขณะที่กำลังกระทำการงานหนึ่งจากการงานของชาวนรก แล้วอัลลอฮ์ก็จะทรงให้เขาเข้านรก»⁽¹⁾

«أخذ الله الميثاق من ظهر آدم بنعمان -يعني عرفه- فأخرج من صلبه كل ذرية ذرأها، فنثرهم بين يديه كالذر، ثم كلمهم قُبُلاً قال:

أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ۖ قَالُوا۟ بَلَىٰ ۛ شَهِدْنَآ ۛ أَن تَقُولُوا۟ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَـٰذَا غَـٰفِلِينَ ﴿١٧٢﴾ أَوْ تَقُولُوٓا۟ إِنَّمَآ أَشْرَكَ ءَابَآؤُنَا مِن قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِّنۢ بَعْدِهِمْ ۖ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ ٱلْمُبْطِلُونَ ﴿١٧٣﴾

อิมามอะห์มัดได้รายงานไว้ในมุสนัดของท่านด้วยสายรายงานที่ศ่อฮีห์ถึงอิบนุอับบาส (ร.ฎ.) ว่า ท่านเราะซูล ﷺ กล่าวว่า «อัลลอฮ์ทรงเอาพันธสัญญาจากหลังของอาดัมที่นะอ์มาน (หมายถึงอะเราะฟะฮ์) แล้วพระองค์ทรงนำลูกหลานทุกคนที่พระองค์ทรงสร้างออกมาจากกระดูกสันหลังของเขา และทรงโปรยพวกเขาไว้ต่อหน้าพระองค์ประหนึ่งมดตัวเล็ก ๆ จากนั้นพระองค์ทรงตรัสกับพวกเขาต่อหน้าต่อตาว่า "ข้ามิใช่พระเจ้าของพวกเจ้าดอกหรือ? พวกเขากล่าวว่า ใช่แล้ว พวกเราขอยืนยัน ทั้งนี้เพื่อพวกเจ้าจะไม่กล่าวในวันกิยามะฮ์ว่า แท้จริงพวกเราได้เพิกเฉยต่อเรื่องนี้ หรือพวกเจ้าจะกล่าวว่า แท้จริงบรรพบุรุษของพวกเราได้ตั้งภาคีมาก่อนแล้ว และพวกเราเป็นเพียงลูกหลานที่สืบต่อมาภายหลังพวกเขา แล้วพระองค์จะทรงทำลายพวกเราเพราะสิ่งที่บรรดาผู้ทำความเท็จได้กระทำไว้กระนั้นหรือ?" (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:172-173)»⁽²⁾

«خلق الله آدم حين خلقه، فضرب كتفه اليمنى، فأخرج ذرية بيضاء كأنهم الذر، وضرب كتفه اليسرى، فأخرج ذرية سوداء كأنهم الحمم، فقال للذي في يمينه: إلى الجنّة ولا أبالي، وقال للذي في كَفِّه اليسرى: إلى النار ولا أبالي»

อะห์มัดได้รายงานไว้ในมุสนัดของท่านด้วยสายรายงานที่ศ่อฮีห์จากอบูดัรดาอ์ (ร.ฎ.) จากท่านนบี ﷺ ว่า ท่านกล่าวว่า «อัลลอฮ์ทรงสร้างอาดัม เมื่อทรงสร้างเขาแล้ว พระองค์ทรงตบที่ไหล่ขวาของเขา แล้วทรงนำลูกหลานที่มีผิวขาวประหนึ่งมดตัวเล็ก ๆ ออกมา และทรงตบที่ไหล่ซ้ายของเขา แล้วทรงนำลูกหลานที่มีผิวดำประหนึ่งถ่านออกมา แล้วพระองค์ตรัสแก่ผู้ที่อยู่ทางขวาของพระองค์ว่า ไปสู่สวรรค์ และข้าไม่สนใจ และตรัสแก่ผู้ที่อยู่ในฝ่ามือซ้ายว่า ไปสู่นรก และข้าไม่สนใจ»⁽³⁾

«أنَّ الله -عز وجل- خلق خلقه في ظلمة، فألقى عليهم من نوره، فمن أصابه من ذلك النور اهتدى، ومن أخطأه ضل»

ท่านเราะซูล ﷺ ได้อธิบายไว้ในอีกหะดีษหนึ่งว่า «แท้จริงอัลลอฮ์ ผู้ทรงเกรียงไกรและทรงยิ่งใหญ่ ได้ทรงสร้างสิ่งถูกสร้างของพระองค์ในความมืด แล้วทรงสาดรัศมีของพระองค์ลงบนพวกเขา ดังนั้นผู้ใดที่ได้รับรัศมีนั้นก็จะได้รับทางนำ และผู้ใดที่รัศมีนั้นพลาดไปจากเขาก็จะหลงทาง» ด้วยเหตุนี้ ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า ปากกาได้แห้งแล้วตามความรู้ของอัลลอฮ์

อัต-ติรมิซีย์ได้รายงานหะดีษนี้จากอับดุลลอฮ์ บิน อัมร์ (ร.ฎ.) และท่านกล่าวถึงหะดีษนี้ว่า เป็นหะดีษหะสัน⁽⁴⁾

⁽¹⁾ มิชกาตุลมะศอบีห์ 1/34 หะดีษหมายเลข 95 ผู้ตรวจทานหนังสืออัล-มิชกาฮ์ คือ เชคนาศิรุดดีน อัล-อัลบานีย์ กล่าวถึงหะดีษนี้ว่า ผู้รายงานในสายรายงานของหะดีษนี้เป็นผู้เชื่อถือได้ และเป็นผู้รายงานของอัล-บุคอรีย์และมุสลิม เพียงแต่สายรายงานขาดตอนระหว่างมุสลิม บิน ยะซารกับอุมัร (ร.ฎ.) แต่หะดีษนี้มีหลักฐานสนับสนุนอยู่มากมาย

⁽²⁾ มิชกาตุลมะศอบีห์ 1/43

⁽³⁾ มิชกาตุลมะศอบีห์ 1/42

⁽⁴⁾ สุนันอัต-ติรมิซีย์ 5/26 หะดีษหมายเลข 2642

4- การที่อัลลอฮ์ทรงบันทึกรายชื่อชาวสวรรค์และชาวนรก

خرج علينا رسول الله ﷺ وفي يده كتابان: فقال: أتدرون ما هٰذان الكتابان؟ فقلنا: لا يا رسول الله، إلاّ أن تخبرنا.

อัต-ติรมิซีย์ได้รายงานไว้ในหนังสือสุนันของท่าน จากอับดุลลอฮ์ บิน อัมร์ บิน อัล-อาศ (ร.ฎ.) ว่า: «ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ออกมาหาพวกเรา ในมือของท่านมีบันทึกสองเล่ม ท่านกล่าวว่า: พวกท่านรู้หรือไม่ว่าบันทึกสองเล่มนี้คืออะไร? พวกเราตอบว่า: ไม่ทราบ โอ้ท่านเราะซูลุลลอฮ์ เว้นแต่ท่านจะบอกพวกเรา

فقال للذي في يده اليمنى: هٰذا كتاب من رب العالمين، فيه أسماء أهل الجنة، وأسماء آبائهم وقبائلهم، ثمَّ أُجمل على آخرهم، فلا يزاد فيهم، ولا ينقص منهم أبداً.

ท่านจึงกล่าวถึงเล่มที่อยู่ในมือขวาของท่านว่า: นี่คือบันทึกจากพระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก ในนั้นมีรายชื่อชาวสวรรค์ พร้อมรายชื่อบิดาและเผ่าของพวกเขา แล้วได้สรุปรวมยอดไว้จนถึงคนสุดท้ายของพวกเขา ฉะนั้นจะไม่มีการเพิ่มเข้าไปในพวกเขา และจะไม่มีการลดออกจากพวกเขาตลอดไป

ثمَّ قال للذي في شماله: هٰذا كتاب من ربِّ العالمين، فيه أسماء أهل النار، وأسماء آبائهم وقبائلهم، ثمَّ أُجمل على آخرهم، فلا يزاد فيهم، ولا ينقص منهم أبداً.

จากนั้นท่านกล่าวถึงเล่มที่อยู่ในมือซ้ายของท่านว่า: นี่คือบันทึกจากพระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก ในนั้นมีรายชื่อชาวนรก พร้อมรายชื่อบิดาและเผ่าของพวกเขา แล้วได้สรุปรวมยอดไว้จนถึงคนสุดท้ายของพวกเขา⁽¹⁾ ฉะนั้นจะไม่มีการเพิ่มเข้าไปในพวกเขา และจะไม่มีการลดออกจากพวกเขาตลอดไป

فقال أصحابه: ففيم العمل يا رسول الله إن كان أمر قد فرغ منه؟

บรรดาศอฮาบะฮ์ของท่านจึงกล่าวว่า: แล้วการปฏิบัติอะมั้ลจะมีไปเพื่ออะไรเล่า โอ้ท่านเราะซูลุลลอฮ์ หากเรื่องนี้ได้ถูกกำหนดเสร็จสิ้นไปแล้ว?

فقال: سدِّدوا وقاربوا، فإن صاحب الجنّة يختم له بعمل أهل الجنّة، وإن عمل أيّ عمل. وإن صاحب النار يختم له بعمل أهل النار وإن عمل أي عمل.

ท่านตอบว่า: พวกท่านจงปฏิบัติให้ถูกต้อง และจงพยายามให้ใกล้เคียงความถูกต้องที่สุด⁽²⁾ เพราะแท้จริงชาวสวรรค์นั้นจะได้รับการปิดท้ายชีวิตด้วยการงานของชาวสวรรค์ ไม่ว่าก่อนหน้านั้นเขาจะเคยทำการงานใดมาก็ตาม และแท้จริงชาวนรกนั้นจะได้รับการปิดท้ายชีวิตด้วยการงานของชาวนรก ไม่ว่าก่อนหน้านั้นเขาจะเคยทำการงานใดมาก็ตาม

ثم قال رسول الله ﷺ بيديه فنبذهما. ثمّ قال: فرغ ربكم من العباد، فريق في الجنّة وفريق في السعير

จากนั้นท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้ใช้มือทั้งสองของท่านโยนบันทึกทั้งสองเล่มทิ้งไป แล้วกล่าวว่า: พระผู้อภิบาลของพวกท่านได้ทรงกำหนดเรื่องของปวงบ่าวไว้เสร็จสิ้นแล้ว กลุ่มหนึ่งอยู่ในสวรรค์ และอีกกลุ่มหนึ่งอยู่ในไฟที่ลุกโชน»

อัต-ติรมิซีย์กล่าวว่า: นี่เป็นหะดีษหะซัน เฆาะรีบ เศาะฮีห์⁽³⁾

⁽¹⁾ "สรุปรวมยอดไว้จนถึงคนสุดท้ายของพวกเขา" หมายถึง ชาวสวรรค์และชาวนรกได้ถูกรวบรวมไว้ครบจนถึงคนสุดท้าย และได้สรุปยอดรวมของพวกเขาไว้แล้ว จึงไม่มีการเพิ่มหรือการลดใด ๆ เกิดขึ้นได้อีก

⁽²⁾ อัส-สะดาด คือ ความถูกต้องทั้งในคำพูดและการกระทำ ส่วนอัล-มุกอเราะบะฮ์ คือ ความพอดีสายกลางในทั้งสองเรื่องนั้น

⁽³⁾ สุนันอัต-ติรมิซีย์ 4/450 หะดีษหมายเลข 2141 และหะดีษนี้อยู่ในหนังสือเศาะฮีห์สุนันอัต-ติรมิซีย์ ของเชคนาศิร (อัล-อัลบานีย์) 2/225

5. การกำหนดในคืนอัลก็อดร์และการกำหนดประจำวัน

เราได้อธิบายไปแล้วก่อนหน้านี้ว่า อัลลอฮ์ได้ทรงกำหนดชะตาของบ่าวของพระองค์ไว้ก่อนที่จะทรงสร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดินห้าหมื่นปี อัลกุรอานและซุนนะฮ์ยังได้บ่งชี้ว่ามีการกำหนดอีกสองประเภท คือ การกำหนดประจำปีและการกำหนดประจำวัน

إِنَّآ أَنزَلْنَـٰهُ فِى لَيْلَةٍ مُّبَـٰرَكَةٍ ۚ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ ﴿٣﴾ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ ﴿٤﴾ أَمْرًا مِّنْ عِندِنَآ ۚ إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ ﴿٥﴾

การกำหนดประจำปีเกิดขึ้นในคืนอัลก็อดร์ ในคืนนั้นจะมีการบันทึกจากอุมมุลกิตาบ (แม่บทแห่งคัมภีร์) ถึงสิ่งที่จะเกิดขึ้นตลอดปี ไม่ว่าจะเป็นความตาย การมีชีวิต ปัจจัยยังชีพ ฝน รวมถึงการงานที่บ่าวทั้งหลายจะกระทำ และสิ่งอื่นๆ ทำนองนี้ อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «แท้จริงเราได้ประทานมันลงมาในคืนอันจำเริญ แท้จริงเราเป็นผู้ตักเตือน ในคืนนั้นทุกกิจการอันรอบคอบจะถูกจำแนก เป็นกิจการจากที่เรา แท้จริงเราเป็นผู้ส่ง (ศาสนทูต) มา» (ซูเราะฮ์อัด-ดุคอน 44:3-5)

يَسْـَٔلُهُۥ مَن فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى شَأْنٍ ﴿٢٩﴾

ส่วนการกำหนดประจำวัน คือการนำพาสิ่งที่ถูกกำหนดไว้ไปสู่เวลาที่ได้กำหนดไว้แล้วก่อนหน้านี้ อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «ผู้ที่อยู่ในชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดินต่างวอนขอต่อพระองค์ ทุกวันพระองค์ทรงอยู่ในกิจการ» (ซูเราะฮ์อัร-เราะห์มาน 55:29)

أن يغفر ذنباً، ويفرج كرباً، ويرفع قوماً، ويضع آخرين

อิบนุญะรีรได้รายงานจากมุนีบ บิน อับดุลลอฮ์ จากบิดาของเขา ว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ได้อ่านอายะฮ์นี้ พวกเราจึงถามว่า "โอ้ท่านเราะซูลุลลอฮ์ กิจการนั้นคืออะไร?" ท่านตอบว่า «คือการที่พระองค์ทรงอภัยบาป ทรงปลดเปลื้องความทุกข์ ทรงยกย่องกลุ่มชนหนึ่ง และทรงลดต่ำอีกกลุ่มหนึ่ง»

สรุปคำอธิบายของนักตัฟซีรเกี่ยวกับอายะฮ์นี้คือ «แท้จริงกิจการของอัลลอฮ์ในทุกวัน ได้แก่ การที่พระองค์ทรงให้มีชีวิตและทรงให้ตาย ทรงสร้างและทรงประทานปัจจัยยังชีพ ทรงให้เกียรติแก่กลุ่มชนหนึ่งและทรงทำให้อีกกลุ่มหนึ่งต่ำต้อย ทรงรักษาผู้ป่วยให้หาย ทรงปลดปล่อยเชลย ทรงปลดเปลื้องผู้ประสบทุกข์ ทรงตอบรับผู้วิงวอน ทรงประทานแก่ผู้ร้องขอ ทรงอภัยบาป ตลอดจนการกระทำและการบังเกิดสิ่งต่างๆ ในหมู่สิ่งถูกสร้างของพระองค์ที่มิอาจนับได้»⁽¹⁾

⁽¹⁾ ผู้แต่งหนังสือ มะอาริจุลเกาะบูล ได้กล่าวไว้ 1/346 โดยอ้างจากอัล-บะเฆาะวีย์ นักตัฟซีร

6. การบันทึกสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แก่มนุษย์ขณะที่เขายังเป็นทารกอยู่ในครรภ์มารดา

إن أحدكم يُجمع في بطن أمه أربعين يوماً، ثم يكون علقة مثل ذلك، ثم يكون مضغة مثل ذلك ثمّ يرسل الملك فينفخ فيه الروح، ويؤمر بأربع كلمات: بكتب رزقه وأجله وعمله وشقي أو سعيد.

มีรายงานในหะดีษต่าง ๆ ว่าอัลลอฮ์ทรงส่งมะลาอิกะฮ์องค์หนึ่งไปยังทารกในครรภ์มารดา แล้วมะลาอิกะฮ์จะบันทึกริซกี (ปัจจัยยังชีพ) อายุขัย ความทุกข์ระทม และความผาสุกของเขา ในเศาะฮีหฺทั้งสองของอัล-บุคอรีย์และมุสลิม รายงานจากอับดุลลอฮ์ (คืออิบนุมัสอูด (ร.ฎ.)) ว่า ท่านเราะซูล ﷺ ผู้ทรงสัจจะและได้รับการยืนยันว่าสัจจะ ได้เล่าแก่พวกเราว่า «แท้จริงการสร้างพวกท่านแต่ละคนถูกรวบรวมไว้ในท้องมารดาเป็นเวลาสี่สิบวัน จากนั้นก็เป็นก้อนเลือดในระยะเวลาเท่ากันนั้น จากนั้นก็เป็นก้อนเนื้อในระยะเวลาเท่ากันนั้น แล้วมะลาอิกะฮ์ก็ถูกส่งมาเป่าวิญญาณเข้าไปในตัวเขา และมะลาอิกะฮ์ได้รับคำสั่งให้บันทึกสี่ประการ คือ ริซกีของเขา อายุขัยของเขา การงานของเขา และเขาจะเป็นผู้ทุกข์ระทมหรือผู้ผาสุก

فوالذي لا إله غيره، إن أحدكم ليعمل بعمل أهل الجنّة حتى ما يكون بينه وبينها إلا ذراع فيسبق عليه الكتاب، فيعمل بعمل أهل النار، فيدخلها، وإن أحدكم ليعمل بعمل أهل النار، حتى ما يكون بينه وبينها إلا ذراع، فيسبق عليه الكتاب، فيعمل بعمل أهل الجنّة، فيدخلها

ขอสาบานต่อพระผู้ซึ่งไม่มีพระเจ้าอื่นใดนอกจากพระองค์ แท้จริงคนหนึ่งในหมู่พวกท่านจะปฏิบัติการงานของชาวสวรรค์ จนกระทั่งระหว่างเขากับสวรรค์ไม่เหลือระยะห่างใดนอกจากเพียงหนึ่งศอก แล้วสิ่งที่ถูกบันทึกไว้ก็มาก่อนเขา เขาจึงปฏิบัติการงานของชาวนรก แล้วเขาก็เข้านรก และแท้จริงคนหนึ่งในหมู่พวกท่านจะปฏิบัติการงานของชาวนรก จนกระทั่งระหว่างเขากับนรกไม่เหลือระยะห่างใดนอกจากเพียงหนึ่งศอก แล้วสิ่งที่ถูกบันทึกไว้ก็มาก่อนเขา เขาจึงปฏิบัติการงานของชาวสวรรค์ แล้วเขาก็เข้าสวรรค์»⁽¹⁾

وكّل الله بالرحم ملكاً، فيقول: أي رب نطفة، أي رب علقة، أي رب مضغة. فإذا أراد الله أن يقضي خلقها قال: أي رب ذكر أم أنثى، أشقي أم سعيد؟ فما الرزق؟ فما الأجل، فيكتب كل ذلك في بطن أمه

และในเศาะฮีหฺอัล-บุคอรีย์ รายงานจากอนัส บิน มาลิก (ร.ฎ.) จากท่านนบี ﷺ ว่า «อัลลอฮ์ทรงมอบหมายมะลาอิกะฮ์องค์หนึ่งให้ดูแลมดลูก มะลาอิกะฮ์จะกล่าวว่า โอ้พระผู้อภิบาล (นี่คือ) หยดน้ำอสุจิ โอ้พระผู้อภิบาล (นี่คือ) ก้อนเลือด โอ้พระผู้อภิบาล (นี่คือ) ก้อนเนื้อ ครั้นเมื่ออัลลอฮ์ทรงประสงค์จะให้การสร้างเขาสมบูรณ์ มะลาอิกะฮ์ก็กล่าวว่า โอ้พระผู้อภิบาล จะเป็นชายหรือหญิง จะเป็นผู้ทุกข์ระทมหรือผู้ผาสุก ริซกีของเขาเป็นอย่างไร อายุขัยของเขาเป็นอย่างไร แล้วทั้งหมดนั้นก็ถูกบันทึกไว้ขณะที่เขาอยู่ในท้องมารดา»⁽²⁾

إذا أراد الله بعبد خيراً استعمله فقيل: كيف يستعمله يا رسول الله؟

และอัต-ติรมิซีย์ได้รายงานไว้ในสุนันของท่าน จากอนัส (ร.ฎ.) ว่า ท่านเราะซูล ﷺ กล่าวว่า «เมื่ออัลลอฮ์ทรงประสงค์ความดีแก่บ่าวคนใด พระองค์จะทรงให้เขาได้ใช้ชีวิตทำงาน (ที่ดี)» มีผู้ถามว่า «พระองค์จะทรงให้เขาทำงานอย่างไร โอ้ท่านเราะซูลของอัลลอฮ์?»

⁽¹⁾ รายงานโดยอัล-บุคอรีย์ ดู ฟัตหุลบารีย์ 11/477 และรายงานโดยมุสลิม 4/2036 หมายเลขหะดีษ 2643 สำนวนนี้เป็นของมุสลิม และอบูดาวูดกับอัต-ติรมิซีย์ก็รายงานไว้เช่นกัน

⁽²⁾ รายงานโดยอัล-บุคอรีย์ ฟัตหุลบารีย์ 11/477 และรายงานโดยมุสลิม 4/2038 หมายเลข 2646 สำนวนนี้เป็นของอัล-บุคอรีย์

قال: يوفقه لعمل صالح قبل أن يموت»

ท่านกล่าวว่า: “พระองค์จะทรงประทานเตาฟีกให้เขาได้กระทำการงานที่ดีก่อนที่เขาจะเสียชีวิต”»

อัต-ติรมิซีย์กล่าวว่า: นี่คือหะดีษหะสันเศาะฮีห์⁽¹⁾

«إن الرجل ليعمل الزمن الطويل بعمل أهل الجنة، ثم يختم له عمله بعمل أهل النار، وإن الرجل ليعمل الزمن الطويل بعمل أهل النار، ثم يختم له بعمل أهل الجنة»

มุสลิมได้รายงานไว้ในเศาะฮีห์ของท่าน จากอบูฮุร็อยเราะฮ์ (ร.ฎ.) ว่า ท่านเราะซูล ﷺ กล่าวว่า: «แท้จริงชายคนหนึ่งจะกระทำการงานของชาวสวรรค์เป็นเวลายาวนาน แล้วการงานของเขาก็ถูกปิดท้ายด้วยการงานของชาวนรก และแท้จริงชายคนหนึ่งจะกระทำการงานของชาวนรกเป็นเวลายาวนาน แล้วการงานของเขาก็ถูกปิดท้ายด้วยการงานของชาวสวรรค์»⁽²⁾

«إن الرجل ليعمل بعمل أهل الجنّة فيما يبدو للناس وهو من أهل النار، وإن الرجل ليعمل بعمل أهل النار فيما يبدو للناس وهو من أهل الجنة»

และจากสะฮ์ล์ อิบนุสะอ์ด อัส-สาอิดีย์ (ร.ฎ.) ว่า ท่านเราะซูล ﷺ กล่าวว่า: «แท้จริงชายคนหนึ่งจะกระทำการงานของชาวสวรรค์ตามที่ปรากฏแก่สายตาผู้คน ทั้งที่เขาเป็นชาวนรก และแท้จริงชายคนหนึ่งจะกระทำการงานของชาวนรกตามที่ปรากฏแก่สายตาผู้คน ทั้งที่เขาเป็นชาวสวรรค์»⁽³⁾

من أحب أن ينظر إلى رجل من أهل النار، فلينظر إلى هٰذا.

ในบรรดาสิ่งที่ควรนำมากล่าวในบทนี้ เนื่องจากมีบทเรียนอยู่ในนั้น คือเรื่องราวของชายผู้ที่ท่านเราะซูล ﷺ บอกว่าเขาเป็นชาวนรก ในเศาะฮีห์อัล-บุคอรีย์ จากอบูหาซิม จากสะฮ์ล์ อิบนุสะอ์ด (ร.ฎ.) ว่า มีชายคนหนึ่งซึ่งเป็นผู้ที่สร้างคุณประโยชน์มากที่สุดในหมู่มุสลิมในการทำสงครามครั้งหนึ่งที่เขาออกรบร่วมกับท่านนบี ﷺ ท่านนบี ﷺ มองดูเขาแล้วกล่าวว่า: “ผู้ใดปรารถนาจะมองดูชายคนหนึ่งจากชาวนรก ก็จงมองดูชายผู้นี้”

แล้วชายคนหนึ่งจากกลุ่มชนนั้นก็ติดตามเขาไป ขณะที่เขาอยู่ในสภาพนั้น คือเป็นผู้ที่ดุดันต่อพวกมุชริกีนมากที่สุด จนกระทั่งเขาได้รับบาดเจ็บ แล้วเขาก็เร่งความตายของตนเอง โดยเอาปลายดาบของเขาจ่อไว้ระหว่างอกทั้งสองข้างของเขา (แล้วโถมตัวลงไป) จนดาบทะลุออกมาระหว่างไหล่ทั้งสองข้างของเขา

أشهد أنك رسول الله.

ชายผู้ติดตามคนนั้นจึงรีบมาหาท่านเราะซูล ﷺ แล้วกล่าวว่า: “ข้าพเจ้าขอปฏิญาณว่า แท้จริงท่านคือเราะซูลของอัลลอฮ์”

⁽¹⁾ สุนันอัต-ติรมิซีย์ 4/450 หมายเลข 2142 ⁽²⁾ รายงานโดยมุสลิม 4/2042 หะดีษหมายเลข 2651 ⁽³⁾ รายงานโดยมุสลิม 4/2042

ท่านจึงถามว่า "เรื่องนั้นคืออะไร?"

เขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้พูดถึงชายคนหนึ่งว่า ผู้ใดปรารถนาจะดูชายคนหนึ่งจากชาวนรก ก็จงดูเขาผู้นี้เถิด ทั้งที่เขาเป็นผู้ที่ช่วยเหลือและปกป้องชาวมุสลิมได้มากที่สุดในหมู่พวกเรา ข้าพเจ้าจึงรู้ว่าเขาจะไม่ได้ตายในสภาพเช่นนั้น ครั้นเมื่อเขาได้รับบาดเจ็บ เขาก็รีบเร่งความตายด้วยการฆ่าตัวตาย"

إن العبد ليعمل عمل أهل النار، وإنه من أهل الجنّة. ويعمل عمل أهل الجنّة، وإنه من أهل النار، وإنما الأعمال بالخواتيم

ท่านนบี ﷺ จึงกล่าวขึ้นในตอนนั้นว่า «แท้จริงบ่าวคนหนึ่งอาจกระทำการงานอย่างชาวนรก แต่เขาเป็นชาวสวรรค์ และบ่าวอีกคนหนึ่งอาจกระทำการงานอย่างชาวสวรรค์ แต่เขาเป็นชาวนรก และแท้จริงการงานทั้งหลายนั้นขึ้นอยู่กับบั้นปลายของมัน»⁽¹⁾

⁽¹⁾ ฟัตหุลบารีย์: 11/499 หะดีษหมายเลข: 6607

(หน้านี้เป็นหน้าว่าง ไม่มีข้อความภาษาอาหรับให้แปล)

บทที่สี่

ขอบเขตการพิจารณาของสติปัญญาในเรื่องเกาะดัร

อบุลมุซ็อฟฟัร อัสสัมอานีย์ กล่าวไว้ตามที่อิบนุหะญัร อัลอัสเกาะลานีย์ได้รายงานจากท่านว่า «หนทางสู่ความรู้ในเรื่องนี้คือการยึดตามตัวบท (เตาฟีก) จากอัลกุรอานและซุนนะฮ์ มิใช่การอาศัยการเทียบเคียง (กิยาส) และสติปัญญาเพียงอย่างเดียว ผู้ใดหันเหออกจากการยึดตามตัวบทในเรื่องนี้ เขาย่อมหลงผิดและหลงทางอยู่ในห้วงทะเลแห่งความสับสนงุนงง และจะไม่ได้รับสิ่งที่ทำให้ใจสมปรารถนา ทั้งจะไม่ได้รับสิ่งที่ทำให้หัวใจสงบนิ่ง เพราะเกาะดัรเป็นความลับประการหนึ่งจากความลับทั้งหลายของอัลลอฮ์ ตะอาลา ซึ่งพระผู้ทรงรอบรู้ ผู้ทรงตระหนักยิ่ง ทรงสงวนไว้เฉพาะพระองค์ ทรงขึงม่านกั้นไว้ และทรงปิดบังมันไว้จากสติปัญญาและความรู้ของมัคลูกทั้งหลาย ด้วยวิทยปัญญาที่พระองค์ทรงรู้ ดังนั้นจึงไม่มีนบีผู้ถูกส่งมาคนใด และไม่มีมะลาอิกะฮ์ผู้ใกล้ชิดองค์ใดล่วงรู้มันได้»⁽¹⁾

อัฏเฏาะหาวีย์ เราะหิมะฮุลลอฮ์ ตะอาลา กล่าวว่า «รากฐานของเกาะดัรคือความลับของอัลลอฮ์ ตะอาลา ในหมู่มัคลูกของพระองค์ ไม่มีมะลาอิกะฮ์ผู้ใกล้ชิดองค์ใด และไม่มีนบีผู้ถูกส่งมาคนใดได้ล่วงรู้ถึงมัน การดำดิ่งลึกลงไปในเรื่องนั้นเป็นหนทางไปสู่การถูกทอดทิ้ง (จากการช่วยเหลือของอัลลอฮ์) เป็นบันไดสู่การถูกริดรอนความดีงาม และเป็นขั้นบันไดสู่การละเมิดขอบเขต ดังนั้นจงระวัง จงระวังอย่างยิ่งจากสิ่งนั้น ทั้งในด้านการพินิจ การครุ่นคิด และการกระซิบกระซาบ (วัสวะสะฮ์) เพราะแท้จริงอัลลอฮ์ได้ทรงม้วนเก็บความรู้เรื่องเกาะดัรไว้จากปวงบ่าวของพระองค์ และทรงห้ามพวกเขามิให้แสวงหามัน ดังที่พระองค์ ตะอาลา ตรัสว่า «พระองค์จะไม่ถูกถามถึงสิ่งที่พระองค์ทรงกระทำ แต่พวกเขาต่างหากที่จะถูกสอบสวน» (ซูเราะฮ์อัล-อันบิยาอ์ 21:23)»⁽²⁾

لَا يُسْـَٔلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْـَٔلُونَ ﴿٢٣﴾

อัลอาญุรรีย์กล่าวว่า «ไม่เป็นการสมควรสำหรับมุสลิมที่จะขุดคุ้ยและค้นคว้าในเรื่องเกาะดัร เพราะเกาะดัรเป็นความลับประการหนึ่งจากความลับทั้งหลายของอัลลอฮ์ อัซซะวะญัล แต่ (สิ่งที่สมควรคือ) การมีอีมานต่อสิ่งที่กำหนดสภาวะ (อัลมะกอดีร) ได้ดำเนินไปตามนั้น จาก…

⁽¹⁾ ฟัตหุลบารีย์ 11/477 และดูเพิ่มเติมใน ชัรหุนนะวะวีย์ อะลา มุสลิม 16/196 ⁽²⁾ ชัรหุฏเฏาะหาวิยะฮ์ หน้า 276

…ไม่ว่าจะเป็นความดีหรือความชั่ว เป็นสิ่งที่จำเป็น (วาญิบ) แก่บ่าวทั้งหลายที่จะต้องศรัทธาต่อมัน และบ่าวผู้ใดที่ค้นคว้าเจาะลึกเรื่องเกาะดัร ก็ไม่อาจปลอดภัยจากการปฏิเสธการกำหนดของอัลลอฮ์ที่ดำเนินไปกับบ่าวทั้งหลาย แล้วเขาก็จะหลงออกจากหนทางแห่งสัจธรรม»⁽¹⁾

อิมามอะห์มัด ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงเมตตาท่าน กล่าวว่า «ส่วนหนึ่งของซุนนะฮ์ที่จำเป็นต้องยึดถือ คือ การศรัทธาต่อเกาะดัรทั้งที่ดีและที่ชั่ว การเชื่อถือหะดีษทั้งหลายที่กล่าวถึงเรื่องนี้ และศรัทธาต่อหะดีษเหล่านั้น โดยไม่ถามว่า "ทำไม?" และไม่ถามว่า "อย่างไร?" แท้จริงแล้วมีเพียงการเชื่อถือและการศรัทธาต่อหะดีษเหล่านั้นเท่านั้น

ผู้ใดที่ไม่รู้คำอธิบายของหะดีษ และสติปัญญาของเขาเข้าไม่ถึง ก็ถือว่าเรื่องนี้ได้รับการชี้ขาดไว้ให้แก่เขาอย่างเพียงพอและรัดกุมแล้ว หน้าที่ของเขาคือศรัทธาต่อหะดีษนั้นและยอมจำนนต่อมัน เช่น หะดีษของผู้สัจจริงและได้รับการรับรองว่าสัจจริง (คือท่านเราะซูล ﷺ) และหะดีษอื่น ๆ ทำนองเดียวกันในเรื่องเกาะดัร»⁽²⁾

อะลี อิบนุ อัล-มะดีนีย์ ก็กล่าวไว้ในเรื่องเกาะดัรเช่นเดียวกับคำกล่าวของอิมามอะห์มัด⁽³⁾

สิ่งที่บรรดาผู้รู้ได้วางหลักไว้ในเรื่องเกาะดัรนี้ ได้วางหลักการสำคัญยิ่งหลายประการไว้ให้แก่เรา ดังนี้

ประการแรก: การศรัทธาต่อเกาะดัรเป็นสิ่งที่วาญิบ

ประการที่สอง: การยึดอัลกุรอานและซุนนะฮ์เป็นหลักในการทำความรู้จักเกาะดัร ขอบเขต และมิติต่าง ๆ ของมัน และละทิ้งการพึ่งพาการพิจารณาของสติปัญญาและการเทียบเคียง (กิยาส) ล้วน ๆ ในเรื่องนี้ เพราะสติปัญญาของมนุษย์ไม่สามารถวางหลักหมายและรากฐานที่จะช่วยให้ตนรอดพ้นจากการเบี่ยงเบนและความหลงผิดในเรื่องนี้ได้ด้วยตัวเอง ผู้ที่ถกเถียงลงลึกในประเด็นนี้ด้วยสติปัญญาของตนล้วนหลงผิดและหลงทาง บางคนในหมู่พวกเขาปฏิเสธเกาะดัร และบางคนเข้าใจว่าการศรัทธาต่อเกาะดัรนั้นจำเป็นต้องนำไปสู่ทัศนะว่า…

⁽¹⁾ อัช-ชะรีอะฮ์ ของอัล-อาญุรรีย์ หน้า 149 ⁽²⁾ ชัรห์ อุศูล อิอ์ติกอด อะฮ์ลิสซุนนะฮ์ หน้า 157 ⁽³⁾ แหล่งอ้างอิงเดิม หน้า 165

ด้วยแนวคิดอัล-ญับร์ (ลัทธิที่ถือว่ามนุษย์ถูกบังคับโดยสิ้นเชิง) และในหมู่พวกเขามีผู้ที่นำเรื่องเกาะดัรมาหักล้างบทบัญญัติของศาสนา การเบี่ยงเบนแต่ละอย่างเหล่านี้ล้วนก่อให้เกิดปัญหาในชีวิตจริงของมนุษย์ ทั้งในการดำเนินชีวิตและในสังคมของพวกเขา เพราะการเบี่ยงเบนทางอะกีดะฮ์ย่อมนำไปสู่การเบี่ยงเบนในพฤติกรรมและในวิถีชีวิตจริง

ประการที่สาม: การละเว้นจากการลงลึกในการค้นคว้าเรื่องเกาะดัร เพราะบางแง่มุมของเกาะดัรนั้นสติปัญญาของมนุษย์ไม่อาจเข้าใจได้ทั้งหมด ไม่ว่าจะปราดเปรื่องเพียงใดก็ตาม ส่วนบางแง่มุมก็เข้าใจได้ด้วยความยากลำบากอย่างยิ่ง

อาจมีผู้กล่าวว่า แนวทางนี้เป็นการปิดกั้นสติปัญญาของมนุษย์มิใช่หรือ? คำตอบคือ นี่มิใช่การปิดกั้นความคิดของมนุษย์ แต่เป็นการปกป้องสติปัญญานี้มิให้พลังของมันสูญเปล่าไปกับเรื่องที่อยู่นอกขอบเขตที่มันสามารถคิดได้ดี เป็นการปกป้องสติปัญญาของมนุษย์มิให้ทำงานนอกขอบเขตที่มันถนัดและสร้างสรรค์ได้

แท้จริงอิสลามได้วางหลักสำคัญของการศรัทธาต่อเกาะดัรไว้ให้แก่มนุษย์แล้ว การศรัทธาต่อเกาะดัรตั้งอยู่บนหลักที่ว่า อัลลอฮ์ทรงรอบรู้ทุกสิ่งที่จะเกิดขึ้น ทรงบันทึกมันไว้ ทรงประสงค์ และทรงสร้างมันขึ้นมา การที่สติปัญญาของมนุษย์จะเข้าใจข้อเท็จจริงเหล่านี้เป็นเรื่องง่ายดาย ไม่มีความยากลำบาก ไม่คลุมเครือและไม่ซับซ้อนแต่อย่างใด

ส่วนการค้นหาความลับของเกาะดัรและการดำดิ่งลงไปในส่วนลึกของมันนั้น ย่อมทำให้พลังทางสติปัญญาสูญเปล่าและสิ้นเปลืองไปโดยไร้ประโยชน์ แท้จริงการค้นหาว่าความรอบรู้ การบันทึก ความประสงค์ และการสร้างนั้นเป็นอย่างไร ก็คือการค้นหารูปลักษณะ (กัยฟียะฮ์) แห่งคุณลักษณะของอัลลอฮ์ และการทำงานของคุณลักษณะเหล่านี้ ซึ่งเป็นเรื่องที่ความรู้เกี่ยวกับมันถูกปิดบังไว้จากมนุษย์ และเป็นเรื่องเร้นลับที่จำเป็นต้องศรัทธา ไม่อนุญาตให้ถามถึงแก่นแท้ของมัน ผู้ที่ค้นหาในเรื่องนี้ก็เหมือนกับผู้ที่ค้นหาว่าการสถิต (อิสติวาอ์) ของอัลลอฮ์เหนือบัลลังก์ของพระองค์นั้นเป็นอย่างไร ซึ่งจะได้รับคำตอบว่า คุณลักษณะเหล่านี้ที่เกาะดัรตั้งอยู่บนนั้น ความหมายของมันเป็นที่รู้กันดี แต่รูปลักษณะของมันไม่เป็นที่รู้ การศรัทธาต่อมันเป็นสิ่งจำเป็น และการถามถึงรูปลักษณะของมันเป็นบิดอะฮ์

การตั้งคำถามว่า "อย่างไร" (กัยฟิยะฮ์) นี่เองที่ทำให้ผู้ค้นคว้าเรื่องเกาะดัรต้องเหน็ดเหนื่อย ทำให้การศึกษาเรื่องนี้กลายเป็นเรื่องที่ซับซ้อนและยากที่สุดเรื่องหนึ่ง และทำให้ดูเหมือนว่าการมีอีมานต่อเกาะดัรเป็นสิ่งที่ยากจะบรรลุ คำถามนี้ยังเป็นต้นเหตุของความสับสนงุนงงที่ผู้ค้นคว้าจำนวนมากต้องประสบ

ด้วยเหตุนี้ นักวิชาการกลุ่มหนึ่งจึงได้ระบุขอบเขตต้องห้ามที่ไม่อนุญาตให้ก้าวล่วงเข้าไปในเรื่องเกาะดัร ก่อนหน้านี้ไม่นานเราได้ยกคำกล่าวของอิมามอะห์มัด บิน หัมบัล (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน) ไปแล้ว ท่านกล่าวไว้ว่า «ส่วนหนึ่งของซุนนะฮ์ที่จำเป็นต้องยึดถือ คือการมีอีมานต่อเกาะดัร ทั้งด้านดีและด้านร้าย การเชื่อตามหะดีษต่าง ๆ ที่ระบุถึงเรื่องนี้ และการมีอีมานต่อหะดีษเหล่านั้น โดยไม่ถามว่า ทำไม? และไม่ถามว่า อย่างไร?»⁽¹⁾

ผู้ค้นคว้าเรื่องเกาะดัรได้ดิ่งลึกลงไปถกเถียงว่า อัลลอฮ์ทรงสร้างการกระทำของบ่าวอย่างไร ทั้งที่การกระทำเหล่านั้นเกิดจากมนุษย์จริง ๆ พวกเขายังค้นคว้าว่า อัลลอฮ์ทรงรู้ถึงสิ่งที่บ่าวกระทำได้อย่างไร และพระองค์ทรงกำหนดหน้าที่ให้บ่าวต้องปฏิบัติได้อย่างไร ทั้งที่พระองค์ทรงรู้อยู่แล้วว่าพวกเขาจะกระทำสิ่งใด และทรงรู้ว่าบั้นปลายของพวกเขาจะไปสู่สวรรค์หรือนรก

خرج علينا رسول الله ﷺ ونحن نتنازع في القدر، فغضب حتى احمرَّ وجهه، حتى كأنما فقىء في وجنتيه الرمان، فقال: أبهٰذا أمرتم، أم بهٰذا أرسلت إليكم؟ إنما هلك من كان قبلكم حين تنازعوا في هٰذا الأمر، عزمت عليكم ألا تنازعوا فيه

ผู้ค้นคว้าในเรื่องนี้ได้นำคัมภีร์ของอัลลอฮ์มาหักล้างกันเองระหว่างส่วนหนึ่งกับอีกส่วนหนึ่ง จนหลงทางและสับสนงุนงง โดยไม่อาจไปถึงฝั่งแห่งความปลอดภัยได้ ท่านเราะซูล ﷺ ได้เตือนประชาชาติของท่านไม่ให้เดินบนเส้นทางนี้ และไม่ให้หลงเตลิดไปในทะเลทรายแห่งนี้ ในสุนันอัต-ติรมิซีย์ซึ่งมีสายรายงานระดับหะซัน รายงานจากอบูฮุร็อยเราะฮ์ (ร.ฎ.) ว่า «ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ ออกมาหาพวกเราขณะที่พวกเรากำลังโต้เถียงกันเรื่องเกาะดัร ท่านโกรธจนใบหน้าแดงก่ำ ราวกับมีเมล็ดทับทิมถูกบีบแตกบนแก้มทั้งสองข้างของท่าน แล้วท่านกล่าวว่า "นี่หรือคือสิ่งที่พวกท่านถูกใช้ให้กระทำ? หรือนี่หรือคือสิ่งที่ฉันถูกส่งมายังพวกท่าน? แท้จริงผู้คนก่อนหน้าพวกท่านต้องพินาศก็เพราะพวกเขาโต้เถียงกันในเรื่องนี้ ฉันขอกำชับพวกท่านอย่างหนักแน่นว่า อย่าได้โต้เถียงกันในเรื่องนี้"»⁽²⁾

⁽¹⁾ ชัรห์ อิอ์ติกอด อะฮ์ลิซซุนนะฮ์ ของอัล-ลาลกาอีย์ 1/157 ⁽²⁾ เศาะฮีห์ สุนันอัต-ติรมิซีย์ 2/223

ขอบเขตการรับรู้ของสติปัญญาต่อเหตุผล คำสั่งใช้ และการกระทำ ตลอดจนความดีงามและความน่ารังเกียจที่มีอยู่ในสิ่งเหล่านั้น

นักวิชาการส่วนใหญ่ทั้งยุคสะลัฟและยุคเคาะลัฟมีทัศนะว่า คำสั่งใช้ของอัลลอฮ์และสิ่งที่พระองค์ทรงสร้างนั้นมีเหตุผลและวิทยปัญญา (ฮิกมะฮ์) เพราะพระองค์จะไม่ทรงสั่งใช้สิ่งใดนอกจากด้วยวิทยปัญญา และจะไม่ทรงสร้างสิ่งใดนอกจากด้วยวิทยปัญญา

วิทยปัญญาเหล่านี้บางส่วนย้อนกลับไปยังบ่าว และบางส่วนย้อนกลับไปยังอัลลอฮ์ตะอาลา ส่วนที่ย้อนกลับไปยังบ่าวคือสิ่งที่เป็นความดีและความผาสุกของพวกเขาทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ส่วนที่ย้อนกลับไปยังอัลลอฮ์ตะอาลาคือสิ่งที่พระองค์ทรงรัก นั่นคือการที่พระองค์ได้รับการเคารพภักดี ได้รับการเชื่อฟัง ได้รับการกลับเนื้อกลับตัวสู่พระองค์ ได้รับการหวังและการเกรงกลัว ได้รับการมอบหมายต่อพระองค์ และมีการต่อสู้ในหนทางของพระองค์ อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «และข้ามิได้สร้างญินและมนุษย์ขึ้นมาเพื่ออื่นใด นอกจากเพื่อให้พวกเขาเคารพภักดีต่อข้า» (ซูเราะฮ์อัษ-ษาริยาต 51:56) และตรัสว่า «มนุษย์คิดหรือว่าเขาจะถูกปล่อยไว้อย่างไร้ความหมาย» (ซูเราะฮ์อัล-กิยามะฮ์ 75:36) และตรัสว่า «และเรามิได้ส่งเจ้ามานอกจากเพื่อเป็นความเมตตาแก่สากลโลก» (ซูเราะฮ์อัล-อันบิยาอ์ 21:107) และตรัสว่า «พวกเจ้าคิดหรือว่าเราได้สร้างพวกเจ้ามาอย่างไร้สาระ และพวกเจ้าจะไม่ถูกนำกลับมายังเรา» (ซูเราะฮ์อัล-มุอ์มินูน 23:115)

وَمَا خَلَقْتُ ٱلْجِنَّ وَٱلْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ﴿٥٦﴾

أَيَحْسَبُ ٱلْإِنسَـٰنُ أَن يُتْرَكَ سُدًى ﴿٣٦﴾

وَمَآ أَرْسَلْنَـٰكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَـٰلَمِينَ ﴿١٠٧﴾

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَـٰكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ ﴿١١٥﴾

ตัวบทที่บ่งชี้ว่าอัลลอฮ์ทรงมีวิทยปัญญาในการสร้างและในคำสั่งใช้ของพระองค์นั้นมีอยู่มากมาย ยากที่จะนับได้ทั้งหมด และสติปัญญาของมนุษย์สามารถรับรู้วิทยปัญญาเหล่านี้ได้บางส่วน

นักวิชาการส่วนใหญ่ยังมีทัศนะอีกว่า สติปัญญาสามารถรับรู้ความดีงามและความน่ารังเกียจที่มีอยู่ในการกระทำต่าง ๆ ได้ สติปัญญารับรู้ได้ว่าการอธรรม การโกหก การลักขโมย และการฆ่าชีวิตผู้อื่นเป็นสิ่งน่ารังเกียจ และรับรู้ได้ว่าความยุติธรรม ความสัตย์จริง การไกล่เกลี่ยคืนดีระหว่างกัน และการช่วยชีวิตผู้จมน้ำเป็นสิ่งดีงามและน่าชื่นชม

วิทยปัญญาที่เกิดจากบทบัญญัติต่าง ๆ มีสามประเภท

ประเภทที่หนึ่ง: การกระทำนั้นมีประโยชน์ (มัศละฮะฮ์) หรือโทษ (มัฟสะดะฮ์) อยู่ในตัวเอง แม้บทบัญญัติจะไม่ได้ระบุถึงสิ่งนั้นไว้ก็ตาม ดังที่เป็นที่รู้กันว่าความยุติธรรมนั้นนำมาซึ่งประโยชน์แก่โลก และการอธรรม…

…ซึ่งครอบคลุมถึงความเสียหายแก่พวกเขา การกระทำประเภทนี้มีทั้งที่ดีและที่เลว และบางครั้งความดีและความเลวของมันก็อาจรู้ได้ด้วยสติปัญญาและด้วยบทบัญญัติ แต่สติปัญญาไม่ได้บ่งบอกว่ามนุษย์จะถูกลงโทษในอาคิเราะฮ์เพราะกระทำสิ่งที่เลวในประเภทนี้ หากไม่มีบทบัญญัติระบุไว้ ผู้ใดอ้างว่าอัลลอฮ์อาจลงโทษบ่าวของพระองค์เพราะการกระทำที่เลวของพวกเขา เช่น ชิริก การปฏิเสธศรัทธา และสิ่งอื่นในทำนองนี้ โดยไม่ได้ส่งเราะซูลมาก่อน ผู้นั้นได้ผิดพลาดแล้ว

ประเภทที่สอง: เมื่อผู้บัญญัติศาสนาสั่งใช้สิ่งใด สิ่งนั้นก็เป็นสิ่งดี และเมื่อพระองค์ห้ามสิ่งใด สิ่งนั้นก็เป็นสิ่งเลว การกระทำนั้นได้รับคุณลักษณะของความดีหรือความเลวจากถ้อยคำของบทบัญญัติ

ประเภทที่สาม: ผู้บัญญัติศาสนาสั่งใช้สิ่งหนึ่งเพื่อเป็นการทดสอบและการทดลอง ดังที่อัลลอฮ์ทรงสั่งให้นบีอิบรอฮีม (อ.) เชือดอิสมาอีลบุตรของท่าน ผู้บัญญัติศาสนามิได้มีเจตนาให้เชือดบุตรนั้นจริง หากแต่เป็นการทดสอบและการทดลอง

พวกมุอ์ตะซิละฮ์ยอมรับเฉพาะประเภทที่หนึ่ง โดยไม่ยอมรับประเภทที่สองและที่สาม ส่วนพวกอัชอะรียะฮ์เห็นว่าคำสั่งใช้และข้อห้ามตามบทบัญญัติทั้งหมดล้วนอยู่ในประเภทการทดสอบ และการกระทำทั้งหลายไม่มีคุณลักษณะใดในตัวเอง ทั้งก่อนมีบทบัญญัติและเมื่อมีบทบัญญัติแล้ว ส่วนบรรดาผู้ทรงปรีชาญาณและนักวิชาการส่วนใหญ่ยืนยันทั้งสามประเภทนี้⁽¹⁾

ทัศนะที่นักวิชาการอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ส่วนใหญ่ยึดถือ คือการกระทำของอัลลอฮ์มีเหตุผลและวิทยปัญญากำกับ และสติปัญญาสามารถรับรู้ความดีและความเลวที่มีอยู่ในการกระทำได้ ทัศนะนี้เปิดประตูให้สติปัญญาของมนุษย์ได้ค้นคว้าวิทยปัญญาอันน่าอัศจรรย์ ซึ่งอัลลอฮ์ทรงสร้างสรรพสิ่งเพราะวิทยปัญญานั้น และทรงบัญญัติบทบัญญัติต่าง ๆ เพราะวิทยปัญญานั้น นี่คือประตูอันกว้างใหญ่ที่บ่าวทั้งหลายจะได้รับความรู้อันยิ่งใหญ่จากมัน ความรู้นี้ทำให้อีมานมั่นคง เพิ่มพูนความเชื่อมั่น และทำให้บ่าวทั้งหลายรู้จักความยอดเยี่ยมในการสร้างสรรค์ของพระผู้สร้าง…

⁽¹⁾ โปรดดูเรื่องเหตุผลและวิทยปัญญาในการกระทำของอัลลอฮ์ และประเด็นการตัดสินความดีความเลวด้วยสติปัญญา ใน มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ของเชคุลอิสลาม (อิบนุตัยมียะฮ์) เล่ม 8 หน้า 122, 308, 428

ٱلَّذِىٓ أَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُۥ

سَنُرِيهِمْ ءَايَـٰتِنَا فِى ٱلْـَٔافَاقِ وَفِىٓ أَنفُسِهِمْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ

…ผู้ทรงยิ่งใหญ่ «ผู้ทรงทำให้ทุกสิ่งที่พระองค์ทรงสร้างนั้นดีเลิศ» (ซูเราะฮ์อัส-สัจญ์ดะฮ์ 32:7) แล้วจะเป็นอย่างอื่นไปได้อย่างไร ในเมื่ออัลลอฮ์ผู้ทรงสัจจริง ตะบาเราะกะ วะตะอาลา ได้ทรงสัญญาไว้ว่าจะทรงให้บ่าวของพระองค์ได้เห็นสัญญาณอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ ซึ่งจะแสดงให้ประจักษ์ถึงความสัจจริงของสิ่งที่ท่านเราะซูล ﷺ ได้นำมา และพระองค์ได้ทรงประทานเรื่องนี้ไว้ในคัมภีร์ว่า «เราจะให้พวกเขาได้เห็นสัญญาณต่าง ๆ ของเราในขอบฟ้าทั้งหลายและในตัวของพวกเขาเอง จนกระทั่งเป็นที่ชัดแจ้งแก่พวกเขาว่ามันคือสัจธรรม» (ซูเราะฮ์ฟุศศิลัต 41:53)

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلْقُرْءَانَ

قُلِ ٱنظُرُوا۟ مَاذَا فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ

أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى ٱلْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ ﴿١٧﴾

فَلْيَنظُرِ ٱلْإِنسَـٰنُ إِلَىٰ طَعَامِهِۦٓ ﴿٢٤﴾ أَنَّا صَبَبْنَا ٱلْمَآءَ صَبًّا ﴿٢٥﴾ ثُمَّ شَقَقْنَا ٱلْأَرْضَ شَقًّا ﴿٢٦﴾

ตัวบททั้งหลายได้มีมาเพื่อใช้ให้ใคร่ครวญ พินิจพิเคราะห์ และพิจารณาสัญญาณต่าง ๆ ของพระองค์ที่ถูกประทานลงมา และสัญญาณต่าง ๆ ของพระองค์ที่ถูกสร้างขึ้นอย่างวิจิตรพิสดาร «พวกเขาไม่ใคร่ครวญอัลกุรอานบ้างหรือ» (ซูเราะฮ์มุฮัมมัด 47:24) «จงกล่าวเถิดว่า พวกท่านจงพิจารณาดูสิ่งที่อยู่ในชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน» (ซูเราะฮ์ยูนุส 10:101) «พวกเขาไม่พิจารณาดูอูฐบ้างหรือว่า มันถูกสร้างขึ้นมาอย่างไร» (ซูเราะฮ์อัล-ฆอชิยะฮ์ 88:17) «ดังนั้น มนุษย์จงพิจารณาดูอาหารของเขาเถิด แท้จริงเราได้หลั่งน้ำลงมาอย่างมากมาย แล้วเราได้แยกแผ่นดินออกเป็นร่องรอย» (ซูเราะฮ์อะบะสะ 80:24-26)

(หน้านี้เป็นหน้าว่าง ไม่มีข้อความ)

บทที่ห้า

ทัศนะต่าง ๆ เกี่ยวกับเกาะดัร

ชาวมุสลิมได้แยกออกเป็นหลายทัศนะ (มัซฮับ) ในเรื่องเกาะดัร ซึ่งเราจะอธิบายในหัวข้อต่อไปนี้

หัวข้อที่หนึ่ง

ทัศนะของพวกที่ปฏิเสธเกาะดัร

ผู้หลงผิดบางกลุ่มในเรื่องนี้ได้ไปสู่การปฏิเสธเกาะดัร และอ้างว่าอัลลอฮ์ ซึ่งพระองค์ทรงสูงส่งเกินกว่าสิ่งที่พวกเขากล่าว ไม่ทรงรู้สิ่งต่าง ๆ ก่อนที่มันจะเกิดขึ้น และความรู้ของพระองค์ไม่ได้มีมาก่อนเกี่ยวกับสิ่งเหล่านั้น พวกเขากล่าวว่า อัลลอฮ์ทรงรู้ถึงสิ่งที่มีอยู่ก็ต่อเมื่อหลังจากที่พระองค์ทรงสร้างและทำให้มันเกิดขึ้นแล้วเท่านั้น

คนเหล่านี้ยังอ้างอย่างโกหกและมดเท็จว่า เมื่ออัลลอฮ์ทรงใช้และทรงห้ามบ่าวทั้งหลาย พระองค์ไม่ทรงรู้ว่าผู้ใดในหมู่พวกเขาจะเชื่อฟังพระองค์ และผู้ใดจะฝ่าฝืนพระองค์ ทั้งไม่ทรงรู้ว่าผู้ใดจะได้เข้าสวรรค์ และผู้ใดจะต้องเข้านรก จนกระทั่งเมื่อบ่าวทั้งหลายตอบรับบทบัญญัติของพระองค์หรือปฏิเสธมันแล้ว พระองค์จึงทรงรู้ว่าผู้ใดในหมู่พวกเขาเป็นผู้ประสบความผาสุกและผู้ใดเป็นผู้ประสบความทุกข์ระทม ผู้หลงผิดเหล่านี้ปฏิเสธการศรัทธาต่อความรู้ของอัลลอฮ์ที่มีมาก่อน เช่นเดียวกับที่พวกเขาปฏิเสธว่าอัลลอฮ์ได้ทรงบันทึกการกำหนดของสรรพสิ่งทั้งหลายไว้ก่อนการสร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน ดังที่ได้ยืนยันไว้แล้วในอัลกุรอานและซุนนะฮ์

ทัศนะนี้ได้เกิดขึ้นในช่วงปลายยุคของศอฮาบะฮ์ บุคคลแรกที่กล่าวทัศนะนี้คือมะอ์บัด อัล-ญุฮะนี ต่อมาบรรดาหัวหน้าและอิมามของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ได้รับเอาทัศนะอันเสื่อมเสียนี้ไปจากเขา เช่น วาศิล บิน อะฏออ์ อัล-ฆ็อซซาล และอัมร์ บิน อุบัยด์ และมีการรายงานคำกล่าวต่าง ๆ จากพวกเขาในเรื่องนี้

…ที่น่ารังเกียจ ซึ่งในนั้นมีการปฏิเสธอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ในเรื่องที่ว่า อัลลอฮ์ทรงรู้สิ่งทั้งหลายและทรงบันทึกมันไว้ก่อนที่จะทรงสร้างมัน⁽¹⁾

أخاف على أمتي من بعدي ثلاثاً: حيف الأئمة، وإيماناً بالنجوم، وتكذيباً بالقدر

ท่านเราะซูล ﷺ ทรงกังวลต่อประชาชาติของท่านว่าจะตกอยู่ในความหลงผิดนี้ ซึ่งเป็นความหลงผิดที่กลุ่มนี้ได้ตกอยู่ในนั้น ดังที่มีหะดีษเศาะฮีหฺซึ่งอิบนุอะซากิรรายงานจากอบูมิหฺญัน (ร.ฎ.) และอิบนุอับดิลบัรร์รายงานไว้ใน «อัล-ญามิอ์» ว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า «ฉันกลัวว่าประชาชาติของฉันภายหลังจากฉันจะประสบกับสามประการ คือ ความอยุติธรรมของบรรดาผู้นำ การศรัทธาต่อดวงดาว และการปฏิเสธเกาะดัร»⁽²⁾

أخاف على أمتي من بعدي خصلتين: تكذيباً بالقدر، وتصديقاً بالنجوم

อบูยะอ์ลาได้รายงานไว้ในมุสนัดของท่าน อัล-เคาะฏีบรายงานไว้ในอัต-ตารีค และอิบนุอะดีย์รายงานไว้ในอัล-กามิล ด้วยสายรายงานที่เศาะฮีหฺ จากอะนัส (ร.ฎ.) ว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า «ฉันกลัวว่าประชาชาติของฉันภายหลังจากฉันจะประสบกับสองประการ คือ การปฏิเสธเกาะดัร และการเชื่อถือดวงดาว»⁽³⁾

أُخِّر الكلام في القدر لشرار أمتي

ท่านเราะซูล ﷺ ได้เตือนประชาชาติของท่านให้ระวังความหลงผิดนี้ ดังที่มีหะดีษซึ่งอัฏ-เฏาะบะรอนีย์รายงานไว้ในอัล-มุอ์ญัม อัล-เอาซัฏ และอัล-หากิมรายงานไว้ในอัล-มุสตัดร็อก จากอบูฮุร็อยเราะฮ์ (ร.ฎ.) จากท่านนบี ﷺ ว่า ท่านกล่าวว่า «การพูดถกเถียงเรื่องเกาะดัรนั้นถูกเลื่อนไว้สำหรับคนที่เลวที่สุดในประชาชาติของฉัน»⁽⁴⁾

إنَّ أمر هٰذه الأمة لا يزال مقارباً حتى يتكلموا في الولدان وفي القدر

อัฏ-เฏาะบะรอนีย์ได้รายงานไว้ในอัล-มุอ์ญัม อัล-กะบีร จากอบูอุมามะฮ์ (ร.ฎ.) ว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า «แท้จริงกิจการของประชาชาตินี้จะยังคงอยู่ในความพอดี (ใกล้เคียงกับความถูกต้อง) จนกว่าพวกเขาจะพูดถกเถียงกันในเรื่องเด็ก ๆ และในเรื่องเกาะดัร»⁽⁵⁾

ท่านเราะซูล ﷺ ได้เรียกกลุ่มนี้ว่า "พวกมะญูซีแห่งประชาชาตินี้" เพราะพวกมะญูซีกล่าวว่ามีผู้สร้างอยู่สององค์ คือ แสงสว่างและความมืด ส่วนกลุ่มนี้ก็กล่าวว่ามีผู้สร้างหลายองค์ ยิ่งไปกว่านั้น พวกเขายังอ้างว่าแต่ละคนเป็นผู้สร้าง (การกระทำของตน) โดยไม่ขึ้นกับอัลลอฮ์ ท่านเราะซูล ﷺ ได้สั่งให้ตัดขาดจากกลุ่มนี้ โดยไม่ไปเยี่ยมเยียนพวกเขาและไม่ไปเยี่ยมไข้พวกเขา ดังที่มีหะดีษซึ่ง…

⁽¹⁾ ดู: อะกีดะฮ์ อัส-สัฟฟารีนีย์ 1/300 และมัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/59 ⁽²⁾ เศาะฮีหฺ อัล-ญามิอ์ อัศ-เศาะฆีร 1/120 หะดีษหมายเลข 212 ⁽³⁾ เศาะฮีหฺ อัล-ญามิอ์ อัศ-เศาะฆีร 1/120 หะดีษหมายเลข 120 ⁽⁴⁾ เศาะฮีหฺ อัล-ญามิอ์ อัศ-เศาะฆีร 1/123 หะดีษหมายเลข 224 ⁽⁵⁾ เศาะฮีหฺ อัล-ญามิอ์ อัศ-เศาะฆีร 3/72 หะดีษหมายเลข 3060

لكل أمة مجوس، ومجوس أمتي الذين يقولون لا قدر، إن مرضوا فلا تعودوهم، وإن ماتوا فلا تشهدوهم

ซึ่งอิหม่ามอะห์มัดได้รายงานไว้ในหนังสือมุสนัดของท่าน ด้วยสายรายงานที่หะสัน จากอิบนุอุมัร (ร.ฎ.) จากท่านนบี ﷺ ท่านกล่าวว่า «ทุกประชาชาติย่อมมีพวกมะญูซี และพวกมะญูซีแห่งประชาชาติของฉันคือบรรดาผู้ที่กล่าวว่า ไม่มีเกาะดัร หากพวกเขาป่วยก็จงอย่าไปเยี่ยมพวกเขา และหากพวกเขาตายก็จงอย่าไปร่วม (ละหมาดหรือส่ง) ศพพวกเขา»⁽¹⁾

القدرية مجوس هٰذه الأمة، إن مرضوا فلا تعودوهم، وإن ماتوا فلا تشهدوهم

และในอีกหะดีษหนึ่งซึ่งอะห์มัดและอบูดาวูดได้รายงานจากอิบนุอุมัร (ร.ฎ.) เช่นกัน ท่านกล่าวว่า ท่านเราะซูล ﷺ ได้กล่าวว่า «พวกเกาะดะริยะฮ์คือพวกมะญูซีแห่งประชาชาตินี้ หากพวกเขาป่วยก็จงอย่าไปเยี่ยมพวกเขา และหากพวกเขาตายก็จงอย่าไปร่วม (ละหมาดหรือส่ง) ศพพวกเขา»⁽²⁾

บรรดาศอฮาบะฮ์ได้ส่งเสียงคัดค้านผู้ยึดถือความหลงผิดนี้จากทุกทิศทาง พวกท่านได้ตำหนิสิ่งที่พวกเขานำมาซึ่งความหลงผิดและความเท็จ ได้ห้ามผู้คนมิให้คลุกคลีและนั่งร่วมกับคนเหล่านี้ และได้นำตัวบทต่าง ๆ ที่เปิดโปงความเท็จของพวกเขา และยืนยันสัจธรรมในเรื่องเกาะดัรมาหักล้างพวกเขา

إنَّ فلاناً يَقرأ عليك السلام، فقال له: إنه بلغني أنّه قد أحدث، فإن كان قد أحدث فلا تقرئه مني السلام، فإني سمعت رسول الله ﷺ يقول: «يكون في هٰذه الأمة أو في أمتي خسف أو مسخ أو قذف في أهل القدر»

ในหนังสือสุนันอัต-ติรมิซีย์ รายงานจากนาฟิอ์ว่า มีชายคนหนึ่งมาหาอิบนุอุมัร (ร.ฎ.) แล้วกล่าวว่า "คนนั้นคนนี้ฝากสลามมายังท่าน" ท่านจึงกล่าวแก่เขาว่า "มีข่าวมาถึงฉันว่า เขาได้อุตริ (สิ่งใหม่ในศาสนา) ขึ้นแล้ว หากเขาได้อุตริขึ้นจริง ก็จงอย่าฝากสลามของฉันไปให้เขา เพราะแท้จริงฉันได้ยินท่านเราะซูล ﷺ กล่าวว่า «จะเกิดขึ้นในประชาชาตินี้ หรือในประชาชาติของฉัน การถูกแผ่นดินสูบ หรือการถูกสาปให้เปลี่ยนรูปร่าง หรือการถูกขว้างปาด้วยก้อนหิน (จากฟากฟ้า) แก่พวกที่ปฏิเสธเกาะดัร»"

อัต-ติรมิซีย์กล่าวว่า หะดีษนี้เป็นหะดีษหะสัน เศาะฮีห์ เฆาะรีบ

يكون في أمتي خسف ومسخ وذلك في المكذبين في القدر

และในสุนันอัต-ติรมิซีย์ รายงานจากอิบนุอุมัร (ร.ฎ.) อีกเช่นกัน โดยระบุว่าเป็นคำพูดของท่านนบี ﷺ ว่า «จะเกิดขึ้นในประชาชาติของฉัน การถูกแผ่นดินสูบและการถูกสาปให้เปลี่ยนรูปร่าง และนั่นจะเกิดแก่บรรดาผู้ปฏิเสธเกาะดัร»⁽³⁾

⁽¹⁾ เศาะฮีห์อัล-ญามิอ์ อัศ-เศาะฆีร: 5/37 หะดีษหมายเลข 5039

⁽²⁾ มิชกาตุล-มะศอบีห์: 1/38 หะดีษหมายเลข 107 และสิ่งที่ชัยค์นาศิร (อัล-อัลบานีย์) ได้ตรวจสอบไว้ในคำอธิบายประกอบหนังสืออัล-มิชกาตคือ หะดีษนี้มีสายรายงานที่หะสัน

⁽³⁾ สุนันอัต-ติรมิซีย์: 4/456 หะดีษหมายเลข 2152, 2153

ในสุนันอัต-ติรมิซีย์ยังมีรายงานจากอับดุลวาฮิด บิน สุลัยม์ ว่า ข้าพเจ้าได้เดินทางมาถึงมักกะฮ์ แล้วได้พบกับอะฏออ์ บิน อบีเราะบาห์ ข้าพเจ้าจึงกล่าวแก่ท่านว่า "โอ้อบูมุฮัมมัด แท้จริงชาวบัศเราะฮ์กล่าวว่า ไม่มีเกาะดัร" ท่านกล่าวว่า "ลูกเอ๋ย เจ้าอ่านอัลกุรอานหรือไม่?"

ข้าพเจ้าตอบว่า "อ่าน"

ท่านกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้นจงอ่านซูเราะฮ์อัซ-ซุครุฟ"

حمٓ ﴿١﴾ وَٱلْكِتَـٰبِ ٱلْمُبِينِ ﴿٢﴾ إِنَّا جَعَلْنَـٰهُ قُرْءَٰنًا عَرَبِيًّا لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿٣﴾ وَإِنَّهُۥ فِىٓ أُمِّ ٱلْكِتَـٰبِ لَدَيْنَا لَعَلِىٌّ حَكِيمٌ ﴿٤﴾

เขาเล่าว่า ข้าพเจ้าจึงอ่านว่า «ฮา มีม ขอสาบานด้วยคัมภีร์อันชัดแจ้ง แท้จริงเราได้ทำให้มันเป็นอัลกุรอานภาษาอาหรับ เพื่อพวกเจ้าจะได้ใช้ปัญญาไตร่ตรอง และแท้จริงมันอยู่ในแม่บทแห่งคัมภีร์ ณ ที่เรา เป็นสิ่งที่สูงส่ง เปี่ยมด้วยวิทยปัญญา» (ซูเราะฮ์อัซ-ซุครุฟ 43:1-4)

ท่านกล่าวว่า "เจ้ารู้หรือไม่ว่าแม่บทแห่งคัมภีร์คืออะไร?"

ข้าพเจ้าตอบว่า "อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงรู้ดียิ่ง"

تَبَّتْ يَدَآ أَبِى لَهَبٍ وَتَبَّ ﴿١﴾

ท่านกล่าวว่า "มันคือบันทึกที่พระองค์ทรงบันทึกไว้ก่อนที่จะทรงสร้างชั้นฟ้าทั้งหลายและแผ่นดิน ในนั้นระบุว่าฟิรเอานฺเป็นชาวนรก และในนั้นมีว่า «มือทั้งสองของอบูละฮับจงพินาศ และเขาก็ได้พินาศแล้ว» (ซูเราะฮ์อัล-มะสัด 111:1)"

อะฏออ์กล่าวว่า ข้าพเจ้าได้พบกับอัล-วะลีด บุตรของอุบาดะฮ์ บิน อัศ-ศอมิต (ร.ฎ.) ศอฮาบะฮ์ของท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ แล้วได้ถามเขาว่า "คำสั่งเสียของบิดาของท่านเมื่อตอนใกล้สิ้นชีวิตคืออะไร?"

«إن أول ما خلق الله القلم قال: اكتب. فقال: ما أكتب؟ قال: اكتب ما كان، وما هو كائن إلى الأبد»

เขาตอบว่า บิดาของข้าพเจ้าได้เรียกข้าพเจ้าไปแล้วกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า "ลูกเอ๋ย จงยำเกรงอัลลอฮ์ และพึงรู้เถิดว่า เจ้าจะไม่มีวันยำเกรงอัลลอฮ์ได้จนกว่าเจ้าจะศรัทธาต่ออัลลอฮ์ และศรัทธาต่อเกาะดัรทั้งหมด ทั้งที่ดีและที่ร้ายของมัน หากเจ้าตายไปในสภาพที่ไม่เป็นเช่นนี้ เจ้าจะถูกนำเข้านรก แท้จริงข้าพเจ้าได้ยินท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า «แท้จริงสิ่งแรกที่อัลลอฮ์ทรงสร้างคือปากกา พระองค์ตรัสว่า 'จงเขียน' ปากกาทูลถามว่า 'ให้ข้าพระองค์เขียนอะไร?' พระองค์ตรัสว่า 'จงเขียนสิ่งที่ได้เกิดขึ้นแล้ว และสิ่งที่จะเกิดขึ้นจนถึงชั่วนิรันดร์'»"

อัต-ติรมิซีย์กล่าวว่า "นี่คือหะดีษเฆาะรีบจากสายรายงานนี้"⁽¹⁾

⁽¹⁾ สุนันอัต-ติรมิซีย์ 4/457 หมายเลข 2155 และดู เศาะฮีห์สุนันอัต-ติรมิซีย์ ของเชคนาศิรุดดีน อัล-อัลบานีย์ 2/228

บรรดาอิมามได้ระบุไว้อย่างชัดเจนว่า กลุ่มที่ไม่ยอมรับความรู้ของอัลลอฮ์นี้เป็นผู้ปฏิเสธศรัทธา (กาฟิร) ในบรรดาผู้ที่ระบุถึงการเป็นกาฟิรของพวกเขา ได้แก่ อิมามมาลิก อิมามอัช-ชาฟิอีย์ และอิมามอะห์มัด⁽¹⁾

กลุ่มที่ปฏิเสธความรู้ล่วงหน้าของอัลลอฮ์นี้ได้สูญสิ้นไปแล้ว หรือเกือบจะสูญสิ้นไปแล้ว อัส-สะฟารีนีย์กล่าวว่า «บรรดาอุละมาอ์กล่าวว่า ผู้ที่ปฏิเสธเรื่องนี้ได้สูญสิ้นไปแล้ว พวกเขาคือผู้ที่อิมามมาลิก อิมามอัช-ชาฟิอีย์ อิมามอะห์มัด และอิมามท่านอื่น ๆ ได้ตัดสินว่าเป็นกาฟิร»⁽²⁾

«อัล-กุรฏุบีย์กล่าวว่า แนวทางนี้ได้สูญสิ้นไปแล้ว เราไม่รู้จักผู้ใดในหมู่คนรุ่นหลังที่สังกัดแนวทางนี้อีก และอัล-ฮาฟิซ อิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานีย์กล่าวว่า กลุ่มเกาะดะรียะฮ์ในปัจจุบันมีความเห็นพ้องกันว่า อัลลอฮ์ทรงรู้การกระทำของบ่าวทั้งหลายก่อนที่มันจะเกิดขึ้น แต่พวกเขาขัดแย้งกับสะลัฟตรงที่พวกเขาอ้างว่า การกระทำของบ่าวนั้นอยู่ในความสามารถของพวกเขาเอง และเกิดขึ้นจากพวกเขาโดยอิสระ ทัศนะนี้แม้จะเป็นแนวทางที่โมฆะ แต่ก็เบากว่าแนวทางแรก ท่านกล่าวอีกว่า และคนรุ่นหลังในหมู่พวกเขาได้ปฏิเสธว่าความประสงค์ (อิรอดะฮ์) ของอัลลอฮ์มีความเกี่ยวข้องกับการกระทำของบ่าว เพื่อหลีกเลี่ยงการที่สิ่งซึ่งมีมาแต่เดิม (เกาะดีม) จะเกี่ยวข้องกับสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ (มุห์ดัษ)»⁽³⁾

อัน-นะวะวีย์กล่าวว่า «บรรดานักเขียนตำราว่าด้วยทัศนะต่าง ๆ จากหมู่นักกะลามกล่าวว่า กลุ่มเกาะดะรียะฮ์ที่กล่าวทัศนะอันน่ารังเกียจและโมฆะนี้ได้สูญสิ้นไปแล้ว ไม่มีผู้ใดในหมู่ชาวกิบละฮ์ (อะฮ์ลุลกิบละฮ์) ที่ยังยึดทัศนะนี้หลงเหลืออยู่ และกลุ่มเกาะดะรียะฮ์ในยุคหลังได้หันมามีความเชื่อยืนยันเรื่องเกาะดัร แต่พวกเขากล่าวว่า ความดีมาจากอัลลอฮ์ ส่วนความชั่วมาจากสิ่งอื่นนอกจากพระองค์ อัลลอฮ์ทรงสูงส่งเหนือคำกล่าวของพวกเขา»⁽⁴⁾

«กลุ่มเกาะดะรียะฮ์ยอมรับว่า อัลลอฮ์ทรงสร้างมนุษย์ให้เป็นผู้มีความประสงค์ แต่พวกเขาถือว่ามนุษย์เป็นผู้มีความประสงค์ในแง่ศักยภาพและความพร้อมที่จะรับ กล่าวคือ มีความพร้อมที่จะประสงค์สิ่งนี้ และประสงค์สิ่งนั้น ส่วนการที่เขาเป็นผู้ประสงค์สิ่งนี้…

⁽¹⁾ ดู มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/288 ⁽²⁾ อะกีดะฮ์ อัส-สะฟารีนีย์ 1/301 ⁽³⁾ อะกีดะฮ์ อัส-สะฟารีนีย์ 1/301 ⁽⁴⁾ ชัรห์ อัน-นะวะวีย์ อะลา มุสลิม 15/154

…ที่เจาะจง และ[การกระทำ]ที่เจาะจงนี้ ตามทัศนะของพวกเขาจึงไม่ใช่สิ่งที่ถูกสร้าง»⁽¹⁾

«แท้จริงแล้วคนเหล่านี้คือพวกมะญูสีที่ถือทวินิยม (ษะนะวียะฮ์) ยิ่งกว่านั้น พวกเขายังร้ายแรงกว่าพวกนั้นเสียอีก เพราะพวกทวินิยมยืนยันว่ามีผู้สร้างสององค์สำหรับจักรวาลทั้งหมด แต่คนเหล่านี้ยืนยันว่ามีผู้สร้างสำหรับปัจเจกแต่ละคนและสำหรับการกระทำแต่ละอย่าง ยิ่งไปกว่านั้น พวกเขายังทำให้สรรพสิ่งที่ถูกสร้างทั้งหมดเป็นผู้สร้าง หากพวกเขาไม่ขัดแย้งกันเองแล้ว พวกเขาก็จะเป็นผู้ปฏิเสธศรัทธาที่ร้ายแรงยิ่งกว่าพวกมะญูสี

ผลที่ตามมาอย่างสม่ำเสมอจากคำพูดของพวกเขา สิ่งที่คำพูดนั้นบ่งชี้ และบทสรุปของมัน คือการนำการกระทำของบ่าวออกไปจากการสร้างและอำนาจการครอบครองของอัลลอฮ์ ผู้ทรงเกรียงไกรและสูงส่ง และถือว่าการกระทำเหล่านั้นไม่อยู่ภายใต้ความเป็นพระผู้อภิบาล (รุบูบียะฮ์) ของพระองค์ อีกทั้งในอำนาจการครอบครองของพระองค์ย่อมมีสิ่งที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์เกิดขึ้น และพระองค์ทรงประสงค์สิ่งที่ไม่เกิดขึ้น และพวกเขาไม่จำเป็นต้องพึ่งพาอัลลอฮ์ ผู้ทรงเกรียงไกรและสูงส่ง ดังนั้นพวกเขาจึงไม่ขอความช่วยเหลือจากพระองค์ในการภักดีต่อพระองค์และในการละทิ้งการฝ่าฝืนพระองค์ ไม่ขอความคุ้มครองต่ออัลลอฮ์ให้พ้นจากความชั่วร้ายของตัวเองและความชั่วของการงานของตน และไม่ขอให้พระองค์ทรงชี้นำพวกเขาสู่แนวทางอันเที่ยงตรง»⁽²⁾

พวกเกาะดะรียะฮ์ตามที่พวกเขาอ้าง ต้องการจะยกย่องอัลลอฮ์ให้บริสุทธิ์และพ้นจากความบกพร่อง เมื่อพวกเขาอ้างว่าอัลลอฮ์ทรงประสงค์ให้ผู้ปฏิเสธศรัทธามีอีมาน แต่ผู้ปฏิเสธศรัทธาเองคือผู้ที่ประสงค์การปฏิเสธศรัทธา ข้อโต้แย้งของพวกเขาในเรื่องนี้คือ สิ่งนี้ (การถือว่าอัลลอฮ์ทรงประสงค์การปฏิเสธศรัทธา) จะนำไปสู่ความอธรรม เพราะเป็นไปได้อย่างไรที่อัลลอฮ์จะทรงประสงค์การปฏิเสธศรัทธาจากผู้ปฏิเสธศรัทธา แล้วทรงลงโทษเขาเพราะการนั้น

แต่ทว่าพวกเขา — ดังที่ผู้อธิบายตำราอัฏ-เฏาะหาวียะฮ์กล่าวไว้ — «กลายเป็นเหมือนผู้ที่หนีจากพื้นทรายร้อนระอุไปพึ่งไฟ เพราะพวกเขาหนีจากสิ่งหนึ่ง แล้วไปตกอยู่ในสิ่งที่เลวร้ายยิ่งกว่า เนื่องจากคำพูดนั้นจำเป็นต้องนำไปสู่ข้อสรุปว่า ความประสงค์ของผู้ปฏิเสธศรัทธามีชัยเหนือความประสงค์ของอัลลอฮ์ ผู้ทรงสูงส่ง เพราะอัลลอฮ์ทรงประสงค์ให้เขามีอีมาน — ตามคำพูดของพวกเขา — แต่ผู้ปฏิเสธศรัทธาประสงค์การปฏิเสธศรัทธา ดังนั้นความประสงค์ของผู้ปฏิเสธศรัทธาจึงเกิดขึ้น หาใช่ความประสงค์ของอัลลอฮ์ ผู้ทรงสูงส่งไม่ และนี่คือความเชื่อที่น่ารังเกียจที่สุดอย่างหนึ่ง และเป็นคำพูดที่ไม่มีหลักฐานใดสนับสนุน ยิ่งไปกว่านั้น ยังขัดแย้งกับหลักฐานอีกด้วย»⁽³⁾

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/206 ⁽²⁾ มะอาริจญ์ อัล-เกาะบูล 2/253 ⁽³⁾ ชัรห์ อัฏ-เฏาะหาวียะฮ์ หน้า 277

และการที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ให้เกิดการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) จากผู้ปฏิเสธศรัทธานั้น มิใช่การอธรรมต่อเขา ดังที่พวกอธรรมจากกลุ่มเกาะดะรียะฮ์กล่าวอ้าง เพราะอัลลอฮ์ทรงมีหลักฐานอันเด็ดขาด และในบรรดาบ่าวของพระองค์นั้น พระองค์ทรงมีวิทยปัญญาซึ่งไม่มีผู้ใดรู้นอกจากพระองค์ ผู้ทรงจำเริญและสูงส่งยิ่ง

أرأيت ما يعمل الناس اليوم ويكدحون فيه، أشيء قضي عليهم ومضى عليهم من قدر ما سبق؟ أو فيما يستقبلون به مما أتاهم به نبيهم، وثبتت الحجّة عليهم؟

ในเศาะฮีหฺมุสลิม รายงานจากอบุลอัสวัด อัด-ดีลีย์ เขากล่าวว่า อิมรอน บิน อัล-หุศ็อยน์ (ร.ฎ.) ได้กล่าวแก่ฉันว่า «ท่านเห็นอย่างไรกับสิ่งที่ผู้คนกระทำและพากเพียรขวนขวายอยู่ในวันนี้ มันเป็นสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แล้วและได้เกิดขึ้นแก่พวกเขาตามเกาะดัรที่ได้ลิขิตไว้ก่อนแล้ว หรือว่าเป็นสิ่งที่พวกเขาจะเผชิญจากสิ่งที่นบีของพวกเขานำมาแก่พวกเขา และหลักฐานได้ยืนยันเหนือพวกเขาแล้ว?

بل شيء قضي عليهم، ومضى عليهم.

ฉันจึงตอบว่า แท้จริงมันเป็นสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แล้วและได้เกิดขึ้นแก่พวกเขา

أفلا يكون ظلماً؟

เขากล่าวว่า แล้วท่าน (อิมรอน) ก็ถามว่า เช่นนั้นมันจะไม่เป็นการอธรรมหรอกหรือ?

كل شيء خَلْق الله ومِلْك يده فلا يسأل عما يفعل وهم يسألون.

เขากล่าวว่า ฉันตกใจกลัวอย่างยิ่ง และกล่าวว่า ทุกสิ่งล้วนเป็นสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงสร้างและเป็นกรรมสิทธิ์ในพระหัตถ์ของพระองค์ ดังนั้นพระองค์จะไม่ถูกสอบถามในสิ่งที่พระองค์ทรงกระทำ แต่พวกเขาต่างหากที่จะถูกสอบถาม

يرحمك الله، إني لم أرد بما سألتك إلا لأحزر عقلك.

ท่านจึงกล่าวแก่ฉันว่า ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน แท้จริงฉันมิได้ประสงค์สิ่งใดจากคำถามที่ถามท่าน นอกจากเพื่อจะทดสอบสติปัญญาของท่านเท่านั้น

إن رجلين من مزينة أتيا رسول الله ﷺ فقالا: يا رسول الله، أرأيت ما يعمل الناس اليوم ويكدحون فيه، أشيء قضي عليهم ومضى فيهم من قدر قد سبق، أو فيما يستقبلون به مما أتاهم به نبيهم، وثبتت الحجّة عليهم؟

แท้จริงมีชายสองคนจากเผ่ามุซัยนะฮ์มาหาท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ แล้วกล่าวว่า โอ้ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ท่านเห็นอย่างไรกับสิ่งที่ผู้คนกระทำและพากเพียรขวนขวายอยู่ในวันนี้ มันเป็นสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แล้วและได้เกิดขึ้นแก่พวกเขาตามเกาะดัรที่ได้ลิขิตไว้ก่อนแล้ว หรือว่าเป็นสิ่งที่พวกเขาจะเผชิญจากสิ่งที่นบีของพวกเขานำมาแก่พวกเขา และหลักฐานได้ยืนยันเหนือพวกเขาแล้ว?

لا، بل شيء قضي عليهم ومضى فيهم، وتصديق ذلك في كتاب الله

وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّىٰهَا ﴿٧﴾ فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَىٰهَا ﴿٨﴾

ท่านตอบว่า "ไม่ใช่ แต่มันเป็นสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แล้วและได้เกิดขึ้นแก่พวกเขา และสิ่งที่ยืนยันเรื่องนี้มีอยู่ในคัมภีร์ของอัลลอฮ์ (ความว่า) «และด้วยชีวิตและผู้ที่ทำให้มันสมบูรณ์ แล้วพระองค์ทรงดลใจให้มันรู้ทางชั่วของมันและทางสำรวมตนของมัน» (ซูเราะฮ์อัช-ชัมส์ 91:7-8)"»⁽¹⁾

และในสุนันอบีดาวูด รายงานจากอิบนุด-ดัยละมีย์ เขากล่าวว่า ฉันได้ไปหาอุบัยย์ บิน กะอ์บ (ร.ฎ.) แล้วกล่าวแก่ท่านว่า ในใจของฉันเกิดความรู้สึกบางอย่างเกี่ยวกับเรื่องเกาะดัร ขอท่านโปรดเล่าสิ่งใดให้ฉันฟังเถิด หวังว่าอัลลอฮ์จะทรงขจัดมันออกไปจาก

⁽¹⁾ เศาะฮีหฺมุสลิม: 4/2041 หะดีษหมายเลข 2650

لو أن الله عذَّب أهل سمواته وأهل أرضه عذبهم وهو غير ظالم لهم، ولو رحمهم كانت رحمته خيراً لهم من أعمالهم، ولو أنفقت مثل أحد ذهباً في سبيل الله، ما تقبله الله منك حتى تؤمن بالقدر، وتعلم أن ما أصابك لم يكن ليخطئك، وأن ما أخطأك لم يكن ليصيبك، ولو مت على غير هٰذا لدخلت النار

…หัวใจของข้าพเจ้า เขากล่าวว่า “หากอัลลอฮ์ทรงลงโทษชาวฟากฟ้าทั้งหลายและชาวแผ่นดินของพระองค์ พระองค์ก็ทรงลงโทษพวกเขาโดยที่พระองค์มิได้อธรรมต่อพวกเขาเลย และหากพระองค์ทรงเมตตาพวกเขา ความเมตตาของพระองค์ก็ย่อมดีสำหรับพวกเขายิ่งกว่าการงานของพวกเขาเอง และหากท่านบริจาคทองคำมากเท่าภูเขาอุหุดในหนทางของอัลลอฮ์ อัลลอฮ์ก็จะไม่ทรงรับมันจากท่าน จนกว่าท่านจะศรัทธาต่อเกาะดัร และรู้ว่าสิ่งที่ประสบแก่ท่านนั้นจะไม่มีวันพลาดไปจากท่าน และสิ่งที่พลาดไปจากท่านนั้นจะไม่มีวันประสบแก่ท่าน และหากท่านตายไปโดยมิได้อยู่บนความเชื่อนี้ ท่านจะต้องเข้านรกอย่างแน่นอน”

เขา (อิบนุดัยละมีย์) กล่าวว่า “แล้วข้าพเจ้าก็ไปหาอับดุลลอฮ์ อิบนุมัสอูด (ร.ฎ.) ท่านก็กล่าวเช่นเดียวกันนั้น จากนั้นข้าพเจ้าไปหาหุซัยฟะฮ์ อิบนุลยะมาน (ร.ฎ.) ท่านก็กล่าวเช่นเดียวกันนั้น แล้วข้าพเจ้าไปหาซัยด์ อิบนุษาบิต (ร.ฎ.) ท่านก็กล่าวเช่นเดียวกันนั้น”⁽¹⁾

พวกเกาะดะรียะฮ์ด้วยแนวทางของพวกเขาเช่นนี้ ได้เปิดช่องทางให้แก่บรรดาผู้หลงผิดเข้ามาเอาชนะพวกเขาได้ อุมัร อิบนุลฮัยษัม ได้เล่าว่า “พวกเราออกเดินทางด้วยเรือลำหนึ่ง ในเรือนั้นมีชาวเกาะดะรียะฮ์คนหนึ่งและชาวมะญูสีย์ (ผู้บูชาไฟ) คนหนึ่งร่วมเดินทางไปกับพวกเราด้วย ชาวเกาะดะรียะฮ์จึงกล่าวแก่ชาวมะญูสีย์ว่า ‘จงเข้ารับอิสลามเถิด’

ชาวมะญูสีย์ตอบว่า ‘รอจนกว่าอัลลอฮ์จะทรงประสงค์’

ชาวเกาะดะรียะฮ์จึงกล่าวว่า ‘แท้จริงอัลลอฮ์ทรงประสงค์แล้ว แต่ชัยฏอนไม่ประสงค์’

ชาวมะญูสีย์กล่าวว่า ‘อัลลอฮ์ทรงประสงค์ และชัยฏอนก็ประสงค์ แต่สิ่งที่เกิดขึ้นกลับเป็นสิ่งที่ชัยฏอนประสงค์ ชัยฏอนตนนี้ช่างแข็งแกร่งเสียจริง’” และในอีกรายงานหนึ่งระบุว่า เขากล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ข้าก็ขออยู่ข้างฝ่ายที่แข็งแกร่งกว่าในสองฝ่ายนั้น”⁽²⁾

การโต้แย้งของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ต่อพวกเกาะดะรียะฮ์

ตรรกะของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ไม่อาจยืนหยัดในเวทีการโต้แย้งได้ แม้กระทั่งกับสามัญชนของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์ นับประสาอะไรกับบรรดาอุละมาอ์และผู้ทรงความคิดในหมู่พวกเขา

บรรดาผู้รู้ได้เล่าว่า ชาวอาหรับชนบทคนหนึ่งมาหาอัมร์ อิบนุอุบัยด์ แล้วกล่าวแก่เขาว่า “แท้จริงอูฐตัวเมียของข้า…

⁽¹⁾ สุนันอบีดาวูด : 4/310 หะดีษหมายเลข 3699 ⁽²⁾ ชัรห์อัฏเฏาะหาวิยะฮ์ : 278

ถูกขโมยไป ขอท่านได้โปรดวิงวอนต่ออัลลอฮ์ให้พระองค์ทรงคืนมันกลับมาให้แก่ฉันด้วยเถิด

อัมร์ บิน อุบัยด์ กล่าวว่า “โอ้อัลลอฮ์ แท้จริงอูฐของคนยากจนผู้นี้ถูกขโมยไป โดยที่พระองค์มิได้ทรงประสงค์ให้มันถูกขโมย โอ้อัลลอฮ์ ขอพระองค์ทรงคืนมันกลับไปให้แก่เขาด้วยเถิด”

ชาวอาหรับชนบทผู้นั้นจึงกล่าวว่า “คราวนี้แหละ อูฐของฉันหายไปแล้วจริง ๆ และฉันก็หมดหวังที่จะได้มันคืนแล้ว”

อัมร์ถามว่า “เป็นเช่นนั้นได้อย่างไร?”

เขาตอบว่า “เพราะเมื่อพระองค์ทรงประสงค์ไม่ให้มันถูกขโมย แต่มันกลับถูกขโมยไปได้ ฉันก็ไม่อาจมั่นใจได้ว่า หากพระองค์ทรงประสงค์ให้มันกลับคืนมา มันจะไม่กลับคืนมา” แล้วเขาก็ลุกขึ้นจากไป⁽¹⁾

คำตอบของอบูอิศอม อัล-เกาะสฏ็อลลานีย์ต่อชาวกอดะรียะฮ์คนหนึ่ง

มีชายคนหนึ่งกล่าวแก่อบูอิศอม อัล-เกาะสฏ็อลลานีย์ว่า “ท่านเห็นอย่างไร หากพระองค์ทรงห้ามมิให้ฉันได้รับทางนำ และทรงนำฉันไปสู่ความหลงผิด แล้วทรงลงโทษฉัน เช่นนี้พระองค์จะทรงเป็นผู้ยุติธรรมหรือ?”

อบูอิศอมจึงตอบเขาว่า “หากทางนำเป็นสิ่งที่เป็นกรรมสิทธิ์ของพระองค์ พระองค์ย่อมมีสิทธิ์ที่จะประทานมันแก่ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์ และระงับมันจากผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์”⁽²⁾

การโต้ตอบระหว่างอับดุลญับบาร อัล-ฮะมะษานีย์กับอบูอิสหาก อัล-อิสฟะรอยีนีย์

อับดุลญับบาร อัล-ฮะมะษานีย์ ผู้เป็นปราชญ์คนหนึ่งของพวกมุอ์ตะซิละฮ์ ได้เข้าไปพบอัศ-ศอฮิบ อิบนุอับบาด ขณะนั้นอบูอิสหาก อัล-อิสฟะรอยีนีย์ ผู้เป็นอิมามท่านหนึ่งของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์อยู่ที่นั่นด้วย เมื่ออับดุลญับบารเห็นท่านอาจารย์ (อบูอิสหาก) เขาจึงกล่าวว่า “มหาบริสุทธิ์แด่ผู้ทรงปลอดพ้นจากความชั่วช้าลามก”

⁽¹⁾ ชัรห์ อุศูล อิอ์ติกอด อะฮ์ลิซซุนนะฮ์ หน้า 740 ⁽²⁾ ชัรห์ อัฏ-เฏาะหาวิยะฮ์ หน้า 278

ท่านอัล-อุสตาซจึงกล่าวขึ้นทันทีว่า “มหาบริสุทธิ์แด่พระองค์ผู้ซึ่งไม่มีสิ่งใดเกิดขึ้นในอาณาจักรของพระองค์ นอกจากสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์”

ท่านกอฎีจึงถามว่า “พระผู้อภิบาลของเราทรงประสงค์ให้มีการฝ่าฝืนพระองค์กระนั้นหรือ?”

ท่านอัล-อุสตาซตอบว่า “หรือว่าพระผู้อภิบาลของเราถูกฝ่าฝืนโดยที่พระองค์ถูกบีบบังคับกระนั้นหรือ?”

ท่านกอฎีถามว่า “ท่านเห็นอย่างไร หากพระองค์ทรงกีดกันทางนำจากฉัน และทรงกำหนดความพินาศแก่ฉัน พระองค์ทรงทำดีต่อฉันหรือทรงทำร้ายฉัน?”

ท่านอัล-อุสตาซตอบว่า “หากพระองค์ทรงกีดกันสิ่งที่เป็นของท่านจากท่าน แน่นอนพระองค์ก็ทรงทำร้ายท่าน แต่หากพระองค์ทรงกีดกันสิ่งที่เป็นของพระองค์เองจากท่าน พระองค์ย่อมทรงเลือกประทานความเมตตาของพระองค์แก่ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์” ท่านกอฎีจึงนิ่งอึ้งตอบไม่ได้

ในตารีคอัฏ-เฏาะบะรีย์ระบุว่า ฆอยลานได้กล่าวแก่มัยมูน บิน มิฮ์รอน ต่อหน้าฮิชาม บิน อับดุลมะลิก ผู้ซึ่งได้นำตัวเขามาเพื่อโต้แย้งกับเขาว่า

“อัลลอฮ์ทรงประสงค์ให้มีการฝ่าฝืนพระองค์กระนั้นหรือ?”

มัยมูนจึงตอบเขาว่า “หรือว่าพระองค์ถูกฝ่าฝืนโดยที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์กระนั้นหรือ?”⁽¹⁾

ระหว่างอุมัร บิน อับดุลอะซีซ กับฆอยลาน อัด-ดิมัชกีย์

อุมัร บิน อับดุลอะซีซ ได้โต้ตอบกับฆอยลาน อัด-ดิมัชกีย์ ผู้เป็นหนึ่งในแกนนำของลัทธิมุอ์ตะซิละฮ์ โดยอุมัรกล่าวแก่เขาว่า “โอ้ฆอยลาน มีข่าวมาถึงฉันว่า ท่านพูดเรื่องอัล-เกาะดัร”

เขาตอบว่า “พวกเขากล่าวเท็จต่อข้าพเจ้า โอ้ท่านผู้นำแห่งบรรดาผู้ศรัทธา”

อุมัรกล่าวว่า “จงอ่านซูเราะฮ์ยาซีนให้ฉันฟัง”

يسٓ ﴿١﴾ وَٱلْقُرْءَانِ ٱلْحَكِيمِ ﴿٢﴾ إِنَّكَ لَمِنَ ٱلْمُرْسَلِينَ ﴿٣﴾ عَلَىٰ صِرَٰطٍ

ผู้รายงานกล่าวว่า เขาจึงอ่านให้ท่านฟังว่า «ยาซีน ขอสาบานด้วยอัลกุรอานที่เปี่ยมด้วยวิทยปัญญา แท้จริงเจ้าอยู่ในหมู่ผู้ที่ถูกส่งมาอย่างแน่นอน * อยู่บนแนวทาง…» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:1-4)

⁽¹⁾ ดูสองเรื่องนี้ได้ในเชิงอรรถของผู้ตรวจทานหนังสือชัรห์อัฏ-เฏาะหาวิยะฮ์ หน้า 278 และดู ฟัตหุลบารี 13/451

مُّسْتَقِيمٍ ﴿٤﴾ تَنزِيلَ ٱلْعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ ﴿٥﴾ لِتُنذِرَ قَوْمًا مَّآ أُنذِرَ ءَابَآؤُهُمْ فَهُمْ غَـٰفِلُونَ ﴿٦﴾ لَقَدْ حَقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَىٰٓ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿٧﴾ إِنَّا جَعَلْنَا فِىٓ أَعْنَـٰقِهِمْ أَغْلَـٰلًا فَهِىَ إِلَى ٱلْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ ﴿٨﴾ وَجَعَلْنَا مِنۢ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَـٰهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ ﴿٩﴾

…(อยู่บน) แนวทางอันเที่ยงตรง (อัลกุรอานนี้) เป็นการประทานลงมาจากพระผู้ทรงเดชานุภาพ ผู้ทรงเมตตาเสมอ เพื่อเจ้าจะได้ตักเตือนกลุ่มชนหนึ่งซึ่งบรรพบุรุษของพวกเขาไม่เคยถูกตักเตือนมาก่อน พวกเขาจึงเป็นผู้หลงลืม แท้จริงพระดำรัส (แห่งการลงโทษ) ได้เป็นที่แน่นอนแล้วแก่ส่วนมากของพวกเขา ดังนั้นพวกเขาจะไม่ศรัทธา แท้จริงเราได้ใส่ห่วงที่คอของพวกเขาจนถึงคาง พวกเขาจึงต้องเงยหน้าขึ้น และเราได้ทำที่กั้นไว้ข้างหน้าพวกเขาและที่กั้นไว้ข้างหลังพวกเขา แล้วเราได้ปิดคลุมพวกเขาไว้ ดังนั้นพวกเขาจึงมองไม่เห็น» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:1-9)

ฆอยลานกล่าวว่า: "ไม่ ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ โอ้อมีรุลมุอ์มินีน ราวกับว่าฉันไม่เคยอ่านมันมาก่อนเลยจนกระทั่งวันนี้ ขอท่านจงเป็นพยานเถิด โอ้อมีรุลมุอ์มินีน ว่าฉันขอเตาบะฮ์จากคำพูดของฉันในเรื่องเกาะดัร"

อุมัรจึงกล่าวว่า: "โอ้อัลลอฮ์ หากเขาพูดจริง ขอพระองค์ทรงรับการเตาบะฮ์ของเขา แต่หากเขาโกหก ขอพระองค์ทรงทำให้เขาเป็นสัญญาณ (บทเรียน) แก่บรรดาผู้ศรัทธา"⁽¹⁾

มุอาซ บิน มุอาซ กล่าวว่า: สหายคนหนึ่งของฉันเล่าให้ฉันฟังว่า:

«อัต-ตัยมีย์ได้ผ่านไปที่บ้านของอิบนุเอาน์ แล้วเล่าเรื่องราวนี้ให้เขาฟัง อิบนุเอาน์กล่าวว่า: ฉันได้เห็นเขา (ฆอยลาน) ถูกตรึงไม้กางเขนที่ดามัสกัส»⁽²⁾

และอบูญะอ์ฟัร อัล-ค็อฏมีย์ กล่าวว่า:

«ฉันได้อยู่ร่วมเป็นพยานขณะที่อุมัร บิน อับดุลอะซีซ เรียกตัวฆอยลานมา เนื่องด้วยเรื่องหนึ่งเกี่ยวกับเกาะดัรที่ท่านได้ทราบมาจากเขา ท่านกล่าวแก่เขาว่า: วิบัติแก่ท่าน โอ้ฆอยลาน เรื่องที่ฉันได้ทราบมาเกี่ยวกับท่านนี้คืออะไรกัน?

เขาตอบว่า: มีคนโกหกใส่ร้ายฉัน โอ้อมีรุลมุอ์มินีน และกล่าวอ้างว่าฉันพูดในสิ่งที่ฉันไม่ได้พูด

ท่านกล่าวว่า: แล้วท่านว่าอย่างไรในเรื่องความรู้ (ของอัลลอฮ์)?

⁽¹⁾ ผู้ตรวจสอบหนังสือ ชัรห์ อุศูล อิอ์ติกอด อะฮ์ลิสซุนนะฮ์ กล่าวว่า: รายงานนี้ อัล-อาญุรีย์ได้รายงานไว้ใน อัช-ชะรีอะฮ์ หน้า 229 และอิบนุบัฏเฏาะฮ์ใน อัล-อิบานะฮ์ (2:326-327)

⁽²⁾ ผู้ตรวจสอบหนังสือ ชัรห์ อุศูล อิอ์ติกอด อะฮ์ลิสซุนนะฮ์ กล่าวว่า: รายงานโดยอับดุลลอฮ์ บิน อะห์มัด – โดยไม่มีผู้รายงานคั่นกลางระหว่างมุอาซกับอิบนุเอาน์ – ใน อัส-สุนนะฮ์ หน้า 128 และรายงานโดยอิบนุบัฏเฏาะฮ์ – ในรายงานนั้นระบุว่าผู้ที่กล่าวว่า "ฉันได้เห็นเขา…" คือ อิบนุเอาฟ์ – อัล-อิบานะฮ์ 2/327 อัล-ฮัยษะมีย์กล่าวว่า: รายงานโดยอะห์มัด และบรรดาผู้รายงานของเขาเป็นผู้ที่เชื่อถือได้ มัจญ์มะอ์ อัซ-ซะวาอิด 7/207

เขากล่าวว่า: "ความรู้ (ของอัลลอฮ์) ย่อมเป็นไปตามนั้น"

ท่านกล่าวว่า: "เจ้าแพ้ข้อโต้แย้งแล้ว จงไปเถิด แล้วจะพูดอะไรก็ตามใจเจ้า"

โอ้ ฆอยลานเอ๋ย หากเจ้ายอมรับเรื่องความรู้ (ของอัลลอฮ์) เจ้าก็แพ้ข้อโต้แย้ง แต่หากเจ้าปฏิเสธ เจ้าก็ตกเป็นกาฟิร การที่เจ้ายอมรับแล้วแพ้ข้อโต้แย้งนั้น ย่อมดีสำหรับเจ้ามากกว่าการปฏิเสธแล้วตกเป็นกาฟิร

แล้วท่านก็ถามเขาว่า: "เจ้าอ่านซูเราะฮ์ยาซีนเป็นหรือไม่?"

เขาตอบว่า: "เป็น"

ท่านกล่าวว่า: "จงอ่าน"

يسٓ ﴿١﴾ وَٱلْقُرْءَانِ ٱلْحَكِيمِ ﴿٢﴾

لَقَدْ حَقَّ ٱلْقَوْلُ عَلَىٰٓ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿٧﴾

ผู้รายงานกล่าวว่า: เขาจึงอ่านว่า «ยาซีน ขอสาบานด้วยอัลกุรอานอันเปี่ยมด้วยวิทยปัญญา...» จนถึงอายะฮ์ที่ว่า «แน่นอน พระดำรัสได้เป็นจริงแล้วแก่ส่วนมากของพวกเขา ดังนั้นพวกเขาจึงไม่ศรัทธา» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:1-7)

ท่านกล่าวว่า: "หยุดก่อน เจ้าเห็นเป็นอย่างไร?"

เขาตอบว่า: "ประหนึ่งว่าข้าพเจ้าไม่เคยอ่านอายะฮ์นี้มาก่อนเลย โอ้ อะมีรุลมุอ์มินีน"

ท่านกล่าวว่า: "อ่านต่อไป"

إِنَّا جَعَلْنَا فِىٓ أَعْنَـٰقِهِمْ أَغْلَـٰلًا فَهِىَ إِلَى ٱلْأَذْقَانِ فَهُم مُّقْمَحُونَ ﴿٨﴾ وَجَعَلْنَا مِنۢ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا

เขาจึงอ่านว่า «แท้จริงเราได้ใส่ห่วงคล้องที่คอของพวกเขา มันจึงรัดขึ้นถึงคาง พวกเขาจึงต้องเงยหน้าแหงนขึ้น และเราได้ทำให้มีกำแพงกั้นข้างหน้าพวกเขา และมีกำแพงกั้นข้างหลังพวกเขา» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:8-9)

سَدًّا فَأَغْشَيْنَـٰهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ ﴿٩﴾ وَسَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿١٠﴾

อุมัรจึงกล่าวแก่เขาว่า จงอ่านต่อว่า «...แล้วเราได้ปิดบังพวกเขา พวกเขาจึงมองไม่เห็น และเป็นการเท่าเทียมกันสำหรับพวกเขา ไม่ว่าเจ้าจะตักเตือนพวกเขาหรือไม่ตักเตือนพวกเขาก็ตาม พวกเขาก็จะไม่ศรัทธา» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:9-10)

ท่านกล่าวว่า: "เจ้าเห็นเป็นอย่างไร?"

เขาตอบว่า: "ประหนึ่งว่าข้าพเจ้าไม่เคยอ่านอายะฮ์เหล่านี้มาก่อนเลย และข้าพเจ้าขอให้สัญญาต่ออัลลอฮ์ว่า ข้าพเจ้าจะไม่พูดในเรื่องใด ๆ ที่ข้าพเจ้าเคยพูดมาอีกเลยตลอดไป"

เขา (อุมัร) กล่าวว่า "ไปเถิด" ครั้นเมื่อเขาหันหลังเดินจากไป ท่านก็กล่าวว่า "โอ้อัลลอฮ์ หากเขาโกหกในสิ่งที่เขาพูด ก็ขอพระองค์ทรงให้เขาได้ลิ้มรสความร้อนแรงของคมอาวุธด้วยเถิด"

ผู้รายงานกล่าวว่า เขาจึงไม่พูดเรื่องนี้อีกเลยในสมัยของอุมัร ครั้นถึงสมัยของยะซีด บิน อับดุลมะลิก ซึ่งเป็นผู้ที่ไม่ใส่ใจและไม่พิจารณาเรื่องเช่นนี้

ผู้รายงานกล่าวว่า ฆ็อยลานจึงกลับมาพูดเรื่องนี้อีก

ครั้นเมื่อฮิชามขึ้นปกครอง เขาได้ส่งคนไปตามตัวฆ็อยลานมา แล้วกล่าวแก่เขาว่า "เจ้าไม่ได้ให้สัญญาต่ออัลลอฮ์ไว้กับอุมัรแล้วหรือว่าจะไม่พูดเรื่องใดๆ ในทำนองนี้อีกเลยตลอดไป?"

เขาตอบว่า "โปรดยกโทษให้ข้าพเจ้าเถิด ขอสาบานด้วยพระนามของอัลลอฮ์ ข้าพเจ้าจะไม่หวนกลับไปทำอีก"

ฮิชามกล่าวว่า "ขออัลลอฮ์อย่าได้ทรงยกโทษให้ข้า หากข้ายกโทษให้เจ้า เจ้าอ่านฟาติหะฮ์อัลกิตาบเป็นหรือไม่?"

เขาตอบว่า "เป็น"

ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ ﴿٢﴾

ฮิชามกล่าวว่า "จงอ่าน «การสรรเสริญทั้งหลายเป็นสิทธิของอัลลอฮ์ พระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก»"

ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ ﴿٢﴾ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ ﴿٣﴾ مَـٰلِكِ يَوْمِ ٱلدِّينِ ﴿٤﴾ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿٥﴾

เขาจึงอ่านว่า «การสรรเสริญทั้งหลายเป็นสิทธิของอัลลอฮ์ พระผู้อภิบาลแห่งสากลโลก ผู้ทรงกรุณาปรานี ผู้ทรงเมตตาเสมอ ผู้ทรงอำนาจแห่งวันตอบแทน เฉพาะพระองค์เท่านั้นที่เราเคารพภักดี และเฉพาะพระองค์เท่านั้นที่เราขอความช่วยเหลือ» (ซูเราะฮ์อัล-ฟาติหะฮ์ 1:2-5)

ฮิชามกล่าวว่า "หยุดก่อน เจ้าขอความช่วยเหลือจากพระองค์ในเรื่องใด? ในเรื่องที่อยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ซึ่งเจ้าไม่มีความสามารถ หรือในเรื่องที่อยู่ในมือของเจ้าเอง?"

(แล้วเขาก็สั่งว่า) "พวกเจ้าทั้งสองจงไปตัดมือและเท้าของเขา แล้วตัดคอเขาและตรึงเขาไว้บนไม้"⁽¹⁾⁽²⁾

ส่วนพวกเกาะดะรียะฮ์ผู้ปฏิเสธ (เกาะดัร) นั้น ได้ทำให้ตนเองไม่ได้รับการขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ผู้ทรงเอกะ ผู้ทรงหนึ่งเดียว เพราะพวกเขาอ้างว่าอัลลอฮ์

⁽¹⁾ ผู้ตรวจสอบต้นฉบับหนังสือ "ชัรห์ อุศูล อิอ์ติกอด อะฮ์ลิสซุนนะฮ์" กล่าวว่า: รายงานโดยอับดุลลอฮ์ บิน อะห์มัด –ผู้ซึ่งถูกกล่าวถึงในสายรายงาน– ในหนังสือ "อัส-ซุนนะฮ์" หน้า 127-128 ⁽²⁾ ชัรห์ อิอ์ติกอด อุศูล อะฮ์ลิสซุนนะฮ์: 713-715

ไม่ทรงมีอำนาจเหนือการกระทำของบ่าว และบ่าวเป็นผู้สร้างการกระทำของตนเอง แล้วพวกเขาจะขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ในสิ่งที่พระองค์ไม่ทรงมีอำนาจเหนือได้อย่างไร

إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿٥﴾

فَٱعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ

คนเหล่านี้พึ่งพาความสามารถ พละกำลัง และการกระทำของตนเองในสิ่งที่พวกเขาทำ พวกเขาเรียกร้องผลตอบแทนและรางวัลจากอัลลอฮ์ เหมือนลูกจ้างเรียกร้องค่าจ้างจากนายจ้าง ทั้งที่อัลลอฮ์ไม่ทรงต้องการบ่าวและการกระทำของพวกเขาเลย ประโยชน์ของการกระทำเหล่านั้นย้อนกลับไปสู่ตัวบ่าวเอง และแม้บ่าวจะเป็นฝ่ายที่ต้องการการกระทำ พวกเขาก็ยังขาดการขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ไม่ได้ «เฉพาะพระองค์เท่านั้นที่พวกเราเคารพภักดี และเฉพาะพระองค์เท่านั้นที่พวกเราขอความช่วยเหลือ» (ซูเราะฮ์อัล-ฟาติหะฮ์ 1:5) «ดังนั้นจงเคารพภักดีต่อพระองค์ และจงมอบหมายต่อพระองค์» (ซูเราะฮ์ฮูด 11:123)

ข้อคลุมเครือและคำตอบ

1. ความหมายของการลบและการคงไว้ในบันทึก และการเพิ่มหรือลดอายุขัย

يَمْحُوا۟ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ وَيُثْبِتُ

บางคนอาจเกิดความสงสัยในบางตอนของคัมภีร์ของอัลลอฮ์และหะดีษของท่านเราะซูล ﷺ บางคนกล่าวว่า หากอัลลอฮ์ทรงรู้ทุกสิ่งที่จะเกิดขึ้น และทรงบันทึกไว้ทั้งหมดในคัมภีร์ที่อยู่ ณ พระองค์แล้ว พระดำรัสของพระองค์ที่ว่า «อัลลอฮ์ทรงลบสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ และทรงคงไว้ (สิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์)» (ซูเราะฮ์อัร-เราะอ์ด 13:39) มีความหมายว่าอย่างไร

«من سرَّه أن يُبسط له في رزقه، ويُنسأ له في أثره فليصل رحمه»

และหากริซกี การกระทำ และอายุขัยถูกบันทึกไว้แล้ว ไม่เพิ่มขึ้นและไม่ลดลง ท่านจะอธิบายคำกล่าวของท่านนบี ﷺ อย่างไรที่ว่า «ผู้ใดปรารถนาให้ริซกีของเขาถูกขยายให้กว้างขวาง และให้อายุของเขายืดยาวออกไป ก็จงเชื่อมสัมพันธ์เครือญาติของเขา»

أَنِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَٱتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ ﴿٣﴾ يَغْفِرْ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلَىٰٓ أَجَلٍ مُّسَمًّى

และท่านจะอธิบายคำพูดของนบีนูห์ (อ.ล.) ที่กล่าวแก่กลุ่มชนของท่านอย่างไรที่ว่า «พวกท่านจงเคารพภักดีอัลลอฮ์ จงยำเกรงพระองค์ และจงเชื่อฟังฉัน พระองค์จะทรงอภัยบาปบางส่วนของพวกท่านให้แก่พวกท่าน และจะทรงยืดเวลาให้แก่พวกท่านไปจนถึงกำหนดเวลาที่ถูกกำหนดไว้» (ซูเราะฮ์นูห์ 71:3-4)

ส่วนที่ท่านทั้งหลายถามถึงหะดีษที่ระบุว่า อัลลอฮ์ทรงทำให้อายุของท่านนบีดาวูด (อะลัยฮิสสลาม) เป็นหนึ่งร้อยปี หลังจากที่เดิมกำหนดไว้สี่สิบปีนั้น

คำตอบคือ ริซกี (ปัจจัยยังชีพ) และอายุขัยมีสองประเภท:

يَمْحُوا۟ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ وَيُثْبِتُ ۖ وَعِندَهُۥٓ أُمُّ ٱلْكِتَـٰبِ ﴿٣٩﴾

ประเภทหนึ่ง คือสิ่งที่เกาะดัรได้กำหนดไว้และถูกบันทึกไว้ในอุมมุลกิตาบ ประเภทนี้ไม่เปลี่ยนแปลงและไม่ผันแปร ส่วนอีกประเภทหนึ่ง คือสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงแจ้งให้บรรดามะลาอิกะฮ์ของพระองค์ทราบ ประเภทนี้คือสิ่งที่เพิ่มขึ้นและลดลงได้ ด้วยเหตุนี้อัลลอฮ์ตะอาลาจึงตรัสว่า «อัลลอฮ์ทรงลบล้างสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ และทรงคงไว้ (สิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์) และ ณ พระองค์นั้นมีอุมมุลกิตาบ» (ซูเราะฮ์อัร-เราะอ์ด 13:39) อุมมุลกิตาบคือ อัล-เลาห์ อัล-มะห์ฟูซ ซึ่งอัลลอฮ์ทรงกำหนดกิจการทั้งหลายไว้ในนั้นตามที่มันจะเป็นจริง

ดังนั้น ในบันทึกของมะลาอิกะฮ์ อายุขัยจึงเพิ่มขึ้นและลดลงได้ ริซกีก็เช่นเดียวกัน ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัยต่าง ๆ กล่าวคือ มะลาอิกะฮ์จะบันทึกริซกีและอายุขัยให้แก่บ่าวผู้หนึ่ง หากเขาเชื่อมสัมพันธ์เครือญาติ ริซกีและอายุขัยของเขาก็จะถูกเพิ่มให้ แต่หากไม่เป็นเช่นนั้น ทั้งสองอย่างก็จะถูกลดลง⁽¹⁾

«อายุขัยมีสองประเภท คือ อายุขัยที่ไม่มีเงื่อนไข (อะญัล มุฏลัก) ซึ่งอัลลอฮ์ทรงรู้ และอายุขัยที่มีเงื่อนไข (อะญัล มุก็อยยัด) กล่าวคือ อัลลอฮ์ทรงบัญชาให้มะลาอิกะฮ์บันทึกอายุขัยแก่บ่าวของพระองค์ หากเขาเชื่อมสัมพันธ์เครือญาติ พระองค์ก็จะทรงบัญชาให้มะลาอิกะฮ์เพิ่มอายุขัยและริซกีของเขา ทั้งนี้มะลาอิกะฮ์ไม่รู้ว่าเขาจะได้รับการเพิ่มในสิ่งนั้นหรือไม่ แต่อัลลอฮ์ทรงรู้ว่ากิจการนั้นจะลงเอยอย่างไร ครั้นเมื่ออายุขัยมาถึง มันจะไม่ถูกเลื่อนให้เร็วขึ้นและไม่ถูกเลื่อนให้ช้าลง»⁽²⁾

อิบนุหะญัร อัล-อัสเกาะลานีย์ กล่าวว่า «สิ่งที่มีอยู่ก่อนแล้วในความรู้ของอัลลอฮ์นั้นไม่เปลี่ยนแปลงและไม่ผันแปร ส่วนสิ่งที่อาจเปลี่ยนแปลงและผันแปรได้คือสิ่งที่ปรากฏแก่มนุษย์จากการกระทำของผู้กระทำ และไม่เป็นที่ห่างไกลที่สิ่งนั้นจะเกี่ยวข้องกับสิ่งที่อยู่ในความรู้ของมะลาอิกะฮ์ผู้บันทึกและผู้ได้รับมอบหมายให้ดูแลมนุษย์ ซึ่งในนั้นอาจเกิดการลบล้างและการคงไว้ได้ เช่น การเพิ่มและการลดอายุขัย ส่วนสิ่งที่อยู่ในความรู้ของอัลลอฮ์นั้น ไม่มีการลบล้างและไม่มีการคงไว้แต่อย่างใด และความรู้ที่แท้จริงนั้นอยู่ ณ อัลลอฮ์»⁽³⁾

⁽¹⁾ ดู มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/540 ⁽²⁾ ดู แหล่งอ้างอิงเดิม: 8/517 ⁽³⁾ ฟัตหุลบารีย์: 11/488

2. การประสานระหว่างการกำหนดกฎสภาวะ (อัล-เกาะดัร) กับหะดีษ «ทารกทุกคนถือกำเนิดมาบนฟิฏเราะฮ์»

บางคนอาจกล่าวว่า เป็นไปได้อย่างไรที่อัลลอฮ์ทรงกำหนดทุกสิ่งไว้แล้ว ในขณะที่มีรายงานที่ถูกต้องจากท่านเราะซูล ﷺ ของเราว่า ทารกทุกคนถือกำเนิดมาบนฟิฏเราะฮ์ (ธรรมชาติดั้งเดิม)?

คำตอบคือ ไม่มีความขัดแย้งหรือความย้อนแย้งใด ๆ ระหว่างตัวบทที่ชี้แจงว่าทุกสิ่งเป็นไปตามการกำหนด กับตัวบทที่บอกว่าทารกทุกคนถือกำเนิดมาบนฟิฏเราะฮ์

อัลลอฮ์ทรงสร้างบ่าวของพระองค์ให้มีธรรมชาติดั้งเดิมที่บริสุทธิ์ปลอดจากความเชื่อที่เป็นโมฆะ และทรงสร้างพวกเขาให้พร้อมรับอะกีดะฮ์ที่ถูกต้อง ครั้นเมื่อพวกเขาถือกำเนิดขึ้น ชัยฏอนทั้งจากมนุษย์และญินก็เข้ามาห้อมล้อม แล้วทำลายฟิฏเราะฮ์ของพวกเขาและเปลี่ยนแปลงมัน ส่วนผู้ที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์จะชี้นำ พระองค์ก็ทรงทำให้เขามั่นคงอยู่บนสัจธรรม

إني خلقت عبادي حنفاء فاجتالتهم الشياطين، وحرَّمت عليهم ما أحللت لهم، وأمرتهم أن يشركوا بي مالم أنزل به سلطاناً

อัลลอฮ์ทรงรู้ว่าผู้ใดจะยืนหยัดอยู่บนฟิฏเราะฮ์ที่เที่ยงตรงและบริสุทธิ์ และผู้ใดที่ฟิฏเราะฮ์ของเขาจะถูกเปลี่ยนแปลงไป พระองค์ทรงรู้สิ่งนั้นมาตั้งแต่อดีตกาลอันไม่มีจุดเริ่มต้น (อัล-อะซัล) และทรงบันทึกไว้แล้ว ดังนั้นจึงไม่มีความขัดกันระหว่างตัวบทเหล่านี้ และไม่มีความย้อนแย้งกันแต่อย่างใด ในหะดีษที่มุสลิมรายงานไว้ในเศาะฮีหฺของท่าน จากอิยาฎ บิน หิมาร (ร.ฎ.) ท่านกล่าวว่า ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวในสิ่งที่ท่านรายงานจากอัลลอฮ์ว่า «แท้จริงข้าได้สร้างบ่าวของข้าให้เป็นผู้มุ่งสู่สัจธรรม (หุนะฟาอ์) แล้วบรรดาชัยฏอนก็มาหาพวกเขาและหันเหพวกเขาออกไป และได้ห้ามพวกเขาในสิ่งที่ข้าได้อนุมัติแก่พวกเขา และใช้ให้พวกเขาตั้งภาคีต่อข้าด้วยสิ่งที่ข้ามิได้ประทานหลักฐานใด ๆ ลงมา»

อัลลอฮ์ทรงรู้ว่าผู้ใดที่บรรดาชัยฏอนจะหันเหและหลอกลวงเขา และทรงรู้ว่าผู้ใดจะยืนหยัดอยู่บนสัจธรรมและได้รับการชี้นำสู่สิ่งที่ถูกต้อง

خلق الله يحيى بن زكريا في بطن أمّه مؤمناً، وخلق فرعون في بطن أمه كافراً

เมื่อท่านเข้าใจสิ่งที่เราได้อธิบายไปนี้แล้ว ท่านก็จะรู้ว่าควรเข้าใจคำกล่าวของท่านนบี ﷺ อย่างไร ที่ว่า «อัลลอฮ์ทรงสร้างยะห์ยา บิน ซะกะรียา ในครรภ์มารดาของเขาให้เป็นผู้ศรัทธา และทรงสร้างฟิรเอาน์ในครรภ์มารดาของเขาให้เป็นผู้ปฏิเสธศรัทธา» รายงานโดยอิบนุอะดีย์ในหนังสืออัล-กามิล และอัฏเฏาะบะรอนีย์ในหนังสืออัล-เอาสัฏ⁽¹⁾

⁽¹⁾ เศาะฮีหฺ อัล-ญามิอ์ อัศ-เศาะฆีร: 3/113 หะดีษหมายเลข 3232

وَمَآ أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ

3. หากกิจการทั้งหลายถูกกำหนดไว้แล้ว ความหมายของคำตรัสของพระองค์ที่ว่า «และความชั่วใดที่ประสบแก่เจ้านั้น ก็มาจากตัวของเจ้าเอง» คืออะไร?

مَّآ أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ ٱللَّهِ ۖ وَمَآ أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ

บางคนอาจยกคำตรัสของอัลลอฮ์ตะอาลามาเป็นหลักฐานสนับสนุนพวกเกาะดะรียะฮ์ผู้ปฏิเสธเกาะดัร ที่ว่า «ความดีใดที่ประสบแก่เจ้านั้น มาจากอัลลอฮ์ และความชั่วใดที่ประสบแก่เจ้านั้น ก็มาจากตัวของเจ้าเอง» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:79) พวกเขาเข้าใจว่า "ความดี" และ "ความชั่ว" ในอายะฮ์นี้หมายถึงการเชื่อฟังและการฝ่าฝืน

أَيْنَمَا تَكُونُوا۟ يُدْرِككُّمُ ٱلْمَوْتُ وَلَوْ كُنتُمْ فِى بُرُوجٍ مُّشَيَّدَةٍ ۗ وَإِن تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا۟ هَـٰذِهِۦ مِنْ عِندِ ٱللَّهِ ۖ وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا۟ هَـٰذِهِۦ مِنْ عِندِكَ ۚ قُلْ كُلٌّ مِّنْ عِندِ ٱللَّهِ ۖ فَمَالِ هَـٰٓؤُلَآءِ ٱلْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا ﴿٧٨﴾ مَّآ أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ ٱللَّهِ ۖ وَمَآ أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ

แต่คนเหล่านี้เข้าใจผิด เพราะ "ความดี" ในที่นี้หมายถึงความโปรดปรานต่าง ๆ และ "ความชั่ว" หมายถึงภัยพิบัติต่าง ๆ บริบทของตัวบทบ่งชี้ว่าความเข้าใจนี้ถูกต้อง อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «ไม่ว่าพวกเจ้าจะอยู่ที่ใด ความตายก็จะมาถึงพวกเจ้า แม้พวกเจ้าจะอยู่ในป้อมปราการที่แข็งแรงก็ตาม และหากความดีประสบแก่พวกเขา พวกเขาก็กล่าวว่า "นี่มาจากอัลลอฮ์" แต่หากความชั่วประสบแก่พวกเขา พวกเขาก็กล่าวว่า "นี่มาจากท่าน" จงกล่าวเถิดว่า "ทั้งหมดล้วนมาจากอัลลอฮ์" แล้วเป็นอะไรไปกับคนพวกนี้ ที่พวกเขาแทบจะไม่เข้าใจคำพูดใดเลย ความดีใดที่ประสบแก่เจ้านั้น มาจากอัลลอฮ์ และความชั่วใดที่ประสบแก่เจ้านั้น ก็มาจากตัวของเจ้าเอง» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:78-79)

อัลลอฮ์ทรงเล่าถึงพวกมุนาฟิกีนว่า เมื่อความดีประสบแก่พวกเขา เช่น ปัจจัยยังชีพ ชัยชนะ และความปลอดภัย พวกเขาก็กล่าวว่า "นี่มาจากอัลลอฮ์" แต่เมื่อความชั่วประสบแก่พวกเขา เช่น การถูกทำร้าย ความเจ็บป่วย และความหวาดกลัวศัตรู พวกเขาก็กล่าวว่า "นี่มาจากท่าน โอ้มุฮัมมัด ท่านคือผู้นำศาสนานี้มา ซึ่งทำให้ผู้คนเป็นศัตรูกับพวกเรา และเพราะศาสนานี้เองพวกเราจึงถูกทดสอบด้วยภัยพิบัติเหล่านี้"

إِن تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِن تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا۟ بِهَا ۖ وَإِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟ لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْـًٔا

﴿وَبَلَوْنَٰهُم بِٱلْحَسَنَٰتِ وَٱلسَّيِّـَٔاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ﴾

ดังนั้น "ความดี" ในที่นี้คือความโปรดปราน และ "ความชั่ว" คือภัยพิบัติ เช่นเดียวกับที่อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «หากความดีประสบแก่พวกเจ้า มันก็ทำให้พวกเขาไม่พอใจ และหากความชั่วประสบแก่พวกเจ้า พวกเขาก็ดีใจกับมัน และหากพวกเจ้าอดทนและยำเกรง แผนร้ายของพวกเขาก็จะไม่ทำอันตรายแก่พวกเจ้าแต่อย่างใด» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:120) และคำตรัสของพระองค์ที่ว่า «และเราได้ทดสอบพวกเขาด้วยความดีและความชั่ว เพื่อว่าพวกเขาจะได้กลับตัว» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:168)

قُلْ كُلٌّ مِّنْ عِندِ ٱللَّهِ ۖ فَمَالِ هَـٰٓؤُلَآءِ ٱلْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا ﴿٧٨﴾

จากนั้นอัลลอฮ์ผู้ทรงสัจจริงได้ทรงยืนยันว่า ภัยพิบัติและความโปรดปรานทั้งหลายไม่ได้อยู่นอกเหนือการกำหนดและพระประสงค์ของอัลลอฮ์ ดังที่ตรัสว่า «จงกล่าวเถิดว่า "ทั้งหมดล้วนมาจากอัลลอฮ์" แล้วเป็นอะไรไปกับคนพวกนี้ ที่พวกเขาแทบจะไม่เข้าใจคำพูดใดเลย» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:78)

ต่อมา อัลลอฮ์ผู้ทรงสัจธรรม ผู้ทรงจำเริญและสูงส่ง ได้ทรงชี้แจงว่า ความชั่วซึ่งหมายถึงเคราะห์ภัยต่างๆ นั้น เมื่อบ่าวได้กระทำบาป ย่อมไม่มีสาเหตุอื่นใดนอกจากมาจากตัวของเขาเอง ส่วนความดีที่ประสบแก่บ่าวนั้น สาเหตุของมันมีมากมายนับไม่ถ้วน เพราะมันมาจากความโปรดปรานของอัลลอฮ์ ซึ่งอาจเกิดขึ้นด้วยการกระทำของบ่าว หรือเกิดขึ้นโดยมิได้มาจากการกระทำของเขา แต่เป็นความกรุณาที่อัลลอฮ์ทรงประทานแก่เขา ดังนั้น สิ่งที่จำเป็นสำหรับปวงบ่าวคือการขอบคุณพระผู้อภิบาลของพวกเขาและสรรเสริญพระองค์ในความโปรดปรานที่พระองค์ทรงประทานแก่พวกเขา และในขณะเดียวกันก็จำเป็นที่พวกเขาจะต้องเตาบะฮ์ กลับเนื้อกลับตัว และขออภัยโทษให้มาก จากบาปต่างๆ ที่พวกเขาได้ก่อไว้ ซึ่งเป็นสาเหตุให้เกิดเคราะห์ภัยและบททดสอบแก่พวกเขา

مَّآ أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ

وَمَآ أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ

فَمِن نَّفْسِكَ

และเมื่อท่านได้ใคร่ครวญถึงดำรัสของพระองค์ที่ว่า «ความดีใดๆ ที่ประสบแก่เจ้า…» และ «ความชั่วใดๆ ที่ประสบแก่เจ้า» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:79) ท่านก็จะรู้ว่า ความดีและความชั่วในที่นี้ คือการกระทำของอัลลอฮ์ต่อปวงบ่าว ซึ่งได้แก่เคราะห์ภัยและความโปรดปรานต่างๆ ส่วนดำรัสของพระองค์ที่ว่า «ก็มาจากตัวของเจ้าเอง» หมายถึง เป็นเพราะบาปและความผิดของบ่าว และถึงแม้สิ่งนี้จะถูกกำหนดไว้แล้วก็ตาม แต่อัลลอฮ์ได้ทรงกำหนดให้เคราะห์ภัยนั้นเกิดขึ้นเพราะสาเหตุจากบาป

مَّآ أَصَابَكَ

مَن جَآءَ بِٱلْحَسَنَةِ فَلَهُۥ خَيْرٌ مِّنْهَا ۖ وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى ٱلَّذِينَ عَمِلُوا۟ ٱلسَّيِّـَٔاتِ إِلَّا مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ ﴿٨٤﴾

جَآءَ

فَلَا يُجْزَى ٱلَّذِينَ عَمِلُوا۟ ٱلسَّيِّـَٔاتِ إِلَّا مَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ ﴿٨٤﴾

ส่วนความดีและความชั่วที่เป็นการกระทำของปวงบ่าวนั้น จะไม่มีการกล่าวถึงมันว่า «ที่ประสบแก่เจ้า» หากแต่พระองค์ตรัสว่า «ผู้ใดนำความดีมา เขาก็จะได้รับสิ่งที่ดีกว่านั้น และผู้ใดนำความชั่วมา บรรดาผู้ที่กระทำความชั่วนั้นจะไม่ถูกตอบแทนนอกจากตามที่พวกเขาเคยกระทำไว้เท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะศ็อศ 28:84) และที่พระองค์ตรัสในที่นี้ว่า «นำมา» ก็เพราะความดีนั้นเป็นการกระทำของผู้ที่นำมันมา ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงทรงระบุอย่างชัดแจ้งในเรื่องบาปและการฝ่าฝืนว่า «บรรดาผู้ที่กระทำความชั่วนั้นจะไม่ถูกตอบแทนนอกจากตามที่พวกเขาเคยกระทำไว้เท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะศ็อศ 28:84)⁽¹⁾

4- อัลลอฮ์ทรงสร้างและทรงกำหนดความชั่วได้อย่างไร?

บางคนจากกลุ่มเกาะดะรียะฮ์อาจโต้แย้งก่อความวุ่นวาย โดยกล่าวว่า อัลลอฮ์ทรงบริสุทธิ์จากการกระทำความชั่ว และสิ่งที่จำเป็นสำหรับปวงบ่าวคือการยกย่องพระผู้อภิบาลของพวกเขาให้พ้นจากความชั่วและการกระทำความชั่ว คนเหล่านี้ได้ปะปนสิ่งที่เป็นความจริง…

⁽¹⁾ ดูเพิ่มเติมในประเด็นนี้: มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/110, 224

…ด้วยความเท็จ เรื่องราวต่าง ๆ จึงสับสนคลุมเครือสำหรับพวกเขา

คำตอบต่อข้อคลุมเครือนี้คือ อัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่งมิได้ทรงสร้างความชั่วล้วน ๆ ที่ไม่มีความดีใด ๆ อยู่เลย ไม่มีประโยชน์ใด ๆ แก่ผู้ใด และไม่มีวิทยปัญญา (หิกมะฮ์) หรือความเมตตาใด ๆ ของพระองค์อยู่ในนั้น และพระองค์มิได้ทรงลงโทษมนุษย์โดยที่พวกเขาไม่มีความผิด บรรดาอุละมาอ์ เช่น เชคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ อิบนุลก็อยยิม และท่านอื่น ๆ ได้อธิบายไว้แล้วถึงวิทยปัญญาและความเมตตาที่มีอยู่ในการสร้างอิบลีส แมลง และสัตว์ร้ายที่ล่าเหยื่อ

สิ่งเดียวกันนั้น การสร้างมันขึ้นมาอาจเป็นความดีเมื่อพิจารณาในแง่หนึ่ง และเป็นความชั่วเมื่อพิจารณาในอีกแง่หนึ่ง อัลลอฮ์ทรงสร้างอิบลีสขึ้นมาเพื่อทดสอบบ่าวของพระองค์ ในหมู่พวกเขามีผู้ที่รังเกียจมัน ต่อสู้กับมันและต่อสู้กับแนวทางของมัน เป็นศัตรูกับมันและเป็นศัตรูกับบรรดาสมุนของมัน แล้วภักดีต่ออัร-เราะห์มานและนอบน้อมยอมจำนนต่อพระองค์ และในหมู่พวกเขาก็มีผู้ที่ภักดีต่อมันและเดินตามย่างก้าวของมัน

หัวข้อที่สอง

ผู้ละทิ้งการกระทำโดยมอบหมายตนต่อเกาะดัร

มีอีกกลุ่มหนึ่งที่หลงผิดในเรื่องเกาะดัร โดยพวกเขากล่าวว่า หากอัลลอฮ์ทรงรู้ทุกสิ่งที่เรากระทำ ทรงรู้ถึงบั้นปลายของเราว่าจะไปสู่สวรรค์หรือนรก และพระองค์คือผู้ทรงสร้างการกระทำของเรา แล้วเราจะลงมือทำและเหน็ดเหนื่อยไปเพื่ออะไร? เหตุใดเราจึงไม่ปล่อยให้กำหนดสภาวการณ์ดำเนินไปตามครรลองของมัน และสิ่งที่ถูกกำหนดไว้สำหรับเราก็จะมาถึงเราเอง ไม่ว่าเราจะต้องการหรือไม่ก็ตาม

ความหลงผิดนี้ได้หยั่งรากลึกในหมู่คนบางกลุ่มจากบรรดาผู้หมกมุ่นในอิบาดะฮ์ ผู้สมถะ และพวกตะเศาวุฟ ทั้งนี้ไม่มีกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งโดยเฉพาะจากบรรดาสำนักแนวคิดต่าง ๆ ที่ยึดถือทัศนะนี้ และทัศนะนี้ได้อยู่และยังคงอยู่บนลิ้นของมุสลิมผู้ไม่รู้จำนวนมาก ตลอดจนพวกที่เบี่ยงเบนและพวกนอกรีต⁽¹⁾

กลุ่มนี้มีอีมานต่อเกาะดัร และเชื่อว่าอัลลอฮ์ทรงรู้ทุกสิ่ง ทรงสร้างทุกสิ่ง และทรงประสงค์ต่อสรรพสิ่งทั้งปวง แต่พวกเขาอ้างว่า ทุกสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงสร้างและทรงประสงค์นั้น พระองค์ทรงพอพระทัยและทรงรักสิ่งนั้น และพวกเขาอ้างว่าบ่าวทั้งหลายไม่มีความจำเป็นต้องลงมือกระทำและยึดถือมูลเหตุใด ๆ เพราะสิ่งที่ถูกกำหนดไว้สำหรับพวกเขาก็จะมาถึงพวกเขาเอง พวกเขายังอ้างอีกว่าบ่าวทั้งหลายถูกบังคับในการกระทำของตน ดังนั้นมนุษย์ในทัศนะของพวกเขาจึงไม่มีความสามารถใดที่ส่งผลต่อการกระทำ หากแต่เขาเมื่ออยู่กับเกาะดัรนั้นเปรียบดั่งขนนกที่ปลิวไปตามแรงลม และเปรียบดั่งผู้ที่ร่วงหล่นจากยอดภูเขาสูงตระหง่านลงสู่หุบเหวที่ลึกล้ำ ก้นเหวลึกสุดหยั่ง เขาไม่อาจควบคุมสิ่งใดในเรื่องของตนได้เลยในขณะที่กำลังร่วงหล่นลงไป

แท้จริงคนเหล่านี้ได้ละทิ้งการกระทำ โดยอ้างเกาะดัรเป็นข้ออ้างก่อนที่มันจะเกิดขึ้น และพวกเขาได้อ้างเกาะดัร

⁽¹⁾ ดู มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/59, 99, 256

…ต่อการกระทำที่ขัดกับบทบัญญัติแห่งศาสนาซึ่งเกิดขึ้นจากพวกเขา และสภาพของพวกเขาได้ถลำไปถึงขั้นที่ไม่แยกแยะระหว่างการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) กับอีมาน และระหว่างผู้ที่อยู่บนทางนำกับผู้ที่หลงผิด เพราะทั้งหมดนั้นล้วนเป็นสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงสร้าง แล้วจะแยกแยะไปเพื่ออะไรเล่า?

แท้จริง อะกีดะฮ์ที่เบี่ยงเบนนี้ได้ทำให้สติปัญญาจำนวนมากหลงผิด และทำให้แนวทางของพวกเขาเฉไฉออกจากเส้นทางแห่งสัจธรรมและความถูกต้อง จนตาชั่งแห่งความยุติธรรมและสัจธรรมในทัศนะของพวกเขาสั่นคลอน อะกีดะฮ์ที่เบี่ยงเบนนี้ยังได้ทำให้พลังอันมหาศาลในโลกอิสลามต้องหยุดนิ่ง ทำให้พลังเหล่านั้นนั่งเฉยไม่ลงมือทำงาน ยิ่งไปกว่านั้น ในบางครั้งยังได้เบนผลงานของพลังเหล่านั้นไปเป็นประโยชน์แก่ศัตรูของอิสลามอีกด้วย

ผลพวงประการหนึ่งของอะกีดะฮ์นี้คือ การกล่าวอ้างว่าอัลลอฮ์ทรงรักการปฏิเสธศรัทธา ชิริก การฆ่า การผิดประเวณี การลักขโมย การเนรคุณต่อบิดามารดา และบาปกับการฝ่าฝืนอื่น ๆ เพราะพวกเขาอ้างว่าทุกสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงสร้างและทรงทำให้มีขึ้นนั้น พระองค์ย่อมทรงรักและทรงพอพระทัย

และผลพวงอีกประการหนึ่งของอะกีดะฮ์นี้คือ ผู้ที่ยึดถือมันได้ละทิ้งการงานที่ดีงามซึ่งจะนำพวกเขาไปสู่สวรรค์และช่วยให้พวกเขารอดพ้นจากนรก และได้กระทำบาปใหญ่ที่นำไปสู่ความพินาศเป็นอันมาก โดยอ้างว่าเกาะดัรนั้นจะต้องมาถึงอย่างแน่นอน และทุกสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แก่บ่าวย่อมจะประสบแก่เขา แล้วจะลงมือทำงาน เหน็ดเหนื่อย และลำบากตรากตรำไปเพื่ออะไร

คนเหล่านี้ได้ละทิ้งการยึดถือมูลเหตุ (อัสบาบ) พวกเขาจึงละทิ้งการละหมาดและการถือศีลอด อีกทั้งยังละทิ้งการขอดุอาอ์ การขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ และการมอบหมายต่อพระองค์ (ตะวักกุล) เพราะเห็นว่าสิ่งเหล่านั้นไม่มีประโยชน์ใด ๆ สิ่งที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ย่อมดำเนินไปและมาถึงอย่างแน่นอน โดยที่ดุอาอ์และการงานใด ๆ ก็ไม่อาจให้ประโยชน์ได้

คนเหล่านี้จำนวนมากยังยอมรับการอธรรมของผู้อธรรมและการบ่อนทำลายของผู้บ่อนทำลาย เพราะเห็นว่าสิ่งที่คนเหล่านั้นกระทำเป็นการกำหนดและความประสงค์ของอัลลอฮ์

และพวกเขาได้ละทิ้งการใช้ให้ทำความดีและการห้ามปรามความชั่ว ไม่ใส่ใจในการบังคับใช้บทลงโทษตามหลักศาสนา (หุดูด) และการลงโทษตอบแทน (กิศอศ) เพราะเห็นว่าความเสียหายและอาชญากรรมที่เกิดขึ้นนั้นเป็นสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แล้วอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

เชคุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ –ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน– ได้กล่าวถึงกลุ่มนี้และความเชื่อของพวกเขา…

…และสภาพของพวกเขาไว้ในหลายแห่งในหนังสือของท่าน โดยท่านกล่าวว่า «บรรดาผู้ที่ยอมรับเกาะฎออ์และเกาะดัร และอ้างว่าสิ่งนั้นสอดคล้องกับคำสั่งใช้และคำสั่งห้าม คนเหล่านี้ท้ายที่สุดแล้วจะนำไปสู่การละทิ้งบทบัญญัติต่าง ๆ รวมทั้งคำสั่งใช้และคำสั่งห้าม ทั้งที่ยอมรับในความเป็นพระผู้อภิบาล (อัร-รุบูบิยะฮ์) อันครอบคลุมทุกสิ่งที่ถูกสร้าง และยอมรับว่าไม่มีสัตว์ใดเลยเว้นแต่พระผู้อภิบาลของข้าพเจ้าทรงจับขมับของมันไว้ และนี่คือสิ่งที่กลุ่มต่าง ๆ จากพวกศูฟีและพวกฟุเกาะรออ์ประสบอยู่บ่อยครั้ง ไม่ว่าจะในด้านความเชื่อหรือในด้านสภาวะ (หาล) จนกระทั่งมีบางคนในหมู่พวกเขาหลุดออกไปสู่การอนุมัติสิ่งที่ถูกห้าม การละทิ้งสิ่งที่เป็นหน้าที่บังคับ และการยกเลิกบทลงโทษ»⁽¹⁾

และท่านยังกล่าวถึงพวกเขาอีกว่า «คนเหล่านี้เห็นว่าอัลลอฮ์คือผู้ทรงสร้างสรรพสิ่งทั้งปวง พระองค์จึงเป็นผู้ทรงสร้างการกระทำของบ่าวทั้งหลาย และเป็นผู้ทรงประสงค์ให้สรรพสิ่งเกิดขึ้น แต่หลังจากนั้นพวกเขากลับไม่แยกแยะระหว่างอีมานกับการปฏิเสธศรัทธา ระหว่างการรู้จักกับการปฏิเสธ ระหว่างความจริงกับความเท็จ ระหว่างผู้ได้รับทางนำกับผู้หลงผิด ระหว่างผู้อยู่ในแนวทางอันถูกต้องกับผู้หลงทาง ระหว่างนบีกับผู้อ้างตนเป็นนบี ระหว่างวะลีย์ (ผู้ใกล้ชิด) ของอัลลอฮ์กับศัตรูของพระองค์ ระหว่างผู้ที่อัลลอฮ์ทรงพอพระทัยกับผู้ที่ถูกกริ้ว ระหว่างผู้ที่อัลลอฮ์ทรงรักกับผู้ที่ถูกรังเกียจ ระหว่างความยุติธรรมกับการอธรรม ระหว่างความดีต่อบิดามารดากับการเนรคุณ ระหว่างการงานของชาวสวรรค์กับการงานของชาวนรก และระหว่างผู้มีคุณธรรมกับผู้ประพฤติชั่ว เนื่องจากพวกเขามองเห็นแต่สิ่งที่สรรพสิ่งทั้งหลายมีร่วมกัน อันได้แก่ การกำหนดที่มีมาก่อน พระประสงค์ที่มีผลเสมอ เดชานุภาพที่ครอบคลุม และการสร้างที่ทั่วถึง พวกเขาจึงมองเห็นแต่ส่วนที่มีร่วมกันระหว่างสิ่งถูกสร้าง และมืดบอดต่อสิ่งที่แยกความแตกต่างระหว่างทั้งสอง»⁽²⁾

«และผู้ที่ยึดแนวทางนี้อาจสุดโต่งถึงขั้นทำให้ตัวตนของสรรพสิ่งที่มีอยู่คืออัลลอฮ์ และยึดเอาความสอดคล้องกับพระประสงค์เชิงกำหนด (อัล-อิรอดะฮ์ อัล-เกาะดะริยะฮ์) มาอ้างในความชั่วที่เกิดขึ้นจากพวกเขา ดังคำพูดของอัล-หะรีรีย์ว่า "ข้าพเจ้าปฏิเสธพระเจ้าที่ถูกฝ่าฝืน" และคำพูดของอิบนุอิสรออีลว่า

ข้าพเจ้ากลายเป็นผู้ถูกกระทำตามสิ่งที่พระองค์ทรงเลือกจากข้าพเจ้า ดังนั้นการกระทำทั้งหมดของข้าพเจ้าล้วนเป็นการภักดี

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/256 ⁽²⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/60

และบางครั้งพวกเขาเรียกสิ่งนี้ว่า “ฮะกีเกาะฮ์” (สัจธรรม) โดยถือว่ามันคือสัจธรรมแห่งความเป็นพระผู้อภิบาล (อัร-รุบูบียะฮ์)»⁽¹⁾

อิบนุลก็อยยิมได้กล่าวถึงกลุ่มนี้และความหลงผิดของพวกเขาไว้ในหนังสืออันทรงคุณค่าของท่านชื่อ «ชิฟาอุลอะลีล» ว่า «ต่อมาได้มีอีกกลุ่มหนึ่งปรากฏขึ้น โดยอ้างว่าการเคลื่อนไหวที่มนุษย์เลือกเอง ซึ่งแท้จริงแล้วไม่มีการเลือกใด ๆ เลย ก็เหมือนกับการไหวของต้นไม้ยามลมพัด และเหมือนการเคลื่อนตัวของคลื่น พวกเขาอ้างว่ามนุษย์ถูกบังคับให้ภักดี และเขาไม่ได้ถูกทำให้ง่ายดายต่อสิ่งที่เขาถูกสร้างมาเพื่อมัน หากแต่เขาถูกบังคับและถูกจำกัดให้อยู่กับสิ่งนั้น

จากนั้นบรรดาผู้ตามของพวกเขาก็สืบทอดต่อมา โดยดำเนินรอยตามร่องรอยของพวกเขาและเจริญรอยตามแนวทางของพวกเขา พวกเขายืนยันแนวคิดนี้ ประกาศตนเป็นสังกัด และวางรากฐานให้แน่นหนา ยิ่งไปกว่านั้นยังเพิ่มเติมว่า ภาระหน้าที่ทั้งหมดที่พระผู้อภิบาลผู้ทรงสูงส่งทรงกำหนดแก่บ่าวของพระองค์ ล้วนเป็นการกำหนดสิ่งที่เกินความสามารถ และโดยแท้จริงแล้วมันก็เหมือนกับการสั่งให้คนง่อยปีนขึ้นไปยังชั้นฟ้าทั้งเจ็ด ดังนั้นการกำหนดให้มีอีมานและปฏิบัติตามบทบัญญัติต่าง ๆ ของมัน จึงเป็นการกำหนดสิ่งที่มิใช่การกระทำของบ่าว และมิใช่สิ่งที่อยู่ในความสามารถของเขา หากแต่เป็นการกำหนดให้กระทำสิ่งที่เป็นการกระทำของพระผู้ทรงเป็นหนึ่งเดียวในการสร้าง และทรงมีอานุภาพเหนือทุกสิ่ง พระองค์จึงทรงกำหนดให้บ่าวของพระองค์กระทำการกระทำของพระองค์เอง ทั้งที่พวกเขาไม่มีความสามารถที่จะกระทำได้ แล้วพระองค์ก็ทรงลงโทษพวกเขาเพราะสิ่งเหล่านั้น ทั้งที่โดยแท้จริงแล้วพวกเขามิใช่ผู้กระทำมัน

ต่อมาบรรดาผู้ที่ถือว่าเป็นผู้รู้ลึกซึ้งในหมู่พวกเขาจากกลุ่มนักบำเพ็ญตน (อัล-อุบบาด) ก็สืบทอดตามรอยพวกเขา โดยกล่าวว่า ในจักรวาลนี้ไม่มีการฝ่าฝืนใด ๆ เลยแม้แต่น้อย เพราะผู้กระทำนั้นเป็นผู้ภักดีต่อพระประสงค์ และสอดคล้องกับสิ่งที่ถูกประสงค์ ดังที่มีผู้กล่าวไว้ว่า:

ฉันได้กลายเป็นผู้ถูกกระทำตามสิ่งที่พระองค์ทรงเลือกจากตัวฉัน ดังนั้นการกระทำทั้งหมดของฉันล้วนเป็นการภักดี

เมื่อมีผู้ตำหนิคนหนึ่งในหมู่พวกเขาเกี่ยวกับการกระทำของเขา เขาก็ตอบว่า: หากฉันฝ่าฝืนคำสั่งของพระองค์ ฉันก็ได้ภักดีต่อพระประสงค์ของพระองค์แล้ว และผู้ที่ภักดีต่อพระประสงค์นั้นย่อมไม่ถูกตำหนิ และโดยแท้จริงแล้วเขาก็มิใช่ผู้ที่ควรถูกประณาม และบรรดาผู้ที่ถือว่าเป็นผู้รู้ลึกซึ้งในหมู่นักวิชาการกะลาม (อัล-มุตะกัลลิมูน) ของแนวคิดนี้ได้วางหลักว่า พระประสงค์ (อัล-อิรอดะฮ์) พระประสงค์ (อัล-มะชีอะฮ์) และความรัก (อัล-มะหับบะฮ์) ในส่วนที่เกี่ยวกับพระผู้อภิบาลผู้ทรงมหาบริสุทธิ์นั้นเป็นสิ่งเดียวกัน ดังนั้นความรักของพระองค์ก็คือพระประสงค์ของพระองค์นั่นเอง และทุกสิ่งที่อยู่ใน…

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/257

…ในจักรวาล ย่อมเป็นสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์และทรงต้องการ และทุกสิ่งที่พระองค์ทรงต้องการ พระองค์ย่อมทรงรักสิ่งนั้น

…และแท้จริงกลุ่มนี้ได้คิดต่ออัลลอฮ์ด้วยความคิดที่เลวร้ายที่สุด และกล่าวหาว่าพระองค์ทรงอธรรมอย่างน่ารังเกียจที่สุด พวกเขากล่าวว่า คำสั่งใช้และข้อห้ามของพระผู้อภิบาลนั้น เปรียบเสมือนการบังคับให้บ่าวไต่ขึ้นไปเหนือชั้นฟ้าทั้งหลาย และเสมือนการบังคับให้คนตายทำให้คนตายฟื้นคืนชีพ พวกเขาอ้างว่าอัลลอฮ์ทรงลงโทษปวงบ่าวของพระองค์อย่างรุนแรงที่สุด เพราะการกระทำสิ่งที่พวกเขาไม่สามารถละเว้นได้ และเพราะการละเว้นสิ่งที่พวกเขาไม่สามารถกระทำได้ ยิ่งไปกว่านั้น พระองค์ยังทรงลงโทษพวกเขาเพราะการกระทำของพระองค์เอง ซึ่งพวกเขาไม่มีความสามารถเหนือมันเลย ไม่มีผู้ใดได้รับความสะดวกให้กระทำสิ่งนั้น หากแต่เขาถูกบังคับให้กระทำ เราจะเห็นผู้รู้แจ้งในหมู่พวกเขาขับกลอนด้วยท่วงทำนอง พลางร้องทุกข์และกล่าวโทษพระผู้อภิบาลของตนว่าอธรรมต่อเขา ว่า

«พระองค์ทรงโยนเขาลงในทะเลทั้งที่ถูกมัดแขนไว้ แล้วตรัสแก่เขาว่า ระวัง ระวังเถิด อย่าให้ตัวเปียกน้ำเป็นอันขาด»⁽¹⁾

อิบนุลก็อยยิมได้ตระหนักว่า มนุษย์จำพวกนี้มุ่ง «โยนบาปของพวกเขาไปให้แก่เกาะดัร และปลดเปลื้องตนเองจากบาปและความผิดทั้งหลาย พวกเขากล่าวว่า แท้จริงแล้วสิ่งเหล่านั้นคือการกระทำของพระผู้ทรงสร้างผู้ทรงรอบรู้»⁽²⁾

ผู้เขียนบทนำของหนังสือ «อัช-ชิฟาอ์» ก็ได้ตระหนักเช่นกันว่า สาเหตุนี้เองที่ทำให้ «แนวคิดที่แพร่หลายในทุกยุคสมัยคือลัทธิญับรฺ (ลัทธิที่ถือว่ามนุษย์ถูกบังคับ)» โดยเขากล่าวว่า «หลักความเชื่อแบบญับรฺนั้นปลดเปลื้องความรับผิดชอบออกจากมนุษย์ ยกภาระแห่งบาปที่เขาได้ก่อไว้ออกจากตัวเขา และโยนความรับผิดชอบไปให้แก่พลังที่ขับเคลื่อนเจตนาของมนุษย์ ผลักดันความปรารถนาของเขา และชี้นำเขาในการกระทำต่าง ๆ ด้วยเหตุนี้ คนส่วนใหญ่จึงแทบจะยึดถือลัทธิญับรฺกันทั้งสิ้น ผู้ที่เป็นพวกบูชารูปเคารพก็เชื่อว่ากิจการของตนอยู่ในมือของเหล่าพระเจ้าที่ตนเคารพบูชา บ้างก็โยนความรับผิดชอบไปให้แก่กาลเวลา และเชื่อว่ามนุษย์ตกอยู่ใต้ความผันผวนของเหตุการณ์ต่าง ๆ

⁽¹⁾ ชิฟาอุลอะลีล ของอิบนุลก็อยยิม หน้า 15, 16 ⁽²⁾ ชิฟาอุลอะลีล หน้า 16

และผู้ที่อ้างว่าตนศรัทธาต่ออัลลอฮ์ก็เชื่อว่ากำหนดสภาวะทั้งหลายบงการเขาไปตามที่มันต้องการ และเชื่อว่าตนถูกพรากเจตนารมณ์และไร้ซึ่งการเลือก จนกระทั่งประเด็นนี้มีรูปลักษณ์ใหม่ในยุคสมัยใหม่ โดยพวกมุจบิเราะฮ์ (ผู้ถือว่ามนุษย์ถูกบังคับ) ในหมู่พวกเขากล่าวว่า เจตนารมณ์ของมนุษย์ถูกจำกัดด้วยสัญชาตญาณ พันธุกรรม และสภาพแวดล้อม และมนุษย์ไม่มีส่วนในการก่อให้เกิดสิ่งเหล่านี้ ดังนั้นเขาจึงไม่มีการเลือกในความผิดและบาปที่เขากระทำ เพราะเจตนารมณ์ไม่มีผลใด ๆ ต่อแรงจูงใจภายในจิตใจ หากแต่มันคือผลที่เกิดจากแรงจูงใจเหล่านั้น และมันอยู่ภายใต้อิทธิพลของปัจจัยทางจิตใจหรือปัจจัยภายนอกอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้

และเมื่อแนวคิดลัทธิญับร์ (ลัทธิที่ถือว่ามนุษย์ถูกบังคับ) แพร่หลายในหมู่มุสลิมในยุคหลัง ๆ ผ่านทางกลุ่มแนวทางที่เบี่ยงเบนและพวกนักตะเศาวุฟ มันก็ได้ก่อความเสียหายอย่างใหญ่หลวง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อควบคู่ไปกับการละทิ้งการใช้มูลเหตุ (อัสบาบ) บางคนในหมู่พวกเขากล่าวไว้ว่า

ปากกาแห่งเกาะฎออ์ได้จารึกสิ่งที่จะเกิดขึ้นไว้แล้ว ดังนั้นการเคลื่อนไหวและการหยุดนิ่งย่อมเท่ากัน เป็นความบ้าคลั่งของท่านที่จะดิ้นรนแสวงหาปัจจัยยังชีพ ในขณะที่ทารกในครรภ์อันมืดมิดยังได้รับปัจจัยยังชีพ⁽¹⁾

และคำกล่าวของกลุ่มนี้นำไปสู่การปฏิเสธศรัทธาต่ออัลลอฮ์ และการปฏิเสธสิ่งที่มีมาในคัมภีร์ทั้งหลายของพระองค์ และสิ่งที่บรรดาเราะซูลของพระองค์ได้แจ้งไว้ อิบนุตัยมียะฮ์ เราะหิมะฮุลลอฮ์ ตะอาลา กล่าวว่า

«ผู้ใดที่ยืนยันกำหนดสภาวะ (อัล-เกาะดัร) แล้วใช้มันเป็นข้ออ้างเพื่อล้มล้างคำสั่งใช้และคำสั่งห้าม เขาย่อมเลวร้ายยิ่งกว่าผู้ที่ยืนยันคำสั่งใช้และคำสั่งห้ามแต่ไม่ยืนยันกำหนดสภาวะ และเรื่องนี้เป็นที่เห็นพ้องกันระหว่างมุสลิมและผู้อื่นจากบรรดาผู้นับถือศาสนาต่าง ๆ ในหมู่มนุษย์ทั้งปวง เพราะแท้จริงผู้ที่อ้างกำหนดสภาวะและการประจักษ์ถึงความเป็นพระผู้อภิบาล (อัร-รุบูบียะฮ์) ที่ครอบคลุมสรรพสิ่งทั้งปวง โดยไม่แยกแยะระหว่างสิ่งที่ถูกใช้กับสิ่งที่ถูกห้าม ระหว่างผู้ศรัทธากับผู้ปฏิเสธศรัทธา และระหว่างผู้ภักดีกับผู้ฝ่าฝืน เขาย่อมไม่ได้ศรัทธาต่อเราะซูลคนใดเลย และไม่ได้ศรัทธาต่อคัมภีร์ใด ๆ เลย และสำหรับเขาแล้ว อาดัมกับอิบลีสย่อมเท่าเทียมกัน นูหฺกับกลุ่มชนของท่านย่อมเท่าเทียมกัน

⁽¹⁾ ชิฟาอ์ อัล-อะลีล หน้า 5

และมูซากับฟิรเอาน์ก็เท่าเทียมกัน และบรรดาผู้นำหน้ารุ่นแรก (อัส-สาบิกูนัล-เอาวะลูน) กับบรรดากาฟิรก็เท่าเทียมกัน»⁽¹⁾

และท่าน (อิบนุตัยมียะฮ์) ยังได้กล่าวถึงพวกเขาอีกว่า «ผู้ใดที่ยอมรับว่าความรู้ของอัลลอฮ์และการบันทึกของพระองค์มีมาก่อนแล้ว แต่กลับอ้างว่าสิ่งนั้นทำให้ไม่จำเป็นต้องมีคำสั่งใช้ คำสั่งห้าม และการปฏิบัติอะมัล และอ้างว่าเขาไม่จำเป็นต้องปฏิบัติอะมัลใด ๆ แต่ผู้ใดที่ถูกกำหนดให้มีความผาสุกก็จะได้เข้าสวรรค์โดยไม่ต้องมีอะมัลใด ๆ เลย และผู้ใดที่ถูกกำหนดให้มีความทุกข์ระทมก็จะประสบความทุกข์ระทมโดยไม่ต้องมีอะมัลใด ๆ คนเหล่านี้ย่อมเป็นกาฟิรยิ่งกว่าพวกนั้น (หมายถึงพวกที่ปฏิเสธเกาะดัร) และหลงทางยิ่งกว่า เนื้อหาของคำกล่าวของคนเหล่านี้คือการยกเลิกคำสั่งใช้และคำสั่งห้าม สิ่งที่ฮะลาลและสิ่งที่ฮะรอม สัญญาแห่งรางวัลและคำขู่แห่งการลงโทษ และคนเหล่านี้เป็นกาฟิรยิ่งกว่าชาวยิวและชาวคริสต์อย่างมาก»⁽²⁾

และท่านยังได้กล่าวอีกว่า «คนกลุ่มนี้ หากพวกเขายังคงยืนกรานอยู่บนความเชื่อนี้ พวกเขาก็เป็นกาฟิรยิ่งกว่าชาวยิวและชาวคริสต์ เพราะชาวยิวและชาวคริสต์ยังศรัทธาต่อคำสั่งใช้และคำสั่งห้าม สัญญาแห่งรางวัลและคำขู่แห่งการลงโทษ ผลบุญและการลงโทษ แต่พวกเขาบิดเบือน เปลี่ยนแปลง และศรัทธาต่อบางส่วนและปฏิเสธต่อบางส่วน»⁽³⁾

การโต้ตอบกลุ่มเกาะดะรียะฮ์ญับรียะฮ์

การโต้ตอบความหลงผิดของกลุ่มนี้มีหลายแง่มุม ดังนี้

ประการแรก: ความผิดพลาดของพวกเขาในการใช้คำว่า "อัล-ญับร์" (การถูกบังคับ) กับการกระทำต่าง ๆ ที่มนุษย์กระทำ

คนเหล่านี้ได้ใช้ถ้อยคำที่ไม่ปรากฏในอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ทั้งที่สิ่งที่จำเป็นสำหรับบ่าวทั้งหลายคือการใช้ถ้อยคำที่ตัวบททั้งหลายได้นำมา อัล-ลาละกาอีย์ได้รายงานด้วยสายรายงานของท่านไปยัง…

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/100 ⁽²⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/288 ⁽³⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/262

บะกียะฮ์กล่าวว่า: ฉันได้ถามอัล-เอาซาอีย์และอัซ-ซุบัยดีย์เกี่ยวกับเรื่อง "อัล-ญับรุ" (การบังคับ)

อัซ-ซุบัยดีย์ตอบว่า: กิจการของอัลลอฮ์และเดชานุภาพของพระองค์นั้นยิ่งใหญ่เกินกว่าที่พระองค์จะทรงบังคับและขืนใจ แต่พระองค์ทรงตัดสิน (ยักฎี) ทรงกำหนด (ยุก็อดดิร) ทรงสร้าง และทรงประทานธรรมชาติ (ยัจญ์บิล) แก่บ่าวของพระองค์ตามที่พระองค์ทรงประสงค์

อัล-เอาซาอีย์ตอบว่า: ฉันไม่รู้ว่าคำว่า "อัล-ญับรุ" มีที่มาจากอัลกุรอานและซุนนะฮ์ ฉันจึงเกรงที่จะกล่าวเช่นนั้น แต่สิ่งที่มีคือ อัล-เกาะฎออ์ (การตัดสิน) อัล-เกาะดัร (การกำหนด) อัล-ค็อลกุ (การสร้าง) และอัล-ญับลุ (การประทานธรรมชาติ) สิ่งเหล่านี้เป็นที่รู้กันในอัลกุรอานและในหะดีษจากท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ»⁽¹⁾

คำกล่าวทำนองนี้ยังมีรายงานมาจากบรรดาอุละมาอ์สะลัฟจำนวนหนึ่ง เช่น ซุฟยาน อัษ-เษารีย์ อบูอิสหาก อัล-ฟะซารีย์ และท่านอื่น ๆ⁽²⁾

แท้จริงพวกท่านปฏิเสธการกล่าวอย่างเหมารวมว่ามนุษย์ถูกบังคับให้กระทำการกระทำของตน เพราะคำว่า "อัล-ญับรุ" เป็นคำที่มีความหมายคลุมเครือ บางครั้งคำว่า "การบังคับ" อาจหมายถึงการขืนใจ ดังที่ท่านกล่าวว่า "พ่อบังคับลูกสาวให้แต่งงาน" และ "ผู้ปกครองบังคับชายคนหนึ่งให้ขายทรัพย์สินของเขาเพื่อชำระหนี้" ความหมายของการบังคับในที่นี้คือการขืนใจ ดังนั้นความหมายของคำพูดของพวกเขาที่ว่า "อัลลอฮ์ทรงบังคับบ่าวทั้งหลาย" ก็คือ พระองค์ทรงขืนใจพวกเขา มิใช่ว่าพระองค์ทรงทำให้พวกเขามีเจตนาต่อการกระทำของตน และเลือกกระทำสิ่งนั้นด้วยความรักและความพึงพอใจ

การใช้คำนี้อย่างเหมารวมกับอัลลอฮ์ ตะบาเราะกะ วะตะอาลา จึงเป็นความผิดพลาดที่ชัดแจ้ง «เพราะอัลลอฮ์ทรงสูงส่งและยิ่งใหญ่เกินกว่าที่จะทรงบังคับผู้ใด แท้จริงผู้ที่บังคับผู้อื่นนั้น คือผู้ที่ไร้ความสามารถที่จะทำให้ผู้นั้นมีเจตนาต่อการกระทำ เลือกกระทำ รัก และพึงพอใจในสิ่งนั้น ส่วนอัลลอฮ์ ผู้ทรงมหาบริสุทธิ์ ทรงมีความสามารถเหนือสิ่งนั้น พระองค์คือผู้ทรงทำให้ผู้ที่มีเจตนาต่อการกระทำ ผู้ที่รักและพึงพอใจในการกระทำนั้น เป็นผู้ที่มีเจตนา รัก และพึงพอใจในสิ่งนั้น แล้วจะกล่าวได้อย่างไรว่าพระองค์ทรงบังคับและขืนใจเขา ดังที่สิ่งถูกสร้างบังคับสิ่งถูกสร้างด้วยกัน»⁽³⁾

⁽¹⁾ ชัรหุ อิอ์ติกอดิ อุศูลิ อะฮ์ลิสสุนนะฮ์ หน้า 700, มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/105 ⁽²⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ 8/132, 294, 461 ⁽³⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/463

ส่วนการใช้คำว่า "อัล-ญับร์" (การบังคับ) โดยหมายถึงว่า อัลลอฮ์ทรงทำให้บ่าวทั้งหลายเป็นผู้ที่มีเจตนาต่อสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์จากพวกเขา และเป็นผู้เลือกกระทำสิ่งนั้นเองโดยไม่ถูกบีบบังคับ ความหมายนี้ถือว่าถูกต้อง สะลัฟบางท่านได้กล่าวถึงความหมายของพระนาม "อัล-ญับบาร" ว่า คือผู้ที่ทรงทำให้บ่าวทั้งหลายเป็นไปตามสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์⁽¹⁾

และเนื่องจากคำว่า "อัล-ญับร์" เป็นคำที่มีความหมายกว้างคลุมเครือ ใช้ได้ทั้งในความหมายนี้และความหมายนั้น สะลัฟจึงห้ามใช้คำนี้ ไม่ว่าจะในเชิงปฏิเสธหรือในเชิงยืนยัน

ท่านชัยค์อัล-อิสลามได้อ้างจากอบูบักร อัล-ค็อลลาล ในหนังสือของท่านชื่อ "อัส-สุนนะฮ์" ว่า อัล-มัรรูซีย์ได้กล่าวแก่อิมามอะห์มัดว่า "โอ้ อบูอับดิลลาฮ์ มีชายคนหนึ่งกล่าวว่า อัลลอฮ์ทรงบังคับบ่าวทั้งหลาย" ท่านตอบว่า "เราไม่กล่าวเช่นนี้" และท่านคัดค้านคำพูดนั้น แล้วกล่าวว่า «อัลลอฮ์ทรงให้ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์หลงผิด และทรงชี้นำผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์»

ท่านยังได้อ้างจากอัล-มัรรูซีย์ว่า มีชายคนหนึ่งกล่าวว่า "อัลลอฮ์มิได้ทรงบังคับบ่าวทั้งหลายให้ทำบาป" แล้วอีกคนหนึ่งได้โต้ตอบเขาว่า "อัลลอฮ์ทรงบังคับบ่าวทั้งหลาย" โดยเขาต้องการยืนยันเรื่องเกาะดัร พวกเขาจึงไปถามอะห์มัด บิน หันบัล ในเรื่องนั้น ท่านได้คัดค้านทั้งสองคน คือทั้งผู้ที่กล่าวว่า "ทรงบังคับ" และผู้ที่กล่าวว่า "มิได้ทรงบังคับ" จนกระทั่งเขาได้เตาบะฮ์ และท่านสั่งให้เขากล่าวว่า «ทรงให้ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์หลงผิด และทรงชี้นำผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์»

และท่านได้อ้างจากอบูอิสหาก อัล-ฟะซารีย์ว่า ท่านกล่าวว่า อัล-เอาซาอีย์ได้มาหาฉันแล้วกล่าวว่า "มีชายสองคนมาหาฉันและถามฉันเรื่องเกาะดัร ฉันจึงอยากพาพวกเขามาหาท่าน เพื่อให้ท่านได้ฟังคำพูดของพวกเขาและตอบพวกเขา"

ฉันกล่าวว่า "ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน ท่านเองสมควรที่จะเป็นผู้ตอบมากกว่า"

เขากล่าวว่า แล้วอัล-เอาซาอีย์ก็มาหาฉันพร้อมกับชายสองคนนั้น แล้วกล่าวว่า "พวกท่านทั้งสองจงพูดเถิด"

ทั้งสองจึงกล่าวว่า "มีกลุ่มคนจากพวกเกาะดะรียะฮ์ (ผู้ปฏิเสธเกาะดัร) มาหาพวกเรา แล้วพวกเขาได้โต้แย้งกับพวกเราในเรื่องเกาะดัร และพวกเราก็ได้โต้แย้งพวกเขา

⁽¹⁾ ดู: มัจมูอ์ ฟะตาวา ชัยค์อัล-อิสลาม 8/464

ในเรื่องนั้น จนกระทั่งมันได้นำพาพวกเราและพวกเขาไปถึงขั้นที่พวกเรากล่าวว่า อัลลอฮ์ทรงบังคับเราให้กระทำสิ่งที่พระองค์ทรงห้ามเรา ทรงขวางกั้นระหว่างเรากับสิ่งที่พระองค์ทรงใช้เรา และทรงให้ริซกีแก่เราด้วยสิ่งที่พระองค์ทรงห้ามเรา

ข้าพเจ้าจึงกล่าวว่า "โอ้ท่านทั้งหลาย แท้จริงบรรดาผู้ที่มาหาพวกท่านพร้อมกับสิ่งที่พวกเขานำมานั้น ได้อุตริบิดอะฮ์ขึ้นและได้ก่อสิ่งใหม่ขึ้น และข้าพเจ้าเห็นว่าพวกท่านได้ออกจากบิดอะฮ์หนึ่งไปสู่สิ่งที่เหมือนกับที่พวกเขาได้ออกไปสู่"

อัล-เอาซาอีย์จึงกล่าวว่า "ท่านกล่าวถูกต้องและกล่าวได้ดียิ่งแล้ว โอ้อบูอิสหาก"⁽¹⁾

ประการที่สอง: การปฏิเสธการมีสิทธิ์เลือกในการกระทำของบ่าวคือความบกพร่องทางสติปัญญา

บรรดาผู้ที่อ้างว่ามนุษย์ไม่มีเจตนาที่ใช้ในการกระทำนั้น ได้ละทิ้งสติปัญญาของตนเอง พวกเขาจึงหลงผิดและทำให้ผู้อื่นหลงผิด มิฉะนั้นแล้ว เรารู้จากตัวของเราเองว่าการเคลื่อนไหวของเรานั้นไม่เหมือนกับการเคลื่อนไหวของวัตถุที่ไร้ชีวิต ซึ่งไม่มีอำนาจใด ๆ ด้วยตัวของมันเองในการเคลื่อนไหวและการหยุดนิ่งของมัน

ยิ่งไปกว่านั้น เราสามารถแยกแยะระหว่างการเคลื่อนไหวที่ไม่ได้เกิดจากเจตนาซึ่งเกิดขึ้นในร่างกายของเรา กับการเคลื่อนไหวที่เกิดจากเจตนา การเต้นของหัวใจ การทำงานของปอดทั้งสองข้าง การไหลเวียนของเลือดในเส้นเลือดของมนุษย์ และกระบวนการอันซับซ้อนนับพัน ๆ อย่างที่เกิดขึ้นในร่างกายของเรา โดยที่เราไม่รู้จักและไม่รับรู้ถึงมัน สิ่งเหล่านี้เราไม่มีสิทธิ์เลือกใด ๆ ทว่ามันเป็นการเคลื่อนไหวโดยจำเป็นที่มนุษย์ไม่มีเจตนาในการก่อให้เกิดและทำให้มันเป็นจริง และที่เหมือนกันนั้นคือการเคลื่อนไหวของผู้ที่เป็นโรคมือสั่น ซึ่งไม่สามารถหยุดการสั่นของมือตนเองได้

ส่วนการกิน การดื่ม การขี่พาหนะ การซื้อขาย การนั่ง การยืน การแต่งงาน การหย่าร้างของมนุษย์ และสิ่งอื่น ๆ ทำนองนี้ ล้วนเกิดขึ้นด้วยเจตนา ความสามารถ และความประสงค์ บรรดาผู้ที่ปลดความสามารถนี้ออกไปจากมนุษย์นั้น สติปัญญาของพวกเขาได้หลงผิด และมาตรวัดต่าง ๆ ของพวกเขาก็ได้ผิดเพี้ยนไป

และอัลกุรอานนั้นเต็มไปด้วยการระบุการกระทำต่าง ๆ ไปยังผู้ที่ได้กระทำมัน ดังเช่นที่พระองค์อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «และได้มาจาก…

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/103

…จากปลายเมือง ได้มีชายคนหนึ่งรีบรุดมา» (ซูเราะฮ์ยาซีน 36:20), «ครั้นเมื่อทั้งสองได้ยอมจำนน และเขา (อิบรอฮีม) ได้ให้เขา (ลูกชาย) นอนตะแคงหน้าผากลง» (ซูเราะฮ์อัศ-ศอฟฟาต 37:103), «แล้วมูซาก็ได้ชกเขา และทำให้เขาตาย» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะศ็อศ 28:15), «แล้วเขาก็ได้ออกไปหาพวกพ้องของเขาพร้อมด้วยเครื่องประดับของเขา» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะศ็อศ 28:79) ตัวบทในเรื่องนี้มีมากมายจนยากที่จะนับได้ ซึ่งล้วนระบุว่าการกระทำนั้นเป็นของผู้ที่ได้กระทำมัน

ประการที่สาม: การกล่าวอ้างของพวกเขาว่า ทุกสิ่งที่อัลลอฮ์ได้กำหนดและได้ทรงสร้างขึ้นนั้น พระองค์ทรงพอพระทัยและทรงรักมัน

การกล่าวอ้างนี้เป็นสิ่งที่โมฆะ เพราะอัลลอฮ์ทรงประสงค์ให้การปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) ชิริก บาปและการฝ่าฝืนต่าง ๆ เกิดขึ้น เช่น การผิดประเวณี การลักขโมย การเนรคุณบิดามารดา การโกหก การเป็นพยานเท็จ และการกินทรัพย์สินของผู้อื่นโดยมิชอบ แต่พระองค์ทรงรังเกียจสิ่งเหล่านั้น ทรงกริ้วมัน และทรงห้ามบ่าวของพระองค์จากสิ่งเหล่านั้น

อิบนุลก็อยยิมกล่าวว่า "เชคุลอิสลาม -ขออัลลอฮ์ทรงทำให้วิญญาณของท่านบริสุทธิ์- ได้เล่าให้ฉันฟังว่า ท่านได้ตำหนิบุคคลหนึ่งจากกลุ่มนี้ที่รักสิ่งที่อัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ทรงรังเกียจ

ผู้ถูกตำหนิจึงกล่าวแก่ท่านว่า 'ความรักนั้นคือไฟที่แผดเผาทุกสิ่งในหัวใจ นอกจากสิ่งที่ผู้เป็นที่รักประสงค์ และทุกสิ่งในจักรวาลล้วนเป็นสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ แล้วฉันจะรังเกียจสิ่งใดจากมันได้เล่า?'

เชคจึงกล่าวแก่เขาว่า 'หากอัลลอฮ์ทรงกริ้วต่อกลุ่มชนหนึ่ง ทรงสาปแช่งพวกเขา ทรงโกรธเคืองพวกเขา และทรงตำหนิพวกเขา แล้วท่านกลับไปเป็นมิตรกับพวกเขา รักการกระทำของพวกเขา และพึงพอใจต่อมัน เช่นนี้ท่านเป็นผู้ภักดีต่อพระองค์ หรือเป็นศัตรูต่อพระองค์?'

ท่านกล่าวว่า: แล้วชาวญับรีผู้นั้นก็นิ่งอึ้ง ไม่อาจพูดอะไรได้แม้แต่คำเดียว"⁽¹⁾

และจะมีการอภิปรายเพิ่มเติมในประเด็นนี้ เมื่อกล่าวถึงความประสงค์เชิงการสร้าง (อัล-อิรอดะฮ์ อัล-เกาว์นิยะฮ์) และความประสงค์เชิงบทบัญญัติ (อัล-อิรอดะฮ์ อัช-ชัรอียะฮ์)

⁽¹⁾ ชิฟาอ์ อัล-อะลีล หน้า 16

ประการที่สี่: การที่พวกเขาอ้างว่า การศรัทธาต่อเกาะดัรทำให้ต้องละทิ้งการงานและละเลยมูลเหตุ

กลุ่มนี้ผิดพลาดที่อ้างว่า เมื่อศรัทธาต่อเกาะดัรแล้ว บ่าวก็ไม่จำเป็นต้องลงมือกระทำการงานใด ๆ อีก พวกเขาไม่เข้าใจแก่นแท้ของเกาะดัร อัลลอฮ์ทรงกำหนดทั้งผลลัพธ์และมูลเหตุของผลลัพธ์นั้น พระองค์มิได้ทรงกำหนดผลที่เกิดขึ้นโดยปราศจากมูลเหตุ ผู้ใดอ้างว่าอัลลอฮ์ทรงกำหนดผลลัพธ์และสิ่งที่เป็นผลโดยไม่มีบทนำและมูลเหตุของมัน ผู้นั้นได้กล่าวเท็จต่ออัลลอฮ์อย่างร้ายแรงที่สุด

เมื่ออัลลอฮ์ทรงกำหนดให้ผู้หนึ่งได้รับริซกี (ปัจจัยยังชีพ) พระองค์ก็ทรงกำหนดมูลเหตุที่ทำให้เขาได้รับริซกีนั้นด้วย ผู้ใดอ้างว่าตนไม่จำเป็นต้องขวนขวายแสวงหาริซกี เพราะริซกีที่ถูกกำหนดไว้แก่ตนจะมาถึงเองไม่ว่าจะขวนขวายหรือไม่ก็ตาม ผู้นั้นย่อมไม่เข้าใจการกำหนดของอัลลอฮ์ที่มีต่อปวงบ่าวของพระองค์

และเมื่ออัลลอฮ์ทรงกำหนดให้ผู้หนึ่งได้รับบุตร ก็หมายความว่าพระองค์ทรงกำหนดให้เขาแต่งงานและอยู่ร่วมกับภรรยาของเขาด้วย ดังนั้นมูลเหตุต่าง ๆ ก็เป็นส่วนหนึ่งของการกำหนดเช่นกัน

อัลลอฮ์ทรงกำหนดว่าผู้หนึ่งจะได้เข้าสวรรค์ และพร้อมกันนั้นพระองค์ก็ทรงกำหนดว่าบุคคลผู้นี้จะมีอีมาน ประกอบความดี และยืนหยัดมั่นคงตามคำบัญชาของอัลลอฮ์ และพระองค์ทรงกำหนดว่าอีกผู้หนึ่งจะเป็นชาวนรก และทรงกำหนดมูลเหตุของสิ่งนั้นด้วย คือการที่เขาละทิ้งอีมานและการงานที่ดี

พระองค์ทรงกำหนดว่าผู้หนึ่งจะเจ็บป่วย แล้วเขาก็รับประทานยาจนหายป่วย อัลลอฮ์ทรงกำหนดความเจ็บป่วย และทรงกำหนดมูลเหตุที่ขจัดความเจ็บป่วยและทำให้หายป่วยด้วย

อัลลอฮ์ทรงกำหนดว่าผู้หนึ่งจะวิงวอนขอดุอาอ์และขอความช่วยเหลือจากพระองค์ แล้วพระองค์ก็ทรงตอบรับดุอาอ์ของเขาและทรงรับความหวังของเขา และทรงกำหนดว่าอีกผู้หนึ่งจะไม่วิงวอนและไม่หวังพึ่งพระองค์ แล้วพระองค์ก็ทรงปล่อยให้เขาพึ่งพาตัวเอง และปล่อยให้เขาจมอยู่ในความทุกข์ยากของเขา ดังนั้นอัลลอฮ์ทรงกำหนดทั้งสิ่งที่เป็นผลและทรงกำหนดมูลเหตุของมันด้วย ผู้ใดอ้างว่าผลจะเกิดขึ้นได้โดยไม่มีมูลเหตุ แท้จริงผู้นั้นไม่เข้าใจศาสนาของอัลลอฮ์ และไม่รู้จักการกำหนดของอัลลอฮ์ เขาก็เหมือนกับผู้ที่อ้างว่าบุตรจะเกิดมา

…โดยปราศจากสาเหตุ และ (เชื่อว่า) พืชผลจะงอกงามขึ้นได้โดยไม่มีน้ำและไม่มีดิน ความอิ่มจะเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องรับประทานอาหาร และความหายกระหายจะเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องดื่มน้ำ

ตัวบทที่บ่งชี้ถึงสิ่งที่เราได้อธิบายและชี้แจงไว้นี้มีอยู่มากมาย

ตัวบทจากอัลกุรอานและซุนนะฮ์เต็มไปด้วยคำสั่งให้ยึดถือสาเหตุ (อัสบาบ) ที่ศาสนาบัญญัติให้กระทำในกิจการต่าง ๆ ของชีวิต โดยได้สั่งใช้ให้ทำงานและขวนขวายในการแสวงหาปัจจัยยังชีพ ให้เตรียมกำลังเพื่อเผชิญหน้ากับศัตรู และให้เตรียมเสบียงสำหรับการเดินทาง

فَإِذَا قُضِيَتِ ٱلصَّلَوٰةُ فَٱنتَشِرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ وَٱبْتَغُوا۟ مِن فَضْلِ ٱللَّهِ

فَٱمْشُوا۟ فِى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا۟ مِن رِّزْقِهِۦ

وَأَعِدُّوا۟ لَهُم مَّا ٱسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ ٱلْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِۦ عَدُوَّ ٱللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ

وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَىٰ

وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدْعُونِىٓ أَسْتَجِبْ لَكُمْ

قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ ٱسْتَعِينُوا۟ بِٱللَّهِ وَٱصْبِرُوٓا۟

อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «ครั้นเมื่อการละหมาดได้สิ้นสุดลงแล้ว ก็จงแยกย้ายกันไปในแผ่นดิน และจงแสวงหาจากความโปรดปรานของอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัล-ญุมุอะฮ์ 62:10) และตรัสว่า «ดังนั้นพวกเจ้าจงเดินไปตามทิศทางต่าง ๆ ของมัน และจงบริโภคจากปัจจัยยังชีพของพระองค์» (ซูเราะฮ์อัล-มุลก์ 67:15) และตรัสว่า «และพวกเจ้าจงเตรียมไว้สำหรับพวกเขาเท่าที่พวกเจ้าสามารถจะทำได้ ซึ่งกำลังและม้าที่ผูกเตรียมไว้ เพื่อให้ศัตรูของอัลลอฮ์และศัตรูของพวกเจ้าเกรงขาม» (ซูเราะฮ์อัล-อันฟาล 8:60) และพระองค์ทรงสั่งใช้ผู้เดินทางไปประกอบพิธีหัจญ์ให้เตรียมเสบียง โดยตรัสว่า «และพวกเจ้าจงเตรียมเสบียงเถิด แท้จริงเสบียงที่ดีที่สุดนั้นคือความยำเกรง» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:197) และทรงสั่งใช้ให้ขอดุอาอ์และขอความช่วยเหลือ โดยตรัสว่า «และพระผู้อภิบาลของพวกเจ้าตรัสว่า จงวิงวอนขอต่อข้า ข้าจะตอบรับแก่พวกเจ้า» (ซูเราะฮ์ฆอฟิร 40:60) และ «มูซาได้กล่าวแก่กลุ่มชนของเขาว่า จงขอความช่วยเหลือต่ออัลลอฮ์ และจงอดทน» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์ร็อฟ 7:128)

และพระองค์ทรงสั่งใช้ให้ยึดถือสาเหตุตามบทบัญญัติศาสนาที่นำไปสู่ความพึงพอพระทัยของพระองค์และสวรรค์ของพระองค์ เช่น การละหมาด การถือศีลอด การจ่ายซะกาต และการประกอบพิธีหัจญ์

ชีวิตของท่านเราะซูล ﷺ และบรรดาศอฮาบะฮ์ของท่าน ตลอดจนชีวิตของบรรดาเราะซูลทั้งหมด และผู้ที่ดำเนินตามแนวทางของพวกเขา ล้วนเป็นพยานยืนยันว่าพวกเขายึดถือสาเหตุ และมุ่งมั่นอุตสาหะในการปฏิบัติงาน

แท้จริงการยึดถือสาเหตุนั้นเป็นส่วนหนึ่งของกำหนดสภาวการณ์ (เกาะดัร) ของอัลลอฮ์ ตะบาเราะกะ วะตะอาลา มิใช่สิ่งที่ขัดแย้งกับเกาะดัร และมิใช่สิ่งที่ปฏิเสธเกาะดัรแต่อย่างใด

ท่านเราะซูล ﷺ ได้สอนให้บรรดาศอฮาบะฮ์ของท่านเข้าใจความหมายของเกาะดัร และว่ามันมิได้ทำให้จำเป็นต้องละทิ้งการงาน

اعملوا فكل ميسر لما خلق له

فَأَمَّا مَنْ أَعْطَىٰ وَٱتَّقَىٰ ﴿٥﴾ وَصَدَّقَ بِٱلْحُسْنَىٰ ﴿٦﴾ فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلْيُسْرَىٰ ﴿٧﴾ وَأَمَّا مَنۢ بَخِلَ وَٱسْتَغْنَىٰ ﴿٨﴾ وَكَذَّبَ بِٱلْحُسْنَىٰ ﴿٩﴾ فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلْعُسْرَىٰ ﴿١٠﴾

ทว่ากลับทำให้จำเป็นต้องมุ่งมั่นและพากเพียรพยายามเพื่อให้บรรลุสิ่งที่มนุษย์ใฝ่ฝันจะได้รับและทำให้เป็นจริง เหล่าศอฮาบะฮ์เคยถามท่านเราะซูล ﷺ ถึงประโยชน์ของการปฏิบัติอะมัล ในเมื่อการงานทั้งหลายได้ถูกกำหนดและตัดสินไว้แล้ว ปากกาได้แห้งไปแล้วพร้อมกับการบันทึกสิ่งเหล่านั้น และพระผู้อภิบาลแห่งสากลโลกได้ทรงกำหนดเสร็จสิ้นแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า «พวกท่านจงปฏิบัติเถิด เพราะทุกคนจะได้รับความสะดวกไปสู่สิ่งที่เขาถูกสร้างมาเพื่อมัน» แล้วท่าน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) ได้อ่านอายะฮ์ว่า «ส่วนผู้ที่บริจาคและยำเกรง และเชื่อมั่นในสิ่งที่ดีงาม เราก็จะให้ความสะดวกแก่เขาสู่หนทางที่ง่าย ส่วนผู้ที่ตระหนี่และถือว่าตนพอเพียงแล้ว และปฏิเสธสิ่งที่ดีงาม เราก็จะให้ความสะดวกแก่เขาสู่หนทางที่ยากลำบาก» (ซูเราะฮ์อัล-ลัยล์ 92:5-10)

ما كنت بأشدّ اجتهاداً مني الآن

ศอฮาบะฮ์บางท่านที่เข้าใจเจตนารมณ์ของอัลลอฮ์และเราะซูลของพระองค์ได้กล่าวเมื่อได้ยินหะดีษต่าง ๆ เกี่ยวกับเกาะดัรว่า «ฉันไม่เคยพากเพียรพยายามมากยิ่งไปกว่าตอนนี้เลย»

แท้จริงผู้ที่เข้าใจเจตนารมณ์ของอัลลอฮ์ในเรื่องเกาะดัร ย่อมรู้ว่าการกำหนดที่มีมาก่อนนั้นไม่ได้ขัดขวางการปฏิบัติอะมัล และไม่ได้ทำให้ต้องนิ่งเฉยมอบหมายโดยไม่ทำสิ่งใด หากแต่กลับผลักดันให้มุ่งมั่นพากเพียร และขวนขวายที่จะได้มาซึ่งสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตนทั้งในดุนยาและอาคิเราะฮ์

อย่างไรก็ตาม จำเป็นต้องตระหนักว่า บ่าวนั้นแม้จะยึดถือปัจจัยต่าง ๆ แต่ก็ไม่อนุญาตให้เขาพึ่งพิงและมอบหมาย (ตะวักกุล) ต่อปัจจัยเหล่านั้น ทว่าจำเป็นที่เขาจะต้องมอบหมายต่อผู้ทรงสร้างและผู้ทรงให้บังเกิดปัจจัยเหล่านั้น

บรรดาอุละมาอ์ของเราได้กล่าวไว้ว่า «การหันไปพึ่งพิงปัจจัยต่าง ๆ คือชิริกในเตาฮีด การลบล้างปัจจัยไม่ให้เป็นปัจจัยคือความบกพร่องทางสติปัญญา และการผินหลังให้แก่ปัจจัยต่าง ๆ โดยสิ้นเชิงคือการตำหนิบทบัญญัติ (ชะรีอะฮ์) แท้จริงแล้ว การมอบหมาย (ตะวักกุล) และการหวังนั้น คือความหมายที่ประกอบขึ้นจากสิ่งที่เตาฮีด สติปัญญา และบทบัญญัติกำหนดไว้

คำอธิบายในเรื่องนี้คือ การหันไปพึ่งพิงปัจจัยหมายถึงการที่หัวใจพึ่งพิงมัน หวังในมัน และอิงอาศัยมัน ซึ่งไม่มีสิ่งใดในบรรดาสิ่งถูกสร้างที่สมควรได้รับสิ่งนี้ เพราะมันไม่ได้เป็นอิสระด้วยตัวเอง และมันจำเป็นต้องมีสิ่งอื่นร่วมด้วยและมีสิ่งที่ขัดแย้งกับมัน ยิ่งไปกว่านั้น หากผู้ทรงเป็นต้นเหตุแห่งปัจจัยทั้งหลายไม่ทรงทำให้มันถูกใช้งาน มันก็จะไม่ถูกใช้งาน และนี่คือส่วนหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่าอัลลอฮ์คือพระผู้อภิบาลของทุกสิ่งและทรงเป็นเจ้าของมัน และว่า…

…ชั้นฟ้าทั้งหลาย แผ่นดิน และสิ่งที่อยู่ระหว่างทั้งสอง ตลอดจนวงโคจรทั้งหลายและสิ่งที่อยู่ในนั้น ล้วนมีผู้สร้างผู้บริหารจัดการซึ่งมิใช่พวกมันเอง ทั้งนี้เพราะทุกสิ่งที่เกิดจากวงโคจร ดวงดาว มะลาอิกะฮ์ หรือสิ่งอื่นใดก็ตาม ท่านจะพบว่ามันไม่ได้เป็นอิสระในการก่อให้เกิดเหตุการณ์ใดๆ ได้ด้วยตัวเอง แต่จำเป็นต้องมีผู้ร่วมและผู้ช่วยเหลือ และนอกจากนั้นมันยังมีสิ่งที่ขัดแย้งและสิ่งที่ขัดขวางอีกด้วย»⁽¹⁾

«ดังนั้น ทุกสาเหตุย่อมมีสิ่งที่ร่วมกับมันและมีสิ่งที่ตรงข้ามกับมัน หากสิ่งที่ร่วมกับมันไม่ช่วยเหลือ และสิ่งที่ตรงข้ามกับมันไม่ถูกปัดเป่าออกไป ผลของสาเหตุนั้นก็จะไม่เกิดขึ้น ฝนเพียงอย่างเดียวไม่อาจทำให้พืชงอกงามได้ นอกจากด้วยสิ่งที่ประกอบร่วมกับมัน เช่น อากาศ ดิน และอื่นๆ จากนั้นพืชผลก็ยังไม่สมบูรณ์จนกว่าภัยพิบัติที่ทำลายมันจะถูกปัดเป่าออกไป อาหารและเครื่องดื่มก็ไม่ให้การบำรุงร่างกาย นอกจากด้วยอวัยวะและพลังต่างๆ ที่ถูกทำให้มีขึ้นในร่างกาย และทั้งหมดนั้นก็ไม่เกิดประโยชน์ใดๆ หากสิ่งที่ทำลายไม่ถูกปัดเป่าออกไป»⁽²⁾

حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذَتِ ٱلْأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَٱزَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَآ أَنَّهُمْ قَـٰدِرُونَ عَلَيْهَآ أَتَىٰهَآ أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَـٰهَا حَصِيدًا كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِٱلْأَمْسِ

ผู้มีปัญญาในหมู่มนุษย์ย่อมรู้ดีว่า พวกเขาไม่ได้เป็นอิสระในการกระทำสิ่งที่พวกเขาต้องการได้ด้วยตนเอง หลายคนในหมู่พวกเขามีสาเหตุต่างๆ ถูกเตรียมพร้อมไว้ให้ แล้วกลับถูกกีดกั้นจากสิ่งที่เขาปรารถนาและต้องการ «จนกระทั่งเมื่อแผ่นดินได้รับความงดงามของมัน และมันได้ถูกประดับประดา และเจ้าของของมันคิดว่าพวกเขามีความสามารถเหนือมันแล้ว คำสั่งของเราก็มาถึงมันในเวลากลางคืนหรือกลางวัน แล้วเราก็ทำให้มันถูกเก็บเกี่ยวราบเรียบ ประหนึ่งว่ามันไม่เคยงอกงามมาก่อนเมื่อวานนี้เลย» (ซูเราะฮ์ยูนุส 10:24)

อัล-ลาละกาอีย์ได้เล่าว่า มีชายคนหนึ่งขอให้ทาสหญิงของเขานำน้ำมาให้ดื่ม นางจึงนำถ้วยแก้วใบหนึ่งมาให้เขาแล้วรินน้ำให้ เขาวางถ้วยไว้บนฝ่ามือของเขา แล้วยกขึ้นจรดปาก จากนั้นเขากล่าวว่า "ผู้คนอ้างว่าฉันไม่สามารถดื่มน้ำนี้ได้" แล้วเขากล่าวอีกว่า "นางเป็นไทหากฉันไม่ได้ดื่มมัน" (หมายถึงทาสหญิงของเขาที่รินน้ำให้)

ทันใดนั้นทาสหญิงก็ปัดถูกถ้วยด้วยแขนเสื้อของนาง ถ้วยจึงตกลงแตก และน้ำก็หกกระจายไป⁽³⁾

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/170 ⁽²⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม: 8/167 ⁽³⁾ ชัรห์ อุศูล อะฮ์ลิสซุนนะฮ์: 727

และด้วยเหตุนี้ ทาสหญิงผู้นี้จึงได้พิสูจน์ให้ชายผู้น่าสงสารคนนี้เห็นว่า เขาไม่สามารถทำทุกสิ่งที่เขาต้องการได้ ตราบใดที่อัลลอฮ์มิได้กำหนดสิ่งนั้นไว้ นางได้สอนบทเรียนแก่เขา และปลดปล่อยตัวนางเองให้เป็นอิสระจากพันธนาการของความเป็นทาส

وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ

มีผู้มั่งคั่ง ผู้มีอำนาจ หรือผู้นำของกลุ่มชนมากมายสักเพียงใด ที่คิดว่าโลกนี้ได้สยบยอมต่อเขาและมอบบังเหียนของมันให้แก่เขา แล้วเขากลับพบว่าตนเองไร้ความสามารถ ไม่อาจกระทำสิ่งใดได้เลย บางครั้งสิ่งที่ขัดขวางเขาจากการกระทำสิ่งที่เขาปรารถนาก็คือศัตรูผู้อธรรม หรือโรคภัยที่ทำให้เขาเป็นอัมพาต หรือการทรยศของมิตรสหาย หรือความโลภของคนที่รัก «และได้มีสิ่งกีดขวางระหว่างพวกเขากับสิ่งที่พวกเขาปรารถนา» (ซูเราะฮ์สะบะอ์ 34:54)

ประการที่ห้า: การที่พวกเขาอ้างเกาะดัรเป็นข้ออ้าง

คนเหล่านี้อ้างเกาะดัรเพื่อละทิ้งการปฏิบัติอะมัล ท่านจะพบว่าเมื่อคนหนึ่งในหมู่พวกเขาถูกเชิญชวนให้ละหมาด ถือศีลอด และอ่านอัลกุรอาน เขาจะกล่าวว่า "หากอัลลอฮ์ทรงประสงค์ให้ฉันทำสิ่งนี้ ฉันก็คงได้ทำไปแล้ว" ในทำนองเดียวกัน พวกเขายังอ้างเกาะดัรต่อความอธรรมและความเสื่อมเสียที่พวกเขาก่อขึ้นกับผู้คน หรือต่อความอธรรมและความเสื่อมเสียที่เกิดขึ้น พวกเขากล่าวถึงความอยุติธรรม ความชั่วร้าย และความเสื่อมเสียทั้งหลายที่เกิดขึ้นว่า "นี่คือพระประสงค์และพระประสงค์ของอัลลอฮ์ เราไม่มีทางทำอะไรได้ในเรื่องนี้" สิ่งนี้ได้นำพวกเขาไปสู่การปล่อยให้ความเท็จแพร่ระบาดไปทั่วดินแดนอิสลาม

ท่านจะเห็นมนุษย์ประเภทนี้ยอมสยบต่อผู้อธรรม ยิ่งไปกว่านั้น บางคนในหมู่พวกเขายังกลายเป็นผู้ช่วยเหลือของผู้อธรรมเสียเอง และท่านจะเห็นพวกเขาพูดกับผู้คนว่า "พวกท่านไม่มีทางเลือกอื่นใด นอกจากต้องอดทนต่อพระประสงค์ของอัลลอฮ์และการกำหนดของพระองค์ที่มีต่อพวกท่าน" และท่านจะเห็นบางคนในหมู่พวกเขากระทำบาปใหญ่อันนำไปสู่ความพินาศ และก่อความชั่วร้ายต่าง ๆ เช่น การผิดประเวณี การฝ่าฝืน และการเนรคุณ แล้วอ้างเกาะดัรเพื่อแก้ตัวให้แก่การกระทำของตน

หากคนเหล่านี้เชื่อว่าทุกสิ่งที่เกิดขึ้นล้วนเป็นข้ออ้างได้ พวกเขาก็จะกลายเป็นที่หัวเราะเยาะของผู้มีปัญญา และนำตนเองไปสู่ทางตันที่ไม่อาจหาทางหลุดพ้นได้ อิบนุลก็อยยิมได้กล่าวถึงเหตุการณ์ต่าง ๆ…

…ของคนเหล่านี้ เป็นสิ่งที่ดูหมิ่นผู้มีสติปัญญา และทำให้เจ้าของเรื่องราวเหล่านั้นอยู่ในระดับที่ต่ำกว่าสัตว์เดรัจฉาน มีเรื่องเล่าถึงคนหนึ่งในหมู่พวกเขาว่า เขาเห็นเด็กรับใช้ชายของตนกำลังผิดประเวณีกับทาสหญิงของเขา เมื่อเขาต้องการจะลงโทษทั้งสอง เด็กรับใช้ซึ่งรู้แนวทางความเชื่อของนายในเรื่องเกาะดัรอยู่แล้วก็กล่าวแก่เขาว่า “เกาะฎออ์และเกาะดัรไม่ปล่อยเราไว้ จนกระทั่งเราได้กระทำสิ่งนั้นลงไป”

คนโง่ผู้นั้นจึงกล่าวแก่เขาว่า “ความรู้ของเจ้าเรื่องเกาะฎออ์และเกาะดัรนั้น เป็นที่รักยิ่งสำหรับฉันมากกว่าสิ่งใดทั้งหมด เจ้าเป็นไทแล้ว เพื่อพระพักตร์ของอัลลอฮ์”

อีกคนหนึ่งเห็นชายคนหนึ่งกำลังผิดประเวณีกับภรรยาของตน เขาจึงเข้าไปตีนาง ขณะที่นางพูดว่า “เกาะฎออ์และเกาะดัร” เขาจึงกล่าวว่า “โอ้ศัตรูของอัลลอฮ์ เจ้าทำซินาแล้วยังมาแก้ตัวด้วยข้ออ้างเช่นนี้อีกหรือ?”

นางจึงกล่าวว่า “โอ้ ท่านละทิ้งซุนนะฮ์ และไปยึดแนวทางของอิบนุอับบาสเสียแล้ว”

เขาจึงได้สติ โยนแส้ทิ้งจากมือ แล้วขอโทษนาง และกล่าวว่า “หากไม่มีเธอ ฉันคงหลงผิดไปแล้ว”

อีกคนหนึ่งเห็นชายคนหนึ่งกำลังผิดประเวณีกับภรรยาของตน จึงกล่าวว่า “นี่มันอะไรกัน?”

นางกล่าวว่า “นี่คือเกาะฎออ์และเกาะดัรของอัลลอฮ์”

เขาจึงกล่าวว่า “ความดีย่อมอยู่ในสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงกำหนด” เขาจึงได้รับฉายาว่า “ความดีย่อมอยู่ในสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงกำหนด”⁽¹⁾

หากการยกเกาะดัรมาเป็นข้ออ้างนั้นถูกต้องแล้ว ทุกคนก็ย่อมสามารถที่จะฆ่า ก่อความเสียหาย ยึดเอาทรัพย์สิน และอธรรมต่อปวงบ่าวได้ เมื่อเขาถูกสอบถามถึงการกระทำของตน เขาก็จะยกเกาะดัรมาเป็นข้ออ้าง แต่ผู้มีสติปัญญาทุกคนย่อมรู้ดีว่า ข้ออ้างเช่นนี้เป็นสิ่งที่ถูกปฏิเสธและไม่เป็นที่ยอมรับ มิฉะนั้นแล้วชีวิตก็จะเสื่อมเสียไป

และคนจำนวนมากที่ยกเกาะดัรมาเป็นข้ออ้างสำหรับการอธรรม การฝ่าฝืน และการหลงผิดของตนนั้น เมื่อการอธรรมตกอยู่กับพวกเขาเอง พวกเขากลับลุกขึ้นต่อต้าน และไม่ยอมรับให้ผู้อื่นยกเกาะดัรมาเป็นข้ออ้างสำหรับการอธรรมที่เขากระทำต่อพวกตน

⁽¹⁾ เจ้าของหนังสือ มะอาริจ อัล-เกาะบูล ได้ถ่ายทอดเหตุการณ์เหล่านี้และเหตุการณ์อื่น ๆ จากอิบนุลก็อยยิม ดู มะอาริจ อัล-เกาะบูล 2/255

แนวทางที่บรรดาอุละมาอ์ของเราได้เข้าใจจากพระผู้อภิบาลของเราและจากท่านนบีของเรา ﷺ คือ เราจำเป็นต้องมีอีมานต่อเกาะดัร แต่ไม่อนุญาตให้เราอ้างเกาะดัรเพื่อละทิ้งการงาน และไม่อนุญาตให้เราอ้างเกาะดัรเพื่อแก้ตัวในการฝ่าฝืนบทบัญญัติด้วย การอ้างเกาะดัรนั้นทำได้เฉพาะในเรื่องเคราะห์ร้ายที่ประสบ ไม่ใช่ในเรื่องความผิดบาปที่กระทำ

เชคุลอิสลาม ขออัลลอฮ์ตะอาลาทรงเมตตาท่าน กล่าวว่า «บ่าวมีสองสภาวะต่อสิ่งที่ถูกกำหนดไว้ คือ สภาวะก่อนการกำหนดจะเกิดขึ้น และสภาวะหลังจากนั้น

ก่อนสิ่งที่ถูกกำหนดจะเกิดขึ้น เขาจะต้องขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ มอบหมายตนต่อพระองค์ และวิงวอนขอต่อพระองค์ ครั้นเมื่อสิ่งที่ถูกกำหนดได้เกิดขึ้นโดยมิใช่การกระทำของเขา เขาจะต้องอดทนต่อสิ่งนั้นหรือพึงพอใจต่อสิ่งนั้น หากสิ่งนั้นเกิดจากการกระทำของเขาและเป็นความโปรดปราน เขาก็สรรเสริญอัลลอฮ์ในสิ่งนั้น แต่หากเป็นบาป เขาก็ขออภัยโทษต่อพระองค์จากสิ่งนั้น

และเขามีสองสภาวะต่อสิ่งที่ถูกใช้ให้ปฏิบัติ คือ

فَٱصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ ٱللَّهِ حَقٌّ وَٱسْتَغْفِرْ لِذَنۢبِكَ

สภาวะก่อนการกระทำ ได้แก่ การตั้งใจมั่นที่จะปฏิบัติตามคำสั่ง และขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ในการนั้น และสภาวะหลังการกระทำ ได้แก่ การขออภัยโทษจากความบกพร่อง และการขอบคุณอัลลอฮ์ในความดีที่พระองค์ทรงโปรดปรานให้ อัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «ดังนั้น เจ้าจงอดทนเถิด แท้จริงสัญญาของอัลลอฮ์นั้นเป็นจริง และจงขออภัยโทษสำหรับความผิดของเจ้า» (ซูเราะฮ์ฆอฟิร 40:55) พระองค์ทรงใช้ให้ท่านอดทนต่อเคราะห์ร้ายที่ถูกกำหนดไว้ และขออภัยโทษจากความผิดบาป

وَإِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟ فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ ٱلْأُمُورِ ﴿١٨٦﴾

إِنَّهُۥ مَن يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ ٱلْمُحْسِنِينَ ﴿٩٠﴾

และอัลลอฮ์ตะอาลาตรัสว่า «และหากพวกเจ้าอดทนและยำเกรง แท้จริงนั่นเป็นกิจการที่ต้องอาศัยความมุ่งมั่นอย่างแท้จริง» (ซูเราะฮ์อาล อิมรอน 3:186) และนบียูซุฟกล่าวว่า «แท้จริงผู้ใดยำเกรงและอดทน แน่นอนอัลลอฮ์จะไม่ทรงทำให้รางวัลของผู้กระทำความดีสูญหายไป» (ซูเราะฮ์ยูซุฟ 12:90)

«احرص على ما ينفعك واستعن بالله ولا تعجز، وإن أصابك شيء فلا تقل لو أني فعلت كان كذا وكذا، ولكن قل: قدر الله وما شاء فعل، فإن لو

พระองค์ทรงกล่าวถึงความอดทนต่อเคราะห์ร้าย และความยำเกรงด้วยการละทิ้งความผิดบาป และท่านนบี ﷺ กล่าวว่า «จงขวนขวายในสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ท่าน จงขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ และอย่าท้อแท้ หากมีสิ่งใดประสบแก่ท่าน ท่านก็อย่ากล่าวว่า ‘หากฉันได้ทำอย่างนั้น ก็คงจะเป็นอย่างนี้อย่างนี้’ แต่จงกล่าวว่า ‘อัลลอฮ์ทรงกำหนดแล้ว และสิ่งใดที่พระองค์ทรงประสงค์ พระองค์ก็ทรงกระทำ’ เพราะแท้จริงคำว่า ‘หาก’ นั้น

تفتح عمل الشيطان

…เปิดช่องให้แก่การงานของชัยฏอน»⁽¹⁾⁽²⁾

قدر الله وما شاء فعل

แท้จริงบ่าวผู้ศรัทธาที่มีวิจารณญาณจะไม่ละทิ้งการงานโดยอ้างว่าเกาะดัรของอัลลอฮ์ได้ดำเนินไปแล้วในตัวเขา ตรงกันข้าม สิ่งที่จำเป็นสำหรับเขาคือต้องรับเอาภารกิจไว้อย่างจริงจัง เขาต้องรู้ว่าอัลลอฮ์ทรงเรียกร้องสิ่งใดจากเขา และใคร่ครวญถึงสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตน จากนั้นจึงทุ่มเทความพยายามอย่างสุดกำลังในการปฏิบัติตามบัญชาของอัลลอฮ์ และในการยึดถือสาเหตุ (อัสบาบ) ของกิจการต่างๆ ที่เขาคาดว่าจะนำมาซึ่งประโยชน์และความดีงามแก่ตน หากเขาไม่ประสบผลสำเร็จ ก็จะไม่ใช้เวลาของตนไปกับความเสียดายและความเศร้าโศก หากแต่ในสถานการณ์เช่นนี้เขาจะกล่าวว่า "อัลลอฮ์ได้ทรงกำหนดแล้ว และสิ่งใดที่พระองค์ทรงประสงค์ พระองค์ก็ทรงกระทำ"

แท้จริงการศรัทธาต่อเกาะดัรและการยกเกาะดัรขึ้นอ้างนั้น มีขึ้นเพื่อเยียวยาปัญหาทางจิตใจที่ทำให้พลังของมนุษย์สูญสิ้นและสลายไปในยามที่ล้มเหลวและผิดหวัง และมันจะไม่เป็นสิ่งที่ขัดขวางการงานและการสร้างสรรค์ในกาลข้างหน้า

การที่พวกเขายกหะดีษเรื่องท่านนบีอาดัมอ้างเกาะดัรมาเป็นหลักฐาน

ผู้ที่มีความรู้น้อยอาจยกหะดีษเรื่องการโต้แย้งกันระหว่างท่านนบีอาดัมกับท่านนบีมูซามาเป็นหลักฐานว่าอนุญาตให้อ้างเกาะดัรในเรื่องความผิดบาปได้ ทั้งที่หะดีษนี้เป็นหะดีษเศาะฮีห์ที่บันทึกไว้ในตำราเศาะฮีห์และตำราสุนันต่างๆ

احتج آدم وموسى عليهما السلام عند ربهما، فحج آدم موسى.

อบูฮุร็อยเราะฮ์ (ร.ฎ.) รายงานว่า ท่านเราะซูล ﷺ กล่าวว่า «ท่านนบีอาดัมและท่านนบีมูซา ขอความสันติจงมีแด่ท่านทั้งสอง ได้โต้แย้งกัน ณ พระผู้อภิบาลของท่านทั้งสอง แล้วท่านนบีอาดัมก็โต้แย้งชนะท่านนบีมูซา

قال موسى: أنت آدم الذي خلقك الله بيده، ونفخ فيك من روحه، وأسجد لك ملائكته، وأسكنك في جنته، ثمَّ أُهبط الناس بخطياتك إلى الأرض؟

ท่านนบีมูซากล่าวว่า "ท่านคืออาดัมผู้ซึ่งอัลลอฮ์ทรงสร้างท่านด้วยพระหัตถ์ของพระองค์ ทรงเป่าวิญญาณจากพระองค์เข้าไปในตัวท่าน ทรงให้มะลาอิกะฮ์ของพระองค์สุญูดแก่ท่าน และทรงให้ท่านพำนักอยู่ในสวรรค์ของพระองค์ แล้วท่านกลับทำให้มนุษย์ต้องลงมายังแผ่นดินเพราะความผิดของท่านกระนั้นหรือ?"

⁽¹⁾ หะดีษนี้บันทึกโดยมุสลิมในเศาะฮีห์ของท่าน จากอบูฮุร็อยเราะฮ์ : 4/2052 หะดีษหมายเลข 2664 ⁽²⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม : 8/76

فقال آدم: أنت موسى الذي اصطفاك الله برسالاته وبكلامه، وأعطاك الألواح فيها تبيان كل شيء، وقربك نجياً، فبكم وجدت الله كتب التوراة قبل أن أخلق؟

ท่านอาดัมจึงกล่าวว่า "ท่านคือมูซาผู้ที่อัลลอฮ์ทรงคัดเลือกท่านด้วยสาส์นของพระองค์และด้วยการตรัสของพระองค์ ทรงประทานแผ่นจารึกซึ่งมีคำชี้แจงทุกสิ่งแก่ท่าน และทรงให้ท่านเข้าใกล้เพื่อสนทนาอย่างลับ ๆ กับพระองค์ ท่านพบว่าอัลลอฮ์ทรงบันทึกคัมภีร์เตารอตไว้ก่อนที่ฉันจะถูกสร้างขึ้นนานเท่าใด?"

قال موسى: بأربعين عاماً.

ท่านมูซากล่าวว่า "สี่สิบปี"

قال آدم: فهل وجدت فيها: وعصى آدم ربّه فغوى؟

ท่านอาดัมกล่าวว่า "แล้วท่านพบในคัมภีร์นั้นหรือไม่ว่า «และอาดัมได้ฝ่าฝืนพระเจ้าของเขา แล้วเขาก็หลงผิดไป» (ซูเราะฮ์ฏอฮา 20:121)"

قال: نعم.

ท่านมูซากล่าวว่า "ใช่"

قال: أفتلومني على أن عملت عملاً كتبه الله عليّ أن أعمله قبل أن يخلقني بأربعين سنة؟

ท่านอาดัมกล่าวว่า "แล้วท่านจะตำหนิฉันที่ได้กระทำการกระทำหนึ่ง ซึ่งอัลลอฮ์ได้ทรงบันทึกไว้แล้วว่าฉันจะกระทำมันก่อนที่พระองค์จะทรงสร้างฉันถึงสี่สิบปีกระนั้นหรือ?"

«فحج آدم موسى»

ท่านเราะซูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า «ดังนั้น อาดัมจึงโต้แย้งชนะมูซา»⁽¹⁾

ในหะดีษนี้ไม่มีหลักฐานใด ๆ สำหรับบรรดาผู้ที่อ้างเกาะดัรเพื่อแก้ตัวต่อการกระทำที่น่ารังเกียจและความผิดบกพร่อง เพราะท่านอาดัม (อ.) มิได้อ้างเกาะฎออ์และเกาะดัรเพื่อแก้ตัวต่อบาป และท่านมูซา (อ.) ก็มิได้ตำหนิอาดัมผู้เป็นบิดาของท่านในเรื่องบาปที่ท่านได้กลับเนื้อกลับตัวจากมันแล้ว อีกทั้งอัลลอฮ์ก็ได้ทรงรับการเตาบะฮ์ของท่านจากบาปนั้น ทรงคัดเลือกท่าน และทรงชี้นำท่านแล้ว แต่การตำหนิของท่านมูซานั้นเกิดขึ้นต่อเคราะห์กรรมที่ทำให้อาดัมและลูกหลานของท่านต้องออกจากสวรรค์

ดังนั้น ท่านอาดัมจึงอ้างเกาะดัรต่อเคราะห์กรรม มิใช่ต่อความผิดบาป เพราะเกาะดัรนั้นจะถูกยกขึ้นอ้างเมื่อประสบเคราะห์กรรม มิใช่เมื่อกระทำความผิดบกพร่อง⁽²⁾

⁽¹⁾ บันทึกโดยมุสลิม: 4/2043 หะดีษหมายเลข 2652 หะดีษนี้มีหลายรายงานในบันทึกของมุสลิม และอัล-บุคอรีก็ได้บันทึกไว้เช่นกันในหลายแห่งในหนังสือของท่าน อบูดาวูดและอัต-ติรมิซีก็ได้บันทึกไว้ในหนังสือสุนันของทั้งสองท่าน ดูรายงานต่าง ๆ ของหะดีษนี้ได้ใน ญามิอุลอุศูล: (10/124)

⁽²⁾ ชัรหุฏ-เฏาะหาวิยะฮ์: หน้า 154 และเชคุลอิสลาม (อิบนุตัยมียะฮ์) ก็ได้ตอบด้วยคำตอบนี้เช่นกัน ดู ชิฟาอุลอะลีล: หน้า 35

ٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَـٰبَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُوٓا۟ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ ﴿١٥٦﴾

فَٱصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ ٱللَّهِ حَقٌّ وَٱسْتَغْفِرْ لِذَنۢبِكَ

ดังนั้น บ่าวจึงต้องยอมจำนนต่อเกาะดัรเมื่อประสบกับเคราะห์ภัย ดังที่อัลลอฮ์ตรัสว่า «คือบรรดาผู้ที่เมื่อเคราะห์ร้ายประสบแก่พวกเขา พวกเขาก็กล่าวว่า แท้จริงพวกเราเป็นสิทธิของอัลลอฮ์ และแท้จริงพวกเราจะกลับไปยังพระองค์» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:156) ส่วนผู้ที่กระทำบาปนั้น พวกเขาไม่มีสิทธิ์อ้างเกาะดัรเป็นข้อแก้ตัว สิ่งที่จำเป็นสำหรับพวกเขาคือต้องเตาบะฮ์และขออภัยโทษ ดังที่อัลลอฮ์ตรัสว่า «ดังนั้นเจ้าจงอดทนเถิด แท้จริงสัญญาของอัลลอฮ์นั้นเป็นความจริง และจงขออภัยโทษสำหรับความผิดของเจ้า» (ซูเราะฮ์ฆอฟิร 40:55) พระองค์จึงทรงชี้แนะให้อดทนต่อเคราะห์ภัยทั้งหลาย และให้ขออภัยโทษจากบาปและความบกพร่องทั้งปวง

رَبِّ بِمَآ أَغْوَيْتَنِى

อัลลอฮ์ทรงตำหนิอิบลีส มิใช่เพราะการที่มันยอมรับสิ่งที่ถูกกำหนดไว้ในคำพูดของมันที่ว่า «โอ้พระผู้อภิบาลของข้าพระองค์ เนื่องด้วยการที่พระองค์ทรงทำให้ข้าพระองค์หลงผิด» (ซูเราะฮ์อัล-หิจญ์รฺ 15:39) หากแต่ทรงตำหนิเพราะการที่มันอ้างเกาะดัรเป็นข้อแก้ตัว

อิบนุลก็อยยิมได้ตอบข้อสงสัยที่เกิดขึ้นเกี่ยวกับหะดีษเรื่องท่านนบีอาดัม (อ.ล.) อ้างเกาะดัร ด้วยคำตอบอีกแบบหนึ่ง โดยกล่าวว่า “การอ้างเกาะดัรต่อการทำบาปนั้น ในบางกรณีก็เป็นประโยชน์ และในบางกรณีก็เป็นโทษ กรณีที่เป็นประโยชน์คือ เมื่อบุคคลอ้างเกาะดัรภายหลังจากที่บาปนั้นได้เกิดขึ้นแล้ว เขาได้เตาบะฮ์จากบาปนั้น และละทิ้งไม่หวนกลับไปทำอีก ดังที่ท่านนบีอาดัม (อ.ล.) ได้กระทำ ในกรณีนี้ การกล่าวถึงเกาะดัรย่อมเป็นส่วนหนึ่งของเตาฮีด การรู้จักพระนามและคุณลักษณะของพระผู้อภิบาล และการรำลึกถึงสิ่งเหล่านั้น ซึ่งเป็นประโยชน์ทั้งแก่ผู้กล่าวและผู้ฟัง เพราะเขามิได้ใช้เกาะดัรเพื่อปัดคำสั่งหรือข้อห้ามใด ๆ และมิได้ใช้มันเพื่อล้มล้างบทบัญญัติใด ๆ หากแต่เป็นการบอกเล่าถึงสัจธรรมอันบริสุทธิ์ ในลักษณะของการยืนยันเตาฮีด และการปฏิเสธว่าตนไม่มีพลังและความสามารถใด ๆ (นอกจากด้วยอัลลอฮ์)

أتلومني على أن عملت عملاً كان مكتوباً عليّ قبل أن أخلق؟

สิ่งที่ทำให้เรื่องนี้ชัดเจนยิ่งขึ้นคือ การที่ท่านนบีอาดัม (อ.ล.) กล่าวแก่ท่านนบีมูซา (อ.ล.) ว่า «ท่านจะตำหนิฉันในการที่ฉันได้กระทำการกระทำหนึ่ง ซึ่งได้ถูกบันทึกไว้แก่ฉันก่อนที่ฉันจะถูกสร้างขึ้นมาหรือ?» ดังนั้น เมื่อชายคนหนึ่งได้กระทำบาป แล้วเขาได้เตาบะฮ์จากบาปนั้นแล้ว และเรื่องราวของบาปนั้นได้หมดสิ้นไปราวกับไม่เคยเกิดขึ้น แล้วมีผู้หนึ่งมาประณามและตำหนิเขาในเรื่องนั้น ก็เป็นการสมควรที่เขาจะอ้างเกาะดัรหลังจากนั้นได้ โดยกล่าวว่า ‘นี่คือเรื่องที่ได้ถูกกำหนดไว้แก่ฉันก่อนที่ฉันจะถูกสร้างขึ้นมาแล้ว’ เพราะเขามิได้ใช้เกาะดัรเพื่อปัดความจริงใด ๆ และการกล่าวถึงเกาะดัรของเขาก็มิได้เป็นข้ออ้างสนับสนุนความเท็จใด ๆ จึงไม่มีสิ่งใดที่ต้องห้ามในการอ้างเกาะดัรในกรณีนี้

ส่วนกรณีที่การอ้างเกาะดัรเป็นโทษนั้น คือในเรื่องของอนาคต กล่าวคือ บุคคลหนึ่งกระทำการที่เป็นสิ่งต้องห้าม หรือละทิ้งสิ่งที่เป็นข้อบังคับ แล้วมีผู้หนึ่งมาตำหนิเขาในเรื่องนั้น เขาก็อ้างเกาะดัรเพื่อยืนกราน […]

…ต่อสิ่งนั้น และการดื้อดึงยืนกรานของเขา จนเขาใช้มันทำให้สัจธรรมเป็นโมฆะ และใช้มันกระทำสิ่งที่เป็นความเท็จ เช่นเดียวกับที่บรรดาผู้ดื้อดึงยืนกรานในการตั้งภาคีและการเคารพสักการะสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์ได้ใช้มันเป็นข้ออ้าง»⁽¹⁾

การยินดีต่อสิ่งที่ถูกกำหนดไว้เป็นสิ่งวาญิบหรือไม่?

فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا۟ فِىٓ أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا۟ تَسْلِيمًا ﴿٦٥﴾

หากการฝ่าฝืนเกิดขึ้นตามการกำหนด (เกาะฎออ์) ของอัลลอฮ์ แล้วเราจะรังเกียจและชิงชังการกำหนดของพระองค์ได้อย่างไร? คำตอบคือ «ไม่มีอายะฮ์ใดในคัมภีร์ของอัลลอฮ์ และไม่มีหะดีษใดในซุนนะฮ์ของเราะซูลของพระองค์ ﷺ ที่สั่งใช้ให้ปวงบ่าวยินดีต่อทุกสิ่งที่ถูกกำหนดไว้จากการกระทำของปวงบ่าว ทั้งที่ดีและที่ชั่ว แต่สิ่งที่เป็นวาญิบเหนือมนุษย์คือการยินดีต่อสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงสั่งใช้ ดังนั้นจึงไม่อนุญาตให้ผู้ใดไม่พอใจต่อสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงสั่งใช้ อัลลอฮ์ ตะอาลา ตรัสว่า «ไม่ใช่เช่นนั้น ขอสาบานด้วยพระเจ้าของเจ้า พวกเขาจะยังไม่ศรัทธาจนกว่าพวกเขาจะให้เจ้าเป็นผู้ตัดสินในสิ่งที่ขัดแย้งกันระหว่างพวกเขา แล้วพวกเขาไม่พบความอึดอัดใจใด ๆ ในตัวของพวกเขาต่อสิ่งที่เจ้าได้ตัดสินไป และพวกเขายอมจำนนอย่างสิ้นเชิง» (ซูเราะฮ์อัน-นิซาอ์ 4:65)

และสมควรสำหรับบ่าวที่จะยินดีต่อสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงกำหนดแก่เขาจากบรรดาเคราะห์ภัยที่มิใช่บาป เช่น การที่พระองค์ทรงทดสอบเขาด้วยความยากจน ความเจ็บป่วย ความต่ำต้อย หรือการถูกผู้คนทำร้าย เพราะการอดทนต่อเคราะห์ภัยนั้นเป็นวาญิบ ส่วนการยินดีต่อเคราะห์ภัยนั้นเป็นสิ่งที่ศาสนาบัญญัติไว้ แต่ว่ามันเป็นวาญิบหรือมุสตะหับ? ในเรื่องนี้มีสองทัศนะของบรรดาสานุศิษย์ของอิมามอะห์มัดและนักวิชาการท่านอื่น ๆ ทัศนะที่ถูกต้องที่สุดคือ มันเป็นมุสตะหับ มิใช่วาญิบ»⁽²⁾

แง่มุมที่หก: การกล่าวอ้างว่าการกำหนดภาระหน้าที่แก่ปวงบ่าวในสิ่งอื่นนอกเหนือจากที่พวกเขาได้กระทำ เป็นการกำหนดภาระหน้าที่ในสิ่งที่เกินความสามารถ

ผู้ที่ยึดถือแนวทางนี้ได้กล่าวอ้างว่า บรรดาผู้กระทำการฝ่าฝืนและบาปทั้งหลายนั้นไม่…

⁽¹⁾ ชิฟาอ์ อัล-อะลีล หน้า 35 ⁽²⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยค์อัล-อิสลาม 8/190

لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا

لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَآ ءَاتَىٰهَا

ٱلَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِى غِطَآءٍ عَن ذِكْرِى وَكَانُوا۟ لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا ﴿١٠١﴾

يُضَـٰعَفُ لَهُمُ ٱلْعَذَابُ ۚ مَا كَانُوا۟ يَسْتَطِيعُونَ ٱلسَّمْعَ وَمَا كَانُوا۟ يُبْصِرُونَ ﴿٢٠﴾

وَجَعَلْنَا مِنۢ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَمِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنَـٰهُمْ فَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ ﴿٩﴾

…สามารถกระทำสิ่งอื่นนอกเหนือจากที่พวกเขาได้กระทำไปแล้ว และการบัญญัติหน้าที่ให้พวกเขากระทำสิ่งที่ต่างไปจากที่พวกเขาได้กระทำนั้น ถือเป็นการบัญญัติหน้าที่ในสิ่งที่เกินความสามารถ และการบัญญัติหน้าที่ในสิ่งที่เกินความสามารถนั้น บทบัญญัติของศาสนาได้ปฏิเสธไว้แล้วในพระดำรัสของพระองค์ที่ว่า «อัลลอฮ์จะไม่ทรงบังคับชีวิตใดนอกจากตามความสามารถของมันเท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:286) และ «อัลลอฮ์จะไม่ทรงบังคับชีวิตใดนอกจากตามที่พระองค์ได้ทรงประทานแก่มันเท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัฏ-เฏาะลาก 65:7) และพวกเขายังอ้างหลักฐานด้วยพระดำรัสของอัลลอฮ์ผู้ทรงสูงส่ง เช่น «บรรดาผู้ที่ดวงตาของพวกเขาถูกปิดบังจากการรำลึกถึงข้า และพวกเขาไม่สามารถที่จะได้ยินได้» (ซูเราะฮ์อัล-กะฮ์ฟี 18:101) และพระดำรัสของพระองค์ที่ว่า «การลงโทษจะถูกเพิ่มเป็นทวีคูณแก่พวกเขา พวกเขาไม่สามารถที่จะได้ยิน และพวกเขาก็ไม่ได้มองเห็น» (ซูเราะฮ์ฮูด 11:20) และพระดำรัสของพระองค์ที่ว่า «และเราได้ทำให้มีสิ่งกีดขวางอยู่เบื้องหน้าพวกเขา และสิ่งกีดขวางอยู่เบื้องหลังพวกเขา แล้วเราได้ปิดคลุมพวกเขา ดังนั้นพวกเขาจึงมองไม่เห็น» (ซูเราะฮ์ยาสีน 36:9)

พวกเขากล่าวว่า อายะฮ์เหล่านี้ระบุไว้อย่างชัดแจ้งว่าพวกเขาไม่สามารถที่จะกระทำได้ ชนเหล่านี้ได้นำคัมภีร์ของอัลลอฮ์บางส่วนมาหักล้างกับอีกบางส่วน และกล่าวอ้างว่าคัมภีร์นั้นขัดแย้งกันเอง ซึ่งคัมภีร์ของพระองค์ย่อมห่างไกลจากการเป็นเช่นนั้น

คำตอบต่อสิ่งที่พวกเขาก่อความสับสนขึ้นมานั้นคือ «ความสามารถที่ถูกปฏิเสธไว้ในอายะฮ์ต่าง ๆ ที่พวกเขานำมาอ้างนั้น มิใช่ความสามารถที่เป็นเงื่อนไขในการใช้และการห้าม เพราะหากความสามารถชนิดนั้นไม่มีอยู่ การใช้และการห้าม การสัญญาให้รางวัลและการขู่สัญญาลงโทษ การสรรเสริญและการตำหนิ ตลอดจนผลบุญและการลงโทษ ก็ย่อมไม่มีอยู่ด้วย และเป็นที่ทราบกันดีว่าบรรดาบ่าวในสภาพเช่นนี้ยังคงถูกใช้ ถูกห้าม ได้รับสัญญาให้รางวัล และถูกขู่สัญญาลงโทษ ดังนั้นจึงเป็นที่รู้ได้ว่าความสามารถที่ถูกปฏิเสธนั้น มิใช่ความสามารถที่เป็นเงื่อนไขในการใช้และการห้าม»⁽¹⁾

ดังนั้น ความสามารถที่ถูกปฏิเสธไว้ในอายะฮ์ต่าง ๆ ที่พวกเขานำมาอ้างนั้น มิได้เกิดจากการที่การกระทำนั้นเป็นไปไม่ได้ หรือเพราะพวกเขาไร้ความสามารถที่จะกระทำ แต่เป็นเพราะพวกเขาละทิ้งมันและหมกมุ่นอยู่กับสิ่งที่ตรงกันข้ามกับมัน เช่น ผู้ปฏิเสธศรัทธาที่อัลลอฮ์ทรงบัญญัติให้เขามีอีมานในขณะที่เขายังปฏิเสธศรัทธาอยู่ เพราะเขามิได้ไร้ความสามารถที่จะมีอีมาน และการมีอีมานก็มิใช่สิ่งที่เป็นไปไม่ได้สำหรับเขา เขาจึงเปรียบเสมือนผู้ที่ไม่สามารถศึกษาหาความรู้ได้ เนื่องจากหมกมุ่นอยู่กับการทำมาหาเลี้ยงชีพ⁽²⁾

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/291 ⁽²⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/296

وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلْبَيْتِ مَنِ ٱسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا

فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِن قَبْلِ أَن يَتَمَآسَّا ۖ فَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا

«صلِّ قائماً فإن لم تستطع فقاعداً، فإن لم تستطع فعلى جنب»

อนึ่ง ความสามารถซึ่งเป็นเงื่อนไขหลักของการบัญญัติหน้าที่ทางศาสนา (อัต-ตักลีฟ) นั้น คือความสามารถที่ถูกกล่าวถึงในพระดำรัสของพระองค์ เช่น «และเป็นสิทธิของอัลลอฮ์ที่มนุษย์จะต้องประกอบพิธีหัจญ์ ณ บัยตุลลอฮ์ สำหรับผู้ที่มีความสามารถหาทางไปยังบ้านนั้นได้» (ซูเราะฮ์อาลิอิมรอน 3:97) และพระดำรัสของพระองค์ที่ว่า «ผู้ใดที่ไม่พบ (ทาสที่จะปลดปล่อย) ก็ให้ถือศีลอดสองเดือนติดต่อกันก่อนที่ทั้งสองจะสัมผัสกัน และผู้ใดที่ไม่สามารถ ก็ให้เลี้ยงอาหารแก่คนยากจนหกสิบคน» (ซูเราะฮ์อัล-มุญาดะละฮ์ 58:4) และเช่นคำพูดของท่านนบี ﷺ ที่ว่า «จงละหมาดในท่ายืน หากไม่สามารถก็ให้ละหมาดในท่านั่ง และหากไม่สามารถอีกก็ให้ละหมาดในท่านอนตะแคง»

เป็นที่รู้กันดีว่า อัลลอฮ์จะไม่ทรงบัญญัติให้ปฏิบัติในสิ่งที่เกินความสามารถ เนื่องจากมีสภาพที่ตรงกันข้ามกับความสามารถ นั่นคือความไร้ความสามารถ ดังนั้น ผู้ที่เป็นอัมพาตจึงไม่ถูกบัญญัติให้ละหมาดในท่ายืน ผู้ป่วยไม่ถูกบัญญัติให้ถือศีลอด และคนตาบอดไม่ถูกบัญญัติให้ออกญิฮาดและสู้รบ เพราะสิ่งเหล่านั้นอยู่นอกเหนือขอบเขตความสามารถของพวกเขา

นักวิชาการมีมติเป็นเอกฉันท์ว่า เมื่อบ่าวผู้หนึ่งไม่สามารถปฏิบัติหน้าที่บางประการได้ สิ่งที่เขาไม่สามารถปฏิบัตินั้นย่อมตกไปจากเขา ผู้ใดถูกตัดขาไป การล้างขานั้นก็ตกไปจากเขา และผู้ใดไม่สามารถอาบน้ำญะนาบะฮ์ หรือไม่สามารถยืน หรือรุกูอ์ หรือสิ่งอื่นในทำนองนี้ได้ สิ่งที่เขาไม่สามารถปฏิบัตินั้นก็ตกไปจากเขา ด้วยเหตุนี้ ท่านจะเห็นได้อย่างชัดเจนว่า การไม่มีความสามารถตามที่กล่าวไว้ในอายะฮ์ต่าง ๆ ที่กลุ่มนี้ยกมาเป็นหลักฐานนั้น มิได้เป็นเงื่อนไขในเรื่องใด ๆ ของคำสั่งใช้ คำสั่งห้าม และการบัญญัติหน้าที่เลย ตามมติเอกฉันท์ของบรรดามุสลิม ส่วนความสามารถตามหลักศาสนบัญญัติซึ่งเป็นเงื่อนไขหลักของคำสั่งใช้และคำสั่งห้ามในอายะฮ์ต่าง ๆ ที่เราได้ยกมานั้น คือความสามารถที่หากปราศจากมันแล้ว อัลลอฮ์จะไม่ทรงบัญญัติสิ่งใดแก่ผู้ใดเลย⁽¹⁾

ประการที่เจ็ด: ทัศนะของพวกเขาส่งผลให้ต้องถือว่าสิ่งที่แตกต่างกันนั้นเท่าเทียมกัน

أَمْ نَجْعَلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ كَٱلْمُفْسِدِينَ فِى ٱلْأَرْضِ أَمْ

แนวทางนี้ได้นำพาบรรดาผู้ยึดถือและผู้ที่กล่าวตามแนวทางนี้ไปสู่การถือว่าคนดีกับคนชั่ว ผู้มีคุณธรรมกับผู้ประพฤติเลว และชาวสวรรค์กับชาวนรกนั้นเท่าเทียมกัน ทั้งที่พระผู้ทรงรอบรู้ ผู้ทรงตระหนักยิ่งได้ทรงจำแนกระหว่างพวกเขาไว้แล้ว ดังพระดำรัสว่า «หรือว่าเราจะทำให้บรรดาผู้ศรัทธาและประกอบความดีทั้งหลายเป็นเช่นเดียวกับบรรดาผู้บ่อนทำลายในแผ่นดินกระนั้นหรือ หรือว่า…

⁽¹⁾ โปรดดู มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/130

نَجْعَلُ ٱلْمُتَّقِينَ كَٱلْفُجَّارِ ﴿٢٨﴾

…เราจะทำให้บรรดาผู้ยำเกรงเป็นเช่นเดียวกับบรรดาผู้ชั่วช้ากระนั้นหรือ?» (ซูเราะฮ์ศอด 38:27-28)

أَمْ حَسِبَ ٱلَّذِينَ ٱجْتَرَحُوا۟ ٱلسَّيِّـَٔاتِ أَن نَّجْعَلَهُمْ كَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّـٰلِحَـٰتِ سَوَآءً مَّحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ

และพระองค์ตรัสว่า «หรือบรรดาผู้ที่ประกอบความชั่วคิดว่า เราจะทำให้พวกเขาเป็นเช่นเดียวกับบรรดาผู้ศรัทธาและประกอบความดีทั้งหลาย โดยให้การมีชีวิตของพวกเขาและการตายของพวกเขาเท่าเทียมกันกระนั้นหรือ?» (ซูเราะฮ์อัล-ญาษิยะฮ์ 45:21)

أَفَنَجْعَلُ ٱلْمُسْلِمِينَ كَٱلْمُجْرِمِينَ ﴿٣٥﴾ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ ﴿٣٦﴾

และพระองค์ตรัสว่า «เราจะทำให้บรรดามุสลิมเป็นเช่นเดียวกับบรรดาผู้กระทำผิดกระนั้นหรือ? เกิดอะไรขึ้นกับพวกเจ้า พวกเจ้าตัดสินกันอย่างไร?» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะลัม 68:35-36)

บทที่สาม

แนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ในเรื่องเกาะดัร

เราได้อธิบายแก่ท่านถึงแนวทางต่าง ๆ ของบรรดาผู้ที่หลงผิดในเรื่องเกาะดัรแล้ว ณ ที่นี้ข้าพเจ้าประสงค์จะกล่าวถึงแนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ในเรื่องนี้ แนวทางของพวกเขาได้ถูกบันทึกไว้โดยนักวิชาการจำนวนมาก และ ณ ที่นี้ข้าพเจ้าจะนำเสนอสิ่งที่นักวิชาการผู้มีชื่อเสียงของพวกเขาสามท่านได้บันทึกไว้

ประเด็นที่หนึ่ง

เชคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์สรุปแนวทางของพวกเขา

เชคุลอิสลามอิบนุตัยมียะฮ์ ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่านและประทานผลตอบแทนอันยิ่งใหญ่แก่ท่าน ได้กล่าวว่า «แนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ในเรื่องนี้ คือสิ่งที่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ได้บ่งชี้ไว้ และเป็นสิ่งที่บรรดาผู้นำหน้ากลุ่มแรกจากชาวมุฮาญิรีนและชาวอันศอร ตลอดจนบรรดาผู้ที่ปฏิบัติตามพวกเขาด้วยคุณงามความดียึดถืออยู่ นั่นคือ อัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สร้างทุกสิ่งและทรงเป็นเจ้าของทุกสิ่ง ซึ่งครอบคลุมถึงสรรพสิ่งทั้งปวงที่ดำรงอยู่ด้วยตัวของมันเอง และคุณลักษณะที่ดำรงอยู่กับสรรพสิ่งเหล่านั้น ทั้งที่เป็นการกระทำของบ่าวและที่มิใช่การกระทำของบ่าว

และพระองค์ผู้ทรงบริสุทธิ์ สิ่งใดที่พระองค์ทรงประสงค์ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งใดที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์ย่อมไม่เกิดขึ้น ดังนั้นจะไม่มีสิ่งใดเกิดขึ้นเว้นแต่ด้วยความประสงค์และอานุภาพของพระองค์ ไม่มีสิ่งใดที่พระองค์ทรงประสงค์แล้วจะเป็นไปไม่ได้สำหรับพระองค์ แต่ทว่าพระองค์ทรงเดชานุภาพเหนือทุกสิ่ง และพระองค์จะไม่ทรงประสงค์สิ่งใด เว้นแต่พระองค์ทรงมีอานุภาพเหนือสิ่งนั้น

และพระองค์ผู้ทรงบริสุทธิ์ทรงรู้สิ่งที่ได้เกิดขึ้นแล้ว และสิ่งที่จะเกิดขึ้น ตลอดจนสิ่งที่ไม่ได้เกิดขึ้นว่าหากมันเกิดขึ้นแล้วจะเป็นเช่นไร

ซึ่งรวมถึงการกระทำของบ่าวและสิ่งอื่น ๆ ด้วย อัลลอฮ์ทรงกำหนดกฎสภาวะของบรรดามัคลูกไว้ก่อนที่พระองค์จะทรงสร้างพวกเขา คือทรงกำหนดอายุขัย ปัจจัยยังชีพ และการงานของพวกเขา และทรงบันทึกสิ่งเหล่านั้นไว้ อีกทั้งทรงบันทึกไว้ด้วยว่าพวกเขาจะไปสู่ความผาสุกหรือความทุกข์ระทม

ดังนั้น พวกเขาจึงศรัทธาว่าพระองค์ทรงสร้างทุกสิ่ง ทรงมีอานุภาพเหนือทุกสิ่ง ทุกสิ่งที่เกิดขึ้นล้วนเป็นไปตามพระประสงค์ของพระองค์ พระองค์ทรงรอบรู้สรรพสิ่งก่อนที่มันจะเกิดขึ้น ทรงกำหนดมันไว้ และทรงบันทึกมันไว้ก่อนที่มันจะเกิดขึ้น»⁽¹⁾

«บรรพชนยุคแรก (สะลัฟ) และบรรดาอิมามของประชาชาตินี้มีมติเป็นเอกฉันท์ว่า บ่าวทั้งหลายถูกใช้ให้ปฏิบัติตามสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงใช้ และถูกห้ามจากสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงห้าม และพวกเขามีมติเป็นเอกฉันท์ที่จะศรัทธาต่อสัญญาแห่งรางวัลและคำสัญญาแห่งการลงโทษของพระองค์ ตามที่อัลกุรอานและซุนนะฮ์ได้ระบุไว้

และพวกเขามีมติเป็นเอกฉันท์ว่า ไม่มีผู้ใดมีข้ออ้างต่ออัลลอฮ์ในการละทิ้งสิ่งที่เป็นข้อบังคับ หรือในการกระทำสิ่งที่เป็นข้อห้าม ทว่าอัลลอฮ์ต่างหากที่ทรงมีหลักฐานอันเด็ดขาดเหนือบ่าวของพระองค์»⁽²⁾

«และในบรรดาสิ่งที่บรรพชนยุคแรกและบรรดาอิมามของประชาชาตินี้มีมติเป็นเอกฉันท์ ควบคู่กับการศรัทธาของพวกเขาต่อเกาะฎออ์และเกาะดัร ศรัทธาว่าอัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สร้างทุกสิ่ง สิ่งใดที่พระองค์ทรงประสงค์ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งใดที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์ย่อมไม่เกิดขึ้น และศรัทธาว่าอัลลอฮ์ทรงให้ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์หลงผิด และทรงชี้นำผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์ ก็คือ บ่าวทั้งหลายมีความประสงค์และมีความสามารถ พวกเขากระทำสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงให้พวกเขามีความสามารถที่จะกระทำได้ ด้วยความสามารถและความประสงค์ของพวกเขาเอง ควบคู่กับที่พวกเขากล่าวว่า บ่าวทั้งหลายจะไม่ประสงค์สิ่งใดได้ นอกจากเมื่ออัลลอฮ์ทรงประสงค์»⁽³⁾

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/449 ⁽²⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/452 ⁽³⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/459

หัวข้อที่สอง

อะกีดะฮ์ของอิหม่ามอบูบักร์ มุหัมมัด อัล-หุสัยน์ อัล-อาญุรีย์ ในเรื่องอัล-เกาะดัร

ท่าน (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน) กล่าวว่า: «แนวทางของเราในเรื่องอัล-เกาะดัร คือเรากล่าวว่า แท้จริงอัลลอฮ์ผู้ทรงเกรียงไกรและทรงสูงส่งได้ทรงสร้างสวรรค์และทรงสร้างนรก และแต่ละแห่งต่างก็มีชาวของมัน และพระองค์ทรงสาบานด้วยความเกรียงไกรของพระองค์ว่า พระองค์จะทรงทำให้นรกญะฮันนัมเต็มไปด้วยญินและมนุษย์ทั้งหมด

จากนั้นพระองค์ทรงสร้างอาดัม (อะลัยฮิสสะลาม) และทรงนำบรรดาลูกหลานทุกคนที่พระองค์จะทรงสร้างจนถึงวันกิยามะฮ์ออกมาจากหลังของเขา แล้วทรงแบ่งพวกเขาออกเป็นสองกลุ่ม: กลุ่มหนึ่งอยู่ในสวรรค์ และอีกกลุ่มหนึ่งอยู่ในไฟที่ลุกโชน

และพระองค์ทรงสร้างอิบลีส และทรงใช้ให้มันสุญูดต่ออาดัม (อะลัยฮิสสะลาม) ทั้งที่พระองค์ทรงรู้แล้วว่ามันจะไม่สุญูด ตามสิ่งที่ถูกกำหนดไว้ ซึ่งได้ดำเนินไปกับมันแล้ว คือความอัปโชคที่มีมาก่อนแล้วในความรอบรู้ของอัลลอฮ์ผู้ทรงเกรียงไกรและทรงสูงส่ง ไม่มีผู้ใดคัดค้านอัลลอฮ์ผู้ทรงกรุณาในการตัดสินของพระองค์ได้ พระองค์ทรงกระทำต่อบรรดามัคลูกของพระองค์ตามที่ทรงประสงค์ ด้วยความยุติธรรมจากพระผู้อภิบาลของเรา นั่นคือเกาะฎออ์และเกาะดัรของพระองค์

لَا يُسْـَٔلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْـَٔلُونَ ﴿٢٣﴾

และพระองค์ทรงสร้างอาดัมและเฮาวาอ์ (อะลัยฮิมัสสะลาม) โดยทรงสร้างทั้งสองไว้เพื่อแผ่นดิน พระองค์ทรงให้ทั้งสองพำนักอยู่ในสวรรค์ ทรงใช้ให้ทั้งสองกินจากมันอย่างอุดมสมบูรณ์ตามที่ทั้งสองปรารถนา และทรงห้ามทั้งสองจากต้นไม้ต้นหนึ่งมิให้เข้าใกล้มัน ทั้งที่สิ่งที่พระองค์ทรงกำหนดได้ดำเนินไปแล้วว่าทั้งสองจะฝ่าฝืนพระองค์ด้วยการกินจากต้นไม้นั้น ดังนั้น พระองค์ผู้ทรงจำเริญและทรงสูงส่ง ในทางภายนอกทรงห้ามทั้งสอง แต่ในทางภายในจากความรอบรู้ของพระองค์ ได้ทรงกำหนดไว้แล้วแก่ทั้งสองว่าทั้งสองจะกินจากมัน «พระองค์จะไม่ถูกสอบถามในสิ่งที่พระองค์ทรงกระทำ แต่พวกเขาต่างหากที่จะถูกสอบถาม» (ซูเราะฮ์อัล-อันบิยาอ์ 21:23) ทั้งสองไม่อาจหลีกเลี่ยงการกินจากต้นไม้นั้นได้ เพื่อให้เป็นสาเหตุของการฝ่าฝืน และเป็นสาเหตุให้ทั้งสองออกจากสวรรค์ เพราะทั้งสองถูกสร้างมาเพื่อแผ่นดิน และพระองค์จะทรงอภัยให้แก่ทั้งสองหลังจากการฝ่าฝืนนั้น ทั้งหมดนี้มีมาก่อนแล้วในความรอบรู้ของพระองค์ เป็นไปไม่ได้ที่สิ่งใดจะเกิดขึ้นในบรรดามัคลูกทั้งหมดของพระองค์ เว้นแต่สิ่งที่พระองค์ทรงกำหนดได้ดำเนินไปกับมันแล้ว และพระองค์ทรงรอบรู้มันก่อนที่มันจะเกิดขึ้นแล้วว่ามันจะเกิดขึ้น

พระองค์ทรงสร้างสรรพสิ่งตามที่พระองค์ทรงประสงค์ และเพื่อสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ พระองค์ทรงกำหนดให้พวกเขาเป็นผู้อับโชคและผู้ผาสุกตั้งแต่ก่อนที่พระองค์จะทรงนำพวกเขาออกมาสู่โลกนี้ ขณะที่พวกเขายังอยู่ในครรภ์มารดา พระองค์ทรงบันทึกอายุขัยของพวกเขา บันทึกปัจจัยยังชีพ (ริซกี) ของพวกเขา และบันทึกการงานของพวกเขาไว้ แล้วจึงทรงนำพวกเขาออกมาสู่โลกนี้ มนุษย์ทุกคนย่อมดำเนินไปตามสิ่งที่ถูกบันทึกไว้ ทั้งที่เป็นผลดีแก่เขาและที่เป็นผลร้ายแก่เขา

هُوَ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ فَمِنكُمْ كَافِرٌ وَمِنكُم مُّؤْمِنٌ ۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿٢﴾

لَا يُسْـَٔلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْـَٔلُونَ ﴿٢٣﴾

จากนั้นพระองค์ทรงส่งบรรดาเราะซูลของพระองค์มา ทรงประทานวะห์ยูแก่พวกเขา และทรงบัญชาให้พวกเขาประกาศเผยแผ่แก่ปวงบ่าวของพระองค์ แล้วพวกเขาก็ได้เผยแผ่สาส์นของพระผู้อภิบาลของพวกเขา และได้ตักเตือนกลุ่มชนของพวกเขาด้วยความหวังดี ดังนั้น ผู้ใดที่ถูกกำหนดไว้ในการลิขิตของอัลลอฮ์ผู้ทรงเกียรติและทรงยิ่งใหญ่ว่าจะศรัทธา เขาก็ศรัทธา และผู้ใดที่ถูกกำหนดไว้ในการลิขิตของพระองค์ว่าจะปฏิเสธศรัทธา เขาก็ปฏิเสธศรัทธา อัลลอฮ์ผู้ทรงเกียรติและทรงยิ่งใหญ่ตรัสว่า «พระองค์คือผู้ทรงสร้างพวกเจ้า แล้วในหมู่พวกเจ้ามีผู้ปฏิเสธศรัทธา และในหมู่พวกเจ้ามีผู้ศรัทธา และอัลลอฮ์ทรงเห็นสิ่งที่พวกเจ้ากระทำ» (ซูเราะฮ์อัต-ตะฆอบุน 64:2) พระองค์ทรงรักผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์จากปวงบ่าวของพระองค์ จึงทรงเปิดหัวอกของเขาให้รับอีมานและอิสลาม และพระองค์ทรงกริ้วโกรธคนอื่น ๆ จึงทรงประทับตราบนหัวใจของพวกเขา บนการได้ยินของพวกเขา และบนการมองเห็นของพวกเขา ดังนั้นพวกเขาจะไม่ได้รับทางนำตลอดไป พระองค์ทรงทำให้ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์หลงผิด และทรงชี้นำผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์ «พระองค์จะไม่ถูกสอบถามในสิ่งที่พระองค์ทรงกระทำ แต่พวกเขาจะถูกสอบถาม» (ซูเราะฮ์อัล-อันบิยาอ์ 21:23)

สรรพสิ่งทั้งมวลล้วนเป็นกรรมสิทธิ์ของพระองค์ พระองค์ทรงกระทำต่อสิ่งที่พระองค์ทรงสร้างตามที่พระองค์ทรงประสงค์ โดยมิได้ทรงอธรรมต่อพวกเขา การรำลึกถึงพระองค์นั้นสูงส่งเกินกว่าที่จะมีผู้กล่าวหาพระผู้อภิบาลของเราว่าทรงอธรรม แท้จริงผู้ที่อธรรมคือผู้ที่เอาสิ่งที่มิใช่กรรมสิทธิ์ของตน ส่วนพระผู้อภิบาลของเราผู้ทรงเกียรติและทรงยิ่งใหญ่นั้น สิ่งที่อยู่ในชั้นฟ้าทั้งหลาย สิ่งที่อยู่ในแผ่นดิน สิ่งที่อยู่ระหว่างทั้งสอง และสิ่งที่อยู่ใต้ผืนดินล้วนเป็นของพระองค์ โลกนี้และอาคิเราะฮ์ก็เป็นของพระองค์ การรำลึกถึงพระองค์นั้นสูงส่งยิ่ง และพระนามของพระองค์นั้นบริสุทธิ์ยิ่ง พระองค์ทรงรักการภักดีจากปวงบ่าวของพระองค์และทรงบัญชาให้กระทำ การภักดีนั้นจึงเกิดขึ้นจากผู้ที่ภักดีต่อพระองค์ด้วยการประทานความสำเร็จ (เตาฟีก) ของพระองค์แก่พวกเขา และพระองค์ทรงห้ามการฝ่าฝืนทั้งหลาย แต่ทรงประสงค์ให้มันเกิดขึ้น โดยที่พระองค์มิได้ทรงรักมัน และมิได้ทรงบัญชาให้กระทำมัน อัลลอฮ์ผู้ทรงเกียรติและทรงยิ่งใหญ่ทรงสูงส่งเกินกว่าที่จะทรงบัญชาให้กระทำสิ่งชั่วช้าลามก หรือทรงรักมัน และพระผู้อภิบาลของเราทรงยิ่งใหญ่และทรงเกริกเกียรติเกินกว่าที่จะมีสิ่งใดเกิดขึ้นในอาณาจักรของพระองค์โดยที่พระองค์มิได้ทรงประสงค์ให้มันเกิดขึ้น หรือมีสิ่งใดที่ความรู้ของพระองค์มิได้ครอบคลุมถึงก่อนที่มันจะเกิดขึ้น แท้จริงพระองค์ทรงรู้แล้วถึงสิ่งที่ปวงบ่าวจะกระทำ ทั้งก่อนที่พระองค์จะทรงสร้างพวกเขาและหลังจากที่ทรงสร้างพวกเขาแล้ว ก่อนที่พวกเขาจะลงมือกระทำ ในฐานะที่เป็นเกาะฎออ์และเกาะดัร

ذَٰلِكَ فَضْلُ ٱللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَآءُ ۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلْفَضْلِ ٱلْعَظِيمِ ﴿٢١﴾

ปากกาได้บันทึกไว้แล้วตามพระบัญชาของพระองค์ผู้ทรงเกียรติและสูงส่งในอัล-เลาห์ อัล-มะห์ฟูซ ถึงสิ่งที่จะเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นความดีหรือความชั่ว พระองค์ทรงสรรเสริญบ่าวของพระองค์ที่ปฏิบัติตามการภักดีต่อพระองค์ ทรงระบุว่าการกระทำนั้นเป็นของบ่าว และทรงสัญญาว่าจะประทานผลตอบแทนอันยิ่งใหญ่แก่พวกเขา หากมิใช่เพราะการที่พระองค์ทรงประทานเตาฟีก (ความสำเร็จ) แก่พวกเขา พวกเขาก็คงไม่ได้กระทำสิ่งที่ทำให้พวกเขาสมควรได้รับผลตอบแทนจากพระองค์ «นั่นคือความโปรดปรานของอัลลอฮ์ ซึ่งพระองค์จะทรงประทานแก่ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์ และอัลลอฮ์นั้นเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งความโปรดปรานอันใหญ่หลวง» (ซูเราะฮ์อัล-หะดีด 57:21) ในทำนองเดียวกัน พระองค์ทรงตำหนิกลุ่มชนที่กระทำการฝ่าฝืนต่อพระองค์ ทรงขู่สัญญาพวกเขาเนื่องจากการกระทำนั้น และทรงระบุว่าการกระทำนั้นเป็นของพวกเขาตามที่พวกเขาได้กระทำ ทั้งหมดนั้นเป็นไปตามสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แล้วซึ่งดำเนินไปเหนือพวกเขา พระองค์ทรงให้ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์หลงผิด และทรงชี้นำผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์

มุฮัมมัด บิน อัล-หุซัยน์ (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน) กล่าวว่า: นี่คือแนวทางของพวกเราในเรื่องเกาะดัร»⁽¹⁾

หัวข้อที่สาม

อะกีดะฮ์ของอัฏ-เฏาะหาวีย์ในเรื่องเกาะดัร

อัฏ-เฏาะหาวีย์ (ขออัลลอฮ์ทรงเมตตาท่าน) กล่าวในเรื่องเกาะดัรว่า: «พระองค์ทรงสร้างสรรพสิ่งด้วยความรู้ของพระองค์ ทรงกำหนดกฎสภาวะต่าง ๆ แก่พวกเขา และทรงกำหนดอายุขัยแก่พวกเขา ไม่มีสิ่งใดที่ซ่อนเร้นจากพระองค์ก่อนที่พระองค์จะทรงสร้างพวกเขา และพระองค์ทรงรู้ถึงสิ่งที่พวกเขาจะกระทำก่อนที่พระองค์จะทรงสร้างพวกเขา พระองค์ทรงใช้ให้พวกเขาภักดีต่อพระองค์ และทรงห้ามพวกเขาจากการฝ่าฝืนพระองค์

ทุกสิ่งดำเนินไปตามการกำหนดและพระประสงค์ของพระองค์ และพระประสงค์ของพระองค์ย่อมบรรลุผลเสมอ บ่าวทั้งหลายไม่มีความประสงค์ใด ๆ เว้นแต่สิ่งที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ให้แก่พวกเขา ดังนั้นสิ่งใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งใดที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์ย่อมไม่เกิดขึ้น

พระองค์ทรงชี้นำผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์ ทรงปกป้องและทรงประทานความปลอดภัยด้วยความโปรดปราน และทรงให้ผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์หลงผิด ทรงทอดทิ้งและทรงทดสอบด้วยความยุติธรรม

⁽¹⁾ อัช-ชะรีอะฮ์ ของอัล-อาญุรรีย์: 150-152

และพวกเขาทั้งหมดล้วนผันแปรไปภายใต้พระประสงค์ของพระองค์ ระหว่างความโปรดปรานและความยุติธรรมของพระองค์

พระองค์ทรงสูงส่งเหนือคู่ปรปักษ์และผู้ที่ถูกตั้งให้เทียบเทียม ไม่มีผู้ใดขัดขวางการกำหนดของพระองค์ได้ ไม่มีผู้ใดทบทวนหรือล้มล้างการตัดสินของพระองค์ได้ และไม่มีผู้ใดเอาชนะพระบัญชาของพระองค์ได้

เราศรัทธาต่อสิ่งเหล่านั้นทั้งหมด และเรามั่นใจอย่างแน่วแน่ว่าทุกสิ่งล้วนมาจากพระองค์"⁽¹⁾

«อัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงรู้มาตั้งแต่ดั้งเดิมถึงจำนวนผู้ที่จะได้เข้าสวรรค์ และจำนวนผู้ที่จะเข้านรก ทั้งหมดในคราวเดียว จำนวนนั้นจะไม่ถูกเพิ่มและจะไม่ถูกลด

ในทำนองเดียวกัน การกระทำของพวกเขาก็เป็นไปตามที่พระองค์ทรงรู้ว่าพวกเขาจะกระทำ ทุกคนจะได้รับความสะดวกไปสู่สิ่งที่เขาถูกสร้างมาเพื่อมัน การงานทั้งหลายขึ้นอยู่กับบั้นปลาย ผู้ที่ได้รับความผาสุกคือผู้ที่ผาสุกด้วยการกำหนดของอัลลอฮ์ และผู้ที่ประสบความอัปโชคคือผู้ที่อัปโชคด้วยการกำหนดของอัลลอฮ์

لَا يُسْـَٔلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْـَٔلُونَ ﴿٢٣﴾

แก่นแท้ของเกาะดัรคือความลับของอัลลอฮ์ ตะอาลา ในการสร้างของพระองค์ ไม่มีมะลาอิกะฮ์ผู้ใกล้ชิดหรือนบีผู้ถูกส่งมาคนใดล่วงรู้ถึงสิ่งนั้น การขุดคุ้ยลึกลงไปในเรื่องนี้เป็นสื่อนำไปสู่การถูกทอดทิ้ง เป็นบันไดสู่การถูกปิดกั้นจากความดี และเป็นขั้นบันไดสู่การละเมิดขอบเขต ดังนั้นจงระวังให้จงหนักจากเรื่องนี้ ทั้งในการพิจารณา การครุ่นคิด และการกระซิบกระซาบในใจ เพราะอัลลอฮ์ ตะอาลา ทรงปิดความรู้เรื่องเกาะดัรไว้จากบ่าวของพระองค์ และทรงห้ามพวกเขาจากการมุ่งแสวงหามัน ดังที่พระองค์ ตะอาลา ตรัสว่า «พระองค์จะไม่ถูกสอบถามในสิ่งที่พระองค์ทรงกระทำ แต่พวกเขาต่างหากที่จะถูกสอบถาม» (ซูเราะฮ์อัล-อัมบิยาอ์ 21:23)

ดังนั้นผู้ใดถามว่า "เหตุใดพระองค์จึงทรงกระทำเช่นนั้น?" แท้จริงเขาได้ปฏิเสธข้อตัดสินของคัมภีร์ และผู้ใดปฏิเสธข้อตัดสินของคัมภีร์ เขาก็เป็นส่วนหนึ่งของบรรดาผู้ปฏิเสธศรัทธา

นี่คือสาระโดยรวมที่ผู้ซึ่งหัวใจได้รับการส่องสว่างจากบรรดาวะลีย์ (ผู้ใกล้ชิด) ของอัลลอฮ์ ตะอาลา จำเป็นต้องรู้ และนี่คือระดับของผู้หยั่งรากลึกในความรู้ เพราะความรู้นั้นมีสองประเภท คือ ความรู้ที่มีอยู่ในหมู่มนุษย์ และความรู้ที่ไม่มีอยู่ในหมู่มนุษย์ การปฏิเสธความรู้ที่มีอยู่นั้นเป็นการปฏิเสธศรัทธา (กุฟรฺ) และการอ้างว่ารู้ความรู้ที่ไม่มีอยู่นั้น

⁽¹⁾ อัล-อะกีดะฮ์ อัฏ-เฏาะหาวิยะฮ์ อธิบายและเชิงอรรถโดยชัยค์นาศิรุดดีน อัล-อัลบานีย์ หน้า 21

…เป็นการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) และอีมานจะมั่นคงได้ก็ด้วยการยอมรับความรู้ที่มีอยู่ (ซึ่งอัลลอฮ์ทรงเปิดเผยแก่มนุษย์) และละทิ้งความรู้ที่ไม่มีอยู่ (ซึ่งอัลลอฮ์ทรงปกปิดไว้)

และเราศรัทธาต่ออัล-เลาฮ์ (แผ่นจารึก) และอัล-เกาะลัม (ปากกา) และต่อทุกสิ่งที่ถูกบันทึกไว้ในนั้นซึ่งได้ถูกกำหนดไว้แล้ว หากสรรพสิ่งทั้งมวลรวมตัวกันต่อสิ่งหนึ่งที่อัลลอฮ์ตะอาลาทรงบันทึกไว้ว่ามันจะเกิดขึ้น เพื่อทำให้มันไม่เกิดขึ้น พวกเขาก็ไม่สามารถกระทำได้ และหากพวกเขาทั้งหมดรวมตัวกันต่อสิ่งหนึ่งที่อัลลอฮ์ตะอาลามิได้ทรงบันทึกไว้ เพื่อทำให้มันเกิดขึ้น พวกเขาก็ไม่สามารถกระทำได้ ปากกาได้แห้งแล้วด้วยสิ่งที่จะเกิดขึ้นจนถึงวันกิยามะฮ์ สิ่งใดที่พลาดไปจากบ่าวก็ย่อมไม่มีวันประสบแก่เขา และสิ่งใดที่ประสบแก่เขาก็ย่อมไม่มีวันพลาดไปจากเขา

وَخَلَقَ كُلَّ شَىْءٍ فَقَدَّرَهُۥ تَقْدِيرًا ﴿٢﴾

وَكَانَ أَمْرُ ٱللَّهِ قَدَرًا مَّقْدُورًا ﴿٣٨﴾

และบ่าวจำเป็นต้องรู้ว่า ความรู้ของอัลลอฮ์ได้มีมาก่อนแล้วในทุกสิ่งที่เกิดขึ้นจากบรรดาสิ่งถูกสร้างของพระองค์ แล้วพระองค์ทรงกำหนดสิ่งนั้นอย่างรัดกุมและเด็ดขาด ไม่มีผู้ใดลบล้างได้ ไม่มีผู้ใดคัดค้านได้ ไม่มีผู้ใดขจัดหรือเปลี่ยนแปลงได้ และไม่มีผู้ใดจากบรรดาสิ่งถูกสร้างของพระองค์ในชั้นฟ้าและแผ่นดินของพระองค์ที่จะลดหรือเพิ่มเติมมันได้ และนั่นคือส่วนหนึ่งจากหลักยึดมั่นของอีมาน รากฐานของการรู้จัก (อัลลอฮ์) และการยอมรับในเตาฮีดและความเป็นพระผู้อภิบาล (รุบูบียะฮ์) ของอัลลอฮ์ ดังที่พระองค์ตะอาลาได้ตรัสไว้ในคัมภีร์ของพระองค์ว่า «และพระองค์ทรงสร้างทุกสิ่ง แล้วทรงกำหนดมันอย่างครบถ้วนเหมาะสม» (ซูเราะฮ์อัล-ฟุรกอน 25:2) และพระองค์ตะอาลาตรัสว่า «และพระบัญชาของอัลลอฮ์นั้นเป็นกำหนดการที่ถูกกำหนดไว้แล้ว» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:38) ดังนั้น ความหายนะจงประสบแก่ผู้ที่กลายเป็นคู่กรณีโต้แย้งกับอัลลอฮ์ในเรื่องเกาะดัร และนำหัวใจที่ป่วยไข้มาพิจารณาในเรื่องนี้ แท้จริงเขาได้แสวงหาความลับที่ถูกปกปิดไว้ด้วยการคาดคะเนของเขาในการขุดค้นเรื่องเร้นลับ และเขาได้กลับไปพร้อมกับคำพูดที่เขากล่าวในเรื่องนี้ ในฐานะผู้กล่าวเท็จและผู้ทำบาป»⁽¹⁾

⁽¹⁾ อัล-อะกีดะฮ์ อัฏ-เฏาะหาวียะฮ์ : 31

(หน้านี้ว่าง ไม่มีข้อความ)

บทที่หก

สาเหตุของการหลงผิดในเรื่องเกาะดัร

สาเหตุของการหลงผิดของทั้งกลุ่มเกาะดะรียะฮ์ผู้ปฏิเสธ (อัน-นุฟาต) และกลุ่มเกาะดะรียะฮ์ผู้ถือว่ามนุษย์ถูกบังคับ (อัล-มุจญ์บิเราะฮ์) ในเรื่องนี้ คือ แต่ละฝ่ายมองเห็นความจริงเพียงส่วนหนึ่ง และมืดบอดต่อความจริงอีกส่วนหนึ่ง เปรียบดั่งคนตาบอดข้างเดียวที่มองเห็นสิ่งของเพียงด้านเดียว และมองไม่เห็นอีกด้านหนึ่ง

กลุ่มเกาะดะรียะฮ์ผู้ปฏิเสธ ซึ่งปฏิเสธเกาะดัร กล่าวว่า อัลลอฮ์มิได้ทรงประสงค์การปฏิเสธศรัทธา บาป และการฝ่าฝืน ทั้งพระองค์ไม่ทรงรักและไม่ทรงพอพระทัยต่อสิ่งเหล่านั้น แล้วเราจะกล่าวได้อย่างไรว่าพระองค์ทรงสร้างการกระทำของบ่าว ทั้งที่ในการกระทำเหล่านั้นมีการปฏิเสธศรัทธา บาป และการฝ่าฝืนอยู่ด้วย

ส่วนกลุ่มเกาะดะรียะฮ์ผู้ถือว่ามนุษย์ถูกบังคับนั้น พวกเขาศรัทธาว่าอัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สร้างทุกสิ่ง แต่อ้างว่าทุกสิ่งที่พระองค์ทรงสร้างและทรงให้มีขึ้นนั้น พระองค์ย่อมทรงรักและทรงพอพระทัยต่อสิ่งนั้น

ส่วนอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์นั้นมองเห็นความจริงทั้งหมด พวกเขาจึงศรัทธาต่อความจริงที่มีอยู่กับแต่ละฝ่าย และปฏิเสธความเท็จที่แต่ละฝ่ายยึดติดอยู่

พวกเขากล่าวว่า «แม้อัลลอฮ์จะทรงประสงค์ให้การฝ่าฝืนเกิดขึ้นในแง่ของเกาะดัร แต่พระองค์ก็ไม่ทรงรัก ไม่ทรงพอพระทัย และไม่ทรงใช้ให้กระทำ ทว่าพระองค์ทรงรังเกียจและทรงห้ามมิให้กระทำ»

นี่คือทัศนะของสะลัฟทั้งหมด พวกเขากล่าวว่า สิ่งใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งใดที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์ย่อมไม่เกิดขึ้น ด้วยเหตุนี้บรรดานักนิติศาสตร์ (ฟุก็อฮาอ์) จึงเห็นพ้องกันว่า ผู้สาบานหากกล่าวว่า "ขอสาบานต่ออัลลอฮ์ ฉันจะทำสิ่งนั้นอย่างแน่นอน อินชาอัลลอฮ์ (หากอัลลอฮ์ทรงประสงค์)" แล้วเขาไม่ได้ทำ เขาก็ไม่ถือว่าผิดคำสาบาน แม้สิ่งนั้นจะเป็นสิ่งวาญิบหรือสิ่งที่ส่งเสริมให้กระทำ (มุสตะฮับ) ก็ตาม

แต่หากเขากล่าวว่า "หากอัลลอฮ์ทรงรัก" เขาย่อมผิดคำสาบาน หากสิ่งนั้นเป็นสิ่งวาญิบหรือมุสตะฮับ

นักวิชาการผู้ถี่ถ้วนจากอะฮ์ลุสซุนนะฮ์กล่าวว่า: อัล-อิรอดะฮ์ (เจตนารมณ์) ในคัมภีร์ของอัลลอฮ์มีสองประเภท คือ

เจตนารมณ์เชิงเกาะดัรที่เกี่ยวกับการสร้าง (อิรอดะฮ์ เกาะดะรียะฮ์ เคาะลกียะฮ์) และเจตนารมณ์เชิงศาสนาที่เกี่ยวกับบทบัญญัติ (อิรอดะฮ์ ดีนียะฮ์ ชัรอียะฮ์)

เจตนารมณ์เชิงบทบัญญัติคือเจตนารมณ์ที่มีความรักและความพึงพอพระทัยรวมอยู่ด้วย ส่วนเจตนารมณ์เชิงจักรวาล (เกาวนียะฮ์) คือพระประสงค์ (มะชีอะฮ์) ที่ครอบคลุมสรรพสิ่งที่มีอยู่ทั้งหมด

يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلْعُسْرَ

مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ

يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ ۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴿٢٦﴾ وَٱللَّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ ٱلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ ٱلشَّهَوَٰتِ أَن تَمِيلُوا۟ مَيْلًا عَظِيمًا ﴿٢٧﴾ يُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمْ ۚ وَخُلِقَ ٱلْإِنسَـٰنُ ضَعِيفًا ﴿٢٨﴾

إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجْسَ أَهْلَ ٱلْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ﴿٣٣﴾

ตัวอย่างของเจตนารมณ์เชิงบทบัญญัติ ได้แก่ พระดำรัสของอัลลอฮ์ ตะอาลา ว่า «อัลลอฮ์ทรงประสงค์ความสะดวกแก่พวกเจ้า และไม่ทรงประสงค์ความลำบากแก่พวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:185) และพระดำรัสของพระองค์ว่า «อัลลอฮ์ไม่ทรงประสงค์ที่จะทำให้มีความลำบากใด ๆ แก่พวกเจ้า แต่ทรงประสงค์ที่จะทำให้พวกเจ้าสะอาด และเพื่อทรงให้ความโปรดปรานของพระองค์ครบถ้วนแก่พวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-มาอิดะฮ์ 5:6) และ «อัลลอฮ์ทรงประสงค์ที่จะชี้แจงแก่พวกเจ้า และทรงชี้นำพวกเจ้าสู่แนวทางของบรรดาผู้ที่อยู่ก่อนพวกเจ้า และทรงอภัยโทษแก่พวกเจ้า และอัลลอฮ์นั้นทรงรอบรู้ ทรงปรีชาญาณ และอัลลอฮ์ทรงประสงค์ที่จะอภัยโทษแก่พวกเจ้า แต่บรรดาผู้ที่ตามอารมณ์ใคร่นั้นต้องการให้พวกเจ้าเบี่ยงเบนออกไปอย่างมากมาย อัลลอฮ์ทรงประสงค์ที่จะผ่อนปรนแก่พวกเจ้า และมนุษย์นั้นถูกสร้างมาให้อ่อนแอ» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:26-28) และพระดำรัสของพระองค์ว่า «แท้จริงอัลลอฮ์ทรงประสงค์เพียงที่จะขจัดความโสโครกออกไปจากพวกเจ้า โอ้สมาชิกครอบครัว (ของท่านนบี) และทรงทำให้พวกเจ้าสะอาดบริสุทธิ์อย่างแท้จริง» (ซูเราะฮ์อัล-อะห์ซาบ 33:33)

เจตนารมณ์ประเภทนี้ไม่จำเป็นว่าสิ่งที่ทรงประสงค์จะต้องเกิดขึ้นเสมอไป เว้นแต่เมื่อเจตนารมณ์ประเภทที่สองเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย เจตนารมณ์ประเภทนี้บ่งชี้อย่างชัดเจนว่า พระองค์ไม่ทรงรักบาป การฝ่าฝืน การหลงผิด และการปฏิเสธศรัทธา (กุฟร์) พระองค์ไม่ทรงใช้ให้กระทำสิ่งเหล่านั้น และไม่ทรงพึงพอพระทัยต่อสิ่งเหล่านั้น แม้ว่าพระองค์จะทรงประสงค์ให้มันเกิดขึ้นในแง่ของการสร้างและการทำให้มีขึ้นก็ตาม

และพระองค์ทรงรักสิ่งที่เกี่ยวข้องกับกิจการทางศาสนา ทรงพึงพอพระทัยต่อสิ่งเหล่านั้น ทรงตอบแทนผู้ที่ปฏิบัติสิ่งเหล่านั้น ทรงให้พวกเขาเข้าสวรรค์ ทรงช่วยเหลือพวกเขาทั้งในชีวิตโลกนี้และในอาคิเราะฮ์ และด้วยสิ่งเหล่านั้นพระองค์ทรงช่วยเหลือบ่าวผู้เป็นวะลีย์ (ผู้ใกล้ชิด) ที่ยำเกรงของพระองค์ พรรคพวกของพระองค์ผู้ประสบความสำเร็จ และบ่าวผู้ทรงคุณธรรมของพระองค์⁽¹⁾

และเจตนารมณ์ประเภทนี้ครอบคลุมการภักดีทั้งปวง ไม่ว่าจะเกิดขึ้นแล้วหรือยังไม่เกิดขึ้นก็ตาม⁽²⁾

⁽¹⁾ ดู ชัรห์ อัฏ-เฏาะหาวียะฮ์ หน้า 116 และ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/188, 58 ⁽²⁾ ดู มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/198

فَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يَهْدِيَهُۥ يَشْرَحْ صَدْرَهُۥ لِلْإِسْلَـٰمِ ۖ وَمَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُۥ يَجْعَلْ صَدْرَهُۥ ضَيِّقًا حَرَجًا

เจตนารมณ์เชิงการสร้างและการกำหนด (อัล-อิรอดะฮ์ อัล-เกาวนียะฮ์ อัล-เกาะดะรียะฮ์) คือเจตนารมณ์ที่ครอบคลุมสรรพสิ่งที่มีอยู่ทั้งหมด ซึ่งมีคำกล่าวถึงเจตนารมณ์นี้ว่า "สิ่งใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งใดที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์ย่อมไม่เกิดขึ้น" ตัวอย่างของเจตนารมณ์ประเภทนี้ ได้แก่ พระดำรัสของอัลลอฮ์ ตะอาลา ที่ว่า «ดังนั้นผู้ใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์จะชี้นำเขา พระองค์จะทรงเปิดหัวอกของเขาให้รับอิสลาม และผู้ใดที่พระองค์ทรงประสงค์จะให้เขาหลงทาง พระองค์จะทรงทำให้หัวอกของเขาคับแคบอึดอัด» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:125)

وَلَا يَنفَعُكُمْ نُصْحِىٓ إِنْ أَرَدتُّ أَنْ أَنصَحَ لَكُمْ إِن كَانَ ٱللَّهُ يُرِيدُ أَن يُغْوِيَكُمْ

พระดำรัสของพระองค์ที่ว่า «และคำตักเตือนของฉันจะไม่เป็นประโยชน์แก่พวกท่านเลย แม้ฉันจะปรารถนาตักเตือนพวกท่านก็ตาม หากอัลลอฮ์ทรงประสงค์จะให้พวกท่านหลงผิด» (ซูเราะฮ์ฮูด 11:34)

وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقْتَتَلُوا۟ وَلَـٰكِنَّ ٱللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ ﴿٢٥٣﴾

พระดำรัสของพระองค์ที่ว่า «และหากอัลลอฮ์ทรงประสงค์ พวกเขาก็จะไม่ฆ่าฟันกัน แต่ทว่าอัลลอฮ์ทรงกระทำสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:253)

وَلَوْلَآ إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَآءَ ٱللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِٱللَّهِ

และพระดำรัสของพระองค์ที่ว่า «และไฉนเล่าเมื่อท่านเข้าไปในสวนของท่าน ท่านจึงไม่กล่าวว่า "มาชาอัลลอฮ์ (สิ่งนี้เป็นไปตามที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์) ไม่มีพลังใดนอกจากด้วยอัลลอฮ์"» (ซูเราะฮ์อัล-กะฮ์ฟี 18:39)

เจตนารมณ์นี้เป็นเจตนารมณ์ที่ครอบคลุมทั้งหมด ไม่มีสิ่งถูกสร้างใดหลุดพ้นไปจากมันได้ เหตุการณ์ทั้งปวงในจักรวาลล้วนอยู่ภายใต้สิ่งที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์และภายใต้พระประสงค์ (มะชีอะฮ์) ของพระองค์นี้ทั้งสิ้น และเจตนารมณ์นี้ครอบคลุมทั้งผู้ศรัทธาและผู้ปฏิเสธศรัทธา ผู้มีคุณธรรมและผู้ประพฤติชั่ว ชาวสวรรค์และชาวนรก บรรดาวะลีย์ (ผู้ใกล้ชิด) ของอัลลอฮ์และบรรดาศัตรูของพระองค์ ทั้งผู้ภักดีต่อพระองค์ซึ่งพระองค์ทรงรักพวกเขาและพวกเขาก็รักพระองค์ และพระองค์กับมะลาอิกะฮ์ของพระองค์ทรงประสาทพรแก่พวกเขา และทั้งผู้ฝ่าฝืนพระองค์ซึ่งพระองค์ทรงกริ้วโกรธและรังเกียจพวกเขา อัลลอฮ์ทรงสาปแช่งพวกเขา และบรรดาผู้สาปแช่งก็สาปแช่งพวกเขาด้วย⁽¹⁾

เจตนารมณ์นี้ครอบคลุมเฉพาะการภักดีและการฝ่าฝืนที่ได้เกิดขึ้นแล้ว มิได้ครอบคลุมสิ่งที่ไม่ได้เกิดขึ้น⁽²⁾

สิ่งถูกสร้างเมื่อพิจารณาตามเจตนารมณ์ทั้งสองประเภท แบ่งออกเป็นสี่ประเภท

ประเภทที่หนึ่ง: สิ่งที่เจตนารมณ์ทั้งสองประเภทเกี่ยวข้องด้วย ได้แก่ การงานที่ดีงามซึ่งได้เกิดขึ้นจริง อัลลอฮ์ทรงประสงค์สิ่งนั้นในเชิงศาสนาและบทบัญญัติ พระองค์จึงทรงบัญชาให้กระทำ ทรงรัก และทรงพอพระทัยต่อสิ่งนั้น และพระองค์ยังทรงประสงค์สิ่งนั้นในเชิงการสร้าง มันจึงเกิดขึ้น หากมิใช่เช่นนั้นแล้ว มันย่อมไม่เกิดขึ้น

ประเภทที่สอง: สิ่งที่เจตนารมณ์เชิงศาสนาเกี่ยวข้องด้วยเพียงอย่างเดียว ได้แก่ สิ่งที่อัลลอฮ์ทรงบัญชาไว้ในเรื่อง […]

⁽¹⁾ ดู: ชัรห์อัฏ-เฏาะหาวิยะฮ์ หน้า 116 และมัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/198, 58 ⁽²⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/198

การงานที่ดีทั้งหลาย แต่บรรดาผู้ปฏิเสธศรัทธาและผู้ทำชั่วกลับฝ่าฝืนสิ่งนั้น สิ่งเหล่านี้ทั้งหมดเป็นอิรอดะฮ์ทางศาสนา (อัล-อิรอดะฮ์ อัด-ดีนียะฮ์) ซึ่งพระองค์ทรงรักและทรงพอพระทัย ไม่ว่าสิ่งนั้นจะเกิดขึ้นหรือไม่เกิดขึ้นก็ตาม

ประเภทที่สาม: สิ่งที่เกี่ยวข้องกับอิรอดะฮ์เชิงการสร้าง (อัล-อิรอดะฮ์ อัล-เกานียะฮ์) เพียงอย่างเดียว ได้แก่เหตุการณ์ที่อัลลอฮ์ทรงกำหนดและทรงประสงค์ให้เกิดขึ้น แต่พระองค์มิได้ทรงบัญชาให้กระทำ เช่น สิ่งที่อนุมัติ (มุบาห์) และการฝ่าฝืนทั้งหลาย พระองค์มิได้ทรงบัญชาให้กระทำสิ่งเหล่านั้น มิได้ทรงพอพระทัย และมิได้ทรงรัก เพราะพระองค์ไม่ทรงบัญชาให้กระทำความชั่วช้าลามก และไม่ทรงพอพระทัยการปฏิเสธศรัทธาสำหรับปวงบ่าวของพระองค์ หากมิใช่เพราะพระประสงค์ อำนาจ และการที่พระองค์ทรงสร้างสิ่งเหล่านั้นแล้ว สิ่งเหล่านั้นก็ย่อมไม่เกิดขึ้นและไม่มีอยู่ เพราะสิ่งใดที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งใดที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์ย่อมไม่เกิดขึ้น

ประเภทที่สี่: สิ่งที่ไม่เกี่ยวข้องกับอิรอดะฮ์ทั้งสองประเภทนี้เลย ได้แก่สิ่งที่ไม่ได้เกิดขึ้นและไม่มีอยู่ จากบรรดาสิ่งที่อนุมัติและการฝ่าฝืนประเภทต่าง ๆ⁽¹⁾

لَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشْرَكْنَا وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِن شَىْءٍ

كَذَٰلِكَ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ حَتَّىٰ ذَاقُوا۟ بَأْسَنَا ۗ قُلْ هَلْ عِندَكُم مِّنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَآ ۖ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ ﴿١٤٨﴾

ผู้ที่ประสบความผาสุกในหมู่บ่าวของอัลลอฮ์ คือผู้ที่อัลลอฮ์ทรงประสงค์ให้เกิดขึ้นกับเขาโดยการกำหนด (ตักดีร) ซึ่งสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์จากเขาโดยบทบัญญัติ (ตัชรีอ์) ส่วนบ่าวผู้อับโชค คือผู้ที่พระองค์ทรงประสงค์ให้เกิดขึ้นกับเขาโดยการกำหนด ซึ่งสิ่งที่พระองค์มิได้ทรงประสงค์จากเขาโดยบทบัญญัติ และอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ ผู้ซึ่งเข้าใจศาสนาของอัลลอฮ์อย่างถ่องแท้ และมิได้นำคัมภีร์ของอัลลอฮ์บางส่วนมาหักล้างกับอีกบางส่วน ต่างรู้ดีว่าบรรดาการตัดสินของอัลลอฮ์ต่อสิ่งที่พระองค์ทรงสร้างนั้นดำเนินไปตามอิรอดะฮ์ทั้งสองประการนี้ ดังนั้นผู้ใดมองการกระทำที่เกิดจากปวงบ่าวด้วยดวงตาทั้งสองข้างนี้ เขาก็คือผู้ที่มองเห็นอย่างแจ่มชัด ส่วนผู้ใดมองเพียงบทบัญญัติโดยไม่มองการกำหนด หรือมองเพียงการกำหนดโดยไม่มองบทบัญญัติ เขาก็คือผู้ที่ตาบอดข้างเดียว เช่นเดียวกับชาวกุเรชที่กล่าวว่า «หากอัลลอฮ์ทรงประสงค์ พวกเราก็จะไม่ตั้งภาคี และบรรพบุรุษของพวกเราก็เช่นกัน และพวกเราก็จะไม่ห้ามสิ่งใดเลย» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:148) อัลลอฮ์ ตะอาลา ตรัสว่า «ในทำนองเดียวกันนั้นแหละ บรรดาผู้ที่อยู่ก่อนพวกเขาได้ปฏิเสธ จนกระทั่งพวกเขาได้ลิ้มรสการลงโทษของเรา จงกล่าวเถิดว่า พวกท่านมีความรู้ใด ๆ บ้างไหม เพื่อพวกท่านจะได้นำมันออกมาแสดงแก่เรา พวกท่านมิได้ปฏิบัติตามสิ่งใดนอกจากการคาดคะเน และพวกท่านมิได้ทำอะไรนอกจากการเดาเอาเท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-อันอาม 6:148)⁽²⁾

⁽¹⁾ มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/189 ⁽²⁾ ดู มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา ชัยคุลอิสลาม 8/198

บทที่เจ็ด

ผลแห่งการศรัทธาต่อเกาะดัร

เราได้อธิบายไปแล้วก่อนหน้านี้ว่า อะกีดะฮ์เรื่องเกาะดัรที่อิสลามได้นำมานั้นปลอดจากการท้อถอย ความเกียจคร้าน และความเฉื่อยชา ซึ่งได้เกิดขึ้นกับคนกลุ่มใหญ่ของประชาชาติอิสลามตลอดหลายยุคสมัยโดยอ้างว่าเป็นการศรัทธาต่อเกาะดัร ต้นเหตุของเรื่องนี้คือการที่บรรดามุสลิมเบี่ยงเบนในเรื่องเกาะดัร เนื่องจากพวกเขาไม่ได้เข้าใจเรื่องนี้อย่างถูกต้อง

ผู้ใดพิจารณาไตร่ตรองอะกีดะฮ์เรื่องเกาะดัรที่อิสลามได้นำมา เขาจะพบว่าอะกีดะฮ์นี้มีผลอันดีงามมากมาย ซึ่งเคยเป็นและยังคงเป็นเหตุแห่งความดีงามของปัจเจกบุคคลและประชาชาติ

เราจะพยายามอธิบายผลบางประการของอะกีดะฮ์นี้ที่ปรากฏให้เห็นตลอดการศึกษานี้

๑. การศรัทธาต่อเกาะดัรคือหนทางสู่การหลุดพ้นจากชิริก

นักปรัชญาจำนวนมากอ้างว่า ความดีมาจากอัลลอฮ์ ส่วนความชั่วเป็นผลงานของพระเจ้าอื่นนอกจากพระองค์ พวกเขากล่าวเช่นนี้ก็เพื่อหลีกหนีจากการพาดพิงความชั่วไปยังอัลลอฮ์ ตะอาลา⁽¹⁾

ส่วนพวกมะญูซีอ้างว่า แสงสว่างคือผู้สร้างความดี และความมืดคือผู้สร้างความชั่ว

และบรรดาผู้ที่อยู่ในประชาชาตินี้ที่อ้างว่าอัลลอฮ์ไม่ได้ทรงสร้างการกระทำของบ่าว หรือไม่ได้ทรงสร้างการกระทำที่หลงผิดของพวกเขา ก็เท่ากับได้ยืนยันว่ามีผู้สร้างอื่นนอกเหนือจากอัลลอฮ์

และการให้เอกภาพแด่อัลลอฮ์ (เตาฮีด) จะไม่สมบูรณ์ เว้นแต่สำหรับผู้ที่ยอมรับว่าอัลลอฮ์แต่เพียงพระองค์เดียวคือผู้ทรงสร้างทุกสิ่ง

⁽¹⁾ ชิฟาอ์ อัล-อะลีล หน้า 14

ในจักรวาล และพระประสงค์ของพระองค์มีผลบังคับในหมู่สรรพสิ่งที่พระองค์ทรงสร้าง สิ่งใดที่พระองค์ทรงประสงค์ย่อมเกิดขึ้น และสิ่งใดที่พระองค์ไม่ทรงประสงค์ย่อมไม่เกิดขึ้น ดังนั้น บรรดาผู้ปฏิเสธเกาะดัรทั้งหมดจึงไม่ได้ให้เอกภาพแด่พระผู้อภิบาลของพวกเขา และไม่ได้รู้จักพระองค์อย่างแท้จริง การศรัทธาต่อเกาะดัรจึงเป็นทางแยกระหว่างเตาฮีดกับชิริก ผู้ศรัทธาต่อเกาะดัรย่อมยอมรับว่าจักรวาลนี้และสรรพสิ่งในนั้นล้วนบังเกิดจากพระเจ้าองค์เดียวและผู้ที่ถูกเคารพสักการะเพียงองค์เดียว ส่วนผู้ใดไม่ศรัทธาเช่นนี้ เขาย่อมยึดเอาสิ่งอื่นนอกจากอัลลอฮ์มาเป็นพระเจ้าและพระผู้อภิบาลหลายองค์

2- การยืนหยัดอยู่บนแนวทางที่เที่ยงตรงทั้งในยามสุขและยามทุกข์

إِنَّ ٱلْإِنسَـٰنَ خُلِقَ هَلُوعًا ﴿١٩﴾ إِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ جَزُوعًا ﴿٢٠﴾ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلْخَيْرُ مَنُوعًا ﴿٢١﴾ إِلَّا ٱلْمُصَلِّينَ ﴿٢٢﴾

บ่าวทั้งหลายด้วยความบกพร่องและความอ่อนแอที่มีอยู่ในตัว ย่อมไม่อาจยืนหยัดอยู่บนแนวทางที่เที่ยงตรงได้ พระองค์อัลลอฮ์ตรัสว่า «แท้จริงมนุษย์นั้นถูกสร้างมาให้มีความกระวนกระวาย เมื่อความชั่วร้ายประสบแก่เขา เขาก็ตีโพยตีพาย และเมื่อความดีประสบแก่เขา เขาก็หวงแหนไว้ ยกเว้นบรรดาผู้ละหมาด» (ซูเราะฮ์อัล-มะอาริจญ์ 70:19-22)

وَمَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ ٱللَّهِ

إِنَّ قَـٰرُونَ كَانَ مِن قَوْمِ مُوسَىٰ فَبَغَىٰ عَلَيْهِمْ ۖ وَءَاتَيْنَـٰهُ مِنَ ٱلْكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُۥ لَتَنُوٓأُ بِٱلْعُصْبَةِ أُو۟لِى ٱلْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُۥ قَوْمُهُۥ لَا تَفْرَحْ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْفَرِحِينَ ﴿٧٦﴾ وَٱبْتَغِ فِيمَآ ءَاتَىٰكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلْـَٔاخِرَةَ ۖ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنْيَا ۖ وَأَحْسِن كَمَآ أَحْسَنَ ٱللَّهُ إِلَيْكَ ۖ وَلَا تَبْغِ ٱلْفَسَادَ فِى ٱلْأَرْضِ ۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْمُفْسِدِينَ ﴿٧٧﴾ قَالَ إِنَّمَآ أُوتِيتُهُۥ عَلَىٰ عِلْمٍ عِندِىٓ

การศรัทธาต่อเกาะดัรทำให้มนุษย์ดำเนินชีวิตไปบนแนวทางที่เที่ยงตรง ความโปรดปรานไม่ทำให้เขาหลงระเริง และเคราะห์ร้ายไม่ทำให้เขาสิ้นหวัง เพราะเขารู้ดีว่าความโปรดปรานและความดีงามทั้งหลายที่เขาได้รับล้วนมาจากอัลลอฮ์ มิใช่มาจากความเฉลียวฉลาดและการบริหารจัดการที่ดีของเขาเอง «และความโปรดปรานใด ๆ ที่มีอยู่แก่พวกเจ้านั้นล้วนมาจากอัลลอฮ์» (ซูเราะฮ์อัน-นะห์ลฺ 16:53) และสภาพของเขาจะไม่เป็นเช่นสภาพของกอรูนที่ข่มเหงกลุ่มชนของเขา และวางอำนาจเหนือพวกเขาด้วยขุมทรัพย์และทรัพย์สินที่อัลลอฮ์ประทานให้แก่เขา «แท้จริงกอรูนนั้นเป็นคนหนึ่งจากกลุ่มชนของมูซา แล้วเขาได้ข่มเหงพวกเขา และเราได้ให้ขุมทรัพย์แก่เขา ซึ่งลำพังกุญแจของมันก็หนักเกินกว่าที่ชายฉกรรจ์กลุ่มหนึ่งจะแบกได้ เมื่อกลุ่มชนของเขากล่าวแก่เขาว่า "อย่าได้ลำพองใจ แท้จริงอัลลอฮ์ไม่ทรงรักบรรดาผู้ลำพองใจ และจงแสวงหาที่พำนักแห่งอาคิเราะฮ์ด้วยสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงประทานแก่ท่าน และอย่าลืมส่วนของท่านจากโลกนี้ และจงทำดีเหมือนดังที่อัลลอฮ์ทรงกรุณาต่อท่าน และอย่าแสวงหาการบ่อนทำลายในแผ่นดิน แท้จริงอัลลอฮ์ไม่ทรงรักบรรดาผู้บ่อนทำลาย" เขากล่าวว่า "แท้จริงฉันได้มันมาก็เพราะความรู้ที่มีอยู่ในตัวฉัน"» (ซูเราะฮ์อัล-เกาะศ็อศ 28:76-78)

ดังนั้น เมื่อความทุกข์ยากและบททดสอบประสบแก่บ่าว เขาก็รู้ว่าสิ่งนี้เกิดขึ้นตามการกำหนดของอัลลอฮ์ เพื่อเป็นการทดสอบจากพระองค์ เขาจึงไม่ตีโพยตีพายและไม่สิ้นหวัง แต่เขาจะหวังผลบุญจากอัลลอฮ์และอดทน แล้วอีมานนี้ก็จะหลั่งลงในหัวใจของบ่าว

مَآ أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ فِى ٱلْأَرْضِ وَلَا فِىٓ أَنفُسِكُمْ إِلَّا فِى كِتَـٰبٍ مِّن قَبْلِ أَن نَّبْرَأَهَآ ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٌ ﴿٢٢﴾ لِّكَيْلَا تَأْسَوْا۟ عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا۟ بِمَآ ءَاتَىٰكُمْ

…ผู้ศรัทธาด้วยความพึงพอใจและความสงบมั่น ดังที่อัลลอฮ์ตรัสว่า «ไม่มีภัยพิบัติใดเกิดขึ้นในแผ่นดินและในตัวพวกเจ้า เว้นแต่มันได้ถูกบันทึกไว้ในคัมภีร์ก่อนที่เราจะให้มันบังเกิดขึ้น แท้จริงนั่นเป็นสิ่งง่ายดายสำหรับอัลลอฮ์ ทั้งนี้เพื่อพวกเจ้าจะได้ไม่เสียใจต่อสิ่งที่พลาดไปจากพวกเจ้า และไม่ลิงโลดดีใจต่อสิ่งที่พระองค์ทรงประทานแก่พวกเจ้า» (ซูเราะฮ์อัล-หะดีด 57:22-23)

ٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَـٰبَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُوٓا۟ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ ﴿١٥٦﴾ أُو۟لَـٰٓئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَٰتٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ ۖ وَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُهْتَدُونَ ﴿١٥٧﴾

อัลลอฮ์ทรงสรรเสริญบ่าวของพระองค์ไว้ว่า «คือบรรดาผู้ที่เมื่อมีภัยพิบัติประสบแก่พวกเขา พวกเขาจะกล่าวว่า แท้จริงพวกเราเป็นของอัลลอฮ์ และแท้จริงพวกเราจะกลับไปยังพระองค์ ชนเหล่านี้แหละที่พวกเขาจะได้รับการสดุดีและความเมตตาจากพระเจ้าของพวกเขา และชนเหล่านี้แหละคือผู้ที่ได้รับทางนำ» (ซูเราะฮ์อัล-บะเกาะเราะฮ์ 2:156-157)

3- ผู้ศรัทธาต่อเกาะดัรย่อมระมัดระวังตนอยู่เสมอ

فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلْقَوْمُ ٱلْخَـٰسِرُونَ ﴿٩٩﴾

บรรดาผู้ศรัทธาต่อเกาะดัรย่อมระมัดระวังตนอยู่เสมอ ดังที่อัลลอฮ์ตรัสว่า «ไม่มีผู้ใดรู้สึกปลอดภัยจากแผนการของอัลลอฮ์ นอกจากกลุ่มชนผู้ขาดทุนเท่านั้น» (ซูเราะฮ์อัล-อะอ์รอฟ 7:99) เพราะหัวใจของบ่าวนั้นพลิกผันและเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา และหัวใจทั้งหลายอยู่ระหว่างสองนิ้วจากบรรดานิ้วของพระผู้ทรงกรุณาปรานี พระองค์ทรงพลิกมันอย่างไรก็ได้ตามที่พระองค์ทรงประสงค์ อีกทั้งฟิตนะฮ์ (บททดสอบ) ที่เล็งลูกธนูของมันมายังหัวใจนั้นก็มีมากมาย ผู้ศรัทธาจึงระวังอยู่เสมอว่าจะมีสิ่งที่ทำให้เขาหลงผิดมาประสบแก่เขา และเขาก็หวั่นเกรงว่าบั้นปลายชีวิตของเขาจะจบลงด้วยจุดจบที่เลวร้าย ทว่าสิ่งนี้มิได้ผลักดันเขาไปสู่ความเกียจคร้านและความเฉื่อยชา แต่กลับผลักดันเขาไปสู่การต่อสู้ดิ้นรนอย่างไม่ลดละเพื่อการยืนหยัดอย่างมั่นคง การทำความดีให้มาก และการห่างไกลจากบาปทั้งหลายและบาปใหญ่ที่นำไปสู่ความพินาศ

เช่นเดียวกัน หัวใจของบ่าวก็จะผูกพันอยู่กับพระผู้สร้างของเขาเสมอ เขาวิงวอนขอต่อพระองค์ หวังในพระองค์ ขอความช่วยเหลือจากพระองค์ และขอให้พระองค์ทรงทำให้เขายืนหยัดมั่นคงอยู่บนสัจธรรม รวมทั้งขอให้พระองค์ทรงประทานทางนำที่ถูกต้องและความเที่ยงตรงแก่เขา

4- การเผชิญหน้ากับความยากลำบากและภยันตรายด้วยหัวใจที่มั่นคง

เมื่อบ่าวศรัทธาว่าทุกสิ่งที่ประสบแก่เขานั้นได้ถูกบันทึกไว้แล้ว และศรัทธาว่าปัจจัยยังชีพและอายุขัยทั้งหลายอยู่ในพระหัตถ์ของอัลลอฮ์ เขาก็จะบุกฝ่าความยากลำบากและภัยอันน่าสะพรึงกลัวด้วยหัวใจที่มั่นคงและศีรษะที่เชิดสูง และแท้จริงแล้ว…

อีมานนี้คือหนึ่งในสิ่งที่ยิ่งใหญ่ที่สุดที่ผลักดันให้บรรดานักต่อสู้ในหนทางของอัลลอฮ์ (มุญาฮิดีน) รุดหน้าเข้าสู่สมรภูมิโดยไม่หวาดหวั่นและไม่ครั่นคร้าม คนหนึ่งในหมู่พวกเขาจะแสวงหาความตายในที่ที่คาดว่าจะพบมัน และจะทุ่มตนเข้าไปในที่คับขันซึ่งเขาคิดว่าตนจะต้องพินาศ แต่แล้วท่านก็จะเห็นเขาสิ้นชีวิตบนที่นอนของตนเอง เขาจึงร่ำไห้ที่ไม่ได้ล้มลงเป็นชะฮีดในสมรภูมิ ทั้งที่เขาคือผู้ที่เคยบุกฝ่าภยันตรายและความน่าสะพรึงกลัวทั้งหลายมาแล้ว

อีมานนี้ยังเป็นหนึ่งในสิ่งที่ยิ่งใหญ่ที่สุดที่ทำให้หัวใจของบรรดาผู้ศอลิหฺมั่นคงในการเผชิญหน้ากับผู้อธรรมและผู้ละเมิดขอบเขตทั้งหลาย พวกเขาไม่เกรงกลัวคำตำหนิของผู้ตำหนิใด ๆ ในเรื่องของอัลลอฮ์ เพราะพวกเขารู้ดีว่ากิจการทั้งปวงอยู่ในพระหัตถ์ของอัลลอฮ์ และสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แก่พวกเขานั้นจะมาถึงพวกเขาอย่างแน่นอน

พวกเขาไม่เกรงกลัวที่จะกล่าวคำแห่งสัจธรรมด้วยความหวั่นว่าริซกีจะถูกตัดขาด เพราะริซกีนั้นอยู่ในพระหัตถ์ของอัลลอฮ์ ริซกีใดที่อัลลอฮ์ทรงบันทึกไว้แก่บ่าวของพระองค์ ก็ไม่มีผู้ใดสามารถยับยั้งมันได้ และสิ่งใดที่อัลลอฮ์ทรงระงับไว้จากบ่าวคนใดในหมู่บ่าวของพระองค์ ก็ไม่มีผู้ใดสามารถนำมันไปถึงเขาได้

แหล่งอ้างอิง

1. อัล-อิอ์ติก็อด วัล-ฮิดายะฮ์ อิลา สะบีล อัร-เราะชาด (الاعتقاد والهداية إلى سبيل الرشاد) สำนักพิมพ์ดารุลอาฟาก อัล-ญะดีดะฮ์ เบรุต พิมพ์ครั้งที่ 1 ฮ.ศ. 1401 / ค.ศ. 1981

1. ญามิอ์ อัล-อุศูล (جامع الأصول) ของอิบนุลอะษีร ตรวจทานโดยอับดุลกอดิร อัล-อัรนาอูฏ ห้องสมุดอัล-หัลวานีและคณะ ฮ.ศ. 1392 / ค.ศ. 1972

1. สุนัน อบีดาวูด (سنن أبي داود) ตรวจทานโดยมุหัมมัด มุหยิดดีน อับดุลหะมีด อัล-มักตะบะฮ์ อัต-ติญารียะฮ์ ไคโร

1. สุนัน อัต-ติรมิซีย์ (سنن الترمذي) สำนักพิมพ์ดารุ อิหยาอ์ อัต-ตุรอษ อัล-อะเราะบีย์ เบรุต

1. ชัรหุ อุศูล อิอ์ติก็อด อะฮ์ลิสสุนนะฮ์ วัลญะมาอะฮ์ (شرح أصول اعتقاد أهل السنة والجماعة) ของอบุลกอสิม ฮิบะตุลลอฮ์ บิน อัล-หะสัน อัฏ-เฏาะบะรีย์ อัล-ลาลิกาอีย์ สำนักพิมพ์ดารุฏ็อยบะฮ์ ริยาด

1. ชัรหุ อัล-อะกีดะฮ์ อัฏ-เฏาะหาวียะฮ์ (شرح العقيدة الطحاوية) สำนักพิมพ์อัล-มักตับ อัล-อิสลามีย์ เบรุต พิมพ์ครั้งที่ 4 ฮ.ศ. 1391

1. ชัรหุ อัน-นะวะวีย์ อะลา เศาะหีหฺ มุสลิม (شرح النووي على صحيح مسلم) โรงพิมพ์อัล-มัฏบะอะฮ์ อัล-มิศรียะฮ์และห้องสมุดในเครือ ไคโร

1. อัช-ชะรีอะฮ์ (الشريعة) ของอัล-อาญุรรีย์ สำนักพิมพ์ดารุลกุตุบ อัล-อิลมียะฮ์ เบรุต พิมพ์ครั้งที่ 1 ฮ.ศ. 1403 / ค.ศ. 1983

1. ชิฟาอ์ อัล-อะลีล (شفاء العليل) ของอิบนุลก็อยยิม สำนักพิมพ์ดารุลกิตาบ อัล-อะเราะบีย์ อียิปต์

1. เศาะหีหฺ อัล-บุคอรีย์ (صحيح البخاري) ข้าพเจ้าอ้างอิงตัวบทที่อยู่ใน ฟัตหุลบารีย์ ฉบับพิมพ์ของสำนักพิมพ์อัส-สะละฟียะฮ์

1. เศาะฮีห์ อัล-ญามิอ์ อัศ-เศาะฆีร ตรวจสอบและชำระโดยมุฮัมมัด นาศิรุดดีน อัล-อัลบานี, อัล-มักตับ อัล-อิสลามี – เบรุต

1. เศาะฮีห์ สุนัน อัต-ติรมิซี โดยเชคนาศิรุดดีน อัล-อัลบานี, มักตับ อัต-ตัรบิยะฮ์ อัล-อะเราะบี, ริยาด, พิมพ์ครั้งที่ 1, ฮ.ศ. 1408 – ค.ศ. 1988

1. เศาะฮีห์ มุสลิม ตรวจสอบและชำระโดยมุฮัมมัด ฟุอาด อับดุลบากี, ดาร อิห์ยาอ์ อัต-ตุรอษ – เบรุต, พิมพ์ครั้งที่ 2, ค.ศ. 1972

1. อัล-อะกีดะฮ์ อัฏ-เฏาะหาวิยะฮ์ อธิบายและให้ข้อสังเกตโดยเชคนาศิรุดดีน อัล-อัลบานี, อัล-มักตับ อัล-อิสลามี – เบรุต, พิมพ์ครั้งที่ 1, ฮ.ศ. 1398 – ค.ศ. 1978

1. ฟัตห์ อัล-บารี โดยอิบนุหะญัร, ฉบับพิมพ์อัส-สะละฟิยะฮ์ – ไคโร

1. อัล-ฟัรก์ บัยนัล-ฟิร็อก โดยอับดุลกอฮิร บิน ฏอฮิร อัล-อิสฟะรออีนี, ดาร อัล-มะอ์ริฟะฮ์ – เบรุต

1. อัล-กอมูส อัล-มุฮีฏ โดยอัล-ฟัยรูซาบาดี, มุอัสสะสะฮ์ อัร-ริสาละฮ์ – เบรุต, พิมพ์ครั้งที่ 1, ฮ.ศ. 1406

1. เลาะวามิอ์ อัล-อันวาร อัล-บะฮิยยะฮ์ โดยอัส-สะฟารีนี, รัฐกาตาร์

1. อัน-นิฮายะฮ์ ฟี เฆาะรีบ อัล-หะดีษ โดยอิบนุ อัล-อะษีร, อัล-มักตะบะฮ์ อัล-อิลมิยะฮ์ – เบรุต

1. มัจญ์มูอ์ ฟะตาวา เชคุลอิสลาม อิบนุตัยมียะฮ์ รวบรวมโดยอิบนุกอซิม, จัดพิมพ์โดยรัฐบาลราชอาณาจักรซาอุดีอาระเบีย

1. มิชกาต อัล-มะศอบีห์ โดยอัล-เคาะฏีบ อัต-ตับรีซี ตรวจสอบและชำระโดยเชคมุฮัมมัด นาศิรุดดีน อัล-อัลบานี, อัล-มักตับ อัล-อิสลามี, เบรุต, ฮ.ศ. 1383 – ค.ศ. 1962

22- มะอาริจญ์ อัล-เกาะบูล บิชัรห์ สุลลัม อัล-วุศูล อิลา อิลม์ อัล-อุศูล ฟี อัต-เตาฮีด (มะอาริจญ์ อัล-เกาะบูล: อรรถาธิบายสุลลัม อัล-วุศูล สู่วิชาหลักการว่าด้วยเตาฮีด) โดยอะห์มัด หาฟิซ หะกะมี จัดพิมพ์โดยสำนักงานใหญ่ฝ่ายวิชาการเพื่อการบริหารงานวิจัย – ริยาด

23- มะอาลิม อัส-สุนัน ของอัล-เคาะฏฏอบีย์ ประกอบกับ มุคตะศ็อร สุนัน อบีดาวูด ของอัล-มุนซิรีย์ โรงพิมพ์อัส-สุนนะฮ์ อัล-มุหัมมะดิยยะฮ์ ฮ.ศ. 1369 – ค.ศ. 1950

24- อัล-มุฟร็อดาต ฟี เฆาะรีบ อัลกุรอาน ของอัร-รอฆิบ อัล-อัศฟะฮานีย์ ตรวจทานโดยมุหัมมัด สัยยิด กีลานีย์ บริษัทห้องสมุดและโรงพิมพ์มุศฏอฟา อัล-บาบีย์ อัล-หะละบีย์ – อียิปต์ ฮ.ศ. 1381 – ค.ศ. 1961

25- อัล-มิลัล วะ อัน-นิหัล ของอัช-ชะฮ์ริสตานีย์ ดาร อัล-มะอ์ริฟะฮ์ – เบรุต พิมพ์ครั้งที่ 2 ฮ.ศ. 1395 – ค.ศ. 1975

สารบัญ

• บทนำของหนังสือ ..... 5
• บทที่หนึ่ง: การศรัทธาต่อเกาะดัรเป็นหนึ่งในหลักมูลฐานของอีมาน ..... 11
• บทที่สอง: มองย้อนประวัติศาสตร์ของประเด็นเกาะดัร ..... 15
• บทที่สาม: นิยามของเกาะฎออ์และเกาะดัร ..... 21
• หัวข้อที่หนึ่ง: นิยามของเกาะดัร ..... 21
• หัวข้อที่สอง: นิยามของเกาะฎออ์ ..... 24
• หัวข้อที่สาม: องค์ประกอบหลักของการศรัทธาต่อเกาะดัร ..... 26
• องค์ประกอบที่หนึ่ง: การศรัทธาต่อความรู้อันครอบคลุมของอัลลอฮ์ ..... 26
• องค์ประกอบที่สอง: การศรัทธาว่าอัลลอฮ์ทรงบันทึกทุกสิ่งไว้ในอัล-เลาห์ อัล-มะห์ฟูซ ..... 30
• องค์ประกอบที่สาม: การศรัทธาต่อพระประสงค์อันครอบคลุมของอัลลอฮ์และเดชานุภาพของพระองค์ที่มีผลบังคับใช้ ..... 32
• องค์ประกอบที่สี่: การศรัทธาว่าอัลลอฮ์ทรงเป็นผู้สร้างทุกสิ่ง ..... 33
• หัวข้อที่สี่: การกระทำของบ่าวเป็นสิ่งที่ถูกสร้างและถูกกำหนดไว้ ..... 34
• ตัวบทที่บ่งชี้ถึงการที่อัลลอฮ์ทรงกำหนดการกระทำของบ่าว ..... 35
• หะดีษที่บ่งชี้ว่าปากกาได้แห้งไปแล้วด้วยการบันทึกการกระทำของบ่าว ..... 35
• ความรู้ของอัลลอฮ์เกี่ยวกับชาวสวรรค์และชาวนรก ..... 36
• การนำลูกหลานของอาดัมออกมาจากหลังของท่านหลังจากที่ท่านถูกสร้าง และการแบ่งพวกเขาออกเป็นสองกลุ่ม ..... 37

4- การบันทึกของอัลลอฮ์เกี่ยวกับชาวสวรรค์และชาวนรก ........ 39

5- การกำหนดในคืนอัล-ก็อดร์ ........ 40

6- การบันทึกสิ่งที่ถูกกำหนดไว้แก่มนุษย์ขณะที่เขายังเป็นทารกอยู่ในครรภ์มารดา ........ 41

บทที่สี่: ขอบเขตการใช้สติปัญญาพิจารณาเรื่องเกาะดัร ........ 45

ขอบเขตที่สติปัญญาเข้าใจเหตุผลของบทบัญญัติและการกระทำ (ของอัลลอฮ์) ........ 49

บทที่ห้า: แนวทัศนะต่าง ๆ ในเรื่องเกาะดัร ........ 53

หัวข้อที่หนึ่ง: แนวทัศนะของผู้ปฏิเสธเกาะดัร ........ 53

การโต้ตอบของอุละมาอ์อะฮ์ลุซซุนนะฮ์ต่อพวกเกาะดะรียะฮ์ ........ 60

ชาวอาหรับชนบทคนหนึ่งโต้แย้งอัมร์ บิน อุบัยด์ จนเขาต้องนิ่งเงียบ ........ 60

คำตอบของอบูอิศอม อัล-เกาะสฏ็อลลานีย์ต่อพวกเกาะดะรียะฮ์ ........ 61

การโต้ตอบระหว่างอับดุลญับบาร อัล-ฮะมะดานีย์ กับอบูอิสหาก อัล-อิสฟะรอยีนีย์ ........ 61

ระหว่างอุมัร บิน อับดุลอะซีซ กับฆ็อยลาน อัด-ดิมัชกีย์ ........ 62

ข้อคลุมเครือและคำตอบ ........ 66

1- ความหมายของการลบและการคงไว้ในบันทึก และการเพิ่มและลดอายุขัย ........ 66

كل مولود يولد على الفطرة

2- การประสานระหว่างการกำหนดเกาะดัรกับหะดีษ «ทารกทุกคนเกิดมาบนฟิฏเราะฮ์» ........ 68

وَمَآ أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَّفْسِكَ

3- ความหมายของคำตรัสของพระองค์ที่ว่า «และสิ่งที่เป็นความชั่วที่ประสบแก่เจ้านั้น มาจากตัวของเจ้าเอง» (ซูเราะฮ์อัน-นิสาอ์ 4:79) ........ 69

4- อัลลอฮ์ทรงสร้างและทรงกำหนดความชั่วได้อย่างไร ........ 70

หัวข้อที่สอง: ผู้ละทิ้งการงานโดยอ้างพึ่งเกาะดัร ........ 72

การโต้แย้งพวกเกาะดะรียะฮ์ญับรียะฮ์ในหลายประเด็น .......... 78

ประการที่หนึ่ง: ความผิดพลาดของพวกเขาในการเรียกการกระทำของมนุษย์ว่า “ญับร์” (การถูกบังคับ) .......... 78

ประการที่สอง: การปฏิเสธเจตจำนงเสรีในการกระทำของบ่าวเป็นความบกพร่องทางสติปัญญา .......... 81

ประการที่สาม: การกล่าวอ้างของพวกเขาว่า ทุกสิ่งที่อัลลอฮ์ทรงกำหนดและทรงสร้าง พระองค์ย่อมทรงพอพระทัยและทรงรักสิ่งนั้น .......... 82

ประการที่สี่: การกล่าวอ้างว่าการศรัทธาต่อเกาะดัรทำให้ต้องละทิ้งการงานและละเลยมูลเหตุ .......... 83

ประการที่ห้า: การที่พวกเขาใช้เกาะดัรเป็นข้ออ้าง .......... 87

ประการที่หก: การกล่าวอ้างว่าการบัญชาให้บ่าวกระทำสิ่งอื่นนอกเหนือจากที่พวกเขาได้กระทำ คือการบัญชาในสิ่งที่เกินกำลังความสามารถ .......... 93

ประการที่เจ็ด: คำกล่าวของพวกเขาทำให้ต้องถือว่าสิ่งที่แตกต่างกันนั้นเท่าเทียมกัน .......... 95

ตอนที่สาม: แนวทางของอะฮ์ลุซซุนนะฮ์วัลญะมาอะฮ์ในเรื่องเกาะดัร .......... 97

หัวข้อที่หนึ่ง: อิบนุตัยมียะฮ์สรุปแนวทางของพวกเขา .......... 97

หัวข้อที่สอง: อะกีดะฮ์ของอัล-อาญุรีย์ในเรื่องเกาะดัร .......... 99

หัวข้อที่สาม: อะกีดะฮ์ของอัฏ-เฏาะหาวีย์ในเรื่องเกาะดัร .......... 101

บทที่หก: สาเหตุของการหลงผิดในเรื่องเกาะดัร .......... 105

บทที่เจ็ด: ผลของการศรัทธาต่อเกาะดัร .......... 109

แหล่งอ้างอิง .......... 113

สารบัญ .......... 116

อะกีดะฮ์ภายใต้แสงสว่างแห่งอัลกุรอานและซุนนะฮ์

1. อะกีดะฮ์ว่าด้วยอัลลอฮ์
2. โลกของมะลาอิกะฮ์ผู้ทรงคุณธรรม
3. โลกของญินและชัยฏอน
4. บรรดาเราะซูลและสาส์นแห่งการเป็นเราะซูล
5. กิยามะฮ์เล็ก
6. กิยามะฮ์ใหญ่
7. สวรรค์และนรก
8. เกาะฎออ์และเกาะดัร

ดารุนนะฟาอิส เพื่อการพิมพ์และจัดจำหน่าย – จอร์แดน